مشخصات کتاب

سرشناسه : محمدی ری شهری محمد، ۱۳۲۵ - عنوان قراردادی : الحج و العمره فی الکتاب و السنه . فارسی

عنوان و نام پدیدآور : حج و عمره در قرآن و حدیث / محمدی ری شهری با همکاری عبدالهادی مسعودی ترجمه جواد محدثی

وضعیت ویراست : ویراست ۲.

مشخصات نشر : قم موسسه علمی فرهنگی دارالحدیث، سازمان چاپ و نشر ۱۳۸۶.

مشخصات ظاهری : [۷۳۰] ص.: مصور، نقشه.

فروست : پژوهشکده علوم و معارف حدیث ۱۲.

شابک : ۷۲۰۰۰ ریال : 978-964-493-284-7

یادداشت : فارسی - عربی.

یادداشت : چاپ قبلی: موسسه فرهنگی دار الحدیث ۱۳۷۸(۶۳۱ ص).

یادداشت : چاپ سوم.

یادداشت : کتابنامه: ص. [۶۹۱] - ۷۰۴؛ همچنین به صورت زیرنویس.

یادداشت : نمایه.

موضوع : حج -- احادیث

موضوع : حج

موضوع : حج -- جنبه های قرآنی

شناسه افزوده : مسعودی عبدالهادی ۱۳۴۳ -

شناسه افزوده : محدثی جواد، ۱۳۳۱ - مترجم

شناسه افزوده : موسسه علمی - فرهنگی دارالحدیث سازمان چاپ و نشر

شناسه افزوده : موسسه علمی - فرهنگی دارالحدیث پژوهشکده علوم و معارف حدیث

رده بندی کنگره : BP۱۴۱/۵ /ح۲۷ م۳۲۰۴۱ ۱۳۸۶

رده بندی دیویی : ۲۹۷/۲۱۸

شماره کتابشناسی ملی : ۱۶۵۰۲۸۹

اشاره

پیشگفتار

الحمد للَّه ربّ العالمین و الصلاة و السلام علی عبده المصطفی محمّد و آله الطاهرین و خیار صحابته أجمعین!

حج، اهتمام مسلمانان را ویژه خود ساخته است و آنان کتاب هایی در باب آداب و اسرار آن نوشته اند. با این همه، به نظر می رسد که کتاب خانه های مسلمانان، از وجود کتابی که این فریضه بزرگ الهی و مسائل مربوط به آن را از منظر احادیث شیعه و اهل سنّت بررسی کند و بر این اساس، از منزلت والا و نقش سازنده آن سخن بگوید، بی بهره اند. از این رو، این کتاب- که بخشی از دانش نامه میزان الحکمة به شمار می رود و به صورتی مستقل منتشر می شود-، بر آن است تا این خلأ را پر کند.

این کتاب با بهره گیری از آیات قرآن کریم و احادیثی که محدّثان شیعه و اهل سنّت نقل کرده اند، بخشی از مهم ترین مسائلی را که امّت اسلامی بِدان نیازمندند، با نظمی نو و شیوه ای تازه، بر رسیده است. امیدواریم مسلمانان سراسر جهان اسلام- بویژه حُجّاج بیت اللَّه الحرام و جوانان فرهیخته که خواستار فهم حکمت این فریضه الهی و آداب و اسرار و نتایج و برکات آن هستند- از آن بهره مند شوند و از رموز آن در جهت خودسازی و تربیت نفس، الهام گیرند.

در پایان، بر خود لازم می دانم از همه برادران عزیزی که در «پژوهشکده علوم و معارف حدیث» در تدوین این مجموعه ارجمند یاری ام دادند، بویژه برادر بزرگوار

حجّة الاسلام و المسلمین عبد الهادی مسعودی که عمده کار این کتاب بر دوش ایشان بود، سپاس فراوان بگزارم. جزاهم اللَّه عن الإسلام خیرَ الجزاء فی الدارین!

محمّدی ری شهری

7 ربیع ثانی 1420

درآمد

(جَعَلَ اللَّهُ الْکَعْبَةَ الْبَیْتَ الْحَرَامَ قِیمًا لّلنَّاسِ. ⁽¹⁾

خداوند، ج زیارت ج کعبه، آن خانه محترم خویش، را وسیله به پا داشته شدن ج مصالح ج مردم قرار داد).

حج، میثاقی میان بنده و پروردگار است ⁽²⁾و از بزرگ ترین فریضه های الهی است که در آن، هر دو جنبه فردی و اجتماعی، به شکلی نمایان، گنجانیده شده است.

حج، تجلّی و تکرار همه صحنه های عشق آفرین زندگی یک انسان و یک جامعه متکامل در دنیاست. حج، کانون معارف الهی است که باید از آن، محتوای سیاست اسلام را در تمام زوایای زندگی جستجو نمود.

در جنبه فردی حج، هدف، تزکیه و رسیدن به صفا و نورانیت و پیراستگی از زخارف بی ارزش مادّی و فراغت با خویشتنِ معنوی و انس با خدای متعال و ذکر و تضرّع و توسّل به حضرت حق است تا آدمی به عبودیت- که صراط مستقیم الهی به سوی کمال است- راه یابد و در آن، گام بر دارد.

در این بخش، تنوّع فرصت ها و آزمون ها به حدّی است که هر گاه کسی با توجّه به

آداب و فرائض حج، از آنها عبور کند، بی گمان، دستاوردی گران بها خواهد داشت:

فرصت احرام و تلبیه، فرصت طواف و نماز، فرصت سعی و هَروَله، فرصت وقوف در عرفات و مشعر و مِنا، فرصت رمی و قربانی، و فرصت ذکر اللَّه که فضای سرشار از روح و حیات را در همه این مراحل، گسترده است.

مجموعه این فرصت ها می تواند دوره کوتاهی از ریاضت شرعی و خودسازی برای هر فرد باشد و مبدأ یک تحوّل عمیق در اخلاق و سلوک فردی زائر خانه خدا گردد.

این بخش از فلسفه حج، همواره مورد توجّه عموم مسلمانان بویژه اهل مراقبت بوده و هست؛ لیکن مسئله مهم که غالباً مورد توجّه نیست، این است که اهداف فردی، بخشی از فلسفه حج اند و بهره برداری از ذخایر عظیم این فریضه الهی، فراتر از جنبه فردی است، و آثار و برکاتی که این همایش عظیم می تواند برای عموم مسلمانان، بلکه برای همه مردم جهان داشته باشد، بسی مهم تر و باارزش تر از برکات فردی آن است.

نکته قابل تأمّل، این است که قرآن کریم در تبیین فلسفه حج، عمدتاً بر اهداف اجتماعی حج و آثار و برکاتی که برای همه مردم دارد، تأکید نموده است.

از نظر قرآن کریم، حکمت بنای کعبه و فلسفه حج، قیام برای تأمین منافع مردم است.(جَعَلَ اللَّهُ الْکَعْبَةَ الْبَیْتَ الْحَرَامَ قِیمًا لّلنَّاسِ)، یعنی: حج، یک حرکت جمعی برای حل معضلات و تأمین نیازها و رشد و توسعه جامعه بشر است.

از نظر قرآن، مسلمانان در همایش عظیم حج باید شاهد منافع خود باشند:

(لّیَشْهَدُوا مَنفِعَ لَهُمْ). ⁽¹⁾

، که به گفته امام صادق علیه السلام، هم منافع دنیایی و هم منافع آخرتی را شامل می شود. ⁽²⁾

منافع امّت اسلام انواع و مراتبی دارد: منافع فرهنگی، منافع سیاسی، منافع اقتصادی و حتّی منافع نظامی، که(لّیَشْهَدُوا مَنفِعَ لَهُمْ)، شامل همه انواع منافع و مراتب آن است.

کلام رهبر معظّم انقلاب اسلامی، آیة اللَّه خامنه ای- حفظه اللَّه- در باره منافع اجتماعی حج نیز این است:

در جنبه اجتماعی، حج در میان همه فرائض اسلامی، بی همتاست؛ زیرا مظهری از قدرت و عزّت و اتّحاد امّت اسلامی است. هیچ فریضه دیگری، بدین سان، به آحاد مسلمان در باره مسائل امّت اسلامی و جهان اسلام درس و عبرت نمی آموزد و آنان را در روحیّه و واقعیت، به قدرت و عزّت و وحدت، نزدیک نمی کند.

تعطیل این بخش از حج، بستن سرچشمه ای از خیرات به روی مسلمین است که از هیچ ره گذر دیگری نمی توانند بِدان دست یابند. ⁽¹⁾باری! همان طور که احیاگر حجّ ابراهیمی- محمّدی، امام خمینی رحمه الله فرموده است:

حج، به سانِ قرآن است که همه از آن بهره مند می شوند؛ ولی اندیشمندان و غوّاصان و دردآشنایان امّت اسلامی، اگر دل به دریای معارف آن بزنند و از نزدیک شدن و فرو رفتن در احکام و سیاست های اجتماعی آن نترسند، از صدف این دریا، گوهرهای هدایت و رشد و حکمت و آزادگی را بیشتر صید خواهند نمود و از زلال حکمت و معرفت آن تا ابد، سیراب خواهند گشت.

ولی چه باید کرد و این غم بزرگ را به کجا باید برد که حج، به سانِ قرآن، مهجور گردیده است و به همان اندازه که آن کتابِ زندگی و کمال و جمال، در حجاب های خودساخته ما پنهان شده است و این گنجینه اسرار آفرینش، در دل خرمن ها خاکِ کج فکری های ما دفن شده و این زبان انس و هدایت و زندگی و فلسفه زندگی ساز او، به زبان وحشت و مرگ و قبر تنزّل کرده است، حج نیز به همان سرنوشت گرفتار گشته است؛ سرنوشتی که میلیون ها مسلمان، هر سال به مکّه می روند و پا جای پای «پیامبر»

و «ابراهیم» و «اسماعیل» و «هاجر» می گذارند؛ ولی هیچ کس نیست که از خود بپرسد:

ابراهیم و محمّد 8 که بودند و چه کردند؟ هدفشان چه بود؟ از ما چه خواستند؟

خلاصه، همه مسلمانان باید در تجدید حیات حج و قرآن کریم و باز گرداندن این دو به صحنه های زندگی شان کوشش کنند .... ⁽¹⁾تأمّل در احادیث اهل بیت:، نشان می دهد که تهی ساختن حج از جنبه های سیاسی و اجتماعی، توطئه خطرناکی است که سابقه ممتدی در تاریخ اسلام دارد و اهل بیت پیامبر خدا، با همه توان کوشیده اند تا مردم را از این توطئه آگاه کنند، تا آن جا که حجّ فاقد جنبه سیاسی و اجتماعی را حجّ جاهلیت نامیده اند.

روزی که حج، جایگاه واقعی خود را در جهان اسلام پیدا کند و مسلمانان جهان بتوانند این فریضه بزرگ الهی را آگاهانه و آن گونه که شایسته است، انجام دهند، آن روز، بی تردید، اسلامْ همه سنگرهای کلیدی جهان را فتح خواهد کرد و بر جهان حکومت خواهد نمود. به امید آن روز!

این کتاب در واقع، مبانی حجّ ابراهیمی- محمّدی را بر پایه متن کتاب و سنّت، بیان می کند. در این کتاب، تلاش شده است که هر دو جنبه فردی و اجتماعی حج، با استفاده از متون اصلی اسلام، ارائه گردد و مهم ترین نکاتی که در سفر به حرمین شریفین باید مورد عنایت زائران خانه خدا و روضه منوّر نبوی باشد، تقدیم شود.

بخش یکم: مکّه مکرّمه

اشاره

بخش یکم: مکّه مکرّمه ⁽¹⁾

فصل یکم: حرم

اشاره

فصل یکم: حرم ⁽¹⁾

1/ 1

نام های مکّه

قرآن

(إِنَّ أَوَّلَ بَیْتٍ وُضِعَ لِلنَّاسِ لَلَّذِی بِبَکَّةَ مُبَارَکًا وَهُدًی لّلْعلَمِینَ؛ ⁽²⁾

همانا نخستین خانه ای که برای مردم نهاده شد، همان است که در بکّه است، [و] فرخنده و هدایت، برای جهانیان است).

(وَهذَا کِتبٌ أَنزَلْنهُ مُبَارَکٌ مُّصَدّقُ الَّذِی بَیْنَ یَدَیْهِ وَلِتُنذِرَ أُمَّ الْقُرَی وَمَنْ حَوْلَهَا وَالَّذِینَ یُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ یُؤْمِنُونَ بِهِ وَهُمْ عَلَی صَلَاتِهِمْ یُحَافِظُونَ؛ ⁽³⁾

و این، کتابی است فرخنده که نازلش کردیم، [و] تصدیق کننده چیزی است که پیش روی آن است و تا [مردمِ] امّ القری را و کسانی را که اطراف آن اند، بیم دهی. و کسانی که به آخرتْ ایمان دارند، به این [کتاب] هم ایمان دارند و نسبت به نمازشان مراقب اند).(وَ هُوَ الَّذِی کَفَّ أَیْدِیَهُمْ عَنکُمْ وَ أَیْدِیَکُمْ عَنْهُم بِبَطْنِ مَکَّةَ مِن م بَعْدِ أَنْ أَظْفَرَکُمْ عَلَیْهِمْ وَ کَانَ اللَّهُ بِمَا تَعْمَلُونَ بَصِیرًا؛ ⁽⁴⁾

و اوست آن که دست های آنان(مشرکان). را از شما، و دست های شما را از آنان در وادی مکّه، پس از آن که بر آنان پیروزتان ساخت، باز داشت و خداوند به آنچه می کنید، بیناست).

حدیث

زیرا زمین از زیر آن، گسترده شده است. ⁽¹⁾2. مشارق أنوار الیقین: کسی از امام علی علیه السلام پرسید: جایگاه مکّه نسبت به بکّه چیست؟

فرمود: «مکّه، اطراف حرم است و بکّه، جای خانه خدا(کعبه). است».

پرسید: چرا «مکّه» نامیده شده است؟

فرمود: «چون خداوند متعال، زمین را از زیر آن، گسترده ⁽²⁾است».

پرسید: پس چرا «بکّه» نامیده شده است؟

فرمود: «چرا که آن، چشم جبّاران و گنهکاران را گریانده ⁽³⁾است». ⁽⁴⁾3. امام باقر علیه السلام: بکّه، جایگاه خانه خداست و مکّه، حَرَم است و این همان سخن خداوند است که:(مَن دَخَلَهُ و کَانَ ءَامِنًا؛ ⁽⁵⁾

هر کس وارد آن شود، ایمن است). ⁽⁶⁾4. امام صادق علیه السلام: محلّ خانه خدا «بکّه» است و آبادی، «مکّه» است. ⁽⁷⁾5. امام صادق علیه السلام: مکّه را از این جهت، «بکّه» گفته اند که مردم در آن [به هنگام طواف] به

یکدیگر فشار می آورند [و یکدیگر را هل می دهند]. ⁽¹⁾6. امام صادق علیه السلام: نام های مکّه، پنج تاست: امّ القری، مکّه، بَکّه، بَسّاسه(یعنی نابود کننده؛ چون مردم وقتی در مکّه ظلم می کردند، آنان را بیرون می کرد و هلاک می ساخت)، و امّ رُحْم(چرا که هر گاه معتکف مکّه می شدند، مورد رحمت، قرار می گرفتند). ⁽²⁾7. علل الشرائع- به نقل از عبد اللَّه بن سنان-: از امام صادق علیه السلام پرسیدم: چرا به کعبه، بکّه گفته اند؟

فرمود: «به خاطر گریه مردم در اطراف آن و در خودِ آن». ⁽³⁾8. الکافی- به نقل از معاویة بن عمّار-: به امام صادق علیه السلام گفتم: در مکّه به نماز می ایستم، در حالی که در برابر من زن نشسته است یا عبور می کند.

فرمود: «اشکالی ندارد. مکّه را به این جهت، بکّه گفته اند که در آن، زنان و مردان [در اثر ازدحام،] به هم می خورند». ⁽⁴⁾9. امام کاظم علیه السلام- در پاسخ سؤال علی بن جعفر که پرسید: چرا مکّه را بکّه می گویند؟-:

چون مردم یکدیگر را با دست هایشان هُل می دهند و این جز در مسجد الحرام در پیرامون کعبه نیست. ⁽⁵⁾

و نمازشان کنار خانه خدا، جز مُکاء و تصدیه نبود). مُکاء، سوت کشیدن است و تصدیه، کف زدن. ⁽²⁾

توضیحی درباره نام های مکّه

نام های مکّه در قرآن کریم

نام مکّه تنها یک بار در قرآن آمده است؛ ⁽¹⁾ولی از شهر مکّه، با نام ها و تعابیر دیگر در چهارده آیه یاد شده است که عبارت اند از: «بَکّه»، ⁽²⁾«امّ القُری»، ⁽³⁾«البَلَد»، ⁽⁴⁾«البلد الأمین»، ⁽⁵⁾«البَلْدة»، ⁽⁶⁾«الحَرَم»، ⁽⁷⁾«قریتُک»، ⁽⁸⁾«مِن القَریَتَینِ» ⁽⁹⁾و «وادٍ غیرِ ذی زَرع» ⁽¹⁰⁾.

نام های مکّه در احادیث

در احادیث پیامبر صلی الله علیه و آله و اهل بیت علیهم السلام به پنج نام از نام های این سرزمین مقدّس، اشاره و وجه نام گذاری نیز بیان شده است که عبارت اند از: «مکّه»، «بَکّه»، «امُّ القُری»، «البَسّاسة» و «امّ رُحْم».

احادیث، دو وجه نام گذاری به «مکّه» را بیان نموده اند: نخست به سبب گسترده

شدنِ(مکّ). زمین از شهر مکّه و دیگر به جهت کف و سوت زدن(مُکاء). عرب جاهلی به هنگام زیارت کعبه.

و در وجه نام گذاری به «بکّه»، برخی احادیث به این نکته اشاره کرده اند که این اسم، در واقع، نام محلّ کعبه است و هر گاه برای شهر مکّه به کار رود، از قرینه های سخن، می توان پی برد که مقصود اصلی گوینده، گرداگرد کعبه در مسجد الحرام است و این، با ریشه لغوی آن نیز سازگار است؛ زیرا «بَکّ» به معنای ازدحام است که در پیرامون کعبه رخ می دهد.

وجه نام گذاری مکّه به دیگر نام ها، در احادیث باب، گذشت.

نام های مکّه نزد تاریخ نگاران و زبان شناسان

کمتر شهری به اندازه مکّه شاهد این همه بحث و نظر در تعداد نام ها و اشتقاق آنها نزد مورّخان و زبان شناسان بوده است، ⁽¹⁾تا آن جا که برخی موّرخان، بیش از سی نام برای آن بر شمرده اند ⁽²⁾و گفت و گوها و نظرهای گوناگونی میان زبان شناسان در مورد اصل اشتقاق بیشتر نام های آن، بویژه «مکّه» و «بکه»، پدید آمده است؛ ⁽³⁾ولی با توجه به آنچه از احادیث اهل بیت علیهم السلام در این بحث آمد، نیاز به درازگویی و آوردن گفته های آنان نیست و تنها به ذکر برخی دیگر از نام های مهمّ مکّه بسنده می کنیم، همچون:

«المَعاد»، «الصَّلاح»، «کوثی»، «الحاطمة»، «الرأس» و «القادس». ⁽⁴⁾شاید سبب فراوانی نام های مکّه، اهمیّت این شهر در نزد همه قبیله های گوناگون عرب باشد که هر یک با نام خاصّی از این نام ها، آن را می شناختند.

1/ 2

فضیلت مکّه

قرآن

حرم

(رَّبَّنَا إِنّی أَسْکَنتُ مِن ذُرّیَّتِی بِوَادٍ غَیْرِ ذِی زَرْعٍ عِندَ بَیْتِکَ الْمُحَرَّمِ رَبَّنَا لِیُقِیمُوا الصَّلَوةَ فَاجْعَلْ أَفِدَةً مّنَ النَّاسِ تَهْوِی إِلَیْهِمْ وَ ارْزُقْهُم مّنَ الثَّمَرَ تِ لَعَلَّهُمْ یَشْکُرُونَ؛ ⁽¹⁾

پروردگارا! من [یکی] از فرزندانم را در بیابانی خشک، کنار خانه تو ساکن ساختم- پروردگارا- تا نماز بر پا دارند. پس دل های مردم را علاقه مند به آنان کن و از ثمرات، به آنان روزی بخش. باشد که سپاس گویند).

(وَ قَالُوا إِن نَّتَّبِعِ الْهُدَی مَعَکَ نُتَخَطَّفْ مِنْ أَرْضِنَا أَوَ لَمْ نُمَکّن لَّهُمْ حَرَمًا ءَامِنًا یُجْبَی إِلَیْهِ ثَمَرَ تُ کُلّ شَیْ ءٍ رّزْقًا مّن لَّدُنَّا وَ لکِنَّ أَکْثَرَهُمْ لَایَعْلَمُونَ؛ ⁽²⁾

و گفتند: اگر همراه تو از [نورِ] هدایت پیروی کنیم، از سرزمین خود، ربوده خواهیم شد. آیا ما حرمی ایمن را برای آنان فراهم نیاوردیم که بهره های هر چیز به سوی آنان آورده می شود، که رزقی از سوی ماست؟ ولی بیشترشان نمی دانند).

(إِنَّمَا أُمِرْتُ أَنْ أَعْبُدَ رَبَّ هذِهِ الْبَلْدَةِ الَّذِی حَرَّمَهَا وَ لَهُ کُلُّ شَیْ ءٍ؛ ⁽³⁾

همانا فرمان یافته ام که پروردگار این خانه را بپرستم؛ همو که آن را گرامی داشته است و هر چیزی برای اوست).

(لَا أُقْسِمُ بِهذَا الْبَلَدِ* وَ أَنتَ حِلُ م بِهذَا الْبَلَدِ؛ ⁽⁴⁾

سوگند به این شهر، در حالی که تو، در آن سکونت گزیده ای).

حدیث

مکّه را هزار سال پیش از آن که چیزی از زمین را بیافریند، آفرید و آن را پُر از فرشتگان

قرار داد و مدینه را به بیت المقدّس وصل کرد. آن گاه پس از هزار سال، در یک آفرینش، همه زمین را آفرید. ⁽¹⁾12. پیامبر خدا صلی الله علیه و آله: خداوند عز و جل از هر چه آفریده است، برگزیده ای دارد ...؛ امّا برگزیده او از سرزمین ها مکّه، مدینه و بیت المقدّس اند. ⁽²⁾13. پیامبر خدا صلی الله علیه و آله- خطاب به مکّه-: من می دانم که تو، حرم امن خدایی و نزد خدای متعال محبوب ترینِ شهرهایی. ⁽³⁾14. پیامبر خدا صلی الله علیه و آله- وقتی که در حَزْوَره(جایی در بازار مکّه). ایستاده بود-: به خدا سوگند، تو بهترین زمین خدا و محبوب ترین سرزمین در نزد خدایی و اگر نبود این که مرا از تو بیرون کردند، بیرون نمی رفتم. ⁽⁴⁾15. پیامبر خدا صلی الله علیه و آله- خطاب به مکّه-: چه شهر پاکی! و چه قدر نزد من محبوبی! اگر نبود که قومم مرا از تو بیرون کردند، در جایی جز تو ساکن نمی شدم. ⁽⁵⁾16. امام باقر علیه السلام: کسی که در مکّه بخوابد، همچون کسی است که در شهرهای دیگر به تهجّد(شب زنده داری). می پردازد. ⁽⁶⁾17. ثواب الأعمال- به نقل از میسر-: حدود پنجاه نفر بودیم که در خیمه، در محضر امام باقر علیه السلام نشسته بودیم. پس از سکوت طولانی ما، امام علیه السلام فرمود: «... آیا می دانید منزلت

کدام سرزمین، نزد خدا بیشتر است؟».

هیچ کس سخنی نگفت. ایشان خود، جواب خویش را داد و فرمود: «آن، مکّةُ الحَرام است که خداوند، آن را به عنوان حرم خویش، پسندیده و خانه اش را در آن، قرار داده است». ⁽¹⁾18. امام صادق علیه السلام: محبوب ترین سرزمین نزد خداوند، مکّه است و هیچ خاکی نزد خداوند عز و جل محبوب تر از خاک آن و هیچ سنگی نزد خداوند عز و جل محبوب تر از سنگ آن و هیچ درخت و کوه و آبی نزد خداوند عز و جل محبوب تر از درخت و کوه و آب آن نیست. ⁽²⁾19. امام صادق علیه السلام: در سنگ نوشته ای، چنین یافتند: «منم خدا، صاحبِ بکّه که وقتی آسمان ها و زمین و خورشید و ماه را آفریدم، آن را آفریدم و هفت فرشته را بر گردِ آن گماشتم. در آب و شیر، برای مردمش برکت دارد و روزیِ آن از راه هایی از بالا و پایینش و از تپّه می آید». ⁽³⁾20. امام صادق علیه السلام: ابراهیم علیه السلام در صحرایی در شام، فرود آمده بود .... خداوند به او وحی کرد ... و سپس فرمانش داد تا اسماعیل و مادرش را بیرون ببرد. ابراهیم علیه السلام گفت:

خدایا به کجا؟

فرمود: «به حرم من و جایگاه امنِ من و نخستین قطعه ای از زمین که آفریدم و آن، مکّه است». ⁽⁴⁾

نوشت: «ماندگار شدن در کنار خانه خدا، بهتر است». ⁽²⁾ر. ک: ص 34(آنچه در مکّه مکروه است). و ص 35(آنچه در مکّه شایسته است).

1/ 3

ویژگی های مکّه

الف- احترام داشتن

1. ایمنی هر ترسانی که وارد مکّه می شود

قرآن

(وَ إِذْ قَالَ إِبْرَ هِیمُ رَبّ اجْعَلْ هذَا بَلَدًا ءَامِنًا وَ ارْزُقْ أَهْلَهُ مِنَ الثَّمَرَ تِ مَنْ ءَامَنَ مِنْهُم بِاللَّهِ وَ الْیَوْمِ الْآخِرِ قَالَ وَ مَن کَفَرَ فَأُمَتّعُهُ قَلِیلًا ثُمَّ أَضْطَرُّهُ إِلَی عَذَابِ النَّارِ وَ بِئْسَ الْمَصِیرُ؛ ⁽³⁾

و آن گاه [را یاد کن] که ابراهیم گفت: پروردگارا! این را شهری ایمن قرار بده و مردم آن را از میوه ها روزی عطا کن؛ آنانی را که به خدا و روز واپسین، ایمان آورده اند. [خداوند] گفت: «و هر کس کفر ورزد، اندکی، او را برخوردار می کنم. سپس او را گرفتار عذاب دوزخ می سازم و بد سرانجامی است!).

(فِیهِ ءَایتُ م بَیّنتٌ مَّقَامُ إِبْرَ هِیمَ وَمَن دَخَلَهُ کَانَ ءَامِنًا وَلِلَّهِ عَلَی النَّاسِ حِجُّ الْبَیْتِ مَنِ اسْتَطَاعَ إِلَیْهِ سَبِیلًا وَمَن کَفَرَ فَإِنَّ اللَّهَ غَنِیٌّ عَنِ الْعلَمِینَ؛ ⁽¹⁾

در آن، نشانه هایی روشن و روشنگر است: مقام ابراهیم و هر کس وارد آن شود، ایمن خواهد بود. و حقّ خداست بر مردم، آهنگ آن خانه کردن، برای هر کس که راهی به سوی آن داشته باشد، و البته هر کس ناسپاسی کند، همانا خداوند از جهانیان، بی نیاز است).(أَوَ لَمْ یَرَوْا أَنَّا جَعَلْنَا حَرَمًا ءَامِنًا وَ یُتَخَطَّفُ النَّاسُ مِنْ حَوْلِهِمْ أَفَبِالْبطِلِ یُؤْمِنُونَ وَبِنِعْمَةِ اللَّهِ یَکْفُرُونَ؛ ⁽²⁾

آیا ندیدند که ما حرمی ایمن قرار دادیم، در حالی که مردم از اطرافشان ربوده می شوند؟ پس آیا به باطل، ایمان می آورند و به نعمت خدا، ناسپاسی می کنند؟).(وَ التّینِ وَ الزَّیْتُونِ* وَ طُورِ سِینِینَ* وَ هذَا الْبَلَدِ الْأَمِینِ؛ ⁽³⁾

سوگند به انجیر و زیتون، و طور سینا، و سوگند به این شهر امن).

حدیث

فرمود: «هر هراسناکی در آن ایمن است، تا وقتی که حدّی از حدود الهی که باید اجرا شود، بر گردن او نباشد».

گفتم: پس آیا هر که با خدا و پیامبرش بجنگد و در زمین فساد کند، در آن جا ایمن است؟

فرمود: «او همچون کسی است که در راه، کمین می کند و گوسفند یا چیزی را می رباید. امام، هر گونه که بخواهد، با او رفتار می کند». ⁽¹⁾26. امام صادق علیه السلام- در باره این سخن خداوند:(مَن دَخَلَهُ و کَانَ ءَامِنًا؛ هر که وارد آن شود، ایمن است)-: هر گاه کسی در غیر حرم جنایتی مرتکب شود و سپس به حرم بگریزد، هیچ کس حق ندارد او را در حرم دستگیر کند؛ ولی او را از بازار رفتن و داد و ستد و خوراک و آشامیدنی منع می کنند و با او حرف نمی زنند. وقتی چنین کنند، امید است که از حرم بیرون آید و دستگیر شود. و اگر در حرم جنایتی کند، در حرم بر او حد جاری می شود؛ چرا که حرمت حرم را نگاه نداشته است. ⁽²⁾27. الکافی- به نقل از معاویة بن عمّار-: از امام صادق علیه السلام در باره مردی پرسیدم که فردی را در غیر حرم کشته، سپس وارد حرم شده است.

فرمود: «او را نمی کشند و به او غذا و آب نمی دهند، با او داد و ستد نمی کنند و پناهش نمی دهند، تا از حرم بیرون آید. آن گاه حد بر او جاری می شود».

گفتم: در باره مردی که در حرم، مرتکب قتل و دزدی شده، چه می گویید؟

فرمود: «در حرم، با ذلّت بر او حد جاری می شود؛ چرا که حرمتی برای حرم قائل نشده و حالْ آن که خداوند متعال فرموده است:(فَمَنِ اعْتَدَی عَلَیْکُمْ فَاعْتَدُوا عَلَیْهِ بِمِثْلِ مَا اعْتَدَی عَلَیْکُمْ؛ هر کس به شما تعدّی کرد، به او همان گونه تعدّی کنید که او به شما تعدّی کرده است)».

حضرت فرمود: «این آن جاست که در حرم باشد» و آن گاه فرمود: «(فَلَا عُدْوَ نَ إِلَّا عَلَی الظلِمِینَ؛ هیچ تجاوزی نیست، مگر بر ستمکاران)». ⁽¹⁾

2. ایمنی حیوانات وحشی و پرندگان در مکّه

فرمود: «هر کس از آدمیان که به صورت پناهنده وارد حرم شود، از خشم خدا ایمن است و هر حیوان وحشی و پرنده ای وارد آن شود، ایمن از آن است که مورد هجوم یا آزار قرار گیرد، تا آن که از حرم بیرون رود». ⁽²⁾29. امام صادق علیه السلام- آن گاه که از ایشان در باره پرنده ای اهلی که زنده وارد حرم کرده اند، پرسیدند-: به آن دست نزنند؛ چرا که خدای متعال می فرماید:(مَن دَخَلَهُ و کَانَ ءَامِنًا؛ هر که داخل آن شود، ایمن است). ⁽³⁾30. امام صادق علیه السلام- آن گاه که از ایشان در باره آهویی پرسیدند که وارد حرم شده است-:

آن را نگیرند و به آن دست نزنند. خداوند متعال می فرماید:(مَن دَخَلَهُ و کَانَ ءَامِنًا؛ هر که داخل آن(حرم). شود، ایمن است). ⁽⁴⁾

3. آنچه در مکّه حرام نیست

سگ هار. ⁽¹⁾32. امام صادق علیه السلام: در حرم و در حال احرام، [این چند حیوان:] افعی، شیر درنده، هر مارِ خطرناک، عقرب و موش- که فاسقک است-، کشته می شوند و کلاغ و زاغ هم با سنگ، رانده می شوند. پس اگر دزدانْ متعرّض تو شدند، دفاع کن. ⁽²⁾33. امام صادق علیه السلام: کشتن کک، شپش و پشه در حرم، اشکالی ندارد. ⁽³⁾نکته

از کارهای حرام در حرم، کشتن و صید حیوان است؛ ولی حیوانات فراوانی از این حکم، استثنا شده اند که نام آنها را می آوریم و شرح و بسط احکام آن را به محلّ خود در کتاب های فقهی ارجاع می دهیم. این حیوانات، عبارت اند از: همه مارهای بد، عقرب، موش، مورچه، پشه، شپش، کک، حیوانات درنده و پرندگان شکاری.

برخی احادیث، دزدی را که به دارایی مردم و آبروی آنان دستبرد می زند نیز از جمله همین بی حرمتان می دانند. بدین ترتیب، می توان به یک قاعده عمومی دست یافت که: هر چه بر انسان دست می یازد و تجاوز می کند، حکم حرمت حرم، از آن برداشته می شود.

پوشیده نماند که سر بریدن چارپایانِ حلال گوشت برای تأمین خوراک، جایز است.

ب- آنچه انجامش در مکّه، حرام است

1. شکستن امنیّت

قرآن

(وَاقْتُلُوهُمْ حَیْثُ ثَقِفْتُمُوهُمْ وَأَخْرِجُوهُم مّنْ حَیْثُ أَخْرَجُوکُمْ وَ الْفِتْنَةُ أَشَدُّ مِنَ الْقَتْلِ وَ لَاتُقتِلُوهُمْ عِندَ

الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ حَتَّی یُقتِلُوکُمْ فِیهِ فَإِن قتَلُوکُمْ فَاقْتُلُوهُمْ کَذَ لِکَ جَزَاءُ الْکفِرِینَ؛ ⁽¹⁾

و آنان(مشرکان). را هر جا یافتید، بکشید و از همان جا که بیرونتان کردند، بیرونشان کنید- و فتنه، شدیدتر از کشتن است- و با آنان، کنار مسجدالحرام نجنگید تا آن که آنان با شما در آن جا بجنگند. پس اگر آنان با شما جنگیدند، آنان را بکشید. کیفر کافران، این گونه است).

حدیث

فرمود: «اشکالی ندارد که سلاح را از شهر خود بیرون ببرد؛ ولی وقتی وارد مکّه می شود، آن را آشکار نسازد». ⁽²⁾38. امام صادق علیه السلام: سزاوار نیست که سلاحْ وارد حرم کند، مگر این که آن را در کیسه ای بگذارد یا جبا پیچیدن آن در چیزی ج پنهانش کند. ⁽³⁾ر. ک: وسائل الشیعة: ج 13/ ابواب مقدّمات الطواف/ الباب 18 و 19، جواهر الکلام: ج 7 ص 658.

2. ورود غیر مسلمان

قرآن

(وَ إِذْ جَعَلْنَا الْبَیْتَ مَثَابَةً لّلنَّاسِ وَ أَمْنًا وَ اتَّخِذُوا مِن مَّقَامِ إِبْرَ هِیمَ مُصَلًّی وَ عَهِدْنَا إِلَی إِبْرَ هِیمَ وَ إِسْمعِیلَ أَن طَهّرَا بَیْتِیَ لِلطَّا ل فِینَ وَ الْعکِفِینَ وَ الرُّکَّعِ السُّجُودِ؛ ⁽⁴⁾

و ما خانه(کعبه). را برای مردم، محلّ اجتماع و ایمن قرار دادیم، و از مقام ابراهیم، جایگاه نماز برگزینید. و به ابراهیم و اسماعیل فرمان دادیم که خانه مرا برای طواف کنندگان و معتکفان و رکوع کنندگان و سجده کنندگان، پاک سازید).

(یأَیُّهَا الَّذِینَ ءَامَنُوا إِنَّمَا الْمُشْرِکُونَ نَجَسٌ فَلَا یَقْرَبُوا الْمَسْجِدَ الْحَرَامَ بَعْدَ عَامِهِمْ هذَا وَإِنْ خِفْتُمْ عَیْلَةً فَسَوْفَ یُغْنِیکُمُ اللَّهُ مِن فَضْلِهِ إِن شَاءَ إِنَّ اللَّهَ عَلِیمٌ حَکِیمٌ؛ ⁽⁵⁾

ای کسانی که ایمان آورده اید! یقیناً

مشرکان، نجس اند. پس از این سال، به مسجد الحرام نزدیک نشوند و اگر از تهی دستی بیم داشتید، خداوند اگر بخواهد، از فضل خویش بی نیازتان خواهد کرد. همانا خداوند، دانای حکیم است).

حدیث

3. شکار کردن و کندن درخت

گفت [م]: ای پیامبر خدا! جز گیاهِ اذْخِر، که برای تزیین و برای خانه هایشان است.

پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود: «جز اذخِر». ⁽¹⁾43. پیامبر خدا صلی الله علیه و آله: گیاه حرم چیده نمی شود، درخت آن و خار آن، قطع نمی شود و شکارش رمانده نمی شود .... پس هر که را دیدید که گیاه حرام را چیده یا درختش را قطع کرده یا شکارش را رمانده است، بر شما رواست که ناسزایش بگویید یا پشت او را در حدّی که در حرم، حلال است، به درد آورید. ⁽²⁾44. امام باقر علیه السلام: خداوند، حرام ساخته که گیاه حرمش چیده یا درخت آن قطع شود(مگر گیاه اذخر)، یا پرنده آن صید گردد. ⁽³⁾45. امام صادق علیه السلام: از درخت مکّه، جز درخت خرما و درخت میوه، کنده نمی شود. ⁽⁴⁾46. امام صادق علیه السلام: هر چه در حرم می روید، [چیدنش] بر همه مردم، حرام است، مگر آنچه را خودت رویانده و کاشته ای. ⁽⁵⁾ر. ک: وسائل الشیعة: ج 12/ أبواب تروک الإحرام/ الأبواب 86، 87، 88، 90 و ج 13/ أبواب کفّارات الصید/ الأبواب 10، 16، 21، 29، 30، 33.

4. ذبح شکار

فرمود: «سحریِ تو، سحریِ بدی است. آیا نمی دانی آنچه را زنده وارد حرم کنی، ذبح و [یا] نگه داشتن آن بر تو حرام است؟». ⁽²⁾ر. ک: الکافی: ج 4 ص 231/ باب ما یُذبح فی الحرم.

5. تملّک شی ء پیدا شده

امام علیه السلام نوشت: «آنچه را که از قضیّه دینارها نوشتی، فهمیدم. اگر نیازمندی، یک سوم آن را صدقه بده و اگر توانگری، همه را صدقه بده». ⁽⁴⁾ر. ک: وسائل الشیعة: ج 13/ أبواب مقدّمات الطواف/ الباب 28.

ج- آنچه در مکّه مکروه است

1. اقامت بیش از یک سال

گفتم: پس چه کند؟

فرمود: «به جای دیگر برود». ⁽¹⁾53. علل الشرائع- به نقل از أحمد بن محمّد السّیّاری-: از امام صادق علیه السلام روایت شده که آن حضرت اقامت در مکه را پسندیده نمی دانست و این به خاطر آن بود که پیامبر صلی الله علیه و آله را از این شهر بیرون کردند و کسی که مقیم مکّه شود، سنگ دل می شود تا آن که در جای دیگری اقامت کند. ⁽²⁾ر. ک: ص 39(هر ظلمی در آن، الحاد است)، وسائل الشیعة: ج 13/ أبواب مقدّمات الطواف/ الباب 16.

2. افراشتن ساختمان

3. مطالبه از بدهکار

فرمود: «نه، به او سلام نده و هراسانش مکن، تا آن که از حرم بیرون رود». ⁽⁴⁾ر. ک: المختلف: ج 1 ص 410، الدروس: ص 372، جامع المقاصد: ج 5 ص 10، وسائل الشیعة: ج 13/ أبواب مقدّمات الطواف/ الباب 30.

نکته

علی بن بابویه فرموده است: اگر بدهکار را در حرم بیابد، جایز نیست که از او مطالبه کند، مگر آن که در حرم به او قرض داده باشد. ⁽¹⁾علّامه حلّی در مختلف الشیعة فرموده: به نظر من اگر قرض دادن در خارج حرم بوده، مطالبه آن در حرم، کراهت دارد؛ ولی حرام نیست. ⁽²⁾شهید در الدروس فرموده: اگر بدهکار به حرمْ پناهنده شود، مطالبه کردن از او حرام است. روایت دلالت دارد که اگر بدهکار را در حرم یافت، و وی قصد پناهندگی به حرم نداشت، مطالبه حرام است. ⁽³⁾

د- آنچه در مکّه شایسته است

1. نماز گزاردن

در حرم خدا و حرم پیامبر صلی الله علیه و آله پرسیدم.

امام علیه السلام نوشت: «پیامبر خدا زیاد نماز خواندن در این دو حرم را دوست داشت.

پس تو نیز زیاد نماز بخوان و تمام بخوان». ⁽¹⁾ر. ک: ص 59(فضیلت نماز گزاردن در مسجد الحرام).

2. روزه گرفتن

3. ختم کردن قرآن

4. انفاق

مدینه نیز حرم خدا و حرم پیامبر خدا و حرم امیر مؤمنان است. نماز در آن، ده هزار برابر و یک درهم انفاق در آن، ده هزار درهم است.

کوفه هم حرم خدا و حرم پیامبر خدا و حرم امیر مؤمنان است. نماز در آن، همچون هزار نماز است و یک درهم انفاق در آن، برابر هزار درهم است. ⁽¹⁾

ه- آنچه برای اهل مکّه، شایسته است

1. خالی گذاشتن مَطاف برای طواف واجب

فرمود: «برای مجاوران، طواف بهتر است؛ ولی برای اهل مکّه و ساکنان آن، نماز، برتر از طواف است». ⁽¹⁾68. قرب الإسناد- به نقل از احمد بن محمّد بن ابی نصر بَزَنطی-: از امام رضا علیه السلام پرسیدم:

برای ساکن مکّه، طواف، برتر است یا نماز؟

فرمود: «نماز». ⁽²⁾69. امام صادق علیه السلام: کسی که یک سال در مکّه اقامت می کند، طواف برای او برتر از نماز گزاردن [در مسجد الحرام] است. کسی که دو سال ساکن مکّه خواهد بود، مخلوطی از نماز و طواف انجام دهد. و هر که سه سال مقیم مکّه است، نماز برای او برتر از طواف است. ⁽³⁾

2. هم شکلی با مُحْرمان

و- هر ظلمی در آن، الحاد است

قرآن

(إِنَّ الَّذِینَ کَفَرُواْ وَ یَصُدُّونَ عَن سَبِیلِ اللَّهِ وَ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ الَّذِی جَعَلْنهُ لِلنَّاسِ سَوَاءً الْعکِفُ فِیهِ وَ الْبَادِ وَ مَن یُرِدْ فِیهِ بِإِلْحَادِم بِظُلْمٍ نُّذِقْهُ مِنْ عَذَابٍ أَلِیمٍ. ⁽¹⁾

به یقین، آنان که کافر شدند و از راه خدا و مسجد الحرام- که آن را برای مردم، چه معتکف عبادت و چه اهل بادیه، یکسان قرار دادیم-، جلوگیری می کنند و هر کس در آن، قصد الحاد به ستم داشته باشد، از عذابی دردناک به او می چشانیم).

حدیث

فرمود: «هر ستمی، الحاد است و زدن خادم بدون گناه، از همین نوع الحاد است». ⁽³⁾74. الکافی- به نقل از ابو الصباح کنانی-: از امام صادق علیه السلام در باره آیه(وَ مَن یُرِدْ فِیهِ بِإِلْحَادِ م بِظُلْمٍ نُّذِقْهُ مِنْ عَذَابٍ أَلِیمٍ؛ و هر کس در آن، قصد الحاد به ظلم داشته باشد، از عذابی دردناک به او مش چشانیم). پرسیدم. فرمود: «هر ستمی که کسی در مکّه به خود کند، چه سرقت یا ظلم به دیگری یا هر کار دیگری که ستم باشد، من آن را الحاد می بینم». از این رو، امام علیه السلام از سکونت در حرم، پرهیز داشت. ⁽⁴⁾

الحاد به معنای انحراف از راه راست و طریقه حق است. در این آیه، ظالمان، مُلحد محسوب شده اند و به آنان وعده عذاب داده شده است. این به معنای سبب بودن ظلم برای الحاد است؛ زیرا ظلم، نوعی عدول عملی و انحراف از حق است؛ ولی آیه، علاوه بر این، به حکم خاصّی اشاره دارد که در غیر حرم مکّه، جاری نیست. این حکم، تطبیق ملحد بر هر ظالمی، چه ظلم کوچک باشد و چه بزرگ. همچنین، آیه، ظلم در مکّه را گناه کبیره می شمرد و به تبع آن، عذاب دردناک را وعده می دهد و در آیه، بر این تعمیم و شمول، تأکید شده است؛ زیرا «مَنْ»، عمومیّت بدلی دارد و مفعول «یُرِدْ»، حذف شده است تا هر گونه کاری را در برگیرد.

به علاوه، «الحاد» و «ظلم»، هر دو به صورت نکره و اسم جنس آورده شده اند تا این اطلاق را تفهیم کنند.

پس ترکیب آیه به این شکل است که جمله «من یرد ...»، اسم «إنّ» در صدر آیه است و باء در «بإلحاد» باء مُلابسه(همراهی). و در «ظلم»، باء سببیّت است.

1/ 4

حدود حرم

حدود حرم ⁽²⁾

مکه و اطراف آن را روشن ساخت، و تا هرجا که نور آن ستون گسترش یافت، خداوند، آن جا را حرم قرار داد. پس امروز، محدوده حرم، جاهایی است که فروغ ستون به آن جا رسیده است. خداوند به احترام آن خیمه و ستون، آن جا را حرم قرار داده است؛ چرا که آنها از بهشت اند. ⁽¹⁾77. امام باقر علیه السلام: خداوند، چهار فرسخ در چهار فرسخ از حرمش را، حرام کرد که گیاهش را بچینند و درختش را قطع کنند، مگر درختِ اذخِر را. ⁽²⁾78. الکافی- به نقل از احمد بن محمّد بن ابی نصر بَزَنطی-: از امام رضا علیه السلام در باره حرم و محدوده آن پرسیدم و این که چرا محدوده آن، برخی نزدیک تر و برخی دورتر است.

امام علیه السلام فرمود: «خداوند عز و جل چون آدم علیه السلام را از بهشت فرود آورد، او را بر کوه ابو قُبَیس فرود آورد. آدم، از احساس وحشت و از این که آنچه را در بهشت می شنید، نمی شنود، به پروردگارش شکایت کرد. خداوند، یاقوت سرخی را فرود آورد و در محلّ کعبه قرار داد. آدم، بر گِردِ آن، طواف می کرد و نور آن، تا محدوده حرم می رسید. حدّ و حریم آن، نشانه گذاری شد. خداوند هم آن را حرم قرار داد. ⁽³⁾

توضیحی درباره حدود حرم ⁽¹⁾محدوده حرم در احادیث و اقوال علما، یک بَرید ⁽²⁾در یک بَرید، تعیین شده است و چون هر برید، چهار فرسخ شرعی است ⁽³⁾، مساحت تقریبی حرم، شانزده فرسخ مربّع می شود. ⁽⁴⁾این مساحت که اندکی از مکّه بزرگ تر است، به عنوان حرم امن خداوند، شناخته می شود و احکام ویژه ای دارد.

در تعیین حدود حرم از هر طرف شهر مکّه، گفته های گوناگونی وجود دارد ⁽⁵⁾که مشهورترین و مقبول ترین آنها ⁽⁶⁾، حدود حرم را این گونه بیان می دارد:

از طریق مدینه به فاصله سه میلی ⁽⁷⁾مکّه، اندکی پیش از تنعیم، از طریق یمن به فاصله هفت میل در طرف اضاة اللبن، از طریق جدّه در مُنقطَعُ الأعشاش به فاصله ده میل، از طریق طائف در راهی که از عَرَفه و از داخل نَمِره می گذرد به فاصله یازده میل، ⁽⁸⁾از طریق عراق بر گردنه «خَلّ» در کوه مُقطَّع به فاصله هفت میل و از طریق جَعرانه در درّه آل عبد اللَّه بن خالد، به فاصله نُه میل.

البته این فاصله ها تقریبی است و برخی، از روی دقّت نظر، فاصله دقیق این حدود را تا دیوار مسجد الحرام نیز محاسبه کرده اند و به ذراع، بیان نموده اند که مقداری با اندازه های یاد شده، متفاوت است، به طور مثال، فاسی در بیان محدوده حرم از جهت طائف از راه عرفه می گوید:

از دیوار بنی شیبه [در مسجد الحرام] تا عَلَمَین- که نشانه حدّ حرم هستند-، از طرف عرفه، سی و هفت هزار و هفده ذراع کوچک(فاصله سر انگشت تا آرنج). است. ⁽¹⁾شناخت و تعیین حدود حرم، بسیار مهم و در احکام فراوانی دخیل است و به علّت وجود انصابی که از هر طرف به عنوان علامت بنا شده اند، تشخیص آن، در عمل، آسان است. این انصاب، در همه سو، بجز سمت جدّه و جَعرانه، به دست حضرت إبراهیم خلیل علیه السلام و به راهنمایی جبرئیل علیه السلام نصب گشته اند ⁽²⁾و در طول تاریخ، بارها تجدید بنا شده اند و از جمله تجدید کنندگان بنای آنها، می توان به اسماعیل علیه السلام و قُصَی بن کِلاب و پیامبر صلی الله علیه و آله اشاره کرد. بعدها نیز خلفا، مکرّراً آنها را تجدید کرده اند ⁽³⁾.

تحقیقات معاصر نشان می دهند که این علائم(انصاب)، هنوز پا بر جا هستند و البته انصاب یا علائم شش گانه، تنها محدوده حرم را در راه های ورودی آن، تعیین و تحدید می کنند و انصاب و حدود همه حرم، بسیار بیشتر است ⁽⁴⁾.

1/ 5

آداب ورود به مکّه

اشاره

آداب ورود به مکّه ⁽¹⁾

حرم

الف- احرام

ب- غسل

چون به حرم رسیدند، جبرئیل به او گفت: ای ابراهیم! فرود آیید و پیش از آن که وارد حرم شوید، غسل کنید.

آن دو، فرود آمدند و غسل کردند. ⁽²⁾86. امام صادق علیه السلام: خداوند عز و جل در کتابش می فرماید:(طَهّرَا بَیْتِیَ لِلطَّا ل فِینَ وَ الْعکِفِینَ وَ الرُّکَّعِ السُّجُودِ؛ ⁽³⁾

خانه ام را برای طواف کنندگان و پرستشگران و رکوع کنندگان و سجده کنندگان، پاک کنید). پس شایسته است که بنده جز با پاکی، وارد مکّه نشود: عرق خود را بشوید و آلودگی را بزداید و غسل کند. ⁽⁴⁾

ج- تواضع و خشوع

پرسیدم: چگونه با آرامش، وارد آن شود؟

فرمود: «بدون حالت تکبّر و غرور وارد شود». ⁽¹⁾88. الکافی- به نقل از اسحاق بن عمّار-: امام صادق علیه السلام فرمود: «هیچ کس با آرامشْ وارد مکّه نمی شود، مگر آن که آمرزیده می شود».

گفتم: آرامش چیست؟

فرمود: «این که تواضع کند». ⁽²⁾89. الکافی- به نقل از ابان بن تغلب-: با امام صادق علیه السلام در راه مکّه و مدینه هم سفر بودم.

چون به حرم رسید، فرود آمد و غسل کرد و کفش هایش را در دستان خود گرفت.

سپس پابرهنه به حرم وارد شد. من نیز مانند او کردم. فرمود: «ای ابان! هر که از روی تواضع در برابر خدا، آن گونه عمل کند که من کردم، خداونْد صد هزار گناه را از او محو می کند، صد هزار حسنه برای او می نویسد و صد هزار درجه برای او بنا می نهد و صد هزار حاجت او را بر می آورد». ⁽³⁾90. امام صادق علیه السلام: بنگرید هر گاه یکی از شما به وادی مکّه سرازیر شد، جامه های پوسیده و کهنه خویش را بپوشید؛ چرا که هیچ کس نیست که به وادی مکّه فرود آید و در دلش هیچ کِبری نباشد، مگر آن که آمرزیده می شود. ⁽⁴⁾

د- ورود از بالای شهر

و از پایین آن خارج گشت. ⁽¹⁾92. امام صادق علیه السلام- در توصیف حجّ پیامبر خدا-: پیامبر صلی الله علیه و آله از بالای مکّه از عَقَبه(گردنه). مدنی ها وارد شد و از پایین مکّه از ذی طوی، بیرون شد. ⁽²⁾93. الکافی- به نقل از یونس بن یعقوب-: به امام صادق علیه السلام گفتم: از کجا وارد مکّه شوم، در حالی که از مدینه آمده باشم؟

فرمود: «از بالای مکّه وارد شو و هر گاه به قصد مدینه خارج شدی، از پایین مکّه بیرون شو». ⁽³⁾ر. ک: عنوان زیرین(خروج از پایین شهر).

1/ 6

آداب خروج از مکّه

الف- صدقه دادن

ب- خروج از پایین شهر

بیرون می رفت و از راه مُعَرَّس ⁽¹⁾وارد می شد، و هر گاه وارد مکّه می شد، از بلندیِ بالا(شمال). وارد می شد و از بلندیِ پایین، خارج می گشت. ⁽²⁾ر. ک: ص 46(خروج از بالای شهر).

فصل دوم: مسجد الحرام

اشاره

فصل دوم: مسجد الحرام ⁽¹⁾

2/ 1

فضیلت مسجد الحرام

فرمود: «مسجد الحرام».

گفتم: سپس کدام؟

فرمود: «مسجد الأقصی».

گفتم: فاصله میان این دو، چه مقدار بود؟

فرمود: «چهل سال» و سپس فرمود: «هر کجا که نماز، تو را دریافت(وقت آن رسید)، نماز بخوان، که زمین برای تو مسجد است». ⁽¹⁾99. پیامبر خدا صلی الله علیه و آله: بار نمی بندند مگر به سوی سه مسجد: مسجد الحرام، مسجد من و مسجد الأقصی. ⁽²⁾100. امام علی علیه السلام: چهار مکان اند که از قصرهای بهشتی در دنیایند: مسجد الحرام، مسجد پیامبر، مسجد بیت المقدّس و مسجد کوفه. ⁽³⁾2/ 2

محدوده مسجد الحرام

⁽⁴⁾101. امام صادق علیه السلام: ابراهیم علیه السلام در مکّه بین حَزْوَره ⁽⁵⁾تا مَسعْا را خط کشید و این، همان خطّی بود که ابراهیم علیه السلام رسم کرد، یعنی مسجد. ⁽⁶⁾102. تهذیب الأحکام- به نقل از حسین بن نعیم-: از امام صادق علیه السلام در باره نماز در محدوده ای که به مسجد الحرام افزوده اند، پرسیدم. فرمود: «ابراهیم و اسماعیل علیهما السلام محدوده مسجد را بین صفا و مروه معیّن کردند.

مردم هم از مسجد تا صفا حج می کردند. ⁽⁷⁾

وی آنان را تشویق کرد؛ ولی آنان امتناع کردند.

او از این مسئله دل تنگ شد. نزد امام صادق علیه السلام آمد و گفت: من از اینان، بخشی از خانه ها و آستانه هایشان را خواستم تا به مسجد بیفزاییم؛ ولی ندادند. این مرا به شدّت اندوهگین ساخت.

امام صادق علیه السلام فرمود: «آیا این تو را غمگین می سازد، در حالی که حجّت(دلیلِ). تو بر آنان در این مسئله آشکار است؟».

گفت: چگونه بر آنان استدلال آورم؟

فرمود: «به وسیله کتاب خدا».

گفت: با کجای قرآن؟

فرمود: «این سخن خدا:(إِنَّ أَوَّلَ بَیْتٍ وُضِعَ لِلنَّاسِ لَلَّذِی بِبَکَّةَ). خداوند [در این آیه] خبر داده است که: همانا اوّلین خانه ای که برای مردم نهاده شد، همان خانه ای است که در مکّه است. اگر آنان پیش از کعبه در آن جا ولایت(مالکیّت). داشته اند، آستانه ها از آنِ آنان است؛ امّا اگر خانه خدا پیش از آنان بوده است، آستانه کعبه، متعلّق به آن است».

منصور، آنان را فرا خواند و با این آیه بر آنان احتجاج کرد. به او گفتند: آنچه دوست داری، انجام بده. ⁽¹⁾104. تفسیر العیّاشی- به نقل از حسن بن علی بن نعمان-: مهدی عبّاسی، چون مسجد الحرام را توسعه داد، خانه ای در گوشه مسجد ماند. از صاحبان آن خواست؛ ولی ندادند. در این باره از فقیهان پرسید. همه گفتند: سزاوار نیست چیزی را به غصب، جزء مسجد

الحرام کنند.

علی بن یقطین به او گفت: اگر در این مسئله برای موسی بن جعفر علیه السلام بنویسی، او در این باره راه حلّ درست را خواهد گفت.

[مهدی عبّاسی] به والی مدینه نوشت که از موسی بن جعفر بپرسد که: در باره خانه ای که می خواهیم داخل در مسجد الحرام کنیم، ولی صاحب آن نمی دهد، راه چاره چیست؟

والی، مسئله را به موسی بن جعفر گفت.

امام علیه السلام فرمود: «آیا حتماً باید جواب داد؟».

گفت: آری؛ چاره ای نیست.

فرمود: «بنویس:" بسم اللَّه الرحمن الرحیم. اگر کعبه بر مردم وارد شده است، مردم به آستانه خانه های خود سزاوارترند و اگر مردم بر آستانه کعبه فرود آمده اند، کعبه به آستانه خود، سزاوارتر است"».

نامه به دست مهدی عبّاسی رسید وی نامه را گرفت و بوسید و سپس دستور به تخریب آن خانه داد. صاحبان آن خانه، خدمت امام کاظم علیه السلام رسیدند و از او خواستند نامه ای به مهدی عبّاسی بنویسد که قیمت خانه هاشان را بپردازد.

امام علیه السلام به او نوشت: «چیزی به آنان بپرداز». او هم ایشان را راضی ساخت. ⁽¹⁾

توضیحی درباره حدود مسجد الحرام

توضیحی درباره حدود مسجد الحرام ⁽¹⁾

ابراهیم علیه السلام حدود مسجد الحرام را تعیین کرد؛ ⁽²⁾ولی این حدود، در دوران جاهلیت فراموش شد و مکّیان به تدریج، در حرم و درون مسجد، به خانه سازی پرداختند. ⁽³⁾با قدرت گرفتن اسلام و افزایش جمعیت مسلمانان، توسعه مسجد و بازگرداندن به حدود اوّلیه آن، ضروری نمود. نخستین توسعه، به دست پیامبر خدا انجام گرفت ⁽⁴⁾و سپس عمر در سال هفده هجری ⁽⁵⁾و عثمان در سال 26 هجری ⁽⁶⁾توسعه های بعدی را انجام دادند. عبد اللَّه بن زبیر در سال 65 هجری و هنگام تجدید بنای کعبه، صحن مسجد را از شمال و جنوب، گسترش داد ولید بن عبد الملک اموی نیز در سال 91 هجری. از جنوب، آن را به ناحیه «صفا» و «باب بنی مَخزوم» رساند و در شمال، میان «حِجر اسماعیل» و «دارُ النَّدوه» تا «دارُ شَیبة بن عثمان» را توسعه داد. ⁽⁷⁾در دوران خلافت عباسی، ابتدا منصور در سال 137 هجری شمال و غرب مسجد را توسعه داد و آن را تا «باب بنی سهم» ⁽⁸⁾رساند و سپس مهدی عباسی نخست در سال 161 همه

خانه های باقی مانده میان مسجد الحرام و «مَسعی» را خراب کرد و حدّ مسجد را «مَسعی» قرار داد و سپس در سال 167، مسجد را از هر سو به اندازه ای توسعه داد که کعبه در وسط مسجد قرار گرفت و مسجد الحرام را از جهت شرق و غرب به حدّ اوّلیه خود رساند؛ ⁽¹⁾زیرا ابراهیم علیه السلام حدّ شرقی مسجد را «مَسعی» و حدّ غربی را «حزوره» قرار داده بود و حزوره همان بازار «حَنّاطین» می باشد که حدّ غربی توسعه مسجد در روزگار مهدی عباسی است.

بر این اساس و همان گونه که از جواب امام صادق علیه السلام در دو روایت اوّل همین فصل فهمیده می شود، مسافت های اضافه شده، حکم مسجد الحرام را دارند؛ بلکه بخشی از آن هستند و غیر مسجد، محسوب نمی شوند. افزون بر این، امام کاظم علیه السلام نیز همچون امام صادق علیه السلام این محدوده را از آغاز، جزو مسجد الحرام و ساختن منازل توسط مکّیان را غصب محدوده مسجد می داند و این موضوع، از احادیث آخر همین فصل، استفاده می شود. ⁽²⁾مسجد الحرام

بعد از توسعه روزگار عبّاسیان- که آخرینِ آنها در زمان المقتدر باللَّه است-، دو توسعه صورت گرفته در روزگار حکومت آل سعود بر عربستان در سال های 1375 و 1409 هجری قمری، مساحت مسجد الحرام را چند برابر کرده و از حدّ اولیه گذرانده است. لذا برخی از فقیهان، نسبت به جریان داشتن احکام ویژه مسجد الحرام بر مکان های اضافه شده اخیر، احتیاط می کنند ولی برخی دیگر، این احتیاط را مستحب می دانند؛ زیرا معتقدند همین که مردم، آنها را جزو مسجد الحرام بدانند و در عرف، نام مسجد بر آنها بنهند، کافی است تا احکام آن، جریان یابد. ⁽³⁾

2/ 3

آداب ورود به مسجد الحرام

فرمود: «آری. خداوند می فرماید:(طَهّرَا بَیْتِیَ لِلطَّا ل فِینَ وَ الْعکِفِینَ وَ الرُّکَّعِ السُّجُودِ؛ ⁽³⁾

خانه ام را برای طواف کنندگان، عبادت کنندگان و رکوع کنندگان و سجده کنندگان، پاک سازید). سزاوار است که بنده، جز با طهارت، وارد خانه خدا نشود و عرق و آلودگی ها را شسته و پاک شده باشد». ⁽⁴⁾108. السنن الکبری- به نقل از عطاء-: مُحرِم، از هر جا که خواست، وارد شود. پیامبر صلی الله علیه و آله از بنی شیبه وارد شد و از درِ بنی مخزوم به سمت صفا خارج گشت. ⁽⁵⁾109. امام صادق علیه السلام- در شرح مَأزِمَین(نام محلّی میان عرفات و مشعر که درّه ای میان دو کوه است)-: آن جا محلّی است که بت ها در آن پرستیده شده اند و سنگی که بت «هُبَل» را از آن تراشیدند، از آن جا آورده شد؛ بتی که علی علیه السلام وقتی بر دوش پیامبر صلی الله علیه و آله بالا رفت، آن را از بام کعبه بر زمین افکند و به دستور پیامبر صلی الله علیه و آله، آن را کنار درِ بنی شیبه دفن کردند. از آن رو، ورود از درِ بنی شیبه به مسجد الحرام، سنّت گشت. ⁽⁶⁾

چون وارد مسجد الحرام شد، صدایش به گریه بلند شد. گفتم: پدر و مادرم فدایت! مردم نگاهت می کنند. کمی آهسته تر!

فرمود: «وای بر تو، ای افلح! چرا نگریم؟ شاید خدای متعال با نظر رحمت، به من بنگرد و با این نگاه، فردا نزد او رستگار شوم» و سپس طواف کرد. آن گاه نزد مقام آمد و رکوع کرد و چون سر از سجده برداشت، آن قدر اشک ریخته بود که سجده گاهش خیس شده بود. ⁽¹⁾111. امام باقر علیه السلام: هر گاه وارد مسجد الحرام شدی و رو به روی حجر الأسود قرار گرفتی، بگو:

«گواهی می دهم که جز خداوند یکتا، معبودی نیست و شریکی ندارد و شهادت می دهم که محمّد، بنده و فرستاده اوست. به خدا ایمان آورده و به طاغوت و لات و عزّی و پرستش شیطان و عبادت هر که جز خدا خوانده شود، کفر ورزیده ام».

سپس نزدیک حجر الأسود برو و دست راستت بر آن بکش و بگو: «به نام خدا، و خدا بزرگ تر است. خدایا! این امانت من است که ادا کردم و این پیمان من است که وفا نمودم، تا نزد تو گواهی دهد که به پیمان، وفادارم». ⁽²⁾112. الکافی- به نقل از معاویة بن عمّار-: امام صادق علیه السلام فرمود: «هر گاه وارد مسجد الحرام شدی، پابرهنه و با آرامش و وقار و خشوع وارد شو» و فرمود: «هر کس با خشوع وارد آن شود، خداوند اگر بخواهد، او را می آمرزد».

گفتم: خشوع چیست؟

فرمود: «آرامش قلب. با تکبّر، وارد آن مشو. هر گاه به درِ مسجد رسیدی، بِایست و بگو:" سلام و رحمت و برکات خدا بر تو، ای پیامبر! به نام خدا و به یاری خدا و از خدا و آنچه خداوند بخواهد. سلام بر پیامبران و فرستادگان خداوند! سلام بر فرستاده

خدا! سلام بر ابراهیم و ستایش، برای خداوند، پروردگار جهانیان!".

و چون وارد مسجد شدی، دستانت را بالا بگیر و رو به کعبه کن و بگو:" پروردگارا! در این جایگاه و در آغاز مناسکم، از تو می خواهم که توبه ام را بپذیری و از خطایم در گذری و بار گناهم را فرو ریزی. ستایش، خدایی را که مرا به خانه خویش رساند.

خدایا! گواهی می دهم که این، خانه حرام توست و آن را محلّ تجمّع مردم و ایمن و خجسته و هدایتگر جهانیان قرار داده ای. خدایا! من بنده تو ام، شهر، شهر توست و خانه، خانه توست. آمده ام و رحمت تو را می طلبم و طاعت تو را قصد می کنم. مطیع فرمان تو و راضی به تقدیر تو ام. از تو خواهانم، خواسته کسی که به تو نیازمند و از کیفرت هراسان است.

خدایا! درهای رحمتت را به رویم بگشای و مرا در طاعت و آنچه موجب رضای توست، به کار گیر"». ⁽¹⁾113. امام صادق علیه السلام: در حالی که بر درِ مسجد می ایستی، می گویی: «به نام خدا و به یاری خدا و از خدا و آنچه خدا بخواهد و بر آیین پیامبر خدا صلی الله علیه و آله و بهترینِ نام ها از آنِ خدا و ستایش، برای خداست.

سلام بر فرستاده خدا! سلام بر محمّد بن عبد اللَّه! سلام و رحمت و برکات خدا بر تو، ای پیامبر!

سلام بر پیامبران و فرستادگان خدا! سلام بر ابراهیم، دوست خداوند! سلام بر فرستادگان! و ستایش، برای خدا، پروردگار جهانیان است.

سلام بر ما و بر بندگان شایسته خدا! خدایا! بر محمّد و دودمان محمّد، صلوات فرست و بر محمّد و دودمان محمّد، مبارک گردان و بر محمّد و دودمان محمّد، رحمت آور، آن گونه که بر ابراهیم و خاندان ابراهیم، صلوات و برکت و رحمت فرستادی. همانا تو پسندیده و شکوهمندی.

خدایا! بر محمّد، بنده و فرستاده ات، و دودمان محمّد، و بر ابراهیم، دوستت، و

بر پیامبران و فرستادگانت، صلوات فرست. سلام بر فرستادگان باد! و ستایش، از آن خدا، پروردگار جهانیان است.

خدایا! درهای رحمتت را بر من بگشای و مرا در راه طاعت و رضای خویش، به کار گیر و تا مرا زنده می داری، پیوسته در پناه ایمان، نگهدارم باش. ستایش ذات تو، شکوهمند است.

ستایش، خدایی را که مرا از مهمانان و زائران خود، قرار داد و مرا از آنانی قرار داد که مساجدِ او را آباد می کنند و مرا از کسانی قرار داد که با او مناجات می کنند.

خدایا! من، بنده تو و زائر تو در خانه تو ام و برای هر زائری، بر عهده زیارت شده، حقّی است و تو بهترین و گرامی ترین کسی هستی که به زیارتت می آیند، پس- ای خدا، ای بخشنده- از تو می خواهم، که خدای یکتا و بی شریکی و یگانه و بی نیازی، و نه زاده ای و نه زاده شده ای و همتایی نداری و محمّد- که درود تو بر او و خاندانش باد- بنده و فرستاده توست، ای بخشنده، ای بزرگوار، ای شکوهمند، ای قدرتمند و ای باکرامت!

از تو می خواهم که نخستین هدیه ات را برای این زیارت من، آزادی ام از دوزخ قرار دهی(سه بار می گویی).

خدایا! مرا از آتش برهان، با روزی حلال و پاکیزه ات بر من گشایش عطا کن و شرّ شیاطین انس و جن و شرّ فاسقان عرب وعجم را از من دور گردان». ⁽¹⁾114. کشف الغمّة- به نقل از نضر بن کثیر-: من و سفیان، خدمت امام صادق علیه السلام رسیدیم. گفتم: به بیت اللَّه الحرام می روم. مرا دعایی بیاموز.

فرمود: «هر گاه به حرم رسیدی، دست خود را بر دیوار بگذار و بگو:" ای سبقت گیرنده بر فوت! ای شنوای صوت! ای آن که پس از مرگ، استخوان را با گوشت می پوشانی!» و آن گاه هر چه خواستی، دعا کن». ⁽²⁾

پس رو به آن کن و بگو: «ستایش، خدایی را که به این نعمت، ره نمایمان شد و اگر هدایت خدا نبود، راه نمی یافتیم. خداوند، منزّه است و ستایش، برای اوست و جز او، خدایی نیست و خدا بزرگ تر است. خداوند از آفریدگانش بزرگ تر است و بزرگ تر از هر کسی است که از او ترسان و گریزانم. جز خدا هیچ معبودی نیست و یکتا و بی شریک است. پادشاهی و ستایش، از آنِ اوست، زنده می کند و می میراند، و می میراند و حیات می بخشد و او بر هر چیز، تواناست».

و [آن گاه] بر پیامبر و دودمان او، درود می فرستی و بر پیامبران سلام می دهی، همان گونه که هنگام ورود به مسجد انجام دادی. سپس می گویی: «پروردگارا! به وعده ات باور دارم و به پیمانت وفادارم». ⁽¹⁾2/ 4

فضیلت نماز گزاردن در مسجد الحرام

مسجد من، هزار نماز است و در بیت المقدّس، پانصد نماز است. ⁽¹⁾119. امام باقر علیه السلام: یک نماز در مسجد الحرام، از صد هزار نماز در مساجد دیگر برتر است. ⁽²⁾120. امام باقر علیه السلام: هر کس در مسجد الحرام یک نماز واجب بخواند، خداوند همه نمازهایی را که از روز واجب شدن نماز بر او، خوانده است و همه نمازهایی را که تا زمان مرگ می خواند، از او قبول می کند. ⁽³⁾121. امام صادق علیه السلام: در این مسجد(مسجد الحرام)، نماز و دعا زیاد بخوانید. آگاه باشید که برای هر بنده، روزی ای است که به سوی او سوق داده می شود ⁽⁴⁾. ⁽⁵⁾122. الکافی- به نقل از احمد بن محمّد بن ابی نصر-: از امام رضا علیه السلام پرسیدم: کسی نماز را در خانه اش در مکّه به جماعت بخواند، افضل است، یا در مسجد الحرام به تنهایی بخواند؟

فرمود: «به تنهایی». ⁽⁶⁾123. عیون أخبار الرضا علیه السلام- به نقل از موسی بن سلام-: امام رضا علیه السلام عمره انجام داد. چون با کعبه وداع کرد و به درِ حنّاطین رسید که از آن جا خارج شود، در محوّطه مسجد، پشت کعبه ایستاد. سپس دستانش را بلند کرد و دعا نمود. آن گاه به ما توجّه کرد و فرمود: «چه جای خوبی است برای حاجت بردن به نزد او! نماز در آن، برتر از شصت سال نماز در جای دیگر است» و یا فرمود: «برتر از شصت ماه». ⁽⁷⁾ر. ک: ص 35(آنچه در مکّه شایسته است/ نماز گزاردن). و ص 115(بهترین جای مسجد الحرام).

فصل سوم: خانه خدا

اشاره

فصل سوم: خانه خدا ⁽¹⁾

3/ 1

نام های خانه خدا

الف- کعبه

قرآن

(جَعَلَ اللَّهُ الْکَعْبَةَ الْبَیْتَ الْحَرَامَ قِیمًا لّلنَّاسِ؛ ⁽²⁾

خداوند، کعبه بیت الحرام را برای استواریِ کار مردم، قرار داد).

حدیث

فرمود: «از آن جهت که چهار گوش است».

به ایشان گفته شد: برای چه چهارگوش است؟

فرمود: «بدان جهت که در مقابل" بیت المعمور" است و آن هم چهارگوش است».

به ایشان گفته شد: برای چه بیت المعمور، چهار گوش است؟

فرمود: «چون در برابر عرش است و آن، چهارگوش است».

به ایشان گفته شد: برای چه عرش، چهارگوش است؟

فرمود: «چون کلماتی که اسلام بر آنها استوار است، چهارتاست: سبحان اللَّه، الحمد للَّه، لا إله إلّااللَّه و اللَّه أکبر». ⁽¹⁾

ب- بیت العتیق

قرآن

(ثُمَّ لْیَقْضُوا تَفَثَهُمْ وَ لْیُوفُوا نُذُورَهُمْ وَلْیَطَّوَّفُوا بِالْبَیْتِ الْعَتِیقِ؛ ⁽²⁾

سپس آلودگی ها را از خود بزدایند، به نذر خویش وفا کنند و برگرد بیت العتیق، طواف کنند).

(لَکُمْ فِیهَا مَنفِعُ إِلَی أَجَلٍ مُّسَمًّی ثُمَّ مَحِلُّهَا إِلَی الْبَیْتِ الْعَتِیقِ؛ ⁽³⁾

برای شما در [حیواناتِ] قربانی، منافعی است، تا سرآمدی معیّن. سپس جایگاه آنها، به سوی بیت العتیق است).

حدیث

فرمود: «چون خانه ای است آزاد و رها شده از سلطه مردم و هیچ کس، مالک آن نیست». ⁽⁴⁾126. الکافی- به نقل از ابو حمزه ثمالی-: به امام باقر علیه السلام در مسجد الحرام گفتم: خداوند، چرا این خانه را عتیق نامید؟

فرمود: «هیچ خانه ای نیست که خدا بر روی زمین قرار داده باشد، مگر آن که صاحب و ساکنانی دارد که در آن، سکونت می گزینند، جز این خانه که جز خدای

عزوجل، صاحبی ندارد و آزاد است». ⁽¹⁾127. امام صادق علیه السلام: خداوند عزوجل در ماجرای نوح، همه زمین را زیر آب برد، جز خانه خدا را. آن روز، این خانه، «عتیق» نام نهاده شد؛ چرا که آن روز از غرق شدن رها شد. ⁽²⁾128. امام صادق علیه السلام- آن گاه که از ایشان پرسیده شد: چرا کعبه، بیت العتیق نامیده شد؟-: چون خداوند، آن را از توفان، آزاد کرد. ⁽³⁾

ج- بیت الحرام

قرآن

(جَعَلَ اللَّهُ الْکَعْبَةَ الْبَیْتَ الْحَرَامَ قِیمًا لّلنَّاسِ؛ ⁽⁴⁾

خداوند، کعبه بیت الحرام را برای استواریِ کار مردم، قرار داد).

(رَّبَّنَا إِنّی أَسْکَنتُ مِن ذُرّیَّتِی بِوَادٍ غَیْرِ ذِی زَرْعٍ عِندَ بَیْتِکَ الْمُحَرَّمِ رَبَّنَا لِیُقِیمُوا الصَّلَوةَ فَاجْعَلْ أَفِدَةً مّنَ النَّاسِ تَهْوِی إِلَیْهِمْ وَ ارْزُقْهُم مّنَ الثَّمَرَ تِ لَعَلَّهُمْ یَشْکُرُونَ؛ ⁽⁵⁾

پروردگارا! من [بعضی] از ذریّه خویش را در سرزمینی خشک، کنار خانه حرام تو قرار دادم- پروردگارا- تا نماز بر پای دارند. پس، دل های مردم را شیفته آنان ساز و از میوه ها روزی شان کن. باشد که سپاس گزاری کنند).

حدیث

فرمود: «چون بر مشرکان حرام است که وارد آن شوند». ⁽⁶⁾

توضیحی در باره نام های کعبه

قرآن کریم، خانه خدا را هفده بار، در چهارده آیه، یاد کرده است: دو بار با واژه «الکعبة» ⁽¹⁾، هفت بار با واژه «البیت» ⁽²⁾، یک بار با واژه «بیت» ⁽³⁾، دو بار با واژه «البیت الحرام» ⁽⁴⁾، دو بار با واژه «البیت العتیق» ⁽⁵⁾، یک بار با واژه «بیتک المحرّم» ⁽⁶⁾و دو بار با واژه «بیتی» ⁽⁷⁾.

گفتنی است که در قرآن، مسجد الحرام نیز پانزده بار با واژه «المسجد الحرام» ⁽⁸⁾و یک بار با واژه «المسجد» ⁽⁹⁾آمده است.

3/ 2

فضیلت کعبه

اشاره

فضیلت کعبه ⁽¹⁰⁾

الف- اوّلین خانه بنا شده برای مردم

قرآن

(إِنَّ أَوَّلَ بَیْتٍ وُضِعَ لِلنَّاسِ لَلَّذِی بِبَکَّةَ مُبَارَکًا وَهُدًی لّلْعلَمِینَ؛ ⁽¹¹⁾

یقیناً اوّلین خانه ای که برای مردم

بنا شده، همان است که در مکّه است، فرخنده و هدایتگر برای جهانیان).

(وَ إِذْ جَعَلْنَا الْبَیْتَ مَثَابَةً لّلنَّاسِ وَ أَمْنًا وَ اتَّخِذُواْ مِن مَّقَامِ إِبْرَ هِیمَ مُصَلًّی وَ عَهِدْنَا إِلَی إِبْرَ هِیمَ وَ إِسْمعِیلَ أَن طَهّرَا بَیْتِیَ لِلطَّا ل فِینَ وَ الْعکِفِینَ وَ الرُّکَّعِ السُّجُودِ؛ ⁽¹⁾

و زمانی را [به یاد آر] که کعبه را محلّ گردآمدن مردم و ایمن قرار دادیم. و از جایگاه ایستادن ابراهیم(مقام ابراهیم). نمازخانه بگیرید. و با ابراهیم و اسماعیل عهد کردیم که خانه ام را برای طواف کنندگان، عبادت کنندگان، رکوع کنندگان و سجده کنندگان، پاکیزه سازید).

حدیث

فرمود: «نه؛ ولی اوّلین خانه ای است که برکت، هدایت و مقام ابراهیم در آن قرار داده شد و هر که وارد آن شود، ایمن است». ⁽⁴⁾

ب- گرامی ترین خانه ها

و زیارت آن برانگیخته و آن را جایگاه پیامبرانش و قبله گاه نمازگزاران ساخته است.

پس کعبه، شعبه ای از رضای او و راهی به سوی آمرزش خداوند است، بر راستای کمال نهاده شده و مجمع عظمت و شکوه است.

خداوند، آن را دو هزار سال پیش از دَحْوُ الأرض ⁽¹⁾آفریده است. پس خدایی که پدید آورنده روح ها و صورت هاست، شایسته ترین کسی است که در امر و نهی، اطاعت شود. ⁽²⁾138. امام صادق علیه السلام: خداوند عزوجل از هر چیزی، چیزی را برگزید و از زمین، جایگاه کعبه را. ⁽³⁾139. امام صادق علیه السلام- به نقل از پدرانش علیهم السلام، در وصف کعبه-: خانه خدا در روی زمین، حجّت خدا بر بندگان اوست. ⁽⁴⁾3/ 3

ورود به کعبه و خروج از آن

الف- مستحب بودن ورود

خداوند از او راضی است و پاک از گناهان بیرون می آید». ⁽¹⁾142. امام باقر علیه السلام- آن گاه که در باره ورود به کعبه از ایشان پرسیدند-: ورود به آن، ورود به رحمت خداست و بیرون آمدن از آن، خروج از گناهان است و در باقی مانده عمرش، از گناهان، مصون است و گناهان گذشته اش آمرزیده است. ⁽²⁾143. امام صادق علیه السلام- آن گاه که در باره ورود به کعبه از ایشان پرسیدند-: آری، اگر می توانی، چنان کن و اگر از ازدحام بیم داری، خود را به رنج میفکن. ⁽³⁾144. امام صادق علیه السلام: برای کسی که حجّ اوّل اوست، مستحب است که به مشعر الحرام گام بگذارد و وارد کعبه شود. ⁽⁴⁾145. کتاب من لا یحضره الفقیه- به نقل از سلیمان بن مهران-: به امام صادق علیه السلام گفتم: چرا برای کسی که حجّ اوّل اوست، مستحب است وارد کعبه شود؛ ولی برای کسی که قبلًا حج گزارده، خیر؟

فرمود: «چون کسی که حجّ اوّلش را می گزارد، حجّ واجب را ادا می کند و به حجّ خانه خدا فرا خوانده شده است. پس باید وارد خانه ای شود که به سوی آن، دعوت شده، تا در آن جا مورد اکرام قرار بگیرد». ⁽⁵⁾

ب- آداب ورود

آخرت از عذاب همیشگی، ایمن خواهد بود. ⁽¹⁾147. امام صادق علیه السلام: برای کسی که حجّ اوّلش را می گزارد، واجب است که پیش از بازگشت از حج، وارد کعبه شود. پس هر گاه وارد شدی، با آرامش و وقار وارد شو. آن گاه به طرف هر یک از گوشه هایش برو و بگو: «خدایا! تو فرموده ای:(وَ مَن دَخَلَهُ و کَانَ ءَامِنًا؛ و هر کس وارد آن شود، ایمن است). پس مرا از عذاب روز قیامت، ایمن بدار».

و بین دو ستونی که پشت سرِ هم اند، روی سنگ سرخ، نماز بخوان و اگر مردم زیاد بودند، هر جا که نماز خواندی، در همان جا رو به هر گوشه کن و خدا را بخوان و از او بخواه. ⁽²⁾148. امام صادق علیه السلام: هر کس با آرامش و بدون تکبّر و نخوت، وارد کعبه شود، آمرزیده می شود. ⁽³⁾149. امام صادق علیه السلام: هر گاه خواستی وارد کعبه شوی، پیش از ورود، غسل کن و با کفش وارد نشو و هنگام ورود بگو: «خداوندا! تو فرموده ای:(وَ مَن دَخَلَهُ و کَانَ ءَامِنًا؛ و هر کس وارد آن شود، ایمن است). پس مرا از عذاب آتش، ایمن بدار».

سپس بین دو ستون، بر روی سنگ سرخ، دو رکعت نماز بخوان: در رکعت اوّل، سوره حم سجده و در رکعت دوم، به تعداد آیه های آن از [هر جای] قرآن. و در گوشه های آن نماز می خوانی و می گویی: «خدایا! هر کس مهیّا و توشه گیر و فراهم آور و آماده دیدار مخلوقی شود تا از پذیرایی و جایزه و احسان و عطای او بهره مند شود،- ای سَرورم- مهیّا بودن و توشه گیری و فراهم آوری و آمادگی من، به امید پذیرایی و احسان و جایزه توست. پس امروز، امیدم را ناامید مکن، ای که

خواهنده تو محروم نمی شود و برخوردار تو، از تو نمی کاهد!

امروز، نه کار شایسته ای به محضرت آورده ام و نه به امید شفاعت کسی آمده ام؛ ولی در حالی آمده ام که بر ستم و بدی به خویشتن معترفم. نه حجّتی دارم و نه بهانه ای. ای که این گونه ای، از تو می خواهم که خواسته ام را عطا کنی، لغزشم را ببخشایی و مرا رنجور و تهی دست و ناکام بر نگردانی، ای بزرگ، ای بزرگ، ای بزرگ! برای خواسته ای بزرگ، به تو امید بسته ام. از تو می خواهم- ای بزرگ- که گناه بزرگ مرا ببخشایی. جز تو معبودی نیست».

و با کفش وارد کعبه نمی شوی، و آب دهان و بینی در آن نمی افکنی. و پیامبر خدا جز روز فتح مکّه، وارد آن نشد. ⁽¹⁾150. تهذیب الأحکام- به نقل از ذَریح-: در کعبه، در حالی که امام صادق علیه السلام در سجده بود، شنیدم که چنین می گفت: « [خداوندا!] خشم تو را جز بردباری ات بر نمی گرداند و جز رحمت تو پناه دهنده ای از عذابت نیست. نجوایی با تو نیست، جز تضرّع به درگاهت. بر من گشایشی عطا کن- ای خدای من- با آن قدرتی که مردگان را با آن زنده می کنی و آبادی های مرده را حیات می بخشی و مرا- ای خدای من- از اندوه، نمیران تا دعایم را اجابت کنی و اجابت را به من بشناسانی.

خدایا! تا فرصتِ پایانی ام، مرا عافیت، روزی کن و مرا مایه شماتت دشمن قرار مده و او را بر من مسلّط نکن. اگر تو مرا فرو نهی، کیست که مرا رفعت بخشد؟ و اگر مرا بلند کنی، کیست که مرا پَست کند؟ و اگر هلاکم کنی، کیست که در باره بنده ات چیزی با تو بگوید، یا از کارت بپرسد؟ همانا دانسته ام- ای خدای من- که نه در حکم تو، ستم است و نه در انتقامت، شتاب. کسی در انتقام، شتاب می کند که بیمِ از دست رفتن داشته باشد و ناتوان است که نیازمند ستمگری است و تو- ای خدای من- از

این، پاک و والایی.

خدایا! مرا آماج بلا و هدف انتقامت قرار مده و مرا با خودم مهلت بده و از خطایم در گذر و دستم را ناامیدانه به گردنم باز مگردان و پیاپی بر من بلا نفرست، که می بینی ضعیف و به درگاهت نالانم و از مردم هراسان و به تو همدمم.

امروز به تو پناه می آورم. پس پناهم ده. و از تو پناه می خواهم. پس پناهم ده. و در گرفتاری، از تو یاری می جویم. پس یاری ام کن. و از تو نصرت می خواهم. پس نصرتم ده. و بر تو تکیه می کنم. پس کفایتم کن. و از تو ایمنی می جویم. پس ایمنم ساز. و از تو هدایت می جویم. پس ره نمایی ام کن. و از تو رحمت می خواهم. پس رحمتم کن. و از آنچه می دانی، از تو آمرزش می طلبم. پس مرا بیامرز. و از فضل گسترده ات روزی می طلبم. پس روزی ام ده. و هیچ نیرو و توانی، جز از خدای والای بزرگ نیست». ⁽¹⁾151. صحیح البخاری- به نقل از عبد اللَّه بن عمر-: پیامبر خدا، اسامة بن زید، بلال و عثمان بن طلحه حَجَبی وارد کعبه شدند. پیامبر صلی الله علیه و آله در را بست و مدّتی در کعبه ماند. وقتی بلال بیرون آمد، پرسیدم: پیامبر چه کرد؟

گفت: یک ستون را سمت راست خود و ستونی را سمت چپ خود و سه ستون را پشت سر خود قرار داد- کعبه آن روز شش ستون داشت- و سپس نماز خواند. ⁽²⁾152. سنن النسائی- به نقل از عطا-: اسامة بن زید همراه پیامبر خدا وارد کعبه شد. پیامبر صلی الله علیه و آله به بلال دستور داد که در را ببندد. خانه کعبه آن روز، بر شش ستون استوار بود. پیامبر صلی الله علیه و آله رفت تا میان دو ستونی که نزدیک درِ کعبه است، نشست. خدا را حمد و ثنا گفت و از او طلبید و آمرزش خواست.

سپس برخاست و آمد تا به مقابل پشت کعبه رسید. چهره بر آن نهاد و حمد و ثنا گفت و طلبید و آمرزش خواست.

سپس به طرف هر یک از گوشه های کعبه رفت و با تکبیر و لا إله إلّااللَّه و تسبیح و ثنای خدا و دعا و آمرزش خواهی، رو به روی آن قرار گرفت. آن گاه بیرون آمد و رو به کعبه، دو رکعت نماز خواند. آن گاه بر گشت و فرمود: «این قبله است، این قبله است». ⁽¹⁾153. الکافی- به نقل از ابو حمزه-: امام زین العابدین علیه السلام را شب، در آستانه کعبه دیدم که نماز می خواند. نماز را آن قدر طول داد که گاهی تکیه به پای راست خود داشت و گاهی بر پای چپ. سپس شنیدم که با صدایی گویا، گریان می گفت: «سَرور من! آیا عذابم می کنی، در حالی که عشق تو در دل من است؟ به عزّتت سوگند، اگر چنین کنی، بین من و کسانی جمع می کنی که زمانی طولانی، من به خاطر تو با آنان دشمنی کرده ام!». ⁽²⁾154. الکافی- به نقل از یونس بن یعقوب-: امام صادق علیه السلام را دیدم که داخل کعبه شد و خواست بین دو ستون برود؛ ولی نتوانست. پس پایین تر از آن، نماز خواند و رفت تا آن که از مسجد بیرون شد. ⁽³⁾155. الکافی- به نقل از معاویة بن عمّار-: عبد صالح(امام کاظم علیه السلام). را دیدم که وارد کعبه شد و بر سنگ سرخ، دو رکعت نماز گزارد. سپس ایستاد و روی به دیوارِ میان رکن یمانی و غربی کرد. دستش را بر آن نهاد، به آن چسبید و دعا کرد. سپس به سوی رکن یمانی رفت و به آن چسبید و دعا کرد. سپس به طرف رکن غربی آمد و سپس خارج شد. ⁽⁴⁾

ج- آداب خروج

سپس فرود آمد و کنار نردبان نماز خواند، در حالی که نردبان را سمت چپ خود قرار داده و رو به کعبه بود و میان او و کعبه کسی حایل نبود. سپس به سوی خانه اش، بیرون شد. ⁽¹⁾157. الکافی- به نقل از یونس-: به امام صادق علیه السلام گفتم: وقتی وارد کعبه شدم، چه کنم؟

فرمود: «هر گاه وارد شدی، دو حلقه در را بگیر. سپس برو تا به دو ستون برسی.

پس بر سنگ سرخ، نماز بخوان و چون از کعبه خارج شدی و از نردبان فرود آمدی، در سمت راست خود دو رکعت نماز بخوان». ⁽²⁾3/ 4

آغاز بنای کعبه

جبرئیل علیه السلام برایشان نقشه کشید. آدم، حفر می کرد و حوّا [خاک را] منتقل می کرد، تا این که به آب رسید. از زیر آن، ندا آمد: «بس است، ای آدم!».

پس چون خانه را ساختند، خداوند به او وحی فرمود که بر گِرد آن، طواف کند و به او گفته شد: «تو اوّلین کس هستی و این، اوّلین خانه است».

سپس قرن ها گذشت، تا آن که نوح، آن را دیدار کرد و سپس قرن ها گذشت تا آن که ابراهیم، پایه های آن را بر افراشت. ⁽¹⁾159. امام باقر علیه السلام: آغاز این خانه، چنان بود که خداوند- تبارک و تعالی- به فرشتگان فرمود:

(إِنِّی جَاعِلٌ فِی الْأَرْضِ خَلِیفَةً؛ من در زمین، جانشین قرار می دهم).

فرشتگان پاسخ دادند:(أَتَجْعَلُ فِیهَا مَن یُفْسِدُ فِیهَا وَ یَسْفِکُ الدّمَاءَ؛ ⁽²⁾

آیا در آن، کسی را قرار می دهی که در آن، فساد می کند و خون ها را می ریزد؟).

خداوند از فرشتگان، روی گرداند. آنها دیدند که این روی گردانی، از خشم خداست. پس به عرش او پناهنده شدند. خداوند به یکی از فرشتگان فرمان داد تا در آسمان ششم، در برابر عرش او خانه ای به نام «ضُراح» برایش بسازد. پس، آن را برای آسمانیان قرار داد و هر روز، هفتاد هزار فرشته طوافش می کنند و باز نمی گردند و استغفار می کنند.

پس چون آدم به آسمان دنیا فرود آمد، خداوند فرمانش داد که این خانه را- که در مقابل آن بود- ترمیم کند. پس خداوند، این(کعبه). را برای آدم و نسل او قرار داد، همچنان که آن خانه را برای آسمانیان قرار داده بود. ⁽³⁾160. امام باقر علیه السلام: خداوند، فرشتگان را فرمان داد که در زمین برای او خانه ای بسازند، تا هر که از فرزندان آدم گناه می کند، بر گرد آن طواف نماید- آن گونه که فرشتگان، عرش خدا را طواف می کنند- تا از آنان خشنود شود، همچنان که از فرشتگان، راضی شد. پس در

محلّ کعبه، خانه ای ساختند که زمان طوفان، بالا برده شد و اکنون در آسمان چهارم است. هر روز هفتاد هزار فرشته بر گرد آن طواف می کنند و هرگز به سوی آن بر نمی گردند. ابراهیم علیه السلام هم بر پایه همان، کعبه را بنا نهاد. ⁽¹⁾161. علل الشرائع- به نقل از ابو خدیجه-: به امام صادق علیه السلام گفتم: چرا کعبه را بیت عتیق(خانه آزاد). نام نهاده اند؟

فرمود: «خدای عزوجل از بهشت، حجر الأسود را برای آدم، فرود آورد. خانه کعبه، دُرّی سفید بود. پس خداوند، آن را به آسمان، بالا برد و پایه اش باقی ماند و آن، در مقابل این خانه است و هر روز، هفتاد هزار فرشته وارد آن می شوند که هرگز دوباره به سوی آن باز نمی گردند. خداوند به ابراهیم و اسماعیل علیهما السلام فرمان داد که کعبه را بر همان پایه ها بنا نهند». ⁽²⁾162. امام باقر علیه السلام: چون خداوند، آدم را از بهشت فرود آورد، فرمود: «من همراه تو خانه ای فرود می آورم که بر گرد آن طواف شود، آن چنان که عرش من طواف می شود، و نزد آن نماز خوانده شود، همچنان که نزد عرش من نماز خوانده می شود».

زمان طوفان، خانه به بالا برده شد. پیامبران، خانه خدا را حج می کردند؛ ولی جای آن را [دقیقاً] نمی دانستند، تا آن که خداوند، جای آن را برای ابراهیم علیه السلام مشخّص کرد.

او هم خانه را با [سنگِ این] پنج کوه، بنا کرد: حِرا، ثَبیر، لُبنان، طور و حِمِر. ⁽³⁾163. امام صادق علیه السلام: جایگاه کعبه، سرزمینی مرتفع و سفید بود که همچون خورشید و ماه می درخشید، تا آن که از دو فرزند آدم، یکی دیگری را کشت. پس آن، سیاه شد. چون آدم فرود آمد، خداوند همه جای آن زمین را برای او بالا آورد، تا آن را دید. سپس

فرمود: «همه این، از آنِ توست».

گفت: خدایا! این زمینِ سفیدِ درخشان چیست؟

فرمود: «آن، زمین من است». ⁽¹⁾164. امام علی علیه السلام- در باره آیه(إِنَّ أَوَّلَ بَیْتٍ وُضِعَ لِلنَّاسِ؛ یقیناً اوّلین خانه ای که برای مردم بنا شده، همان است که در مکّه است)-: اوّلین خانه ای که برای مردم قرار داده شد و خجسته بود و در آن هدایت و رحمت و برکت بود [، کعبه بود] و ابراهیم، نخستین کسی بود که آن را بنا کرد. سپس قومی از عرب و از طایفه جُرهُم آن را ساختند. سپس ویران شد و قریش، دوباره آن را بنا کردند. ⁽²⁾

نکته ای در باره بنای کعبه

تاریخ بنای کعبه به درستی روشن نیست. احادیث و اقوال مورّخان در این باره، به دو دسته کلی تقسیم می شود:

دسته نخست می گویند: حضرت ابراهیم علیه السلام کعبه را ساخته ⁽³⁾و پیش از ایشان، چنین بنایی وجود نداشته و خانه ای نیز با نام «کعبه» نداشته ایم.

دسته دیگر معتقدند که: کعبه، پیش از حضرت ابراهیم علیه السلام ساخته شده و ایشان، آن را تجدید بنا کرده است. بسیاری از معتقدان به این دیدگاه، بنیان گذار کعبه را حضرت آدم علیه السلام می دانند. ⁽⁴⁾

برای جمع میان دو قول، می توان گفت که کعبه توسط حضرت آدم علیه السلام و در محلّ تعیین شده از جانب خداوند، ساخته شد؛ ولی با توفان نوح، از میان رفت. سپس با راهنمایی خداوند و به دست ابراهیم علیه السلام تجدید بنا گردید و مراسم شکوهمند و مناسک عبادی حج نیز به وی تعلیم شد.

به عبارت دیگر، ابراهیم علیه السلام نقشی هم پایه آدم علیه السلام در تاریخ کعبه دارد.

3/ 5

بازسازی کعبه

قرآن

(وَ إِذْ بَوَّأْنَا لِإِبْرَ هِیمَ مَکَانَ الْبَیْتِ أَن لَّاتُشْرِکْ بِی شَیًا وَطَهّرْ بَیْتِیَ لِلطَّا ل فِینَ وَ الْقَا ل مِینَ وَ الرُّکَّعِ السُّجُودِ؛ ⁽¹⁾

و زمانی را [به یاد آور] که برای إبراهیم، جایگاه خانه کعبه را آماده کردیم و [و گفتیم] که برای من چیزی را شریک قرار مده و خانه مرا برای طواف کنندگان و قیام کنندگان [به عبادت] و رکوع و سجده کندگان، پاکیزه گردان»).(وَ إِذْ یَرْفَعُ إِبْرَ هِیمُ الْقَوَاعِدَ مِنَ الْبَیْتِ وَ إِسْمعِیلُ رَبَّنَا تَقَبَّلْ مِنَّا إِنَّکَ أَنتَ السَّمِیعُ الْعَلِیمُ؛ ⁽²⁾

و زمانی را [به یاد آور] که إبراهیم و اسماعیل، پایه های خانه را بالا می آوردند [و می گفتند:] «خداوندا! از ما بپذیر. همانا تو شنوای دانایی»).

حدیث

عبادت شوم» ....

إبراهیم، بنّایی می کرد و اسماعیل به او سنگ می داد و پایه ها را به سوی او بالا می برد. چون به محلّ حجر الأسود رسید، به اسماعیل گفت: برای این جا هم سنگ بده.

اسماعیل، سنگ نیافت و متوقّف ماند. ابراهیم گفت: برو و پیدا کن.

اسماعیل رفت تا بیابد که جبرئیل برایش حجر الأسود را آورد. اسماعیل آمد، در حالی که ابراهیم، حجر الأسود را در جایش نهاده بود. پرسید: این را که آورد؟

پاسخ داد: کسی که به ساختنِ تو تکیه نکرده است.

خانه خدا مدّتی برپا بود تا آن که ویران شد. عمالقه آن را ساختند. مدّتی پایدار بود، تا آن که خراب شد. جُرهُم آن را بنا کردند. سپس باز هم ویران شد و قریش آن را ساختند. ⁽¹⁾167. الکافی- به نقل از کُلثوم بن عبد المؤمن حَرّانی-: امام صادق علیه السلام فرمود: «خداوند عزوجل به ابراهیم علیه السلام فرمان داد که حج بگزارد و اسماعیل را هم همراه خود به حج آوَرَد و او را ساکن حرم سازد. پس هر دو، حج گزاردند .... سال بعد، خداوند به ابراهیم علیه السلام اجازه داد که به حج برود و کعبه را بنا نهد. عرب ها نیز به حجّ کعبه می رفتند.

کعبه خراب شده بود؛ ولی پایه هایش معلوم بود. چون مردم رفتند، اسماعیل سنگ ها را گرد آورد و آنها را داخل کعبه ریخت. چون خداوند به او اذن داد که کعبه را بسازد، ابراهیم آمد و گفت: پسرم! خداوند، ما را به ساختن کعبه و بر آوردن آن، فرمان داده است. پس آن را آشکار کردند. آن وقت، کعبه یک ردیف سنگ سرخ بود. خداوند به او وحی کرد: «بنای کعبه را بر همین پایه بگذار». پس خداوند، چهار فرشته نازل کرد که برای او سنگ گردآوری می کردند. ابراهیم و اسماعیل، سنگ ها را می نهادند.

فرشتگان هم سنگ ها را نزدیک می آوردند، تا آن که به دوازده ذراع رسید. برای آن،

دو در قرار دادند: یکی برای ورود، و دیگری برای خروج. و برای آن، آستانه(پلّه). و درگاهی از آهن قرار دادند.

کعبه عریان بود. ابراهیم، در حالی که کعبه را به پایان رسانده بود، بیرون آمد و اسماعیل را آن جا نهاد .... همسرش که زنی خردمند بود، به او گفت: کاش برای این دو در، دو پرده می آویختی؛ پرده ای از این جا و پرده ای از آن جا!

اسماعیل گفت: باشد. پس برای آن دو در، دو پرده به طول دوازده ذراع درست کردند و بر دو در، آویختند. از آن خوششان آمد. همسر ابراهیم گفت: چرا برای کعبه پوشش ندوزم که همه آن را بپوشانی؟ این سنگ ها، بد منظرند. اسماعیل به او گفت:

باشد. همسر ابراهیم، شتابان به این کار پرداخت و پشم بسیاری نزد قوم خود فرستاد و از آنان خواست که آن را نخ بریسند».

امام صادق علیه السلام فرمود: «از همان جا این رسم در میان زنان رایج شد که برای نخ ریسی، از یکدیگر کمک بگیرند.

[امام علیه السلام در ادامه فرمود:] «آن زن، شتاب کرد و برای این کار، کمک طلبید. از هر قطعه ای که فراغت می یافت، بر کعبه می آویخت. موسم حج فرا رسید و هنوز جاهایی از کعبه بدون پوشش بود. به اسماعیل گفت: برای این قسمت که پوشش بِدان نرسید، چه کنیم؟

پس آن را با چرمی وصله زده پوشاندند. در موسم حج، عرب ها، طبق عادت خود، به زیارت آمدند؛ ولی به چیزی نگریستند که مایه اعجابشان بود. گفتند: سزاوار است هدیه ای برای آن که چنین کرده، داده شود. و قربانی و هدیه، از آن جا رسم شد. هر تیره ای از عرب، چیزی با خود می آورد، برگی و چیزهای دیگری، تا آن که اشیای زیادی گرد آمد. آن وصله را کندند و پوشش کعبه را کامل نمودند و بر آن، دو در گذاشتند. کعبه آن گاه سقف نداشت. اسماعیل در آن، ستون هایی از چوب، مثل آنچه می بینید، قرار داد و آن را با شاخ و برگ پوشاند و گِل اندود کرد.

سال بعد که عرب ها آمدند و بنای کعبه را دیدند، گفتند: برای آن که چنین کرده، باید هدیه بیشتری داد. سال بعد، قربانی برای او آمد. اسماعیل نمی دانست آن را چه کند. خدای عزوجل به او وحی کرد که:" قربانی را ذبح کن و حاجیان را، طعام بده" ...». ⁽¹⁾3/ 6

کعبه در جاهلیت

قریش چنان کردند و ردیف بالای دیوار را خراب کردند. سیل را از کعبه باز گرداندند و کعبه را با پارچه های نقشدار یمانی، پوشاندند. ⁽¹⁾171. أخبار مکّة، ازرقی- به نقل از سعید بن عمرو هُذَلی، از پدرش-: قریش را دیدم که در جاهلیت، روزهای دوشنبه و پنجشنبه، درِ کعبه را می گشودند و دربانان نزد در می نشستند. هر گاه کسی بالا می رفت که دوست نداشتند وارد کعبه شود، او را پرت می کردند و گاهی می مُرد. با کفش وارد کعبه نمی شدند و این را بزرگ می شمردند و کفش های خود را زیر پلّکان می گذاشتند. ⁽²⁾172. صحیح البخاری- به نقل از عایشه-: از پیامبر صلی الله علیه و آله پرسیدم: آیا دیوار هم جزء کعبه است؟

فرمود: «آری».

گفتم: پس چرا آن را جزء کعبه و داخل آن قرار ندادند؟

فرمود: «قوم تو هزینه آن را نداشتند(پولشان نرسید)».

گفتم: چرا درِ کعبه بلند است؟

فرمود: «قوم تو، چنین کردند تا هر که را خواستند، وارد کنند و هر که را خواستند، جلوگیری کنند و اگر نبود که قوم تو، تازه از جاهلیت رسته اند و بیم دارم دل هایشان نپذیرد که دیوار را وارد کعبه کنم و درِ کعبه را به زمین بچسبانم [چنین می کردم]». ⁽³⁾173. امام صادق علیه السلام: در جاهلیت، قریش، کعبه را خراب کردند و چون خواستند آن را بسازند، نتوانستند [و موانعی پیش آمد] و در دل هایشان هراس افتاد. یکی گفت: هر کس پاک ترین مال خود را بیاورد و از مالی که از راه قطع رَحِم یا حرام به دست آورده اید، نیاورید. آنان نیز چنین کردند. آن گاه امکان ساختن کعبه، برایشان مهیّا شد. آن را

ساختند تا به محلّ حجر الأسود رسیدند. میانشان گفتگو پیش آمد که چه کسی حجر الأسود را در جای خودش کار بگذارد. نزدیک بود میانشان شرّی پدید آید که به داوریِ اوّلین کسی که از درِ مسجد وارد شود، تن دادند.

پیامبر خدا وارد شد. چون نزد آنان آمد، فرمود تا پارچه ای بگستردند. سپس سنگ را میان آن نهاد. قبایل، گوشه های پارچه را گرفتند و بلند کردند. سپس پیامبر صلی الله علیه و آله سنگ را برداشت و در جایش نهاد. خدا، او را مخصوص این کار ساخت. ⁽¹⁾

توضیحی درباره بازسازی کعبه

مورّخان نوشته اند که کعبه بارها ویران شد و بارها سیل، پایه های آن را فرو ریخت. از این رو، خانه برآمده به دست ابراهیم و اسماعیل علیهما السلام، بر جا نماند؛ لیکن افراد دوره جاهلی- که سخت دل بسته حفظ شکل و جای و بنیادش بودند-، پس از هر ویرانی یا آسیبی، تا آن جا که مقدورشان بود، می کوشیدند خانه را به شکلی که در روزگار پدران و نیاکانشان داشت، بازگردانند و آن را بازسازی نمایند. لذا هیچ تغییری در آن، راه نمی دادند و صورت بنا را دگرگون نمی کردند.

بیت اللَّه الحرام، بنایی «مکعّب» شکل است. لذا بِدان «کعبه» گفته شده است.

مورّخان، آن را چنین وصف کرده اند:

تا پنج سال پیش از اسلام، دیوارهای کعبه سنگ چین بود و سنگ ها بی آن که مَلاطی آنها را به هم بپیوندد، تا بالای قد آدمی، روی هم چیده شده بود.

نیز گفته اند که:

در عهد اسماعیل، نُه ذراع ارتفاع داشت و مسقَّف نبود و دری داشت که به زمین چسبیده بود. نخستین کسی که برای آن چفت گذاشت، «تُبّع» بود و سپس عبد المطّلب، دری آهنی برای آن ساخت و آن را با زرِ به دست آمده از دو آهوی زرّین [که بر اثر حفر چاه زمزم کشف شده بود] بیاراست. این، نخستین باری بود که کعبه را می آراستند.

وصفی که مورّخان، این گونه از کعبه ارائه می کنند، ما را بر آن می دارد تا آن را ویرانه ای ابتدایی و ساده تصور کنیم؛ حیاطی مربع گونه که دیوارهای سنگی- بی هیچ

مَلاطی که آنها را به یکدیگر بپیوندد-، آن را در برگرفته اند و پرندگان شکاری در آن، مأوا گزیده اند و هیچ حائلی کف آن را از اشعه سوزان خورشید و باران هایی که بر مکّه فرود می آید و گاه به شکل آب از دهانه چاه ها بیرون می زند، حفظ نمی کند. این خانه، در حقیقت، چهار دیواری ای است سنگی که ارتفاع آن، از قامت انسان، تجاوز نمی کند.

پاره ای از مورّخان گفته اند که:

عامر بن جادر ازْدی، پس از اسماعیل، نخستین کسی بود که برای کعبه، جدار(دیوار). گذاشت. لذا «جادر(برآورنده جدار)» لقب گرفت.

باز به گفته مورّخان، در نیمه اول قرن هفتم میلادی، یعنی پنج سال پیش از اسلام و زمانی که پیامبر خدا، 35 ساله بود، کعبه دچار آتش سوزی شد. در این هنگام، بر آن شدند تا خانه را بازسازی کنند و برایش سقفی چوبی بگذارند. لذا دست به کار شدند و دیوارها را- که پیش تر نُه ذراعْ ارتفاع داشت- تا هیجده ذراع بر آوردند و سقفی بر دو ردیف سه ستونه چوبی بر آن گذاشتند. همچنین درِ آن را از سطح زمین، بالاتر آوردند که جز با پلّکان، نمی شد بِدان وارد شد. دیوارها را نیز با یک ردیف سنگ و یک ردیف چوب برآوردند. در اخبار آمده است که پیامبر صلی الله علیه و آله چون در سال فتح مکّه وارد کعبه شد، کنار ستونی ایستاد و دعا کرد. در آن هنگام، در کعبه، شش ستون بود.

مورّخان در باره دلیل بازسازی کعبه گفته اند که دیوارهای سنگی- که ملاطی نداشتند و ارتفاع آنها از قامت آدمی تجاوز نمی کرد-، به تدریج، از هم گسیخته بودند و سنگ های آنها هم بر زمین ریخته بود. لذا بر آن شدند تا دیوارهایش را برآورند و چون تنی چند از قریش و دیگران گنج کعبه را که در چاهی در میان آن قرار داشت، دزدیده بودند، مردم بر مسقّف کردن آن، هم داستان شدند.

این بنای تازه نیز- آن گونه که از وصفش در کتاب های مورّخان بر می آید-، بنایی فاخر نبود. تنها اتاقی بود که اینک سقفی چوبی بر شش ستون در دو ردیف، آن را می پوشانْد. دیوارهایش که پیش تر نُه ذراعْ ارتفاع داشت و کمی بیشتر یا کمتر از قامت

آدمی بود، تا هیجده ذراع، بالا آمده بود. این بار، مواد ساختمانی محکمی در این بنا به کار رفت؛ ردیفی از چوب و ردیفی از سنگ و دیوارهایش در مجموع، پانزده ردیف چوبی و شانزده ردیف سنگی را تشکیل می داد. سقف آن را نیز مسطّح کرده بودند و برایش ناودانی گذاشته بودند که آب باران از آن، سرازیر می شد.

در هر حال، این بنا از جهت مساحت، هنر، زیبایی و عظمت، با هیچ یک از معبدهای عربی جنوب عربستان، مانند معبد «المقه» در شهر «مَأرِب» یا دیگر معابدی که پژوهشگران به آثار و بقایای آنها دست یافته اند، سنجیدنی نبود. ⁽¹⁾

3/ 7

داستان اصحاب فیل

قرآن

خانه خدا

(أَلَمْ تَرَ کَیْفَ فَعَلَ رَبُّکَ بِأَصْحبِ الْفِیلِ* أَلَمْ یَجْعَلْ کَیْدَهُمْ فِی تَضْلِیلٍ* وَ أَرْسَلَ عَلَیْهِمْ طَیْرًا أَبَابِیلَ* تَرْمِیهِم بِحِجَارَةٍ مّن سِجّیلٍ* فَجَعَلَهُمْ کَعَصْفٍ مَّأْکُولِ م؛ ⁽¹⁾

آیا ندیدی پروردگارت، با فیل سواران چه کرد؟ آیا نیرنگشان را در گم راهی قرار نداد؟ و بر سر آنان، پرندگانی را دسته دسته فرستاد که آنان را با سنگ هایی از سِجّیل زدند. پس آنان را مانند برگی خورده شده، قرار داد).

حدیث

به فرمان روا گفتند: این، بزرگ قریش است و مردی هوشمند و جوان مرد است. او هم احترام کرد و نزدیکش ساخت. سپس به مترجم گفت: بپرس که چه می خواهد؟

[عبد المطّلب] گفت: همراهانت به شترهای من برخورده اند و آنها را ربوده اند.

دوست دارم شترهایم را به من باز گردانی.

وی از درخواست او تعجّب کرد و گفت: آیا این، همان است که گفتید بزرگ قریش است و از خِرد او یاد کردید؟ از من نخواست از خانه ای که او می پرستد، باز گردم. اگر از من خواسته بود که از ویران ساختن آن چشم بپوشم، چنان می کردم.

مترجم، سخن او را به عبد المطّلب باز گفت. وی پاسخ داد: این خانه، صاحبی دارد که از آن، دفاع می کند. من از تو خواستم شترهای مرا باز گردانی؛ چون به آنها نیاز دارم.

پس دستور داد آنها را بر گرداندند. ⁽¹⁾176. الکافی- به نقل از ابو مریم-: از امام باقر علیه السلام در باره آیه(وَ أَرْسَلَ عَلَیْهِمْ طَیْرًا أَبَابِیلَ* تَرْمِیهِم بِحِجَارَةٍ مّن سِجّیلٍ؛ و بر آنان، پرندگانی را دسته دسته فرستاد که آنان را با سنگ هایی از سِجّیل زدند). پرسیدم.

فرمود: «پرندگانی ساف ⁽²⁾بودند که از سمت دریا سراغ آنان آمدند. سرهای آنها، مثل سر درندگان و چنگال هایشان مانند پرندگانِ شکاری بود. هر پرنده، سه سنگ همراه داشت: دو سنگ در چنگ ها و یکی در منقار. با آن سنگ ها آن قوم را سنگباران می کردند، تا آن که پیکرهایشان آبله گرفت و بر اثر آن، کشته شدند.

پیش از آن، آبله دیده نشده بود و نیز این کار را از پرندگان، نه پیش از آن روز و نه پس از آن، هرگز ندیدند. کسانی هم که از آن حادثه جان سالم به در برده بودند، چون به حضرموت(وادی ای نزدیک یمن). رسیدند، خداوند سیلی فرستاد و همه را غرق کرد» و فرمود: «از پانزده سال پیش، در آن وادی، هرگز آبی دیده نشده بود!» و فرمود:

«به همین خاطر که آنان در آن جا مُردند، نام آن جا" حضرموت(مرگ، حاضر شد)" گشت». ⁽³⁾

تاریخ حمله ابرهه به مکّه

ابرَهه اشرَم(ابو یَکسوم). در حدود سال 570 میلادی(یعنی چهل سال قبل از بعثت پیامبر صلی الله علیه و آله). به مکّه حمله کرد. بعضی، تاریخ حمله را سال های دیگری دانسته اند؛ ولی

هیچ یک، از سال 581 میلادی در نمی گذرد.

علّت حمله ابرهه، مجموعه ای از انگیزه های سیاسی و اقتصادی و دینی بود. ابرهه ابتدا عبادتگاهی پُرشکوه در محلّ فرمان روایی خود در یمن ساخت تا توجّه مردم را از کعبه به آن جا معطوف کند؛ امّا اعراب، نه تنها به آن جا نرفتند، بلکه به آن اهانت کردند. همین امر، دستاویزی برای ابرهه ساخت تا با حمله به مکّه و نابود کردن آن، مرکز دینی و سیاسی جزیرة العرب را به پندار خود به یمن منتقل کند و دینش را حاکم و خود را فرمان روای مطلق حجاز سازد.

3/ 8

آنچه در تاریخ اسلام بر کعبه گذشت

اشاره

عبید اللَّه گفته است: دیوارش کوتاه بود. پس ابن زبیر، آن را بنا کرد [و بالا آورد]. ⁽¹⁾178. امام صادق علیه السلام: کعبه در زمان ابراهیم علیه السلام، نُه ذراع بود و دو در داشت. عبد اللَّه بن زبیر، آن را باز ساخت و ارتفاعش را هجده ذراع قرار داد. حَجّاج، آن را خراب کرد و آن را به ارتفاع بیست و هفت ذراع ساخت. ⁽²⁾

مرمّت و تجدید بنای کعبه

کعبه و مسجد الحرام، در طول تاریخ اسلام، بارها مرّمت و تجدید بنا شده اند. این تعمیرات، معمولًا پس از سیل های فراوان مکّه و گاه پس از جنگ ها، انجام گرفته است.

الف- سیل ها

از پیدایش اسلام تا کنون، نزدیک به صد سیل به مسجد الحرام و کعبه، آسیب رسانده است که برخی از آنها به نام های خاصّی مشهور شده اند، همچون: سیل «امّ نَهشَل» در خلافت عمر و «حجاف» و «المخبل» در خلافت عبد الملک بن مروان و سیل «ابن حنظله» در روزگار مأمون.

ب- جنگ ها

با وجود قداست و حرمت کعبه، سه حمله بزرگ به مکّه، زیان های بزرگی به کعبه وارد ساختند که عبارت اند از:

حجر الأسود به دست آنان.

تعمیر بیت، به خلفا و پادشاهان و امیران مختلف مکّه نسبت داده شده است، مانند: عبد اللَّه بن زبیر(64 ق). و عبد الملک بن مروان(74 ق). و سلطان سلیم عثمانی(960 ق). و سلطان مراد عثمانی(1040 ق). و در آخرین ساخت و ساز(1417 ق)، ⁽¹⁾به دستور فهد بن عبد العزیز، بنای دوره عثمانی، کاملًا تخریب و تخلیه گردید و بر جای آن، بنای جدید کعبه، با همان شکل و ابعاد بنای پیشین، پی ریزی و با بِتُن مسلّح، ساخته شد.

فصل چهارم: نشانه های خدا در کعبه

اشاره

فصل چهارم: نشانه های خدا در کعبه ⁽¹⁾

4/ 1

مجموعه نشانه ها

قرآن

(إِنَّ أَوَّلَ بَیْتٍ وُضِعَ لِلنَّاسِ لَلَّذِی بِبَکَّةَ مُبَارَکًا وَهُدًی لّلْعلَمِینَ* فِیهِ ءَایتُ م بَیّنتٌ مَّقَامُ إِبْرَ هِیمَ وَمَن دَخَلَهُ کَانَ ءَامِنًا وَلِلَّهِ عَلَی النَّاسِ حِجُّ الْبَیْتِ مَنِ اسْتَطَاعَ إِلَیْهِ سَبِیلًا وَمَن کَفَرَ فَإِنَّ اللَّهَ غَنِیٌّ عَنِ الْعلَمِینَ؛ ⁽²⁾

همانا اوّلین خانه ای که برای مردم قرار داده شد، همان است که در مکّه است، فرخنده و هدایتگر برای جهانیان. در آن، نشانه هایی روشن است: مقام ابراهیم. و هر کس وارد آن شود، ایمن است. و برای خداست بر عهده مردم که آن خانه را حج کنند، هر کس که قدرت و راهی به سوی آن داشته باشد. و هر کس کفر ورزد [و ناسپاسی کند]، خداوند از جهانیان، بی نیاز است).

حدیث

فرمود: «مقام ابراهیم- آن جا که بر روی سنگ ایستاد و قدم های او بر سنگ، اثر گذاشت- و حَجَر الأسود و خانه اسماعیل». ⁽¹⁾توضیح

آیاتِ بیّنات(مورد اشاره در آیه پیش گفته). ⁽²⁾، به نشانه های بر جامانده از عهد قدیم در مکّه گفته می شود که شامل: مقام ابراهیم، حجر الأسود و حِجْر اسماعیل است. این سه، همان ها هستند که در حدیث پیشین، از آنها نام برده شده است. ⁽³⁾برخی از مفسّران، حطیم، زمزم و ارکان اربعه کعبه را نیز بر سه مورد یاد شده، اضافه کرده اند و حتی دیگر مکان های مقدّس مکّه و حرم(مثل مشعر و عرفات). را نیز از مصادیق «آیات بیّنات» دانسته اند ⁽⁴⁾. علامّه سید محمد حسین طباطبایی، در تفسیر المیزان، هر سه قسمت آیه، یعنی: «مقام ابراهیم» و «مَن دخله ...» و «للَّه علی الناس ...» را در مقام بیان و توضیح همان «آیات بیّناتِ» یاد شده در آغاز آیه می داند. ⁽⁵⁾4/ 2

مقام ابراهیم و جایگاه آن

مقام ابراهیم و جایگاه آن ⁽⁶⁾

فرمود:(وَ اتَّخِذُوا مِن مَّقَامِ إِبْرَ هِیمَ مُصَلًّی؛ از مقام ابراهیم، جایگاه نماز بگیرید). ⁽¹⁾181. الکافی- به نقل از زراره-: به امام باقر علیه السلام گفتم: آیا حسین علیه السلام را درک کردی؟

فرمود: «آری. به یاد می آورم که همراه او در مسجد الحرام بودم که سیل، وارد مسجد شد و مردم، روی مقام می ایستادند. برخی که بیرون می رفتند، می گفتند: مقام را سیل برد. و بعضی می گفتند: سر جای خود است.

به من فرمود: فلانی! مردم چه کردند؟

گفتم: خداوند به صلاحت دارد! مردم، بیم آن دارند که سیل، مقام را برده باشد.

فرمود: ندا بده که خداوند، آن را نشانه قرار داده است و آن را نخواهد برد.

پس مردم، آرامش یافتند. جایگاه مقام که ابراهیم علیه السلام آن را قرار داده بود، کنار دیوار کعبه بود. همچنان آن جا بود، تا آن که مردم جاهلیت، آن را به جایگاه امروزش منتقل کردند. چون پیامبر صلی الله علیه و آله مکّه را فتح کرد، به همان جایی برگرداند که ابراهیم نهاده بود.

آن جا بود تا آن که عمر بن خطّاب به حکومت رسید. از مردم پرسید: از شما چه کسی جایگاه قبلی آن را می داند؟

مردی گفت: من جای آن را با افساری که نزد من است، اندازه گرفته ام.

گفت: آن را بیاور.

آن را آورد. پس اندازه گرفت و مقام را به همان جا برگرداند». ⁽²⁾182. امام صادق علیه السلام: چون خداوند متعال به ابراهیم علیه السلام وحی کرد که: «مردم را به حج ندا بده»، [ابراهیم] سنگی را که اثر گام هایش در آن است(مقام)، رو به روی کعبه و چسبیده به کعبه، در همان جایی که امروز است، قرار داد. سپس بر آن ایستاد و فرمان خدا را با رساترین صدایش ندا داد. چون آن سخن را گفت، سنگ، تاب تحمّل او را نیاورد و پاهایش در آن فرو رفت. پس ابراهیم، پاهایش را از سنگ بر کند.

مردم، چون افزون شدند و به شرّ و بلا گرویدند، بر آن ازدحام آوردند و تصمیم گرفتند که آن را در جایی که امروز قرار دارد، قرار دهند تا مطاف، برای طواف کنندگان خالی شود.

چون خداوند، محمّد صلی الله علیه و آله را برانگیخت، آن را به همان جایگاهی که ابراهیم قرار داده بود، باز گرداند.

آن همان جا بود تا این که پیامبر خدا از دنیا رفت و زمان ابو بکر و اوایل حکومت عمر نیز همان جا بود. سپس عمر گفت: مردم بر گرد مقام، در فشارند. کدام یک از شما جایگاهش را در جاهلیت می داند؟

مردی گفت: من، آن را اندازه گرفته ام.

گفت: اندازه پیش توست؟

گفت: آری.

گفت: آن را بیاور.

آورد. پس [عمر،] دستور داد که مقام را به آن جا بردند و به مکانی برگرداندند که اکنون است. ⁽¹⁾

توضیحی در باره مقام ابراهیم

توضیحی در باره مقام ابراهیم ⁽²⁾

مقام ابراهیم، از نشانه های روشن الهی و از نظر مشهور، همان سنگ معروف در نزدیکی کعبه است که هنگام بالا بردن پایه های خانه کعبه، زیر پای ابراهیم علیه السلام بوده است. در این سنگ، اثر قدم انسان، آشکارا دیده می شود و این خود، معجزه و آیه ای الهی است که پای انسان، در یک جسم سخت، فرو رود و اثر آن نیز سالیان دراز، باقی

بماند و سیل ها و جنگ ها و غارت ها را پشت سر گذارد. سه تفسیر دیگر نیز درباره مقام ابراهیم، از ابن عبّاس و مجاهد و عطا نقل شده است؛ ولی احادیث، همین نظر مشهور را تأیید می کنند.

در باره زمان وقوع این معجزه الهی و ایستادن ابراهیم علیه السلام بر این سنگ، اختلاف نظر هست. بعضی آن را هنگام بنای کعبه و بالا بردن پایه های کعبه می دانند و معتقدند که حضرت ابراهیم علیه السلام بر آن می ایستاده است تا بتواند قسمت بالایی دیوار کعبه را بسازد. دسته دوم می گویند: حضرت ابراهیم علیه السلام هنگام اعلان حج، جهت امتثال امر(وَ أَذّن فِی النَّاسِ بِالْحَجّ)، بر روی این سنگ ایستاد. در این زمینه اقوال دیگری هم وجود دارد که از جمله آنها قول قفّال است که می گوید این سنگ، در تمام واقعه های ذکر شده، مورد استفاده حضرت ابراهیم علیه السلام قرار گرفته است.

توضیحی درباره جایگاه مقام ابراهیم

توضیحی درباره جایگاه مقام ابراهیم ⁽¹⁾

تغییر مکان «مقام ابراهیم»، از مسلّمات تاریخ ⁽²⁾است و بسیاری از کتاب های سیره و حدیث و تاریخ، آن را از مکان کنونی اش به کعبه نزدیک تر و یا حتّی چسبیده به آن دانسته اند. ⁽³⁾بر طبق آنچه از برخی احادیث، به دست می آید، ابتدا در جاهلیت، آن را از کعبه دورتر بردند و سپس پیامبر صلی الله علیه و آله آن را پس از فتح مکّه به جای نخستینش باز گرداند؛ یعنی همان مکانی که ابراهیم علیه السلام آن را در آن جا نهاده بود. ⁽⁴⁾سپس عمر، آن را به مکانی که هم اکنون قرار دارد، انتقال داد. ⁽⁵⁾در علّت این

انتقال، اختلاف کرده اند: برخی آن را به جهت سیلی می دانند که مقام را با خود بُرد، ⁽¹⁾برخی دیگر به جهت توسعه دادن مکان طواف ⁽²⁾و برخی به جهت این که زیر پای طواف کنندگان قرار نگیرد. ⁽³⁾4/ 3

حجر الأسود

الف- حجر الأسود، دست خدا

حجر الأسود⁽⁴⁾

ب- اصل حجر الأسود

امام باقر علیه السلام فرمود: «پس کوه ابو قُبَیس، ابراهیم علیه السلام را ندا داد:" تو نزد من، سپرده ای داری". آن گاه حجر الأسود را به او داد و وی آن را در جایگاهش نهاد». ⁽¹⁾188. الخصال: امام علی علیه السلام در پاسخ آن یهودی، در باره سؤالش از اوّلین سنگی که بر روی زمین نهاده شد، فرمود: «شما می گویید: آن است که در بیت المقدّس است و دروغ می گویید. اوّلین سنگ، آن است که آدم، آن را از بهشت، فرود آورد».

یهودی گفت: به خدا راست گفتی. این مطلب به املای موسی و خطّ هارون، در دست است. ⁽²⁾189. پیامبر خدا صلی الله علیه و آله: در روی زمین، جز سه چیز، از بهشت نیست: نهالِ عَجْوه(نوعی خرمای خوب)، چند اوقیه(پیمانه). آبی که هر روز از برکت بهشت در فرات می ریزد، و حجر الأسود. ⁽³⁾

فرمود: «سه سنگ از بهشت فرود آمده اند: حجر الأسود که به ودیعت به ابراهیم سپرده شد، مقام ابراهیم و سنگ بنی اسرائیل».

امام باقر علیه السلام فرمود: «خداوند، سنگ سفید را به ابراهیم سپرد که سفیدتر از کاغذ بود؛ ولی در نتیجه گناهان فرزندان آدم، سیاه شد». ⁽³⁾

ج- نهادن حجر الأسود در جاهلیت

کعبه را خراب کردند. چون آن را دوباره ساختند و به محلّ حجر الأسود رسیدند، قریش در این که کدام یک از قبیله ها عهده دار بالا آوردن آن رکن شود، با هم در افتادند. گفتند: اوّلین کسی که بر ما آشکار شود، او را داور قرار می دهیم.

در این لحظه، پیامبر خدا آشکار شد، در حالی که جوان بود و پارچه ای راه راه بر خود، حمایل کرده بود. او را به داوری برگزیدند. او دستور داد تا حجر الأسود

را در پارچه ای نهادند. بزرگِ هر قبیله را طلبید و گوشه ای از پارچه را به او داد و خودش بالا رفت. و حجر الأسود را [با آن پارچه] بالا آوردند و خودِ او آن را در جایش نهاد. ⁽¹⁾

د- حجر الأسود در دوران عبد الملک

ه- حجر الأسود در عصر قِرمَطیان

به سختی بیمار شدم، آن چنان که بیم جان داشتم. آنچه در نظر داشتم، فراهم نگشت.

کسی را به نام «ابن هشام»، نایب گرفتم و به او نامه مُهر شده ای دادم. در نامه پرسیده

بودم که عمرم چه قدر خواهد بود و آیا مرگ من در همین بیماری است یا خیر؟ به آن نایب گفتم: خواسته ام این است که این نامه به دست کسی برسد که حجر الأسود را بر جای خودش می نهد و جواب نامه گرفته شود. تو را برای این کار، نایب گرفته ام.

ابن هشام گفت: چون به مکّه رسیدم و تصمیم بر آن شد که حجر الأسود را به جای خود باز گردانند، مَبلغی به خُدّام خانه خدا دادم که توانستم جایی باشم که قرار دهنده حجر الأسود را بر جایش ببینم. کسی را هم از خدّام، قرار دادم که مانع فشار مردم بر من شود.

هر کس که می خواست حجر الأسود را بر جای خود نهد، می لرزید و قرار نمی گرفت. جوانی گندمگون و زیباروی آمد و آن را گرفت و در جایش نهاد که قرار گرفت، چنان که گویا اصلًا از جایش جدا نشده است. صداها برخاست. آن جوان خواست که از در مسجد بیرون رود. از جایم برخاسته در پی او رفتم و مردم را از راست و چپ خود کنار می زدم، تا آن جا که پنداشتند دیوانه ام. مردم برایم راه می گشودند و چشمم از او جدا نمی شد، تا آن که از مردم، جدا شد. من در پی او شتاب می کردم و او آرام می رفت و من به او نمی رسیدم. چون به جایی رسیدم که جز من کسی نبود که او را ببیند، ایستاد و رو به من کرد و فرمود: «آنچه همراه داری، بده». نامه را به او دادم. بی آن که به آن بنگرد، فرمود: «به او بگو: از این بیماری، هراسی نداشته باش. مرگ تو نیز پس از سی سال خواهد بود». مدهوش شدم. توان حرکت نداشتم و او مرا گذاشت و برگشت. ⁽¹⁾4/ 4

حِجْر اسماعیل و آداب آن

⁽²⁾198. امام صادق علیه السلام: حجر، خانه اسماعیل است و قبر هاجر و اسماعیل در آن قرار دارد. ⁽³⁾

فرمود: «نه، حتّی به اندازه چیده یک ناخن هم؛ لیکن اسماعیل علیه السلام مادرش را آن جا به خاک سپرد. چون دوست نداشت که پا بر روی آن بگذارند، دور آن حصاری کشید.

قبور پیامبرانی هم در آن جاست». ⁽²⁾201. امام صادق علیه السلام: در حجر، نزدیک رکن سوم، دخترانِ دوشیزه اسماعیل دفن شده اند. ⁽³⁾202. الکافی- به نقل از ابو بلال مکّی-: امام صادق علیه السلام را دیدم که از سمتِ درب کعبه، وارد حجر شد و به فاصله دو ذراع از کعبه به نماز ایستاد. گفتم: هیچ یک از خاندان تو را ندیده ام که در مقابل ناودان، نماز بخواند.

فرمود: «این جا محلّ نماز شَبَّر و شَبیر، پسران هارون علیه السلام است». ⁽⁴⁾203. کمال الدین: ابو نعیم انصاری از امام زمان علیه السلام روایت کرده است که امام علیه السلام با اشاره به حِجر و به سمت ناودان فرمود: «امام زین العابدین علیه السلام در سجده خود در این مکان می گفت:

بنده ناچیزت، در آستان توست. نیازمندت، به آستان توست. از تو می خواهم آنچه را که جز تو بر آن، توانا نیست». ⁽⁵⁾

«خدایا! بر ناتوانی و بیچارگی من، ترحّم کن. پروردگارا! مرا از رحمت خویش، دو نصیب عطا کن و از روزیِ گسترده ات بر من ببار و شرّ فاسقانِ جن و انس و شرّ فاسقان عرب و عجم را از من دور کن.

خدایا! روزیِ مرا گشاده گردان و بر من سخت مگیر.

خدایا! بر من رحمت آر و عذابم مکن. از من خشنود باش و بر من خشم مگیر. تو شنوای دعا و نزدیک و اجابت کننده ای». ⁽²⁾4/ 5

حَطیم

«میان حجر الأسود و درِ کعبه است».

پرسیدم: چرا به آن، حَطیم می گویند؟

فرمود: «چون در آن جا مردم همدیگر را فشار می دهند». ⁽³⁾207. الکافی- به نقل از ابوبلال مکّی-: امام صادق علیه السلام را دیدم که بر گرد کعبه طواف کرد. سپس

میان درِ کعبه و حجر الأسود، دو رکعت نماز خواند. گفتم: هیچ یک از شما را ندیده ام که این جا نماز بخواند!

فرمود: «این جا، همان جاست که توبه آدم پذیرفته شد». ⁽¹⁾208. پیامبر خدا صلی الله علیه و آله: کنار درِ کعبه، جبرئیل، دو بار امام جماعت من شد [و من به او اقتدا کردم]. ⁽²⁾209. امام صادق علیه السلام- آن گاه که حلبی از ایشان در باره حِجر پرسید-: شما آن را حَطیم می نامید. آن جا محلّ گوسفندان اسماعیل بود و مادرش را آن جا دفن کرد و خوش نداشت که پا بر آن گذاشته شود. پس دور آن را حصاری کشید. قبر پیامبرانی هم در آن جاست. ⁽³⁾ر. ک: ص 115(بهترین جای مسجد الحرام).

4/ 6

مُلتزَم

⁽⁴⁾ 210. پیامبر خدا صلی الله علیه و آله: هیچ کس در این ملتزم، چیزی از خدا نخواست، مگر آن که اجابت شد. ⁽⁵⁾211. پیامبر خدا صلی الله علیه و آله: ملتزم، جایی است که دعا در آن پذیرفته است و هیچ بنده ای [در ملتزم] چیزی از خدا نخواست، مگر این که آن را پذیرفت. ⁽⁶⁾212. پیامبر خدا صلی الله علیه و آله: میان رکن و مقام، ملتزم است. هیچ دردمندی آن جا دعا نمی کند، مگر آن که بهبود یابد. ⁽⁷⁾

پس گناهانم را ببخشای. و نیازم را می دانی. پس خواسته ام را عطا کن.

خدایا! از تو ایمانی می خواهم که همنشین دلم باشد و یقینِ راستی [می خواهم] تا آن که بدانم جز آنچه برایم نوشته ای، به من نخواهد رسید، و [نیز] رضا به آنچه بر من حکم کرده ای.

خداوند متعال به او وحی کرد: «ای آدم! دعاهایی کردی و من اجابت کردم. این گونه دعا را هیچ یک از فرزندانت نخواهد کرد، مگر آن که اندوه ها و گرفتاری هایش را برطرف می سازم و در باره آنچه از دست داده، کفایتش می کنم و تهی دستی را از قلبش بیرون می کنم و توانگری را میان دو چشمش قرار می دهم و در پی تجارت هر تاجری، برای او تجارت می کنم [و به او سود می دهم] و دنیا به حالتِ خوار، سراغ او می آید، هر چند خودش آن را نخواهد». ⁽¹⁾214. امام صادق علیه السلام: چون آدم، خانه خدا را طواف کرد و به ملتزم رسید، جبرئیل علیه السلام به او گفت:

«ای آدم! در این مکان به گناهان خویش در برابر خدا اعتراف کن» .... پس خداوند عز و جل به او وحی کرد: «ای آدم! گناه تو را آمرزیدم».

گفت: پروردگارا! برای فرزندان و ذریّه ام [را نیز]؟

خداوند عز و جل به او وحی کرد: ای آدم! هر یک از ذریّه تو که این جا بیاید و به گناهانش اقرار کند و توبه نماید، همچنان که تو توبه کردی، و سپس آمرزش بخواهد، او را می آمرزم». ⁽²⁾

خدایا! مرا تا روزی که برانگیخته می شوند، مهلت بده)! دعای مرا هم مستجاب کن و با من چنین و چنان کن ...». ⁽³⁾217. الکافی- به نقل از معاویة بن عمّار-: هر گاه امام صادق علیه السلام به ملتزم می رسید، به غلامانش می فرمود: «از من فاصله بگیرید، تا در این مکان، نزد پروردگارم به گناهانم اقرار کنم.

این جا، جایی است که هیچ بنده ای به گناهان خود نزد پروردگارش اعتراف نکرد و از خدا آمرزش نخواست، مگر آن که خداوند، او را آمرزید». ⁽⁴⁾218. امام صادق علیه السلام: هر گاه از طواف خود، فارغ شدی و به آخر کعبه- در مقابل مستجار، اندکی به رکن یمانی مانده- رسیدی، دستان خود را بر کعبه بگستر، شکم(بدن). خویش را به آن بچسبان و صورتت را بر کعبه بگذار و بگو: «خدایا! خانه، خانه توست. بنده، بنده توست و این جا، جایگاه کسی است که از دوزخ به تو پناه می آورد».

سپس نزد پروردگار به آنچه کرده ای، اقرار کن. به یقین، هیچ بنده مؤمنی نیست که

در این جا به گناهان خود در مقابل خدا اقرار کند، مگر آن که خدا او را می آمرزد، اگر بخواهد.

و می گویی: «خدایا! رحمت و گشایش و عافیت، از جانب توست. خدایا! عمل من اندک است. آن را برایم بیفزای و آنچه را که تو از آن آگاهی و بر مردم پوشیده است، ببخشای».

آن گاه از آتش، به خدا پناه می بری و [سپس] هر چه می خواهی، برای خود دعا کن؛ سپس رکن یمانی را لمس کن و سراغ حجر الأسود برو. ⁽¹⁾ر. ک: ص 199(ادب طواف). و ص 210(دعاهای طواف).

4/ 7

مُستَجار

مُستَجار ⁽²⁾

پروردگارا! مرا ببخشای.

ندا آمد: «تو را بخشودم».

گفت: خدایا! فرزندانم را نیز.

ندا آمد: «ای آدم! هر یک از فرزندان تو که سراغ من آید و گناه خویش را این جا آورد، گناهش را می آمرزم». ⁽⁴⁾

4/ 8

رکن یمانی

⁽²⁾222. السنن الکبری- به نقل از جابر بن عبد اللَّه-: پیامبر خدا، حجر الأسود را لمس کرد و بوسید و رکن یمانی را لمس کرد و دستِ خود را بوسید. ⁽³⁾223. المستدرک علی الصحیحین- به نقل از ابن عبّاس-: پیامبر خدا، رکن یمانی را بوسید و صورت خود را بر آن نهاد. ⁽⁴⁾224. المصنَّف، ابن ابی شیبه- به نقل از مجاهد-: پیامبر خدا، رکن یمانی را می بوسید و صورت بر آن می نهاد. ⁽⁵⁾225. المستدرک علی الصحیحین- به نقل از ابن عمر-: پیامبر خدا هر گاه خانه خدا را طواف می کرد، در هر طواف دست بر حجر الأسود و رکن می کشید. ⁽⁶⁾226. أخبار مکّة، ازرقی- به نقل از عطاء-: به پیامبر صلی الله علیه و آله گفته شد: ای پیامبر خدا! دیده ایم که زیاد

بر رکن یمانی دست می کشی!

فرمود: «هرگز نزد رکن یمانی نیامدم، مگر آن که جبرئیل، کنار آن ایستاده بود و برای هر که آن را لمس می نمود، طلب آمرزش می کرد». ⁽¹⁾227. صحیح البخاری- به نقل از ابن عمر-: ندیدم که پیامبر صلی الله علیه و آله از خانه خدا جز دو رکن یمانی را لمس کند. ⁽²⁾228. المصنَّف، عبد الرزاق- به نقل از ابن عمر- پیامبر خدا رکن یمانی و رکن حجر الأسود را لمس می کرد و غیر از این دو را لمس نمی کرد. ⁽³⁾229. امام باقر علیه السلام: پیامبر خدا جز رکن حجر الأسود و رکن یمانی را لمس نمی کرد. سپس این دو رکن را می بوسید و صورت بر آنها می گذاشت. پدرم را نیز دیدم که چنین می کرد. ⁽⁴⁾230. سنن ابن ماجة- به نقل از حُمَید بن ابی سَویّه-: شنیدم که ابن هشام از عطاء بن ابی رَباح- که کعبه را طواف می کرد-، از رکن یمانی پرسید.

عطاء گفت: ابو هریره به من گفته که پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود: «هفتاد فرشته بر آن گماشته شده اند. هر گاه کسی بگوید:" خداوندا! من، بخشایش و عافیت در دنیا و آخرت را از تو می خواهم. خدایا! در دنیا به ما حسنه ببخش و در آخرت به ما حسنه عطا کن و ما را از عذاب آتش نگه دار"، آنان می گویند: آمین».

[ابن هشام] چون به رکن حجر الأسود رسید، گفت: ای ابو محمّد! در باره این رکن حجر الأسود، به تو چه [حدیثی] رسیده است؟

عطاء گفت: ابو هریره نقل کرد که از پیامبر صلی الله علیه و آله شنیده که می فرمود: «هر کس با حجر الأسود دست دهد، با دست [خدای] رحمان، دست داده [و بیعت کرده] است». ⁽⁵⁾

فرمود: «پیامبر خدا فرمود:" هرگز سراغ رکن یمانی نیامدم، مگر آن که جبرئیل را دیدم که پیش از من، خود را به آن چسبانده است"». ⁽⁴⁾235. امام صادق علیه السلام- آن گاه که از کنار رکن یمانی می گذشت-: در این جا فرشته ای است که شنواییِ اهل زمین، به او داده شده است. هر کس وقتی به این جا می رسد بر پیامبر صلی الله علیه و آله صلوات بفرستد، درود او را به پیامبر می رساند. ⁽⁵⁾236. امام صادق علیه السلام: خداوند عزوجل، فرشته ذِکرگویی را بر رکن یمانی مأمور ساخته که دعاهای شما را آمین می گوید. ⁽⁶⁾ر. ک: ص 199(ادب طواف). و ص 210(دعاهای طواف).

4/ 9

زمزم

الف- نام های آن

هاجر، به بلندی صفا رفت. سراب وادی، در نظرش درخشید و پنداشت که آب است. به وادی، فرود آمد و دوید. چون به محلّ سعی رسید، [هنوز] اسماعیل از نظرش ناپدید بود.

این بار، سراب در سوی صفا بر او جلوه کرد. باز هم در پی آب، به وادی فرود آمد و باز هم اسماعیل از نظرش ناپدید بود. دوباره به صفا باز گشت و نگاه کرد. این کار را هفت بار انجام داد. نوبت هفتم که او بر فراز مروه بود، به اسماعیل نگریست، در حالی که از زیر پایش آب، آشکار شده بود. [هاجر] باز گشت و ریگ ها را دور آن جمع کرد. چون آب در جریان بود، با آنچه اطرافش قرار داد، آب را جمع کرد. از این

رو «زمزم» ⁽¹⁾نامیده شد. ⁽²⁾

ب- پیدایش آن

گفت: شما را به خدای این بنا می سپارم.

چون آب تمام شد و آن کودکْ تشنه گشت، هاجر بیرون شد، تا آن که بر فراز صفا رفت و ندا داد: آیا در این وادی ها کسی هست؟

سپس فرود آمد، تا آن که به مروه رسید و همان گونه ندا داد. سپس در حال بازگشت به نزد فرزندش بود که ناگهان دید در زیر پاشنه اسماعیل، آب است. آب ها را جمع کرد و آب، همان جا رسوب کرد [و چشمه شد] و اگر آن را وا گذاشته بود، جاری می شد. ⁽⁴⁾242. امام صادق علیه السلام: چون ابراهیم علیه السلام اسماعیل را در مکّه جا گذاشت، کودکْ تشنه شد. میان صفا و مروه درختی بود. مادرش بیرون شد، تا آن که بر صفا ایستاد و گفت: آیا در این دشت کسی هست؟

کسی پاسخش را نداد. رفت تا به مروه رسید و گفت: آیا در این وادی، همدمی هست؟

پاسخی نشنید. دوباره به صفا باز گشت و همان را گفت و این کار را هفت بار انجام داد. از این رو، خداوند آن را سنّت قرار داد.

جبرئیل، نزد هاجر آمد و پرسید: کیستی؟

گفت: کنیز ابراهیم.

گفت: به امید چه کسی شما را این جا وا گذاشته است؟

گفت: اگر چنین می گویی، [من نیز] به او هنگامی که خواست برود، گفتم: ای ابراهیم! ما را به که سپردی؟ و او گفت: به خدای عزوجل.

جبرئیل گفت: شما را به کسی سپرده است که شما را بس است.

مردم از عبور از مکّه پرهیز داشتند؛ چون آب نبود. کودک با پای خود به زمین زد و زمزم جوشید. هاجر از مروه به سوی کودک باز گشت، در حالی که آبْ جوشیده بود.

شروع کرد به جمع کردن خاک در اطراف آب، تا جاری نشود و اگر آن را واگذاشته بود، آبِ جاری می شد.

چون پرندگان آب را دیدند، بر گِرد آن جمع شدند. کاروانی از یمن به قصد سفر گذشت. چون کاروانیان، پرندگان را دیدند، گفتند: پرندگان جز پیرامون آب، جمع نمی شوند. پس نزد آنان آمدند و به آنان آب و غذا دادند و خداوند عزوجل به این وسیله روزیِ ایشان را جاری ساخت. مردم از مکّه عبور می کردند و از طعام به آنان می خوراندند و از آب، سیرابشان می کردند. ⁽¹⁾243. امام علی علیه السلام: در حالی که عبد المطّلب در حِجر، خواب بود، در خواب به او گفته شد: بَرّه را حفر کن.

گفت: «بَرّه چیست؟» که از نزد او رفت.

فردا وی باز در همان جا خوابیده بود که در خواب، کسی نزد او آمد و گفت:

مضنونه را حفر کن.

گفت: «مَضنونه چیست؟» که باز هم رفت.

روز بعد هم [به همان جا] بر گشت و در خوابگاهش خوابید. باز کسی نزد او آمد و گفت: طَیْبه را حفر کن.

گفت: «طیبه چیست؟» که باز هم رفت.

فردا که شد، وی به خوابگاه خود بر گشت و آن جا خوابید. کسی نزد او آمد و گفت:

زمزم را حفر کن.

گفت: «زمزم چیست؟».

گفت: نه خشک می شود و نه آبش کم می گردد. و آن گاه جایش را برای او توصیف کرد. [عبد المطلب] برخاست و همان جا را که برایش توصیف کرده بود، کَند. قریش گفتند: ای عبد المطّلب! این، چه کاری است؟

گفت: «به حفر زمزم، مأمور شده ام».

پس چون خاک را کنار زد و آب را دیدند، گفتند: ای عبد المطّلب! ما هم همراه تو در آن، سهمی داریم؛ چرا که این، چاه پدرمان اسماعیل است.

گفت: «این، از آنِ شما نیست. تنها از آنِ من است». ⁽¹⁾

ج- فضیلت آن

طرف می کند. ⁽¹⁾246. پیامبر خدا صلی الله علیه و آله: آب زمزم، شفای دردی است که به خاطر آن نوشیده شود. ⁽²⁾247. پیامبر خدا صلی الله علیه و آله: آب زمزم، بهترین آب روی زمین است. ⁽³⁾

د- نوشیدن آب آن

ه- اهدای آب زمزم

بهترین جای مسجد الحرام

«کدام قطعه زمین، برتر است؟».

گفتم: خدا و پیامبرش و فرزند پیامبرش داناترند.

فرمود: «بهترین قطعه زمین، میان رُکن و مقام است». ⁽³⁾253. ثواب الأعمال- به نقل از مَیسِر، در بیان سؤالاتی که امام باقر علیه السلام از اصحاب خود پرسید-:

امام علیه السلام فرمود: «آیا می دانید کدام قطعه زمین، در نزد خداوند بامنزلت تر است؟».

هیچ یک از ما پاسخی نگفت. خود ایشان، پاسخ خود را چنین داد: «آن، مکّه است که خداوند، آن را به عنوان حرم خویش، پسندیده و خانه خود را در آن قرار داده است» و سپس فرمود: «آیا می دانید که در نزد خداوند، حرمتِ کدام مکان مکّه، بیشتر است؟».

کسی از ما چیزی نگفت. باز ایشان خود، پاسخ را چنین فرمود: «آن، مسجد الحرام

است» و سپس پرسید: «آیا می دانید حرمتِ کجای مسجد الحرام، بیشتر است؟».

کسی از ما پاسخ نداد. خود ایشان فرمود: «میان رکنِ حجر الأسود و مقام ابراهیم و درِ کعبه. این جایگاه، حَطیم اسماعیل است. آن، جایی است که اندک گوسفندانش را غذا می داد و در آن، نماز می خواند». ⁽¹⁾254. الکافی- به نقل از ابو عُبَیده-: از امام صادق علیه السلام پرسیدم: آیا نماز در همه جای حرم، یکسان است؟

فرمود: «ای ابو عبیده! نماز در همه جای مسجد الحرام، یکسان نیست. چگونه در همه جای حرم، یکسان باشد؟».

پرسیدم: پس کدام جایش برتر است؟

فرمود: «میان درِ کعبه و حجر الأسود». ⁽²⁾255. امام صادق علیه السلام: اگر برایت فراهم شد که همه نمازهای واجب و غیر واجب را در حَطیم بخوانی، بخوان؛ چرا که برترین جای نقطه روی زمین است. ⁽³⁾256. الکافی- به نقل از زراره-: از امام علیه السلام پرسیدم: مردی در مکّه نماز می خوانَد. رو به قبله می ایستد؛ ولی مقام ابراهیم را پشت سر خود قرار می دهد.

فرمود: «اشکالی ندارد. می تواند هر جای مسجد نماز بخواند، جلوی مقام یا پشت آن، و بهترین جا، حَطیم و حِجر و کنار مقام است و حَطیم، مقابل درِ کعبه است». ⁽⁴⁾257. الکافی- به نقل از حسن بن جَهم-: از امام رضا علیه السلام پرسیدم: کدام جای مسجد الحرام برای نماز خواندن، برتر است؟

فرمود: «حَطیم، میان حجر الأسود و درِ کعبه».

گفتم: در مرتبه بعد، کجا برتر است؟

فرمود: «کنار مقام ابراهیم».

پرسیدم: در مرتبه بعد، کجا؟

فرمود: «داخل حِجر».

پرسیدم: پس از آن، کجا؟

فرمود: «هر جا که به کعبه نزدیک تر باشد». ⁽¹⁾4/ 11

مدفن پیامبران در مسجد الحرام

نوح، هود، صالح و شعیب، در مکّه از دنیا رفتند و قبرهاشان میان زمزم و حجر الأسود است. ⁽²⁾259. امام باقر علیه السلام: مابین رکن و مقام، پُر است از قبور پیامبران. آدم نیز در حرم خدای عزوجل است. ⁽³⁾260. امام صادق علیه السلام: میان رکن یمانی و حجر الأسود، هفتاد پیامبر، مدفون اند. ⁽⁴⁾

تحقیقی در باره مکان های مقدّس در مسجد الحرام ⁽¹⁾1. حَطیم: بخشی از مسجد الحرام و مقدّس ترین مکان آن است ⁽²⁾که حدود آن، عبارت اند از: رکن حجر الأسود، درِ کنونی کعبه و مقام ابراهیم. ⁽³⁾این منطقه، پر ازدحام است و مردم برای استلام حجر و رسیدن به درِ کعبه(جهت دعا و وداع)، یکدیگر را لِه می کنند و از این رو، آن را «حَطیم» نامیده اند؛ یعنی جایی که به همدیگر فشار می آورند و یکدیگر را له می کنند.

برخی آن را میان رکن و مقام ابراهیم ⁽¹⁾می پندارند و بسیاری نیز آن را میان درِ کنونی کعبه و رکن حجر الأسود ⁽²⁾می دانند. احتمالًا منشأ این قول، التزام و دعا ومناجات پیامبر صلی الله علیه و آله در این مکان بوده است. شیعه نیز دعا کردن در این نقطه(بین در و رکن حجر). را بویژه هنگام وداع، مستحب می داند.

4/ 12

آرایش و پوشش کعبه

نشانه های خدا در کعبه

عمر، تصمیم به این کار گرفت و از امیر مؤمنان علیه السلام در این باره پرسید.

فرمود: «وقتی این قرآن بر پیامبر صلی الله علیه و آله نازل شد، اموالْ چهار بخش بودند. اموال مسلمانان، که آن را طبق سهم معیّن، میان وارثان تقسیم کرد؛ غنائم، که آن را بین مستحقّان آن، تقسیم کرد؛ خُمس، که خدا آن را در جایی خاص قرار داد؛ و صدقات(زکات)، که آن را هم خداوند، تعیین کرد.

آن روز، پوشش های(زیورهای). کعبه بر کعبه بود: ولی خداوند، آن را بر همان حال وا گذاشت و از روی فراموشی نبود که آن را واگذاشت و جایی هم از او پنهان نماند. پس بگذار همان جا که خدا و پیامبرش قرار داده، باقی بماند».

عمر گفت: اگر تو نبودی رسوا شده بودیم. و پوشش ها را به همان حال گذاشت. ⁽¹⁾266. امام باقر علیه السلام: علی بن ابی طالب علیه السلام همه ساله، از عراق، پوشش کعبه را می فرستاد. ⁽²⁾ر. ک: ص 78 ح 167.

4/ 13

تبرّک جستن به پوشش کعبه

فرمود: «آنچه را می خواهد، بفروشد و آنچه را نمی خواهد، هدیه دهد و از آن سود ببرد و برکت آن را بطلبد».

گفتم: آیا می توان با آن، مرده را کفن کرد؟

فرمود: «نه». ⁽¹⁾268. الکافی- به نقل از عبد الملک بن عُتبه-: از امام صادق علیه السلام پرسیدم: «آنچه از پوشش کعبه به دستمان می رسد، آیا می توانیم بخشی از آن را بپوشیم؟

فرمود: «می توان برای کودکان، قرآن ها و بالش از آن استفاده کرد. [می توانی] به خواست خدا بدین وسیله برکت بجویی». ⁽²⁾269. امام صادق علیه السلام: اشکالی ندارد که از دیبای کعبه بر گرفت و آن را روکش قرآن یا جانماز ساخت و روی آن نماز خواند. ⁽³⁾4/ 14

فضیلت نگاه به کعبه

شصت رحمت برای طواف کنندگان، چهل رحمت برای نمازگزاران و بیست رحمت برای نگاه کنندگان. ⁽²⁾274. امام صادق علیه السلام: هر کس به کعبه بنگرد، پیوسته برای او حسنه نوشته می شود و گناه از او محو می شود، تا آن که نگاهش را از کعبه برگیرد. ⁽³⁾275. امام صادق علیه السلام: از کمترین پاداشی که برای نگاه به کعبه است، این است که خداوند برای هر نگاه، حسنه می بخشد و گناهی می زداید و درجه ای برای او بالا می برد. ⁽⁴⁾276. امام صادق علیه السلام: هر کس با معرفت به کعبه بنگرد و حق و حرمت ما را به همان گونه بشناسد که حق و حرمت کعبه را می شناسد، خداوند، گناهانش را می آمرزد و او را در برابر اندوه دنیا و آخرت، کفایت می کند. ⁽⁵⁾

بخش دوم: حج و عمره

فصل یکم: حج

وجوب حج و شرطهای آن

قرآن

1/ 1

(وَلِلَّهِ عَلَی النَّاسِ حِجُّ الْبَیْتِ مَنِ اسْتَطَاعَ إِلَیْهِ سَبِیلًا وَمَن کَفَرَ فَإِنَّ اللَّهَ غَنِیٌّ عَنِ الْعلَمِینَ؛ ⁽¹⁾

برای خداست به عهده مردم، حجّ خانه خدا، هر کس که بتواند راهی بِدان بیابد. و هر که کفر ورزد، همانا خداوند از جهانیان، بی نیاز است).

حدیث

و ولایت. ⁽¹⁾279. الکافی- به نقل از عمر بن اذَینه-: از امام صادق علیه السلام در باره این سخن خدا پرسیدم:(وَأَتِمُّوا الْحَجَّ وَالْعُمْرَةَ لِلَّهِ؛ ⁽²⁾

حج و عمره را برای خدا تمام کنید).

فرمود: «مقصود از تمامیّت این دو، انجام آنها و پرهیز از چیزی است که مُحرِم در این دو، از آن پرهیز می کند». ⁽³⁾280. الکافی- به نقل از عبد الرحمان بن حَجّاج-: به امام صادق علیه السلام گفتم: آیا حج بر توانگر و فقیر، واجب است؟

فرمود: «حج، بر عهده همه است، چه بزرگ و چه کوچک. پس هر که عذری داشته باشد، خداوند او را معذور داشته است». ⁽⁴⁾281. امام صادق علیه السلام: حجّ خانه خدا، بر هر کس که استطاعت داشته باشد، واجب است و آن(استطاعت)، همان توشه، وسیله سفر و تن درستی است و این که انسان چیزی داشته باشد که برای خانواده اش بگذارد و نیز پس از بازگشت از حج هم، چیزی داشته باشد ⁽⁵⁾. ⁽⁶⁾282. امام صادق علیه السلام: هر کس حَجّة الإسلام(حج واجب). را انجام دهد، گِرهی از آتش را از

گردن خویش گشوده است. ⁽¹⁾ر. ک: ص 171(فصل دوم: تأثیر در گزاردن حج و ترک آن)، وسائل الشیعة: ج 11/ أبواب وجوب الحج و شرائطه/ الباب 11- 14 و 19 و 21 و 24 و 25 و 28 و 29 و 30 و 58 و 59 و 60 و ج 1/ ص 13/ باب وجوب العبادات الخمس، جواهر الکلام: ج 6 ص 335- 342.

1/ 2

فلسفه حج

قرآن

(جَعَلَ اللَّهُ الْکَعْبَةَ الْبَیْتَ الْحَرَامَ قِیمًا لّلنَّاسِ؛ ⁽²⁾

خداوند، کعبه، بیت الحرام، را وسیله برپایی برای مردم قرار داد).

(لّیَشْهَدُوا مَنفِعَ لَهُمْ وَ یَذْکُرُوا اسْمَ اللَّهِ فِی أَیَّامٍ مَّعْلُومتٍ عَلَی مَا رَزَقَهُم مّن م بَهِیمَةِ الْأَنْعمِ فَکُلُواْ مِنْهَا وَأَطْعِمُوا الْبَا ل سَ الْفَقِیرَ؛ ⁽³⁾

مردم را برای حج فرا بخوان، که از هر راه دوری، پیاده و [سوار] بر هر شتر لاغری، به سوی تو آیند تا منافع خویش را شاهد باشند و در روزهایی معیّن، نام خدا را بر آنچه خداوند از چارپایانْ روزی شان کرده است، یاد کنند. پس، از آنها بخورید و به بیچارگانِ فقیر هم بخورانید).

حدیث

شد، فقط برای برپایی یاد خدا. ⁽¹⁾284. امام علی علیه السلام: و [خداوند،] حجّ خانه خویش را بر شما واجب کرده است؛ خانه ای که آن را قبله گاه مردم قرار داده است. حج گزاران، همچون ازدحام چارپایان، به این خانه وارد می شوند و همچون روی آوردن کبوتران [به آشیانه]، مشتاقانه به سوی آن می شتابند.

خدای سبحان، حج را نشانه تواضع مردم در پیشگاه عظمتش و [نشانه] پذیرش آنان نسبت به شُکوهش قرار داده است و از بندگان خویش، شنوایانی را برگزیده که دعوت او را لبّیک گفته و سخن او را پذیرفته اند و در جایگاه های پیام آوران او ایستاده اند و [با طواف خویش،] شبیه فرشتگانی شده اند که بر گردِ عرش خدا در طواف اند. در تجارت خانه خداپرستی، سود فراوان به دست می آورند و به سوی میعادگاهِ بخشایشِ خداوند می شتابند.

خداوند متعال، حج را پرچم افراشته اسلام و پناهگاه امنِ پناهجویان قرار داده است. ⁽²⁾285. امام علی علیه السلام- در خطبه قاصعه-: آیا نمی بینید که خداوند عزوجل، پیشینیان را از زمان آدم علیه السلام تا آخرین انسان های این عالم، به وسیله سنگ هایی آزمود که نه زیان می رسانند و نه سود، نه می بینند و نه می شنوند. پس آنها را خانه خویش(بیت اللَّه الحرام). قرار داده، که مایه استواری مردم است.

و آن(بیت اللَّه الحرام). را در سرزمینی سنگلاخ و کم خاک و کلوخ، در درّه ای تنگ و کم آب، میان کوه هایی خشن و ریگ هایی نرم و چشمه هایی کم آب و روستاهایی پراکنده و بی باران قرار داد، که چارپایان در آن جا فربه نمی شوند.

آن گاه به آدم علیه السلام و فرزندان او فرمان داد که رو به سوی آن آورند. پس خانه خدا، مقصدی برای سفرها و سرمنزلی برای بار انداختن آنان شد. دل ها از همه سو، از بیابان های خشک و به هم پیوسته و جزایر پراکنده دریاها و عمق درّه ها، با فروتنی، لا إله إلّااللَّه گویان و هَروَله کنان به سوی آن شتافتند. غبارآلوده و ژولیده موی، جامه ها و