مشخصات کتاب

سرشناسه : نجف، محمد مهدی، ۱۳۲۵ -

عنوان قراردادی : الخمس مشروعیه و احکام فی الشریعه الاسلامیه. فارسی.

عنوان و نام پدیدآور : خمس فریضه ای الهی/تالیف محمدمهدی نجف ؛ ترجمه عباس جلالی.

مشخصات نشر : تهران: مشعر، ۱۳۸۶.

مشخصات ظاهری : ۸۳ ص. .م س ۱۹ × ۹/۵

شابک : ۵۰۰۰ ریال 978-964-540-078-9

وضعیت فهرست نویسی : فیپا

یادداشت : کتابنامه به صورت زیرنویس.

موضوع : خمس.

شناسه افزوده : جلالی، عباس، ۱۳۳۴ - ، مترجم.

رده بندی کنگره : BP۱۸۸/۶/ن۳خ۸۰۴۱ ۱۳۸۶

رده بندی دیویی : ۲۹۷/۳۵۶

شماره کتابشناسی ملی : ۱۱۷۵۵۳۴

اشاره

مقدمه

الحمد لله علی آلائه، والشکر علی نعمائه، والصلاه والسلام علی أفضل أنبیائه محمد المصطفی أمینه علی وحیه، ونجیبه من خلقه، وصفیه من عباده، إمام الرحمه، وقائد الخیر، ومفتاح البرکه. وصلّ علی أهل بیته الطیبین الطاهرین المعصومین، ولاه أمره، وأمنائه فی عباده وبلاده، وخزنه علمه.

خمس، یکی از فرائض واجب مالی عبادی است که خدای سبحان آن را بر بندگان خود واجب ساخته و برای ارج نهادن به مقام شامخ پیامبر اکرم (ص) و دودمان پاکش، آن را به جای زکات، حق خالص رسول ارجمند خویش مقرّر داشته است.

این فریضه الهی یکی از مهمترین منابع مالی تلقّی می شود که ولیّ امر مسلمانان می تواند، تنها در جهت اداره و سرپرستی تهیدستان، مستمندان و در راه ماندگان دودمان رسول اکرم (ص) از آن بهره بگیرد، زیرا خدای متعال فرمان داده بندگانش خمس را به آن بزرگواران

بپردازند؛ ولی برخی عناصر نادان مدّعی دانش و فرهنگ بدون تحقیق و بررسی، این فریضه الهی را ساخته و پرداخته شیعه پنداشته اند و خود از این بی خبرند که مسلمانان هر چند در موارد فرعی تعلّق خمس و وجوب و چگونگی تقسیم آن، دیدگاه های متفاوتی دارند؛ امّا همه بر شرعی بودن اصل مسأله خمس، اتفاق نظر دارند.

شوکانی می گوید:

«بخاری در پایان کتاب خمس از روایت اسماء می گوید: پیامبر اکرم (ص) قطعه زمینی را به عنوان تیول از اموال یهودیان بنی نضیر ⁽¹⁾به زبیر عطا کرد».

در جای دیگر گفته است:

«ابوبکر نیز خمس را به همان شیوه رسول اکرم (ص) تقسیم می کرد و به نزدیکان رسول خدا (ص) چیزی نمی داد، ولی عمر، به خویشاوندان پیامبر، سهمی از خمس می پرداخت ⁽²⁾».

سیوطی می گوید:

«ابن منذر، از عبدالرحمان بن ابولیلی، از امیرمؤمنان علی ابن ابی طالب 7 روایت کرده که فرمود:

«إنّ اللّه حرّم الصدقه علیرسول اللّه (ص) فعوّضه سهماً من الخمس عوضاً لما حرّم علیه و حرّمها علی

أهل بیته دون امته فضرب سهم مع رسول اللّه (ص) ممّا حرّم علیهم؛

خداوند صدقه را بر رسول خدا (ص) حرام ساخت و عوض آن چه بر او حرام ساخته بود، سهمی از خمس برای او مقرّر داشت. خدای متعال صدقه را تنها بر دودمان نبیّ اکرم حرام ساخت نه بر امّت آن حضرت از این رو، خداوند عوض صدقاتی که بر آن ها حرام ساخته بود، سهمی ازخمس را همراه با پیامبر برای آنان قرار داد.» ⁽¹⁾

طبری به سند خود از مجاهد، روایت کرده که گفت:

«صدقه، برای خاندان رسول اکرم (ص) حلال نیست، از این رو خداوند، خمس را برای آنان مقرر فرمود.» ⁽²⁾

شیخ صدوق به سند خود از عیسی بن عبدالله علوی، از پدرش، از جدّش جعفر، از پدر بزرگوارش امام باقر 7 روایت کرده که فرمود:

«إنّ اللّه الذی لا اله الّا هو، لمّا حرّم علینا الصدقه أنزل الینا الخمس، فالصدقه علینا حرام والخمس لنا فریضه والکرامه لنا حلال ⁽³⁾

خدایی که جز او معبودی نیست، آن گاه که صدقه را بر ما حرام ساخت، خمس را برای ما نازل فرمود. بنابراین، صدقه بر ما حرام و خمس برای ما واجب و کرامت برایمان حلال است.»

به همین دلیل بیشتر شیعیان، با ایمان به خدای سبحان و دادن پاسخ مثبت به فرمان او که فرمود: وَ اعْلَمُوا أَنَّما غَنِمْتُمْ مِنْ شَیْ ءٍ فَأَنَّ لِلَّهِ خُمُسَهُ وَ لِلرَّسُولِ وَ لِذِی الْقُرْبی وَ الْیَتامی وَ الْمَساکِینِ وَ ابْنِ السَّبِیلِ إِنْ کُنْتُمْ آمَنْتُمْ بِاللَّهِ وَ ما أَنْزَلْنا ... ⁽¹⁾به انجام این تکلیف الهی سخت پای بندند.

از ظاهر این آیه شریفه پیداست که منحصراً در مورد غنیمت های جنگی نازل گشته نه غنایم غیر جنگی.

احادیث و روایات شریف نبوی دلالت دارند که مقصود از غنایم، انواع غنیمت هایی است که از این کلمه برداشت می شود و بیشتر فقها و محدّثان با وجود مذاهب گوناگون، در این خصوص بابی ویژه گشوده اند که این باب در آثار فقهی و روایی آنان، حاوی احکام خمس است هر چند برخی مسلمانان در زمان کنونی به این واجب الهی، پای بند نیستند.

دشمنان اسلام در تلاشی بی ثمر، سخت می کوشند با طرح شبهات بی پایه و اساس و با تکیه بر احادیث و روایاتی ضعیف، بر شرعی بودن فریضه خمس، خط بطلان بکشند و توده عوام شیعه را از پرداخت خمس به فقها و مجتهدان مورد اعتماد خود که امانتداران دینی و مذهبی آنان تلقّی می شوند، باز دارند. به این گمان که تلاش های نافرجام آنان، امت اسلامی را از فقهای بزرگ آنان جدا خواهد ساخت.

خدای متعال فرموده است:

یُرِیدُونَ أَنْ یُطْفِؤُا نُورَ اللَّهِ بِأَفْواهِهِمْ وَ یَأْبَی اللَّهُ إِلَّا أَنْ یُتِمَّ نُورَهُ وَ لَوْ کَرِهَ الْکافِرُونَ ⁽¹⁾

آنان می خواهند نور خدا را با دهان خود خاموش سازند؛ ولی خدا نور خود را کامل می گرداند هر چند کافران خرسند نباشند.

طی این بحث کوتاه، شرعی بودن خمس از دیدگاه فقهای مسلمان و وجوب آن در آیین اسلام، برای خوانندگان گرامی روشن خواهد گشت و از خدای متعال برای همگان توفیق و یاری می طلبیم.

خمس

خمس در قرآن

خدای متعال فرموده است: وَ اعْلَمُوا أَنَّما غَنِمْتُمْ مِنْ شَیْ ءٍ فَأَنَّ لِلَّهِ خُمُسَهُ وَ لِلرَّسُولِ وَ لِذِی الْقُرْبی وَ الْیَتامی وَ الْمَساکِینِ وَ ابْنِ السَّبِیلِ إِنْ کُنْتُمْ آمَنْتُمْ بِاللَّهِ وَ ما أَنْزَلْنا ... ⁽¹⁾

جای دیگر فرموده:

یَسْئَلُونَکَ عَنِ الأَنْفالِ قُلِ الأَنْفالُ لِلَّهِ وَ الرَّسُولِ فَاتَّقُوا اللَّهَ وَ أَصْلِحُوا ذاتَ بَیْنِکُمْ وَ أَطِیعُوا اللَّهَ وَ رَسُولَهُ إِنْ کُنْتُمْ مُؤْمِنِینَ ⁽²⁾

«از تو درباره انفال (غنایم و هرگونه مال بدون مالک) خواهند پرسید (در پاسخ) بگو: انفال، ویژه خدا و پیامبر است. بنابراین، اگر ایمان دارید از خدا پروا پیشه کنید و خصومت های میان خود را آشتی دهید و از خدا و رسول او اطاعت نمایید.»

هم چنین فرموده است:

وَ ما أَفاءَ اللَّهُ عَلی رَسُولِهِ مِنْهُمْ فَما أَوْجَفْتُمْ عَلَیْهِ مِنْ خَیْلٍ وَ لا رِکابٍ؛

«و آن چه را خداوند از آنان (یهودیان) به رسولش بازگردانده، چیزی است که شما برای به دست آوردن آن نه اسبی تاختید و نه شتری (زحمتی نکشیدید)».

در موردی دیگر فرمود:

ما أَفاءَ اللَّهُ عَلی رَسُولِهِ مِنْ أَهْلِ الْقُری فَلِلَّهِ وَ لِلرَّسُولِ وَ لِذِی الْقُرْبی وَ الْیَتامی وَ الْمَساکِینِ وَ ابْنِ السَّبِیلِ ...؛

«آن چه را خداوند از اهل این آبادی ها به رسولش بازگرداند از آنِ خدا و رسول و خویشاوندان او و یتیمان و مستمندان و در راه ماندگان است ... ⁽¹⁾»

هم چنین فرمود: وَآتِ ذَا القُربی حَقَّهُ وَالمِسْکِین وَابْنِ السَّبیلِ؛ «و حق نزدیکان و مستمندان و در راه ماندگان را بپرداز .... ⁽²⁾»

شاید در ذهن برخی از کسانی که اخیراً خود را در زمره دانشوران جازده اند این گونه خطور کرده باشد که از آیات مزبورتنها آیه شریفه نخست بر خمس دلالت دارد نه

دیگر آیات، زیرا کلمه خمس فقط در آن آیه آشکارا بیان گشته؛ ولی چنان ناآگاهند که نمی دانند مفهوم دیگر آیات یاد شده نیز بر خمس دلالت دارد، زیرا پرداخت حق نزدیکان، به پرداخت صدقات یا خمس بستگی دارد. و خدای سبحان، صدقات را بر رسول گرامی خود و نزدیکان آن حضرت حرام ساخته و به جهت ارج نهادن به مقام شامخ و جایگاه نبی اکرم (ص) و خویشاوندان آن بزرگوار، خمس را به آنان عطا نموده که این مطلب خود دلالت دارد، مقصود از حق نزدیکان، همان خمس است.

بخاری می گوید: مالک و ابن ادریس گفته اند: «رکاز» به گنج های نهفته جاهلیت در زمین می گویند و در مقدار اندک و زیاد آن، خمس تعلّق می گیرد؛ ولی معدن، گنج نهفته، تلقّی نمی شود. رسول خدا (ص) فرموده است:

«به معدن چیزی تعلّق نمی گیرد ولی به گنج نهفته، خمس تعلّق می گیرد.» ⁽¹⁾

بخاری به سند خود از ابوحمزه روایت کرده که گفت: از ابن عباس شنیدم می گفت: «نمایندگان قبیله عبدالقیس خدمت رسول اکرم (ص) باریافتند و عرضه داشتند: ای رسول خدا! ما تیره ای از قبیله ربیعه هستیم که کفار قبیله مُضر، مانع دسترسی ما به شما هستند و ما تنها قادریم در یکی از ماه های حرام حضورتان شرفیاب

گردیم. بنابراین، انجام احکامی را به ما دستور دهید که بدان متمسّک گردیم و مردم دیار خود را نیز به ا نجام آن ها فرا خوانیم.»

حضرت فرمود:

«آمرکم بأربع و أنهاکم عن أربع: الایمان بالله شهاده أن لا اله الّا الله ... و إقام الصلاه و ایتاء الزکاه و أن تؤدّوا الله خمس ما غنمتم، وأنهاکم عن الدباء و النقیر و الحنتم و المزّفت»؛ ⁽¹⁾

«شما را به انجام چهار عمل فرمان می دهم و از انجام چهار عمل باز می دارم: چهار عملی که انجام آن ها را به شما فرمان می دهم عبارتند از: ایمان به خدا و گواهی به این که معبودی جز خدا وجود ندارد- سپس یک انگشت مبارک خود را خواباند، 2- برپاداشتن نماز 3- پرداختن زکات 4- خمس غنایمی را که به دست می آورید برای خدا بپردازید. و چهار عملی که شما را از انجام آن نهی کرده و باز می دارم عبارتند از: عدم استفاده از: 1- دُباء 2- نقیر 3- حنتم 4- مزفّت.» ⁽²⁾

در روایت دیگری از ابن عباس نقل شده که گفت:

«نمایندگان قبیله عبدالقیس خدمت رسول اکرم (ص) بار یافتند. رسول خدا (ص) فرمود: خوش آمدند مردمی که هیچ گاه به خواری و ذلّت و پشیمانی دچار نگشته اند. عرضه داشتند: ای رسول خدا! مشرکان قبیله مُضَر مانع دسترسی ما به شما هستند و ما تنها در ماه های حرام، فرصت دست یابی به آن جناب را داریم. از این رو، اموری را به ما دستور دهید که اگر بدان عمل کنیم وارد بهشت گردیم و مردم دیارمان را نیز به انجام آن ها فراخوانیم.»

حضرت فرمود:

«آمرکم بأربع و أنهاکم عن أربع: الایمان بالله، هل تدرون ما الایمان بالله؟ شهاده أن لا إله إلّا الله وإقام الصلاه و إیتاء الزکاه و صوم رمضان وأن تعطوا من المغانم الخمس. و أنهاکم عن أربع: ما انتبذ فی الدُباء و النقیر و الحنتم و المزّفت.»

«شما را به انجام چهار عمل فرمان می دهم و از انجام چهار عمل باز می دارم: چهار عملی که انجام آن ها را به

شما فرمان می دهم عبارتند از: 1- ایمان به خدا، آیا می دانید معنای ایمان به خدا چیست؟ گواهی دادن به این که معبودی جز خدا، وجود ندارد و بر پاداشتن نماز 2- پرداختن زکات 3- روزه رمضان 4- خمس غنایم را بپردازید، و از چهار چیز شما را نهی کرده و باز می دارم که عبارتند از: عدم استفاده از ظروف: دباء، نقیر، حنتم و مزفّت که در آن ها شراب تهیه می گردد.» ⁽¹⁾

بیهقی به سند خود از صهیب بن سنان روایت کرده که گفت: «آن گاه که رسول خدا (ص) مرکزیهودیان بنی نضیر را فتح نمود، خداوند آیه شریفه وَ ما أَفاءَ اللَّهُ عَلی رَسُولِهِ مِنْهُمْ فَما أَوْجَفْتُمْ عَلَیْهِ مِنْ خَیْلٍ وَ لا رِکابٍ ⁽²⁾را بر او نازل فرمود که موارد یاد شده آیه شریفه، ویژه رسول اکرم (ص) است.» ⁽³⁾

پیش از ورود به بحث و مناقشه پیرامون خمس، مناسب است به معانی برخی واژه های موجود در آیات کریمه و احادیث شریفه یاد شده، آگاهی یابیم از جمله: غنیمت، انفال، فَی ءْ، رِکاز، هم چنین مقصود از ذی القربی از دیدگاه لغت شناسان و فقها و آشنایی با مواردی که از اطلاق و تقیید آن ها، استفاده می شود.

غنیمت

واژه شناسان و فقها در خصوص معنای غنیمت، دیدگاه های متفاوتی دارند:

لغت شناسان قائل اند: واژه «غُنْم» یعنی: دست یابی به چیزی، بدون رنج و زحمت. و «غَنَم الشی ء» یعنی: بدان چیز دست یافت و «إغتنام» یعنی: غنیمت شمردن فرصت. و «غَنم الشی ء عُنماً» یعنی: بدون رنج و زحمت بدان چیز دست یافت و بدون عوض، آن را به دست آورد.

راغب اصفهانی: «غُنم» را به معنای رسیدن و دست یابی به چیزی دانسته و می افزاید: این واژه، سپس در مورد هر چیزی که بدان دست یافته شود، استعمال گشته است. ⁽¹⁾

ابن قتیبه گفته است: «والغُنم فی اللّغه»، به سود و مازادِ درآمد می گویند. در رَهْن نیز از همین ماده استفاده شده، آن جا که گفته اند: «له غُنمه و علیه غُرمه» یعنی: سود و بهره اش از آنِ رهن کننده و زیان و خسارت آن نیز به عهده وی خواهد بود.» ⁽²⁾

غنیمت، از دیدگاه فقهای شیعه به پیروی از پیشوایان خود- بر اساس گفته واژه شناسان- مطلق اموالی است که بدون عوض گرفته شده و به دست آمده است.

برخی فقهای مسلمان قائل اند: غنیمت، اموالی است که فقط در میدان کارزار و قتل و کشتار از کفّار گرفته شده باشد، نه جای دیگر؛ ولی با مراجعه به موارد استعمال واژه «غُنم» در روایات و خطابه های نبی اکرم (ص)، درخواهیم یافت که این واژه در موارد دست یابی به چیزی، به نحو مطلق استعمال گشته و گواه بر آن، فرموده خدای متعال در قرآن کریم است که: فَعِنْدَ اللَّهِ مَغانِمُ کَثِیرَهٌ. ⁽¹⁾

از پیامبراکرم (ص) روایت شده در دعا به هنگام پرداخت زکات فرمود:

«أللّهمَ اجعلها مَغنماً و لاتجعلها مَغرماً؛ خدیا! آن را سود و بهره، مقرّر دار و زیان و خسارت قرار مده.»

هم چنین از آن بزرگوار منقول است که فرمود:

«غنیمه مجالس الذکر، الجنّه؛ غنیمتِ مجالسی که در آن خدا یاد شود، بهشت خواهد بود.» ⁽²⁾

در توصیف روزه، از نبیّ اکرم (ص) روایت شده که فرمود: «هو غُنم المؤمن ⁽¹⁾روزه، سود و بهره مؤمن است.»

امام امیرمؤمنان 7 در یکی از خطبه های خویش فرموده است:

«ألا و إنّ شرایع الدین واحده وسبله قاصده، من أخذ بها لحق و غنم؛ ⁽²⁾

آگاه باشید! که احکام دین الهی یکی و راه هایش مستقیم و روشن است. هر کس در مسیر آن گام نهد، به مقصد می رسد و به غنیمت دست خواهد یافت.»

جایی دیگر فرموده است: «یَرَی الغُنم مَغرماً و الغُرم مَغنماً ⁽³⁾

؛ فرد، غنیمت را خسارت و زیان و خسارت را غنیمت می شمارد.»

جایی دیگر فرمود: «إغنتم من استقرضک فی حال غناک؛ ⁽⁴⁾

هر کس در زمان توانگری ات از تو درخواست وام نمود، وجود آن شخص را غنیمت بشمار و نیازش را برآور.»

هم چنین فرمود:

«إنّ سبحانه جعل الطاعه غنیمه الأکیاس عند تفریط العجزه؛ ⁽¹⁾

خدای سبحان، طاعت خود را آن گاه که ناتوان ها از آن کوتاهی می کنند، غنیمتِ زیرکان قرار داده است.»

در حدیث دیگری آمده است: «روزه گرفتن در زمستان، غنیمتِ سرد، تلقّی می شود.» ⁽²⁾افزون بر این، روایات بی شمار دیگری در این خصوص وارد شده است.

بر این اساس، واژه «غُنم» در لغت، مطلقِ دست یابی به چیزی را می گویند و قید «بدون رنج و زحمت» را که برخی اضافه کرده اند، با موارد استعمال یاد شده و دیگر موارد، ناسازگار است.

در مورد فرموده خدای عزّ و جل: وَ اعْلَمُوا أَنَّما غَنِمْتُمْ مِنْ شَیْ ءٍ فَأَنَّ لِلَّهِ خُمُسَهُ وَ لِلرَّسُولِ وَ لِذِی الْقُرْبی وَ الْیَتامی وَ الْمَساکِینِ وَ ابْنِ السَّبِیلِ إِنْ کُنْتُمْ آمَنْتُمْ بِاللَّهِ وَ ما أَنْزَلْنا ... ⁽³⁾واژه «غنیمت» در این آیه کریمه بر هر نوع غنیمتی اطلاق می گردد، از جمله غنایمی که با رنج و زحمت، در جنگ به دست می آید.

سخن برخی که گفته اند: واژه «غنیمت» در اصل، مربوط به تمام غنایم بوده و سپس به غنایم جنگی اختصاص یافته، مقرون به صحت نیست، زیرا به خوبی ملاحظه می کنیم موارد استعمال این کلمه در این روایت شریفه، اختصاص به غنایم جنگی ندارد؛ بلکه در مورد غنایم غیر جنگی بیشتر استعمال گشته و برآن ها دلالت بیشتری دارد و به فرض شک و تردید، قهراً باید حمل بر معنای لغوی شود.

بنابراین، آیه شریفه فوق بر وجوب خمس در تمام اموالی که انسان به دست می آورد، دلالت دارد هر چند دست یابی به این اموال، در میدان نبرد با کفّار نباشد.

قرطبی خود اعتراف کرده که: معنای لغوی، ایجاب نمی کند این آیه شریفه اختصاص به غنایم جنگی داشته باشد؛ ولی گفته است: «دانشمندان بر این اختصاص، اتفاق نظر دارند.» ⁽¹⁾معنای سخن وی این است که این دانشمندان بر خلاف ظاهر آیه شریفه و بر خلاف آن چه متبادر به ذهن است، اتفاق نظر نموده اند.

تفاوت غنیمت و فَی ء

ابوهلال عسکری در مورد تفاوت میان غنیمت و فَی ءْ

می گوید: «غنیمت، اشیایی است که با جنگ و نبرد، از اموال جنگجویان و کفّار گرفته می شود و این گونه اموال هدیه الهیِ مسلمانان، تلقّی می شوند.»

فَی ءْ: به اشیایی می گویند که بدون جنگ و نبرد (از دشمن) گرفته می شود و ویژه نبیّ اکرم (ص) و پس از او ویژه امام 7 خواهد بود. ⁽¹⁾

ثعلبی می گوید: «فَی ءْ، غنایم ارزشمندی است که از اموال کافران خود به خود و بدون جنگ و نبرد و بدون رنج و زحمت به پیامبر (ص) بر می گردد، نظیر اموال صلح و جزیه و خراج و مالیاتی که از بازرگانانِ کافر به هنگام ورود به سرزمین اسلامی گرفته می شود و مواردی که مشرکان پا به فرار بگذارند و اموال خود را به جای نهند و یا یک تن از آنان در سرزمین اسلامی از دنیا برود و از وارثی برخوردار نباشد.»

سپس می افزاید: «دانشمندان، در خصوص معنای غنیمت و فَی ءْ، دیدگاه های گوناگونی دارند و گروهی بین این دو (غنیمت و فی ء) تفاوت قائل شده اند.»

حسن بن صالح می گوید: «از عطاء بن سائب در مورد فَی ءْ و غنیمت پرسیدم. وی در پاسخ گفت: هرگاه مسلمانان بر مشرکان در سرزمین آن ها پیروز گردند و آن

سرزمین ها را با قهر و غلبه بگیرند، هر گونه اموالی را که با چیره شدن بر آن ها به دست آوردند، غنیمت شمرده می شود و زمین نیز در زمره همین غنایم خواهد بود.»

سفیان ثوری گفته است: «غنیمت، یعنی اموالی که مسلمانان در جنگ، با قهر و غلبه به آن دست یابند و فَی ءْ، اموالی است که از راه صلح و بدون جنگ، به دست آید.»

قتاده می گوید: «غنیمت و فَی ءْ معنایی یکسان دارند و مورد مصرف آن ها نیز یکی است و گواه آن، فرموده خدای متعال است که: فَأَنَّ لِلَّهِ خُمُسَهُ وَ لِلرَّسُولِ ⁽¹⁾

عظیم آبادی حنفی می گوید: «دانشمندان، در مورد غنیمت و فَی ءْ، که آیا، نام یک چیزاند یا در نامگذاری با یکدیگر متفاوت اند، اختلاف نظر دارند؟»

سفیان ثوری گفته است: «غنیمت، یعنی اموالی که مسلمانان در جنگ و نبرد با کفّار با قهر و غلبه به آن دست یابند و خمس به آن تعلق می گیرد و چهار پنجم آن مربوط به جنگجویان صحنه نبرد خواهد بود. و فی ء، اموالی است که بدون جنگ و خونریزی، بر سر آن مصالحه کرده اند و خمس به آن تعلق نمی گیرد و از آنِ کسانی است که خداوند (در قرآن) از آنان نام برده است.»

گفته شده: غنیمت، یعنی اموالی که با زور و قهر و غلبه از کفّار گرفته شود و فَی ءْ، به ا موالی گفته می شود که بدون لشکرکشی (بی رنج و زحمت) به دست آید مانند: مالیات، جزیه، اموال مربوط به صلح و آتش بس.

به گفته ای: فَی ءْ و غنیمت دارای یک معنا و هر دو، نام یک چیزاند.

در واقع فَی ءْ و غنیمت، با یکدیگر متفاوتند، فی ء اموالی است که بی رنج و زحمت (بدون لشکرکشی) از کفّار گرفته شود و غنیمت با قهر و غلبه و با جنگ و نبرد، از آنان گرفته می شود.

به گفته خلیل: فَی ءْ، یعنی: غنیمت و فعل مشتق از فَی ءْ، أفاء است که خدای عزّوجل در قرآن کریم فرموده است. ما أَفاءَ اللَّهُ عَلی رَسُولِهِ ... ⁽¹⁾

نفل

ابن قتیبه می گوید: نفل، عبارت از اشیایی نظیر لباس و اسب است که امام به قاتلِ فردِ مشرک، می بخشد و پس از آن، غنیمتِ به دست آمده پنج قسمت می شود. اشیاء یاد شده و نظایر آن، اختصاص به گروهان های رزمی دارد و امام می تواند در صورتی که صلاح بداند از کلّ غنیمت

یا از خمس، اگر در اختیار وی قرار داشته باشد، هر چه را بخواهد به کسی اختصاص دهد. ⁽¹⁾

جوهری گفته است: «النَفَل» یعنی: غنیمت و جمع آن أنفال است. ⁽²⁾

رِکاز

از رسول اکرم (ص) روایت شده که فرمود:

«فی الرکاز الخمس، قیل: و ما الرکاز یا رسول الله (ص)؟! قال: الذهب و الفضّه الذی خلقه الله فی الأرض یوم خُلقت؛ ⁽³⁾

«به رِکاز خمس تعلق می گیرد. عرض شد: ای رسول خدا! رکاز چیست؟ فرمود: طلا و نقره ای که خداوند آن ها را روز آفرینش زمین، در آن آفریده است.»

مالک می گوید: موردی که ما در آن اختلافی نداریم و از دانشوران شنیده ایم: رِکاز گنجینه های نهفته در دل زمین، از دوران جاهلیت است که دست یابی به آن ها، نیاز به هزینه مال و دارایی چندان و کار بسیار مهمّ و مخارج هنگفت، ندارد. ⁽⁴⁾

بخاری می گوید: مالک و ابن ادریس گفته اند: «رِکاز»، به گنجینه های نهفته دوران جاهلیت می گویند که در مقدار اندک و زیاد آن، خمس تعلق می گیرد.»

ابن قدامه می گوید: «رِکازی که خمس به آن تعلق می گیرد به هر گونه مالی اطلاق می گردد هر چند از انواع گوناگونی برخوردار باشد. مانند: طلا، نقره، آهن، سُرب، مس و هر نوع ظروف و دیگر اشیاء. اسحاق و ابوعبیده و ابن منذر و اهل قیاس و شافعی در گفته ای، بر همین عقیده اند و در یکی از دو روایتی که از مالک نقل شده نیز، همین معنا منظور شده است.» ⁽¹⁾

ذی القربی کیانند؟

در مورد ذی القربی که در آیات شریفه ذیل بدان ها اشاره شده، دیدگاه های گوناگونی عنوان شده است:

وَ اعْلَمُوا أَنَّما غَنِمْتُمْ مِنْ شَیْ ءٍ فَأَنَّ لِلَّهِ خُمُسَهُ وَ لِلرَّسُولِ وَ لِذِی الْقُرْبی وَ الْیَتامی وَ الْمَساکِینِ وَ ابْنِ السَّبِیلِ

ما أَفاءَ اللَّهُ عَلی رَسُولِهِ مِنْ أَهْلِ الْقُری فَلِلَّهِ وَ

لِلرَّسُولِ وَ لِذِی الْقُرْبی وَ الْیَتامی وَ الْمَساکِینِ وَ ابْنِ السَّبِیلِ ...

قُلْ لا أَسْئَلُکُمْ عَلَیْهِ أَجْراً إِلَّا الْمَوَدَّهَ فِی الْقُرْبی

از دیدگاه فقهای شیعه: منظور از ذی القربی، نزدیکان پیامبراکرم اند.

به عقیده یحیی بن حسین از فقهای زیدی مذهب: «ذی القربی، چهار تیره اند: خاندان علی، خاندان جعفر، خاندان عقیل، خاندان عباس و خمس میان آنان، از زن و مرد، به گونه ای مساوی تقسیم می شود.» ⁽¹⁾

شافعی با بیان آیه شریفه وَ اعْلَمُوا أَنَّما غَنِمْتُمْ مِنْ شَیْ ءٍ فَأَنَّ لِلَّهِ خُمُسَهُ وَ لِلرَّسُولِ وَ لِذِی الْقُرْبی وَ الْیَتامی وَ الْمَساکِینِ وَ ابْنِ السَّبِیلِ می گوید: از همان زمان که رسول خدا (ص) سهم ذی القربی را به بنی هاشم و بنی مطّلب عطا نمود، سنّت رسول خدا دلالت دارد که ذی القربی همان کسانی اند که خداوند سهمی از خمس برای آنان مقرّر داشته که منحصر در بنی هاشم و بنی مطّلب اند، نه دیگران.» ⁽²⁾

شوکانی می گوید: «دلیل شافعی و موافقان نظریه او، در این عبارت این است که سهم ذی القربی، منحصر به بنی هاشم و بنی مطّلب است نه دیگر خویشاوندان پیامبر، از

قبیله قریش.»

عمر بن عبدالعزیز گفته: «ذی القربی، تنها بنی هاشم اند.» زید بن أرقم نیز قائل به همین نظریه و جمعی از دانشمندان کوفه بر همین عقیده اند و اهل بیت همه، دارای همین دیدگاه اند. ⁽¹⁾

سیوطی به نقل از ابن مردویه، از زید بن أرقم آورده است که گفت: «آن دسته از خاندان محمد (ص) که خمس به آنان داده می شد، عبارت بودند از: خاندان علی، خاندان عباس، خاندان جعفر و خاندان عقیل.» ⁽²⁾

ثعلبی گفته است: «منظور از فرموده خدای متعال وَ لِذِی الْقُرْبُی نزدیکان رسول خدایند و مصرف صدقه بر آنان حلال نیست و خداوند به جای صدقه برای آن ها یک پنجم خمس را مقرّر داشته است.»

سپس می افزاید: «در مورد (ذی القربی) اختلاف نظر نموده اند. مجاهد و علی بن حسین و عبدالله بن حسن قائل اند که: ذی القربی (نزدیکان پیامبر)، همان خاندان بنی هاشم اند.»

شافعی گفته است: « (ذی القربی)، تنها بنی هاشم و بنی عبدالمطّلب اند و در این خصوص به روایتی از زهری،

از سعید بن جبیر بن مطعم، استناد جسته که گفت: «آن گاه که رسول خدا (ص) سهم ذی القربی را از خیبر، میان بنی هاشم و بنی مطّلب تقسیم کرد، من و عثمان بن عَفّان نزد رسول خدا رفتیم و عرضه داشتیم: ای رسول خدا! اینان، برادران شما بنی هاشم اند و فضل و برتری آنان را در مورد جایگاهی که خدا در میان آنان به شما عنایت کرده، انکار نمی کنیم. شما، سهم ذوی القربی را به برادران ما، بنی مطلّب دادی و ما را رها کردی با این که ما و آن ها از یک مقام و جایگاه برخورداریم. رسول خدا (ص) در پاسخ فرمود:

«إنّهم لم یفارقونا فی جاهلیه و لا اسلام إنّما بنوهاشم و بنومطّلب شی ء واحد؛ آنان در دوران جاهلیت و اسلام هیچ گاه از ما جدا نشدند و بنی هاشم و بنی مطّلب با هم یکی هستند.»

سپس یکی از دستان مبارکش را در کنار دست دیگر خود قرار داد. ⁽¹⁾

اینک، پس از آشنایی به معانی برخی واژه هایی که در قرآن کریم و روایات شریفه آمده و در مباحث قبلی، واژه شناسان عنوان کرده بودند، اجماع و اتفاق فقهای مسلمان بر وجوب خمس برای ما روشن گردید. هرچند