مشخصات کتاب

سرشناسه : حجتی محمدباقر، - ۱۳۱۶

عنوان و نام پدیدآور : در حریم کعبه نویسنده محمدباقر حجتی

مشخصات نشر : تهران نشر مشعر ۱۳۸۰.

مشخصات ظاهری : ۲۲۴ ص : مصور.

شابک : ۵۰۰۰ ریال ؛ ۷۵۰۰ریال 964-6293-46-8 : ؛ ۷۵۰۰ ریال (چاپ سوم)

یادداشت : چاپ اول: تابستان ۱۳۷۷.

یادداشت : چاپ سوم ۱۳۸۲.

یادداشت : کتابنامه ص [۲۱۹] - ۲۲۴.

موضوع : حج رده بندی کنگره : BP۱۸۸/۸/ح ۲۶د۴ ۱۳۸۰

رده بندی دیویی : ۲۹۷/۳۵۷

شماره کتابشناسی ملی : م ۸۰-۱۳۱۶۷

اشاره

در جستجوی اهداف و حکمتهای مراسم حج

اشاره

بسم اللَّه الرحمن الرحیم

الحمد للَّه الذی جعل الکعبة قیاماً للناس وَ وَضَعَها بَیْتاً و نَسَبَهُ الی نَفْسِهِ فَلَیْسَ لَه نَظیراً، وَالصّلوة وَالسّلام عَلی مَنْ أرسَلَهُ مِنْ جَوارِها کافّةً لِلنّاسِ بَشیراً وَنذِیراً، وعَلی آلِهِ الهُداةِ الَّذینَ أذْهَبَ اللَّهُ عَنْهُمُ الرِّجْسَ وَطَهَّرهُمْ تَطْهِیرا

کعبه، یا نخستین خانه برای مردم گیتی (ناس)

آنگاه که خویشتن را در برابر کعبه می یابیم باید بدانیم بر خانه ای درآمده ایم که خداوند متعال در قرآن کریم آن را خانه ویژه خود معرفی کرده است. هیچ کانونی بر رُبع مسکونِ گیتی وجود ندارد که خداوند متعال آن را صرفاً از آن خویش شناسانده باشد جز کعبه و مسجدالحرام؛ کعبه ای که نخستین خانه مردمِ خداجو و مایه هدایتِ مردمِ جهان و کهن ترین کانونی است که از دیرباز آزاد بوده و همواره نوین و پررونق و برخوردار از طراوت و نیز فرسایش ناپذیر است.

خانه من (بَیْتی)

این خانه در دو جا از قرآن کریم، «بیتِ مخصوصِ خدا» معرفی شده و صاحبِ بلامنازع آن؛ یعنی خداوند متعال می فرماید: «بَیْتی» (خانه من).

در قرآن کریم هیچ کانونی را سراغ نداریم که حضرت باری تعالی با تعبیر «بیتی» از آن یاد کرده باشد، جز کعبه که علاوه بر عناوینِ ویژه دیگر، خانه منسوبِ به خودِ او است. شاید تعبیر «بیتی» اشاره به همان نکته ای باشد که در إنّ اوّل بیتٍ وُضعِ للنّاس بدان تصریح شده مبنی بر این که: چون خانه من است و من به همه مردم تعلق دارم، این خانه نیز از آنِ همه مردم می باشد؛ هرچند اضافه «بیت» به یای متکلم- که خداست- اضافه ای است تشریفی و خداوند در هیچ خانه ای نمی گنجد؛ لیکن این وضع درباره هیچ بیت و خانه ای در قرآن وجود ندارد.

فقط در دو مورد از آیات قرآن کریم درباره کعبه، تعبیر «بیتی» بدین شرح به کار رفته است:

«ما به ابراهیم و اسماعیل فرمان دادیم که خانه مرا برای طواف کنندگان و ساکنان و راکعانی- که پیشانیِ خود را فروتنانه و در مقام تعظیم من بر خاک می سایند- پاکیزه سازید.»

** وَإذْ بَوَّأنا لابراهیم مَکانَ البَیت أن لا تُشْرِک بی شیئاً وَطَهِّر بَیتِی لِلطّائِفین وَالقائمین وَالرُّکَّعِ السُّجود. ⁽²⁾

«وبه یادآور زمانی را که برای ابراهیم، اقامت و استقرار در خانه (خود) را مهیا وفراهم کردیم، و با او قرار گذاردیم که: خانه مرا برای طواف کنندگان و به پای خیزانِ پرستشگر و یا ساکنان و راکعانی که در برابر عظمتِ من پیشانی خود را بر خاک می سایند، پاکیزه گردان.»

ابراهیم موظف شد خانه ای را که صرفاً از آنِ خدا؛ یعنی در واقع از آن همه مردم شناسانده شده است، از هرگونه آلایشهای ظاهری و روحی پالایش کرده و پاکیزه اش گرداند.

طی احادیث متعددی به آهنگ کنندگان این خانه و زُوّار و دیدار کنندگان بیت اللَّه الحرام، ذیل یادکردِ این دو آیه، توصیه شده است که با تن و بدنی پاکیزه و پوشاک و جامه لطیف و جان و دلی پالوده از هرگونه آلودگی و پلیدی و پلشتی، بر این خانه درآیند. ⁽¹⁾

امام صادق علیه السلام ذیل آیه «أَنْ طَهِّرا بَیتِیَ ...» فرمود: مشرکان را از این خانه بران و دور ساز. و همچنین فرمود: وقتی ابراهیم خانه خدا را بنا کرد، کعبه از دَم و نَفَسهای مشرکان که با آن تماس برقرار می کرد، به سوی خدا شِکوه آورد. خداوند به کعبه خاطرنشان ساخت: آرام باش که در آخرالزمان گروهی را که خویشتن را نظیف و پاکیزه و با کام و دهانی که دندانهایش خلال و مسواک خورده است، به سوی تو گسیل می دارم، مسواکی که از شاخه های درخت برمی گیرند. ⁽²⁾

آری باید دل را از هرگونه آلودگی به هنگام دیدار و درآمدنِ بر بیت اللَّه

الحرام پاکیزه ساخت و باید با بیرون و درونی نظیف بر آن وارد شد. در کشف الاسرار آمده است:

«وَطَهِّر بَیتِیَ؛ یعنی: (الکعبة علی لسان العلم، وعلی بیان الإشارة، معناه: فرِّغْ قلبک عن الأشیاء سِوی ذکراللَّه): [وَطَهِّر بَیتِیَ، به زبان علم؛ یعنی کعبه، اما با بیان اشاره، مقصود این است که دل و جانِ خود را از هر چیزی- جز خدا- خالی و پاکیزه ساز]

می گوید: دل خویش را یکبارگی با ذکرِ من پرداز، هیچ بیگانه و غیری را بدو راه مده که دل پیرایه شراب مهر و محبت ما است؛ «القُلُوب أوانی اللَّه فی الأرض، فأحبّ الأوانی إلی اللَّه أصفاها وأرقّها وأصلبها»

«دلها ظرفها و گنجورهای خدا در زمین هستند، محبوب ترین ظرفها در پیشگاه خدا زلال ترین و رقیق ترین و ظریفترین و محکم ترین و استوارترینِ آنها است»

هر دلی که از مکوّنات، صافی تر و بر مؤمنان، رحیم تر، آن دل به حضرتِ عزّت عزیزتر و محبوب تر است. دل سلطان نهاد تو است تا او را عزیز داری و روی وی از کدورت هوا و شهوت نگاه داری، و به ظلمت و شهوت دنیا آلوده نگردانی.

به داود علیه السلام وحی آمد که: «یا داود طهِّرْ لی بیتاً أسکنه»؛ «ای داود! خانه پاک گردان تا خداوند خانه به خانه فرو آید». گفت: بار خدایا! چگونه پاک گردانم؟ گفت: آتشِ عشق در او زَن تا هرچه نَسَبِ ما ندارد سوخته گردد و آنگَه به جاروب حسرت بروب تا اگر بقیّتی مانده بود پاک بروبد.

ای داود! از آن پس اگر سرگشته ای بینی در راه طلبِ ما، آنجاش نشان ده که خرگاه قدس ما آنجا است؛ «أنا عند القلوب المحمومة.» ⁽¹⁾

خانه خدا به گواهی احادیث، محاذی عرش الهی است؛ و قلب و دل مؤمن نیز عرش خدا است، با طوافِ کعبه، طواف دل را نباید از دست نهاد، و هر دو را سزاست پاکیزه نگاهداشت. آنجا که خدای را اقامتی است. و مقامی که می تواند از گنجایشی درخورِ اقامتش برخوردار باشد، قلبی است که سرشار از ایمان و پاکیزه از هرگونه شوائب و مبرّی از هر نوع آلایش است؛ خداوند متعال می فرماید:

«لا یَسَعنی أرضی ولا سَمائی ولکن یسعنی قلب عبدی المؤمن.» ⁽¹⁾

«زمین و آسمانم گستره اش مرا پذیرا نیست و نمی تواند در خود جای دهد؛ اما قلبِ بنده با ایمانم ظرفیت پذیرش مرا دارا است.»

آلوده تنان و قلوبی که از پلشتیهای دنیاوی و شرک مداری شسته و رُفته نیست، نشاید که عرش خدا بوده و در مقامی که محاذی عرش او است درنگی کارساز و اقامتی سعادت آفرین و شقاوت سوز را در پیش گیرد.

قلب سرشار از ایمان، خانه خدا است و کعبه نیز خانه ویژه او است، باید هر دو را پاکیزه ساخت؛ چون هر دو خانه مخصوص خدا است.

ابوایوب خزار از محمد بن مسلم روایت کرده که از امام صادق علیه السلام در مورد روایتی سؤال کردم که طی آن آمده است: «خداوند، آدم را به صورت و چهره و سیمای خود آفریده است» فرمود این صورت، صورتی حادث و مخلوق است؛ صورتی که خداوند متعال آن را میان صور و چهره های مختلف برگزیده و آن را انتخاب کرده است، لذا آن را به

خود نسبت داده؛ چنانکه بیت را به خویش منسوب داشته و روح را بدینسان به خود پیوند داده و فرموده است «بیتی» و نیز فرمود: «وَنفختُ فیه من روحی.»

پس از گذر بر مسیر این گفتار، به خود می گفتم: حجاج بیت اللَّه الحرام راست که چه به هنگام ادای مراسم حج و چه به گاههایی دگر، که بر مسجدالحرام درمی آید، هشیار باشند و حتی از آن لحظه ای که عزم دیار محبوب خویش در دل می پرورانند و به سوی مکه و کعبه آهنگ دارند، برون و درون خود را آماده و مستعد این دیدار سازند، و اهداف سوداگری و تجاری و مبادلات مادی را از قصد و آهنگشان به یکسو نهاده و با قلبی که جز خدای را جایی در آن نیست به منظور عزم دیدار چنان دیاری، صافی و زلال سازند و در مقام تخلیه درون خود، از هر مقاصدی جز تقرّب به خدا برآیند، و خلجانها و نگرانی های کالاهای پر زرق و برق پشت ویترینها و یا آویزه بر بیرون و درون مغازه های حرمین به نیات خالص و ناب آنها آسیب نرساند. هرچند که اکثر قریب به تمام زوار را «عَرَض حیات دنیا» از همان آغاز سفر به خود مشغول می سازد که گویا عازم کوچشی تجاری و نه الهی هستند. باید چنین حالتی را آسیبی غیر قابل اغماض برای آهنگ مداران کعبه و بارگاه رسول اللَّه و مضاجع ائمه بقیع- صلوات علیهم اجمعین- و اماکن مقدس دیگر دانست، آسیبی که باید آن را خسران و زیانی جبران ناشدنی برشمرد.

وقتی در حرمین می بینیم زوار، به جای هجوم در سوی مساجد و امکنه مقدس، بیشترین فرصتشان در یورش به فروشگاهها و دکه های ثابت و سیار مصروف می گردد، و این اندیشه، عمده اهتمام آنها را در اختیار خود می گیرد و توسنانه و ناخودآگاه، آنان را در سوی اهدافی نه

درخور، سوق می دهد، و به جای اشواقی الهی که باید آنان را در چنان فرصت کوتاه و از دست رفتنی به نیایش و راز و نیاز وادارد، به سوی اسواقی که حتی احیاناً از ابتذال و فرومایگی شخصیت آنها بر سر چانه زدن ها سر برمی آورد می کشاند. نظاره کنندگان چنین زواری می پندارند این حاجیان جز خرید و فروش و سوداگری، سودای دیگری در سر ندارند.

باید با حرم مَحْرم گشت و بر صحن و درون درآمد؟

آیا آن که عازم دیدار خانه خدا است و با طواف و گردش پیرامون آن و «سعی» و کوشش در جهت دستیابی به مقصد و مقصود و عذر «تقصیر» در پیشگاه او می باشد، بدون قید و شرط می تواند خود را به حریم حرم نزدیک ساخته و بدون رخصتی که منطبق با شؤون این سرزمین مقدس است، بر آن وارد شود؟

عرصه و حیاط این خانه چهار فرسخ در چهار فرسخ است و باید برای درآمدنِ بر آن، از مرزهای ویژه ای که مجاز است عبور کند، آنهم با شرایط و آیینهایی خاص که برای سراسر وجود زائر از برون و درون مقرر گشته است. باید خود را به یکی از «میقات» ها برساند تا جواز عبور دریافت کند و برای دریافت چنان جوازی برای گذر، ناگزیر است برون و درون را بپیراید و مُحْرِم شود تا مَحْرم گردد.

هرچند میان فقها درباره تبیین مفهوم «احرام»، اختلاف نظر وجود دارد، عده ای بر آنند که احرام امری است مرکّب که از عناصرِ متعدد تشکل می یابد؛ یعنی نیت، تلبیه، و پوشیدن بدن به دو پوشاک برش نایافته و نادوخته و بی رنگ و بو.

نیّت:

سهم نیّت در فراهم آوردن جواز ورود بر حرم، به قدری است که از فقیه بی عدیل دوران اخیر یعنی شیخ مرتضی انصاری- اعلی اللَّه مقامه- نقل شده، ایشان لبّ لبابِ احرام و مدخل مهم تلبیه را عبارت از آن دانسته و می گوید:

«عزم و تصمیم بر ترک محرمات و آماده و بسیج کردن و مجهز ساختن خود در جهت چنان تروک، حقیقت احرام را می پردازد. و اگر مُحرم آهنگ دست یازی به یکی از این محرمات را در نیتِ خود دخالت دهد، احرام او باطل و فاقد هرگونه ارزش و اعتبار است؛ چنانکه اگر در روزه داری قصد کند به برخی از کارهایی که روزه را باطل می سازد روی آورد، روزه اش باطل و بی اعتبار می باشد. هرچند که درباره این سخن مناقشاتی در فقه وجود دارد؛ لیکن در مجموع بازگو کننده اهمیت و ارزش والای نیّت است. اگرچه با چنان تفصیلی، نیت درباره هر زائری- که احیاناً آشنایی تفصیلی به محرمات و تروک ندارد- متمشی نیست؛ اما اصل نیت که باید توأم با تقرب به خدا و امتثال امر او صورت پذیرد از اهمیت و ارزش بسیار بالایی برخوردار است.

قصد و نیت در هر عملی، روح و ملاک ارزش و اعتبار آن را تشکیل می دهد؛ و از رهگذر کیفیّت نیت است که اعمال آدمی سنجش و ارزیابی می شود، و معیار پاداش و کیفر انسانها در روز قیامت (چنانکه در دنیا) صرفاً هرگونه عمل و کرداری نیست که قصد و نیتی با آن همراه نباشد؛ بلکه پاداش نیک و «جزای حُسْنی در تمام کردارها و نیز در ادای مراسم حج از آن کسانی است که اعمال آنها با نیتی خالص و آهنگی ناب و راستین، رنگ یافته و در تمام زوایای گوناگونِ کردارشان نفوذ کرده و

جوهره آن را به هم رسانَد.

اسلام به نفسِ عمل- منهای نیت- هیچ ارزشی اعطا نمی کند؛ زیرا «از کوزه همان برون تراود که در اوست». نیت است که پرده از روی اسرار درونی انسان بر می دارد و آدمی خود را از عینک نیت خویش می تواند شناسایی کند؛ و حتی شخصیتِ روحی خود را به ارزیابی گیرد. او نمی تواند فقط با محکِ اعمال خود- که ممکن است احیاناً با تکلّف و تصنع و صحنه سازی انجام گیرد- خود را بیابد و به سنجش خویش، دل خوش کند؛ به عبارت دیگر: عملی مزورانه انجام گیرد و کرداری به ظاهر خوب و مشمول رضای خدا و رسول به نظر رسد؛ امّا نیتِ انجام آن برخلاف ظاهرش موجب خشم خدا و رسول باشد. این ناهمسانی میان قصد و عمل و نیت و کردار، ارزش و اعتبار آن عمل را خنثی می سازد، و این صورت ظاهرِ زیبا و نیکو سمومی از افکار و نیات پلیدی را با خود دارد که سرانجام از بدبختی و هلاکِ فرد سربرمی آورد؛ چنانکه فی المثل چنانچه ریاکارانه به عملی که ظاهراً محبوب و مورد پسند است دست یازد، نه تنها به پاداش نیک بارور نخواهد شد؛ بلکه این عمل، کیفرآفرین نیز می باشد.

از رسول خدا صلی الله علیه و آله روایت شده که فرمود:

«انّما الأعمالُ بالنّیات، ولکلّ امرئٍ ما نوی ...» ⁽¹⁾

«ارزش اعمال آدمی صرفاً به نیات و اهدافی که در مدّ نظر دارد منوط است، و عواید اعمال وی به نیت او مربوط می باشد.»

اگر اعمال آدمی با نیات فرومایه بیامیزد، منجر به فرومایگی ارزش آن می گردد؛ هرچند عمل او سترگ تلقی گردد. حتی نیت از چنان ارزش و اعتباری برخوردار است که بهتر و پرارزشتر و یا بدتر و شرآفرین تر از عمل معرفی شده است، آنجا که رسول خدا صلی الله علیه و آله فرموده است:

«نِیَّةُ المُؤمِنُ خَیرٌ مِن عَمَلِه، وَنِیَّةُ الْکافر شَرٌّ مِن عَمَلِه، وَکُلُّ عامل یَعْمَل عَلی نِیَّته» ⁽¹⁾

«نیت- فرد با ایمان از عمل او نیکوتر و کارسازتر، و نیت کافر از عمل او بدتر و آسیب آفرین تر است و هر فردی که دست اندرکار عملی می گردد بر اساس نیت خود، آن را پی ریزی می کند.»

روایات فروانی در کتبِ حدیث فریقین درباره سازندگی و یا ویرانگری نیّتِ خوب یا بد و نقش آن در تعالی و یا انحطاط و صعود و یا سقوط اعمال به چشم می خورد، مبنی بر این که تعالیم و فرهنگ اسلامی به عمل آدمی (چنانکه به گفتار) نمی نگرد؛ بلکه نیت او را ملاک ارزش آن معرفی کرده که چنان عملی را با چه هدفی برگزار می کند.

مُحرمی که می خواهد با حرم مَحرم گردد و در حریم آن درآید، در میقاتِ مشخصی، پلشتی و پلیدی و حتی جامه های عادی را باید از خود بسترد و خود را از وابستگی به لباس دلخواه خویش برهاند و هرچه بیشتر بکوشد که نیت خود را از هرگونه شوائب، جز تقرب به حضرت باری تعالی بپالاید و ناچیزترین خاطره ای که به ریا و تظاهر آمیخته است به دل خود راه ندهد، و این نیتِ ناب و خالص را تا پایان مناسک حج، و حتی پس از آن در زندگانیِ عادی استمرار بخشد.

در حوزه احساس، احرام دارای دو مظهر و شعار است:

شعارهای چشم نواز و سامعه برانگیز دست به دست هم داده و این دو نیرو را که کارسازترین و فراگیرترین قوای حسی است و عوائدی سرشارتر و گسترده تر نصیب آدمی می سازد به خود جلب می کند؛ و صحنه ای را می پردازد که هم دیدگان و هم سامعه را به خود مشغول ساخته و انعکاسهای نورانی و درخشان در دلها پدید می آورد.

شعاری که نیروی بینایی را به تحرکی نو وامی دارد، عبارت از خلع و لُبسی است که سزا است نه تنها در برونِ وجودِ زائر انجام گیرد؛ بلکه شایان آن است که این تحول در درون و دل و جان آدمی صورت پذیرد، پس از خلع و برکندن جامه ای که بر تن داشت دو تکه پوشاکی که برش و دوخت را بدان آشنایی نیست دربر کند؛ و پیش از آن که دو جامه ساده و عاری از هر زیور دربر کند، پلیدیهای ظاهر و خَبَثِ باطنی را با غسل و شستشو از خود دور سازد؛ و با چنان جامه ای که با هیچ آمیزه و آویزه ای زینت آفرین، درنیامیخته است و خلوص و پاکیزگی را خاطرنشان می سازد خویشتن را یکپارچه در اختیار خداوند متعال قرار داده و جامه تمایلات مادی و خواهشهای نفسانی را از پیکر دل خود خلع کرده و آنها را از اندام دل برکَنَد و از جهان مادیت بگسلد و به پروردگار خویش بپیوندد.

چرا باید خواهندگان مَحرم شدن با حرم الهی چنان باشند و چنان کنند و اگرنه بیگانه اند که درخور آن نیستند به حریم حرم نزدیک گردند؟

پیدا است رها ساختن اندام و بدن از ملبوسات عادی- که احیاناً مایه

مباهات و فخرفروشی به دیگران است و نیز تخلیه و تصفیه دل و جان از نیات فرومایه دنیاوی- زمینه را برای پاسخ دادن به ندا و آوای الهی فراهم می سازد، و زائر کعبه باید نخست حس خویشتن داری و کفّ نفس از اجرای تمایلات نفسانی را در خود زنده و شاداب سازد و با بَرکندن جامه دلخواه و رها ساختن جان و دل از غیر خدا، به این حقیقت دست یابد که او برتر و والاتر از آن آفریده شده است که در برابر انگیزه های مادی و گذرا و شهوات و تمایلات پست تسلیم گردد؛ و چون حیوانی دست آموز در برابر زخارف دنیوی رام شود، آنچنان که شیاطین جن و انس برای خود مرکبی راهوار و مطیع را در وجود او سراغ کنند، و او را چون مرکوبی توسن و بی زمام و افسار، بر پرتگاه سقوط سوق داده و نابودی ابدی را برای او به ارمغان آورند.

آری مُحرمی که آرزوی مَحرمیّت حرم را در سر می پروراند به خلع و لبسی دگرگونه و دگرگون ساز در اندام و تن و روح و درون نیاز دارد که بدون آن نامَحرمی است که سزا نیست در عرصه ای که سرشار از اسرار و رازها است قدم نهد و بدون پرده، جمال زیبای سمبل توحید را دیدار نماید و حتی گوشه ای از رخسار کعبه را شهود کند. اگر بدین مهم توفیق یافت و گوش دل را برای شنودنِ دعوت به توحید آنهم با ندای الهی آماده ساخت نوبت به شعاری دیگر می رسد:

شعاری که از دل برمی خیزد و زبان را به کار می اندازد که به این ندا پاسخ مثبت دهد و پس از تنزیه خود، به تنزیه حضرت باری تعالی زبان گشاید. حاجیان پس از پالایش تن و دامن و جان و درون، با زبان به ندای توحیدی- که فقط گوش جان آن را می شنود- می گویند: «آری به فرمانیم.

بار خدایا! از تو فرمان می بریم و تو را مطیعیم، تو را انبازی نیست، ستایش

و نعمت و مُلک و حکومت از آنِ تو است، آری تأکید می کنیم که تو شریک و یاوری در گردش چرخ و پرِ جهانِ وجود و کارسازی و تدبیر آن نداری، می گویند:

«لَبَّیک أللّهُمَّ لَبَّیک، لَبَّیک لا شَرِیکَ لَکَ لَبَّیکَ، إنَّ الْحَمْدَ وَالنِّعمة لک والملک، لا شریک لک.»

چنانکه در مقالتی اشاره کردیم، باید این پاسخ را دومین پاسخ انسانها به فراخوانِ توحید و اظهار عبودیت برشمرد؛ زیرا آدمی از پیش و در عالم ذرّ، به ربوبیتِ حضرت باری تعالی و عبودیت خویش زبان به اعتراف گشود و در برابر سؤال خداوندگارِ مدبّر و کارساز و مدیرِ خود که فرمود:

«آیا ربوبیت شما را من به عهده ندارم؟» آدمی پاسخ مثبت داد:

وإذ أخذ ربُّک مِن بَنی آدم مِن ظُهُورهِم ذُرِّیَّتِهم وَ أشهدهم علی أنفسهم أَلَسْتُ بِرَبِّکُم قالُوا بَلی شَهِدنا أن تَقُولُوا یَومَ القِیمَة إنّا کُنّا عن هذا غافلینَ ⁽¹⁾

«ای پیامبر! بنی اسرائیل را به یادآور، آنگاه که از پشت آنها فرزندانشان را برگرفت و آنان را بر خویشتن شان گواه قرار داد که آیا من رب [و مالک و مولی و خداوندگار و سرور و مدبّر و مربّی و قیّم و منعم شما نیستم؟ پاسخ دادند: آری، ما گواهی می کنیم. تا مبادا در روز قیامت اعتذار جویید که ما از این میثاق و پیمان در غفلت و بی خبری به سر می بردیم.»

فطرتِ آدمی، نخست بدین پرسش از دیرباز پاسخ مثبت داده و به وجود چنان خداوندگاری مدبر و کارساز و یکتا و طاعت و عبودیت خود

و توحید باری تعالی اقرار می کند.

هم اکنون باری دگر (در موسم حج) به هنگام احرام به خدای متعال عرض می کند: آری بار خدایا ربوبیت مطلق از آن توست و ستایش به معنای واقعی کلمه، و نعمت و حکومت آسمانها و زمین تو را است.

در تأیید پاسخ نخست- که پاسخ تکوینی و مقامی و حالی بوده- هم اکنون با آوازی که سامعه ها را می نوازد زبان به توحید و تقدیس و تنزیه پروردگارش می گشاید.

در این پایگاه احساس می کنیم با تمام وجود به استقبال خدا می رویم و می خواهیم به خانه ای روی آوریم که همه اهل ایمان و اسلام در مقام اعتراف به توحید، در سوی آن در قطعاتی از اوقات شبانه روز پنج بار، عبودیت خود را با تشریفات ویژه ای اعلام می دارند، با کعبه با مقادیم بدن، و با دل و جان رویاروی گشته و از همه ماسوی اللَّه- با روی آوردن به کانونی که مظهر توحید است- روی برمی تابند. زائری که خویشتن را در کنار کعبه می بیند پایگاهی بس ارجمند را احراز می کند که اگر هرچند از آن دور گردد باید چنین استقبالی را به گاهِ نماز و نیایش رعایت کند؛ در نمازی که چشم و دل و تمام اندام آدمی و همه قوای ظاهری و باطنی در سوی آن بسیج می گردند، و سراسر وجود نمازگزار در یک هدف متمرکز می شود که مظهر یکتایی و یگانگی خداوندگار مدبّر جهانیان است:

قُل إنَّ صَلوتی ونُسُکی وَ مَحْیایَ وَ مَماتی للَّه رَبِّ العالمینَ. لا شَرِیک لَه وَبِذلک أُمِرتُ وأنا أوَّلُ الْمُسلِمِین ⁽¹⁾

«بگو نماز و پرستش و عبادت و مراسم بندگی و زندگانی و مرگ من از

آن خدایی است که خداوندگار مدیر و مدبر جهان هستی است، برای او شریک و همتایی نیست و بدان مأمور گشتم و من نخستین کسی می باشم که در برابر اوامر تکوینی و تشریعی خداوند سر تسلیم و طاعت فرو می آورند.»

وقتی حجاج و آهنگیان کعبه و حرم امن الهی مُحرم می شوند شماری از کارهای مباح بر آنان حرام می گردد. آنها با احرام و لبیک گفتن، خود را موظف می سازند خویشتن را از حریم چنان محرماتی دور نگاه دارند تا بتوانند به دنبال پاسخ مثبت خود به حضرت باری تعالی، تأیید این پاسخ را دریافت کنند و در مقام اندیشه درباره ندای قیامت برآیند که این ندا قریباً به گوش آنها خواهد رسید که آوای نیکبختی و به روزی یا نگونبختی و سیه روزی است، مبادا پاسخ آنها به ندایی دیگر که منفی است- بر اثر غفلت- بارور گردد.

«و آنگه که لبیک گوید به جواب ندای حق تا از ندای قیامت براندیشد که فردا به گوش وی خواهد رسید و نداند که آن ندای سعادت خواهد بود یا ندای شقاوت. علی بن الحسین علیهما السلام در وقت احرام، او را دیدند زرد روی و مضطرب و هیچ سخن نمی گفت. گفتند: چه رسد مهترِ دین را که به وقت احرام لبیک نمی گوید؟ گفت: ترسم اگر گویم لبیک، جواب دهند «لا لَبَّیک وَلا سَعدَیک» و آن که گفت: شنیده ام که هرکه حج از مالِ شبهت کند او را گویند: «لا لَبَّیک وَلا سَعدَیک حتّی تردّ ما فی یَدَیک»؛ «نه آری، مگر آنگاه که آنچه را در اختیار خود گرفته ای، برگردانی» ⁽¹⁾

چرا اینهمه کارهای مباح از قبیل: شکار، عمل زناشویی با همسر و تلذّذ و تمتع شهوانی، اجرای صیغه عقد نکاح، استعمال عطر، پوشیدنِ پوشاک دوخته، آرایش با سرمه و تزیین، نگاه در آینه، جدال و جز آنها که اگر محرم نمی بود بسیاری از آنها برای او روا و مباح بوده است حرام می گردد؟

اسرار و حکمتهای فراوانی برای اینگونه تحریمها وجود دارد که ما به عنوان نمونه حکمتِ برخی از آنها را در اینجا گزارش می کنیم:

برای ایجاد روح همزیستی مسالمت آمیز با کلّ پدیده های هستی، ستیز و جدال (با قیودی که در فقه مقرر است) درخور حال و مقام فردی که مُحرم می باشد نیست. اساساً باید محرم از ستیز و کینه و حسد و برتری جویی و انحصارطلبی و سایر رذائل اخلاقی دست نهد، و حتی سخنی بیهوده بر زبان نراند، و دل را از هرگونه عداوت، و دشمنی و فکر و اندیشه را از هر نوع تجاوز به حریم دیگران پاکیزه سازد و روحیه ای توأم با سِلْم و مدارات و رفق و نرمش درخور به هم رسانَد و محبت و دوستی را به هم نوعان و نیز به تمام پدیده هستی تعمیم بخشد، جانوری را نیازارد و به حریم گیاهان و رستنیها تجاوز نکند تا آنجا که به پدیده های فاقد حیات حیوانی و نباتی آزار نرساند و حرمت آنها را نگاه دارد و سنگ و خاک حرم را به بیرون حرم جا به جا نسازد و باید در خویشتن، جهانی از صلح و صفا و محبت به همه پدیده های هستی به هم رسانَد.

و مادامی که محرم است صید و شکار بر او حرام است:

یا أیّها الّذین آمنوا لا تقتلوا الصّید وأنتم حُرُم ... ⁽¹⁾

«ای مؤمنان! حیوانات شکاری را، در حالی که محرم هستید نکشید.»

و یا آن که فرمود:

... و حُرِّم علیکم صید البرّ ما دمتُم حُرُماً ... ⁽¹⁾

«و شکار دشت و بیابان تا گاهی که محرم هستید بر شما تحریم شده است.»

حرمت و قداست قطعاتی از زمان و مکان:

محرم احساس می کند فرصتهای خاصی از زمان و قطعه های ویژه ای از مکان دارای نوعی قداست و حرمت و احترام است که باید آن را به تمام فرصتهای زمان و همه مکانها تعمیم دهد؛ و باید همه مردم در همه جا عواطف و محبت انسانی را در تمام اوقات به کار گیرند تا جهانی آکنده از صلح و صفا و مسالمت را تحقق بخشند.

چند ماه در قرآن کریم دارای حرمت ویژه ای است؛ از آنجهت که جنگ و کشتار در آن ماهها حرام می باشد:

یسألونک عن الشّهر الحرام قتالٍ فیه ... ⁽²⁾

« [ای پیامبر]، مردم راجع به ماه حرام از تو می پرسند، ماهی که جنگ و کشتار در آن حرام است.»

این چند ماه یعنی رجب، ذوالقعده، ذوالحجه، و محرم الحرام که فرصت قابل توجهی از زمان سال را در اختیار خود دارد، از این نظر دارای

حرمت و قداست است. این فرصتهای حرام و یا محترم که قرآن کریم به شمار آنها اشاره کرده، دارای سابقه ای دیرینه و دور و درازی است، و به روزی که خداوند آسمانها و زمین را آفریده می پیوندد:

إنّ عدّة الشّهور عند اللَّه اثنی عشر شهراً فی کتاب اللَّه یوم خلق السّموات والأرض منها أربعة حرم ... ⁽¹⁾

«شمار ماهها نزد خداوند- از روزی که آسمانها و زمین را آفریده- در کتاب خدا دوازده ماه است. از این شمار، چهار ماه، حرام می باشد ...»

این چهار ماه که بدانها اشاره کردیم مقدس و آبرومند هستند و عربها در محدوده چنین فرصتی طولانی، از جنگ و خونریزی و کشتار و سایر ستمها و خیانتها دست می نهادند.

شمار ماهها هرچند به دوازده رقم می رسد؛ اما چون خدا می دانست مردم در اهتمام به قرب او و التزام به آن پایدار نیستند، پاره ای از ماهها را بر ماههایی دیگر برتری بخشید تا روزشمار، در این ماهها به طاعات بیشتری روی آورند؛ اما بندگان ویژه خداوند، همه ماهها برای آنها شعبان و رمضان، و همه ایام برای آنها جمعه، و همه جایها و سرزمینها برای آنان مساجد است.

و در اشاره به این نکته است که شاعری می گفت:

یا ربّ إنّ جهادی غیرُ منقطعٍ فکُلُّ أرضِکَ لی تُغْرٌ وطرسوسُ

«گفته اند حکمت در آن که ربّ العزّه، روزگار را بر دوازده ماه نهاد، آن است تا بر عددِ حروفِ توحید بُوَد؛ وهی: «لا اله إلّااللَّه». تحقیق آن،

خبر را که مصطفی صلی الله علیه و آله گفت: «بالتّوحید قامت السّموات والأرض». دور فلک در آسمان، و گردش روزگار، و سال و ماه در زمین در توحید موحدان بسته تا این دوازده حرف از زبانِ موحدان روان است. این دوازده ماه بر نَسَقِ خویش و بر هیئت خویش گردان است.

هر حرفی پاسبان ماهی ساخته، و ثبات این در میان آن بسته. آن روز که قضیه الهی و حکم ازلی در رسد و خواهد که بند آسمان و زمین برگشاید و زمین خاکی برافشاند و روزگارِ نام رد کرده به سرآید نخست توحید از میان خلق برود تا نه توحید مانَد و نه موحّد، نه قرآن میان خلق و نه مؤمن. این است که مصطفی صلی الله علیه و آله گفت: «لا تقوم السّاعة حتّی لا یقال: اللَّه، اللَّه». ⁽¹⁾

شاعری این ماههای دوازده گانه را در دو بیت زیر یاد کرده است:

چون محرم بگذرد آید به نزد تو صفر پس ربیعین و جمادین و رجب آید به بر

باز شعبان است ماهِ صوم و عید و ذی القَعَد بعد از آن ذی الحجه، نامِ ماهها آید به سر

ماه محرّم را «محرّم» نامند، چون جنگ و کشتار را در این ماه حرام می دانستند، حتی اگر فردی بر قاتل پدر خویش دست می یافت با او هم سخن نمی شد و متعرض او نمی گشت.

و ماه رجب از آن رو به «رجب» نامبردار شد، که عربها این ماه را بزرگ می داشتند و طی آن از جنگ و خونریزی دست می نهادند و «رجبته ترجیباً» به معنای تعظیم وبزرگداشت می باشد. و ماه رجب را به «مُضَر»

اضافه می کردند و می گفتند: «رجب مُضَر»؛ چراکه قبیله مضر بیش از سایر عربها به این ماه حرمت می گذاشتند.

و ذوالقعده به خاطر فراوانی روزیهایی که در این ماه فراهم می آمد، مردم از کار و کوشش دست می کشیدند و چون بازنشستگان به قصور و دست نهادن از فعالیت روی می آورد و یا آن که نشست و قصور را بر قتال و نبرد ترجیح می دادند بدان «ذوالقعده» می گفتند.

در کتاب «شرح التقویم» آمده است: «إنّما سُمّی هذا الشّهر: [ذوالقعده بهذا الاسم؛ لأنّه زمان یحصل فیه قعود مکّة»

اما ذوالحجه، از خود عنوانِ آن پیدا است؛ چراکه به خاطر حج گزاردن مردم در این ماه، بدین نام اختصاص یافت. ظاهراً این ماههای دوازده گانه برحسبِ فصول سال ترتیب می یافت، دلیل آن مطلبی است که در کتاب «عقد الدّرر واللآلی فی فضائل الأیام والشهور واللیالی» آمده است بدین شرح:

تکلّم بعض أهل العلم علی معانی أسماء الشّهور، فقال:

کانت العرب اذا رأوا السّادات ترکوا العادات وحرّموا الغارات، قالوا: «المحرّم».

واذا مرضت أبدانهم وضعفت أرکانهم واصفرّت ألوانهم، قالوا: «صفر».

واذا نبتت الرّیاحین واخضرّت البساتین، قالوا: «ربیعین».

واذا قلّت الّثمار وبرد الهواء وانجمد الماء، قالوا:

«جمادیّیْن».

واذا ماجت البحار وجرت الأنهار ورجبت الأشجار، قالوا:

«رجب».

واذا تشعّبت القبائل وانقطعت الوسائل، قالوا: «شعبان».

واذا حرّ الفضاء ورمضت الرّمضاء، قالوا: «رمضان».

واذا ارتفع التّراب وکثر الذّباب وشالت الإبل الأذناب، قالوا: «شوّال».

واذا رأوا التّجار قعدوا من الأسفار والممالیک والأحرار، قالوا: «ذوالقعدة».

واذا قصدوا الحجّ من کلّ فجّ ووجّ وکثر العجّ والثّجّ، قالوا:

«ذوالحجّة».

«پاره ای از علما درباره معانی و مفاهیم نامهای ماهها سخن به میان آورده، گفته اند:

وقتی عربها بزرگان را دیدار می کردند، و آنان را می دیدند، از عاداتِ خود دست می نهادند و غارت ها را تحریم می کردند، چنین ماهی را «محرم» می گفتند.

و آنگاه که بیماری میان آنها رو به گسترش می نهاد، و ارکان وجودشان سست می شد، و رنگ آنان زرد می گشت؛ نام «صفر» را برای این ماه گزین کردند.

وقتی گلها و ریاحین، روییدن آغاز می کرد، و بوستانها سبز و خرم می گشت بدانها «ربیعین» (دو ربیع) یعنی دو بهار می گفتند [که همان «ربیع الأوّل» و «ربیع الثانی» است .

وزمانی که بر ومیوه ها کاستی می گرفت، و هوا رو به سردی می گذارد، و آبها منجمد می شد «جمادیین» [یعنی جمادی الأولی» و «جمادی الآخره» اش می نامیدند.

و به گاهی که دریاها موّاج می شد، و رودها به جریان می افتاد، و درختان رشد ونمو می کردند و بزرگ و گُشْن می گشتند، آن را «رجب»

نام نهادند. [از رسول خدا صلی الله علیه و آله روایت شده: رجب، جویی است در بهشت، شیرین و از برف سفیدتر، هر که در این ماه روزه دارد از آن جویش آب دهند، از این سبب ماه مذکور را «رجب» نام کردند]

و ایامی که قبائل از هم می پراکندند و وسائل و وسائط ارتباط از هم می گسست، آن ایام را به ماه «شعبان» موسوم می داشتند.

و ایّامی که هوا گرم می شد، و ریگزارها و سنگستانها داغ می گشت، و کف پاها را می سوزاند، نام و عنوان «رمضان» را بر آن نهادند [معنای «رمض» سوختن است. و چون ماه صیام، گناهان را می سوزاند؛ از این رو به این اسم، مسمی گشت ... و شاید که به وقت وضعِ این اسم، ماه صیام در شدّت گرما بوده است. رمضان را معنای سنگِ گرم نیز می باشد، و از سنگ گرم، پای روندگان می سوزد].

و زمانی که گرد و غبار در فضا خیزش گرفته و هوا غبارآلود می گشت، و مگسان رو به ازدیاد و فزونی می گذاشتند، و شتران دُمهای خود را بالا گرفته و برمی افراشتند، بدان «شوال» می گفتند. [در غیاث اللغات آمده:

وجه تسمیه، آن که در این ماه عرب سیر و شکار می کردند و از خانه های خود بیرون می رفتند. مشتق از شول که مصدر است به معنای برداشته شدی!]

و وقتی بازار تجارت را پررونق می دیدند، و از سفرها و برده ها و افراد آزاد باز می نشستند، لذا «ذوالقعده» اش نامیدند. ⁽¹⁾

و وقتی از هر شکاف و درّه و وادی آهنگ حج کنند و صدای تلبیه و خون قربانی رو به فزونی نهد، آن را «ذوالحجه» نامیدند.

درباره «ذوالقعده» و «ذوالحجه»، فتح قاف و حاء و نیز کسر آندو را

تجویز کرده اند؛ لیکن آنگونه که مشهور و رایج می باشد، «ذوالقعده» را به فتح قاف، و «ذوالحجه» را به کسر حاء می خوانند. ⁽¹⁾[هرچند در این سخن جای تأمل وجود دارد].

از این شمارِ ماهها، چهار ماه در قرآن کریم با تعبیر «حُرُم»؛ یعنی برخوردار از حرمت یاد شده است: «منها أربعة حُرُم» که یکی از آنها فرد و تنها است که آن را «رجب» یا «رجب الفرد الأصب» می نامند؛ در مجموعِ این ماهها، قتال و کشتار حرام می باشد.

اگرچه اجزاء و ابعاض زمان، همانند یکدیگرند؛ لیکن خداوند متعال پاره ای از امورِ همانند را از رهگذر اعطای حرمت و قداستِ فزونتری به آنها، از اختصاص و ویژگی برخوردار ساخته که امور دیگر دارای چنان ویژگی نیستند؛ چنانکه به روز جمعه و عرفه از نظر حرمت، امتیازی اعطا فرموده است که چنان امتیازی را نمی توان در سایر ایام جستجو کرد. و بدینسان ماه مبارک رمضان به خاطر این که دارای حرمت فراوانی است آن را از سایر ماهها ممتاز و دارای برجستگی خاصی معرفی نموده که ماههای دیگر را چنان حرمتی نیست؛ چنانکه پاره هایی از ساعاتِ شبانه روز را برخوردار از امتیازاتی شناسانده که باید در چنین ساعاتی نماز را اقامه کرد و اقامه نماز در این بخشها از ساعاتِ شبانه روز، واجب و الزامی و یا مستحب است.

به همین ترتیب امکنه و جایهایی را بر سایر مکانها و سرزمینها برتری داده و فضائلی را برای آنها مقرر فرموده است، مانند «حرم مکه» و «مسجدالحرام» که بر سایر جایها و بلدان و سرزمینها فضیلت داشته و از

مزایای خاصی برخوردار است.

بنابر این امتیاز دادن به پاره ای از ماهها به لحاظ برخورداری آنها از حرمتی فزونتر، از آن رو است که خداوند متعال هتک حرمت را در چنین ماههایی سخت تر و ناخوش آیندتر از هتک حرمت در سایر ماهها مقرر فرموده که سیّئات و گناهان در این ماهها کیفرهای سخت تری را در پی داشته، و حسنات در آنها پاداشهایی مضاعف و دوچندان را برای انسان به ارمغان می آورد.

فضیلت و برتری برخی از ماهها و روزها و اوقات و ساعات به سانِ برتری شماری از رسولان خدا و گروهی از امتها بر سایرین می باشد.

نفوس مردم و دلهای آنها به درک و حرمت نهادن چنان اوقاتی شائق بوده و سعی بر آن دارند که از طریق عبادت و دعا، این برهه ها از زمان را احیا کرده و مالًا رغبت و تمایلی را برای تمتع و برخورداری از فضائل چنان لحظات گرانبها را در خود احساس می نمایند.

اما چند برابر شدن حسنات در پاره ای از اوقات را باید از مواهب لدنّی و مزایا و اختصاصات ربانی دانست. در کتاب «الأسرار المحمدیة» آمده است:

«وقتی خداوند متعال می خواهد با بنده خود از درِ دوستی و محبت درآید، او را در اوقات و فرصتهای پرفضیلت و گرانبها با برترین و والاترین اعمال شایسته سرگرم می سازد؛ ولی آنگاه که می خواهد او را مشمولِ خشم خود قرار دهد، اهتمام او را پریشان ساخته و او را در سوی اعمال بد سوق می دهد؛ و از رهگذر محروم گشتن او از برکاتِ فرصت زندگانی و حرمت ننهادن به چنان لحظات مغتنم، بر مراتب کیفر او در دنیا می افزاید. و مراتب خشمِ او نسبت به وی فزونی می یابد.»

بنابر این آن که آهنگِ دریافت مهر الهی را در سر می پروراند باید تمام وُسع و توانِ خویش را به کار گیرد تا از اوقات با فضیلت در غفلت و بی خبری به سر نبرد؛ چراکه چنان اوقات شریفی موسم خیرات و مظانّ تجارت ها و سوداگریهایی است که ربح و سود فراوانی را برای او در دنیا و آخرت به ارمغان می آورد. تاجر و سوداگری که از موسم و وقتِ مناسب تجارت غافل بماند، سودی درخورِ توجه نصیب او نمی گردد. و نیز آن که اوقات و فرصتهای پرفضیلت را به دست غفلت و فراموشی می سپارد از پیروزی و کامیابی و فلاح و نجاح محروم می ماند و باید تن آسایی و سستی را در چنین ساعات پربرکتی به چستی و چالاکی سپرد که در ضرب المثل آمده است:

«زادِ رهروان چستی است و چالاکی»

علمای اسلام در لابلای سخنان خود از فضایل اوقات و فرصتهای زندگی گزارشهایی یاد کرده اند و در مورد ماههایی که باید لحظات و ساعاتِ آنها را مغتنم برشمرد، نکته هایی را خاطرنشان شده اند؛ از آنجمله گفته اند:

«... وهذا شهرٌ عظَّمتَهُ وکرّمْتَهُ وشرّفْتَهُ وفضّلْتَهُ علی الشُّهور ...

وجعلت فیه لیلة القدر، وجعلتها خیراً من ألف شهر ...»

«و این ماهی است که مقامش را بزرگ داشتی و آبرومندش ساختی، و آن را شرف نهاده و بر همه ماهها برترش داشتی ... و شبِ قدر را در آن مقرر فرمودی، و آن را بهتر از هزار ماه [از نظر شرف و فضیلت خاطرنشان شدی.»

«ماه رجب، ماه بزرگ خدا است، و هیچ ماهی در حرمت و فضیلت به پایه آن نمی رسد ... و قتال با کافران در این ماه حرام است، و رجب ماه خدا است، و شعبان ماه من، و ماه رمضان ماه امت من است، و اگر کسی در ماه رجب حتی یکروز روزه بدارد، خدا را از خود خشنود ساخته وخشم

الهی از او دور می گردد.»

امام صادق علیه السلام از حضرت رسول صلی الله علیه و آله آورده است که فرمود:

«ماه رجب، ماه استغفار امت من است، در این ماه از خداوند، فراوان طلب آمرزش کنید ... و رجب را «اصبّ» می گویند؛ زیرا رحمت خداوند در این ماه بر امت من بسیار و فراوان فرومی ریزد؛ بنابر این فراوان و مکرر بگویید: «أستغفر اللَّه وأسأله التوبة».

روز سیزدهم رجب نخستین روز «ایام البیض» است که تا روز پانزدهم ادامه دارد و چون ماه از آغاز تا پایان این ایام به درستی می درخشد به آن «ایام البیض» می گویند. ⁽¹⁾ولادت با سعادت امیر مؤمنان علی علیه السلام در همین روز روی داده است آنهم در درون کعبه! خوشا به حال کسانی که در چنین ایام پربرکتی در کنار کعبه یعنی زادگاهِ مولای متقیان علیه السلام به انجام مراسم عمره توفیق می یابند و در زادروز مولود کعبه بر گرد آن به نشانه ارج نهادن بر پایمردی علی علیه السلام به توحید، پروانه وار بر گرد شمع سمبل توحید طواف می کنند.

در چنین فرصتی حساس مراسم حج به کمال خود می رسد، در زمانی بس عزیز و مکانی سرشار از شکوه و عظمت الهی، حاجیان مراسم

حج را آغاز کرده و بدان ادامه می دهند و پس از آن که برای مَحْرم شدن با حریم الهی مُحْرم شدند، به سوی مکه و مسجدالحرام روی می نهند تا بر گرد خانه خدا طواف کنند.

«طواف» یا «طلیعه مراسم عمره تمتع»

وقتی مُحرم به سرزمین امن الهی درمی آید؛ نخستین وظیفه ای را که باید ایفا کند، هفت بار طواف بر گرد کعبه است. اما برای این که این تکلیف را برگزار نماید، سزا و مستحب است از «باب بنی شیبه» بر مسجدالحرام وارد شود، ⁽¹⁾تا بتِ «هُبَل» را که در این رهگذر مدفون است پایمال کند، و با اوّلین گام خویش در ورود به مسجد و پرستشگاهِ خدای یگانه، شرک ستیزی خود را قبل از طواف آغاز نماید. و با چنین عملی سمبلیک و رمزگونه، جز خدای یگانه، همه معبودان دگر را لگدکوب سازد و برائت خود را از شرک و مشرکین اعلام نماید؛ و با طرد ایده شرک، آنگاه در خود استعداد و آمادگی برای طواف بر پیرامون خانه ای فراهم آوَرَد که مظهر یگانه پرستی است.

نیای نخستین بشر؛ یعنی حضرت آدم علیه السلام که فرشتگان توحیدپیشه و درازپیشینه در یگانه پرستی، به خضوع و سجود در پیشگاهش مأمور گشته بودند- پی و اساسِ این خانه را نهاد و برای اوّلین بار بر گرد همین خانه با راهنمایی فرشتگان به طواف پرداخت و همین فرشتگان به آدم خاطرنشان شدند که ما هزار سال پیش از تو مراسم حج را به جای می آوردیم و چون پیشاهنگانی بر گرد این خانه، آدم را به طواف آن

رهنمون شدند.

بنابر این فرشتگان قرنها- که با تعبیر «هزار سال»، سابقه طواف آنها در روایات گوشزد شده و ظاهراً نباید این تعبیر را در مرز و ظرف چنان شماری گرفتارِ تنگنا ساخت؛ و بلکه نمایانگر سابقه ای بس دیرینه تر از هزار سال. تا درازای آغاز آفرینش هستی تا زمان خلقت آدم را در خود می گنجاند- پیرامون این نقطه از کره خاکی و قلب تپنده توحید به طواف خود آغاز کرده و بدان تداوم بخشیدند؛ چون این نقطه همانگونه که در احادیث متعددی آمده، محاذی با عرش الهی و مطاف فرشتگان در عالم ملکوت است.

مُحْرِم که در برابر نقطه ای محاذی عرش خدا، پایگاهی را احساس می کند، اگر چنان محوری را درست باز یابد و مبدأ این گردش و چرخش را درست شناسایی کند که از چه جایگاهی بدینسان بر زاویه ای از این خانه خودنمایی می کند، بارقه ای در دل او به هم می رسد که گامهای او را به مبدأ این طواف و گردش، به تحرک وامی دارد و می فهمد که در چنین ایستگاهی است که باید همه توان بدنی و روحی خود را به کار اندازد و همه وجود خویش را برای گردش در پیرامون حریم الهی به پویایی و تحرک از همین نقطه وادارَدْ: از حجرالاسود که هرگز در طول تاریخ بنای کعبه، به شرک نیالوده و مورد پرستش قرار نگرفته است.

حاجی به کوی یار می رسد و با آغاز کردن گردش خود پیرامون خانه خدا، از محلی که حجرالاسود در آن نصب شده است و ماجرای نصب آن نمایانگر حلّ اختلافات و درگیری مردمی بی فرهنگ و فاقد نظام و سازمان است باید با این نشانه همبستگی آفرین و اختلاف سوز با برادران و خواهران دیگری که فرهنگ و تعالیم اسلامی میان آنها وحدت برقرار

ساخته همبستگی خود را استوارتر نموده و ریشه همه اختلافها را از بن برکنند.

ماجرا این بود که در مکّه سیلی به راه افتاد و کعبه را ویران ساخت.

مردم مکه را، که از دیرباز بدان حرمت و ارج می نهادند، بر آن داشت آن را بازسازی کنند. وقتی می خواستند کعبه را دوباره بر سر پا سازند مصالح ساختمانی آن را از چوب و تخته های کشتی ای تدارک دیدند که در ساحل دریا افکنده شده بود. این کشتی را پادشاه روم از قلزم مصر در سوی حبشه گسیل داشت تا در آن دیار کلیسایی را برپا سازند. مردم مکه کشتی یاد شده را خریداری کردند و برای بازسازی کعبه از مصالح آن بهره جُستند.

وقتی تا محل نصب حجرالاسود، بنای کعبه را بالا بردند، میان آنها بر سر نصب آن اختلاف پدید آمد که چه کسی یا کسانی باید عهده دار نصب آن گردند. سرانجام چنین به توافق رسیدند: نخستین کسی که از «باب بنی شیبه» وارد شود، او را به عنوان حَکَم و داور در رفع این اختلاف برگزینند. اولین کسی که از این در بر مسجدالحرام درآمد رسول خدا صلی الله علیه و آله بود. و چون آن حضرت به صداقت و امانت و مبرای از هرگونه زشتیها و بدخواهی ها نامور بود، و وی را «محمد امین» می خواندند، بر داوری آن حضرت- در جهت حلّ این اختلاف و درگیری- به توافق رسیدند و پیشنهادی را که آن حضرت ارائه فرمودند پذیرا شدند، حضرت هوشمندانه طرحی ریخت که رضای همه افراد را تأمین می کرد: ردای خود را بر روی زمین گستراند که گویند عبای «طارونی» بود؛ حجرالأسود را از جا برداشت و در میان این ردا یا عبا نهاد و چهار تن از قریش را- که سران آنها به شمار می رفتند؛ «عتبة بن ربیعة بن عبد شمس بن عبد مناف»، «أبو زَمَعه: اسود بن عبدالمطلب بن عبدالعزی بن قصی»، ابوأمیّه: حذیفة

ابن مغیرة بن عبداللَّه بن عمرو بن مخزوم» و «قیس بن عدیّ سَهمی»- انتخاب فرموده و گفت: هریک از این چهار نفر گوشه ای از ردا را برگرفته و بدین طریق حجرالاسود را از روی زمین برفرازند و آن را به محل نصب آن، جا به جا کنند و خودِ آن حضرت حجرالأسود را از میان آن برداشت و در جایی که هم اکنون قرار دارد نصب کرد.

این کار نخستین داوری اندیشمندانه و کاری آمیخته به فضیلت بود که تا آن زمان میان این مردم جلب نظر می کرد. یکی از همین ناظران- که قرشی بود- از این که قرشیان در مقابل داوری فردی که از آنها کم سالتر به نظر می رسید تسلیم شدند و به پیشنهاد او گردن نهادند، به شگفت درآمده و اظهار داشت: «من در شگفتم از این مردم، مردمی که از شرافت و عزّت و سروری برخوردارند و پیر و سالخورده و کلان اند کسی را که از همه آنها کم سن و سالتر و از تمام آنها تهی دست تر است، به عنوان حَکَم و داور و سرور خود گزین کردند؛ سوگند به «لات و عزّی که او در آینده بر شما تفوق یافته و شما را تحت ریاست خود گرفته و بهره و نصیب ها را میان شما توزیع می کند و از این پس حیثیت و اعتباری شگرف در انتظار او خواهد بود. ⁽¹⁾

این رویداد تاریخی- علاوه بر آن که می توان در لابلای آن نکاتِ ظریفی را جستجو کرد- آثار خوش آیندی را به ارمغان آورد و رمز و سمبلی برای حقایقی بود که باید برای همیشه و جاودانه رهنمودی سازنده باشد. قبل از آن که حجرالاسود با تدبیر هوشمندانه آن حضرت در جای خود نصب شود، اختلاف و نزاع قریش نزدیک بود به درگیریِ شدید و

جنگی خونین منجر گردد؛ اما کارآیی آن حضرت در داوری و فرزانگی او در اندیشه از این فاجعه پیش گیری کرده و همه گروهها را در این افتخار سهیم ساخت، بدون این که کمترین تفرقه و اختلافی را برانگیزد و یا باعث گردد گروه خاصی در نصب حجرالأسود ویژگی یافته و موجب تفاخر و مباهات قومی بر قومی دیگر گردد.

نصب حجرالأسود آنهم بدینسان- که باید آن را بازدهِ عنایت الهی برشمرد و اتحاد و همبستگی این اقوام را به ارمغان آورد- اشارتی است به این نکته که باید کعبه با حجرالاسودش الهام بخشِ وحدت و همبستگی و انسجام کسانی باشد که در سوی آن و رویاروی با آن به نماز و نیایش می پردازند و همه مسلمانان در برابر این نمودارِ وحدت آفرین، اختلافات را از میان برداشته و با یکدیگر برادرانه متحد گردند و ربّ و خداوندگار یگانه ای را که چنین کانون توحیدی را بنیاد نهاده پرستش نموده و به کلمه توحید و حبل الهی- که میان آنها پیوند استواری برقرار می سازد- چنگ آورند و از هرگونه تفرقه و گسستن از یکدیگر سخت بپرهیزند.

طائفان بیت الهی و پروانه های در گردش پیرامون مشعل فروزان کعبه، بر مسجدی درمی آیند که کعبه و رمز وحدت را در میان دارد. آنان می باید طواف و گردش خود را از همان نقطه ای آغاز کنند که در آن نقطه خداپرستان از دیرباز، و حتی مشرکین قبل از طلوع خورشید اسلام، بر سر آن به توافق و اتحاد رسیده بودند.

فرشتگان و ملکوتیان با استلام حجرالأسود و بوسه زدن بر آن با نیایش زمینی و عالم ناسوتی، طلیعه طواف خود را افتتاح می کنند. و پس از ادای مراسم حج به آسمان برمی فرازند. اگر فرشته ای به سوی زمین از جانب خداوند گسیل شود و مأموریتی بدو واگذار گردد، همراه با آن،

زیارت خانه خدا از جمله وظایفی است که به ایفای آن توفیق می یابد و هیچ فرشته در سوی زمین فرونمی آید مگر آن که چنین توفیقی نصیب او می گردد. ⁽¹⁾

انبیا از آدم تا خاتم علیهما السلام شرافت حج و طواف کعبه نصیبشان شد:

آنچه بیش از همه درباره کعبه و حج، اذهان را به خود مشغول و معطوف می سازد جریان مربوط به حضرت ابراهیم خلیل است که سرزمین فراموش شده مکه را آباد کرد، سرزمینی که نه حاصلخیز بود و نه کسی رغبت اقامت در آن را داشت و می باید این نقطه از کره زمین به خاطر وجود کعبه در آن، بلندآوازه گردد.

ابراهیم که از حیثیت والایی از نگاه یهود و نصاری و مسلمین برخوردار است و از آن رو که همه انبیای پس از او، از ذریّه و نسل و نژاد او هستند، به «ابوالأنبیا» نامبردار است. در راه دعوت مردم به خدای یکتا، کمترین دریغی در مجاهدت و فداکاری او دیده نمی شود و در طریق عقیده توحیدی و آرمان الهی آن چنان خطر می کرد که بارها در معرض مرگ قرار گرفت؛ ولی هرگز از پایمردی خود دست ننهاد.

ابراهیم در سرزمین «اور»- که میان دجله و فرات در قسمتِ هامون به طرف جنوب قرار دارد- پرورش یافت. و تاریخ، گویای آن است در زمانی که ابراهیم در عراق می زیست تمدن و فرهنگِ «بابِل» بر عراق حاکم بود. مردم بابِل بتهای متعددی را پرستش می کردند و هر شهری را ربّ و خداوندگاری بود، هرچند رسماً در برابر «اله اعظم» خاضع بودند و شمار «آلهه» و بتها نیز رو به قلّت و کاستی نهاده بود.

ابراهیم در این محیط- که تعدّد آلهه در آن جلب نظر می کرد و پیکره هایی برای آنها تراشیده و در پرستشگاهها نصب کرده بودند- می زیست، اما با فکر صائب خود احساس می کرد که خدا یکی است و آن قدرتی که بر هستی حاکم است یکتا و مُبرّی از همتا می باشد؛ لذا تصمیم گرفت مردم را از خرافه شرک برهاند و افکار و اندیشه های آلوده آنان را از هرگونه تصوراتِ غلط و به بیراهه افتاده بپیراید.

خداوند متعال حضرت ابراهیم را با الهاماتِ هدایت آفرین، از رشد و ره یابی برخوردار ساخت و او را موظف کرد که جامعه محیط خود را هشدار داده، اذهان آنها را از هاله های تیره شرک بسترد:

ولقد آتینا ابراهیم رُشدَهُ من قبل وکنّا به عالمین. اذ قال لأبیه وقومه ما هذه التماثیل التی أنتم لها عاکفون ⁽¹⁾

«به راستی (پیش از موسی و پیامبر گرامی اسلام صلی الله علیه و آله) نیروی بینشِ راه صحیح را به ابراهیم عطا کردیم و به لیاقت و صلاحیت او برای اعطای چنین نیرو و یا به شایستگیِ او برای احراز نبوت آگاه بودیم. ابراهیم وقتی دید که به پرستش بتها دلخوش اند به پدرخوانده و مردم محیطِ خود، در مقام سرزنش آنان، گفت: این مجسمه های دست سازِ شما، که به پرستش آنها دل بسته و بدانها روی آورده اید، چیست؟!»

ابراهیم لحظه ای از تحقیر ایده های شرک آلود جامعه خویش باز نایستاد و از تهدید پدرخوانده خود و نیز طاغوتیان کمترین هراسی به خود راه نداد. چون دید در برابر هشدارها و ارشادهای او وقعی نمی نهند به چاره اندیشی پرداخت و نقشه ای بس هوشمندانه را طراحی کرد تا از رهگذر آن، افکار آنها را به کار انداخته و سرانجام به بی ثمر بودن و عجز و ناتوانی معبودان خویش زبانِ دل به اعتراف گشایند. در صدد درهم کوبیدن بتها برآمد و این خود یک راه و رسم عملی برای شرک زدایی و ایجاد روحیه توحید در مردم بود تا بازیابند که بتها نه تنها سود و زیانی از ناحیه آنها عائد انسان نمی گردد؛ بلکه قادر نیستند از آسیبی که به آنها روی می آورد دفاع نمایند. پیدا است که برهان و دلیلِ عملی دارای کارآیی

بیشتری از وعظ و ارشاد است. ابراهیم علیه السلام بتها را سرنگون کرد و آنها را درهم شکست. و با درهم کوفتن آنها عملًا استدلال کرد که پرستش بتها بس نادرست و به دور از عقل و خرد است. اگر این بتان شایسته احراز عنوان «آلهه» می بودند، از خویشتن حمایت می کردند و به کسی که نسبت به آنها سوء قصد! می کرد و با تبر با آنها نبرد! آغاز کرده بود، آسیب می رساندند.

هرچند که ابراهیم را به محاکمه گرفتند؛ اما با پاسخی که در عمل، آن را به کار گرفته و تبر را بر گردن بت بزرگ نهاده بود، در مقام پاسخ بازپرس گفت:

بَلْ فعلهُ کبیرهم هذا فاسألوهم إن کانوا ینطقون ⁽¹⁾

«بتهای شما را این بت بزرگ درهم شکسته است! اگر باور نمی دارید از آنها بپرسید، به این شرط اگر بتوانند زبان به سخن بگشایند!»

این پاسخ ابراهیم آنان را متوجه اشتباه و کارهای نابخردانه آنها کرد و به خوبی احساس کردند راه نادرستی را در پرستش بتها می نوردند:

فرجعوا الی أنفسهم فقالوا إنّکم أنتم الظّالمون ⁽²⁾

«به خود آمدند و اندیشه راکدشان به کار افتاد؛ لذا گفتند: شما مسلماً در پرستش این بتها به خویشتن ستم می رانید.»

ابراهیم از خُردسالی اهل استدلال بوده و چنان بدان خو گرفته بود که همواره با فرزانگی و اندیشمندانه می زیست، و با دلیل و برهانی گویا با

همه مردم سخن می گفت و به نمرود که تا حدّ الوهیت، باد در دماغش افتاده بود، چنان محاجّه نمود که بهت و حیرتِ حاضران محفل او را موجب گردید:

ألم تر إلی الّذی حاجّ إبراهیم فی ربّه أن آتاه اللَّه الملک اذ قال ابراهیم ربّی الّذی یُحیی و یمیت قال أنا أُحیی و أُمیت. قال ابراهیم فانّ اللَّه یأتی بالشّمس من المشرق فأت بها من المغرب فبهت الّذی کفر، واللَّه لا یهدی القوم الظّالمین. ⁽¹⁾

«آیا به آن کسی که خداوند مُلک و زمامداری را به او اعطا کرد- و طغیان روحی او موجب گشت که مدّعی الوهیت گردد- نمی نگری که درباره خدای یگانه با ابراهیم به محاجّه و ستیز متوسل شد تا حیثیت پوشالی خود را واقعی جلوه دهد. وقتی ابراهیم گفت ربّ و خداوندگار من قادر بر زنده کردن است و هم مرگ جانداران در ید قدرت او است.

نمرود گفت: من هم بر چنین کارهایی توانا هستم. [وقتی ابراهیم دید نمرود از حربه عوام فریبی سود می جوید و خود و اطرافیانش را با عملی نابخردانه بیش از پیش به غفلت و بی خبری از حقایق سوق می دهد، دلیلی را که حتی عوام و توده مردم عادی پذیرای آن هستند اقامه کرد و] فرمود: خداوند یکتا خورشید را از مشرق برمی آورد؛ تو آن را از مغرب برآور. نمرود که بر کفر و ادعای الوهیت خود پافشاری می کرد، در برابر این استدلال مبهوت و دچار سرگیجه شد؛ چراکه خداوند، مردمی را که دانسته و خواسته با اصرار بر کفر و شرک، با خویشتن ستم پیشه اند به راه نمی آورد.»

شرک ستیزی ابراهیم علیه السلام و اهتمام او در نشر روحیه توحیدی در میان

جوامع معاصرش در جای جای قرآن کریم جلب نظر می کند و می بینیم هرگز کمترین تزلزلی در پایداری و پایمردی او در این مبارزت و مجاهدت دیده نمی شود و در درون قفصِ منجنیق که او را به فضا پرتاب می کردند تا قعر تل عظیمی از آتش که در میانش افکنده شد جان و زبانش گویای توحید و مبلّغ بی وقفه و با شهامت برای جایگزین شدن یکتاپرستی در بسیط گیتی بود.

سرانجام، ابراهیم علیه السلام می باید نقاطی را برای اشاعه توحید و یکتاپرستی پشت سرگذارَد تا به مکه درآید و کانون توحید جهانی را در این سرزمین بنیاد کند.

کوچیدن به مصر

ابراهیم علیه السلام مدّتی در «حرّان» اقامت گزید و با دختر عمه اش ساره ازدواج کرد، اما جز حضرت لوط علیه السلام و شماری اندک از مردم، به دعوت توحیدی او پاسخ مثبت ندادند. او به مهاجرت از این دیار مصمم گشت.

علت آن درگیری شدید و فرساینده ای بود که میان این اقلیت خداپرست پدید آمده بود، لذا از آنها روی گردان شد:

فآمن له لوط وقال انّی مهاجر الی ربّی انّه هو العزیز الحکیم ⁽¹⁾

«لوط علیه السلام [و تنی چند] به ابراهیم در «حرّان» ایمان آوردند و گفت مسلّماً من به سوی خداوندگار کارسازم از این دیار می کوچم؛ چراکه او فرازمندِ شکست ناپذیر فرزانه است.»

خداوند چنین پایگاه روحی حضرت ابراهیم و همرزمان او را در پایمردیِ بر توحید و گریزِ ناگزیر او را می ستاید و به بیزاری و نفرت آنها از محیط عفن و شرک آلود «حرّان» ارج می نهد:

قد کانت لکم أُسوة حسنة فی ابراهیم والّذین معه اذ قالوا انّا بُراء منکم وممّا تعبدون من دون اللَّه کفرنا بکم وبدا بیننا وبینکم البغضاء أبداً حتّی تؤمنوا باللَّه وحده ... ⁽¹⁾

«ابراهیم و کسانی که او را در توحید همیاری کردند، اسوه و سرمشقی شایسته پیروی و نیک مقتدایی بودند؛ چراکه به جامعه مردم (حران) اخطار کردند، محققاً ما از شما و معبودانی که در کنار خدای یگانه آنها را می پرستیدند، بیزار و گریزانیم، ما ناباوری و انکار خود را در برابر عقیده های خرافیِ شما اعلام می نماییم و برای همیشه میان ما و شما بغض و کینه و نفرت حکم فرما است مگر آنگاه که به خدای یگانه ایمان آورید.»

ابراهیم و همراهان به سرزمین شام روی نهادند. مدت کوتاهی در آن درنگ نمودند؛ اما قحطی و کمبود آذوقه و خشکسالی آنان را بر آن داشت که آنجا را ترک گفته و آهنگ مصر نمایند و سرانجام از مصر به فلسطین بازگشت. همسرش و نیز هاجر که خدمتکار همسرش بود، او را همراهی می کردند. ابراهیم علاقه داشت دارای فرزندی شود و «ساره» همسر ابراهیم چون سالمند و عقیم و سَتَرْوَن بود به ابراهیم پیشنهاد کرد با هاجر ازدواج کند تا خداوند فرزندی به او ارزانی دارد. ثمره این ازدواج تولد حضرت اسماعیل بود.

در سفر تکوین آمده است: «و اما اسماعیل، من گفتار و درخواست تو را درباره او شنیدم و من هم اکنون مقدم او را تبریک گفته و برکاتی از سوی خود نصیب او می سازم و فزونی را در نسل و نژاد او به هم می رسانم و ...

و او را به صورت امت بزرگی مقرر داشته و جمع فراوانی از تبار او را در دنیا فراهم می آورم.» ⁽¹⁾

این مطلب را باید بشارتی به امت حضرت محمد صلی الله علیه و آله برشمرد؛ زیرا آن حضرت و نیز عربِ حجاز از نسل و نژاد اسماعیل بودند. این وعده و نوید درباره ذریه و نسل اسماعیل به وسیله پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله و امت او تحقق پذیرفت.

هجرت ابراهیم و اسماعیل علیهما السلام به مکه

پس از زادن اسماعیل، هاجر از این که فرزندی چون او را در کنار خود احساس می کرد، به خود می بالید و همین حادثه، حسرت و غیرت را در ساره برمی انگیخت، از این رو ابراهیم درخواست کرد که آن دو را از محیط زندگانی او دور نگاه دارد؛ چراکه حضور آنها در جایگاهی که زندگانی می کرد، برای ساره تحمل ناپذیر می نمود.

ابراهیم به درخواست ساره- برای هدفی که خدا می خواست- پاسخ مثبت داد. خداوند به ابراهیم وحی کرد هاجر و اسماعیل را با خود همراه ساخته و با آنها- در حالی که اسماعیل طفلی شیرخوار بود- به مکه رهسپار گردند. اراده خداوند راهنمای این سفر سرنوشت ساز بود؛ و سفر ادامه یافت تا آنجا که خداوند متعال به ابراهیم فرمان داد در سرزمینی به

دور از آبادی، در پایگاهی که بیت اللَّه الحرام بنا می شود درنگ کند و پایان سفر آنها و مقصدشان را در این نقطه اعلام کرد.

ابراهیم، هاجر و اسماعیل را در این سرزمین خشک و فاقد آب و گیاه فرود آورد، و آنان را تنها گذاشت و خود از راهی که آمده بود بازگشت.

هاجر از پی او آمد و گفت: کجا می روی و به امید یا برای چه کسی ما را در این وادی وحشتناک و سرزمین خشک وامی گذاری؟ چندبار هاجر برای برانگیختن عاطفه و احساس پدر و فرزندی و همسری، این سخن را تکرار کرد؛ ولی ابراهیم با بی تفاوتی راه بازگشت را ادامه می داد. هاجر گفت: آیا خداوند تو را به این کار فرمان داده است؟

ابراهیم پاسخ داد: آری. هاجر گفت: در این صورت خداوند ما را مورد بی اعتنایی و بی مهری خود قرار نمی دهد. آنگاه به جایی که اسماعیل را در آن گذارده بود مراجعت کرد.

اما ابراهیم علی رغم آن که به دستور خدا به چنین کاری دست یازید، قلبش پریشان بود و از فراق زن و فرزندش سخت افسرده بود؛ ولی اراده خداوند بر اراده او چیره گشت و خویشتن را تسلیم امر الهی احساس می کرد و راه بازگشت را ادامه می داد و به درگاه پروردگارش می نالید و او را با آن سخنی که خداوند در قرآن کریم بازگو فرموده، می خواند:

ربّنا انّی أسکنت من ذرّیتی بواد غیر ذی زرع عند بیتک المحرّم ربّنا لیقیموا الصّلوة فاجعل أفئدةً من النّاس تهوی الیهم وارزُقهم من الّثمرات لعلّهم یشکرون ⁽¹⁾

«پروردگارا! تو می دانی که من به راستی زن و فرزندم را در درّه ای که

فاقد آب و گیاه و غیر قابل کشت و زرع است کنار خانه محترم تو سُکنی دادم، پروردگارا! این کار از آن رو است که نماز را به پای دارند. پس قلبهایی از مردم را به سوی آنها معطوف ساز تا برای دلگرمی آنها و رهایی آنان از تنهایی به سوی آنها جلب شود و از ثمرات و آذوقه هایِ درخور به آنها ارزانی دار تا سپاس نعمتهای تو دارند.»

ابراهیم با این دعا و درخواست، به خداوند متعال عرضه می دارد که من خانه تو را بازسازی کرده و از نو آن را بنیاد می کنم، خانه ای که از آن پس آن را ارج نهند. هدف من از واگذاردنِ آنها این است که پرستش تو را که یگانه ای، در پیش گرفته و وظیفه خود را در امر توحید و یکتاپرستی ایفا نمایند.

هاجر در برابر فرمان الهی رام گشته و با خاطری آرام و مجهز به صبر و شکیبایی می آسود؛ و مدتی از توشه ای که به همراه خویش آورده بود و آبی که ابراهیم در اختیار آنها قرار داده بود، زندگانی را به سر می آوَرْد تا این که آب و غذای آنها تمام شد و از این پس چیزی در اختیار نداشتند که از رهگذر آن تغذیه کنند و یا تشنگی خود را فرونشانند. فشار عطش که او و طفل شیرخوارش را شکنجه می داد، فرساینده و تحمل ناپذیر گشت.

نگاههای تأثرآمیز و اندوه زای او به فرزندش را که از شدّت تشنگی به خود می پیچید، نمی توان در جمله و سخنی تصویر کرد. هاجر نمی توانست این منظره دردناک را تحمل کند. از جای برخاست و دویدن را آغاز کرد و احیاناً با هروله به این سو و آنسو، اطراف خویش را به جستجو می گرفت.

برفراز جایی بس بلند که به «صفا» نامبردار است بالا رفت و نگاهش را به اطراف می گرداند تا شاید جرعه ای آب برای فرزندش که جگرش از تشنگی تفتیده بود سراغ کند؛ اما آنچه به نظر نمی رسید آب بود. از فراز کوه

صفا به زیر آمد و به سان انسان سرگردانی که نمی داند باید چه کند با گامهایی سریع به سوی مکان مرتفعی که «مروه» نام دارد آهنگ نمود و برفراز آن آمد؛ لیکن در آنجا نیز با نگاه گردانی در پیرامون خود، جایی را که بتوان آب را در آن سراغ گرفت به نظرش نرسید. آنگاه به «صفا» برفرازید، و هفت بار این شُد و آمد و رفت و بازگشت از صفا به مروه را تکرار کرد؛ و با تمام توان و رمقی که داشت میان صفا و مروه را درنوردید و ناگزیر برفراز آنها در جستجوی آب، نگاه نومیدانه خود را به اطراف می دوخت تا سرانجام بر بالای کوه صفا صدایی به گوشش رسید. نگاهش را برگرداند؛ فرشته ای را در کنار زمزم رؤیت کرد که با بال خود زمین را می کاوید و این کاوش به جوشیدن آب از زمین سربرآورد.

هاجر این چشم انداز هیجان آور را دید و غرق در سرور و شادمانی شد و از این آب، جرعه هایی به اسماعیل نوشاند و خود نیز از آن نوشید و سیراب گشتند.

پرندگان پس از جوشیدن این آب، به این نقطه به پرواز و فرود درآمدند؛ خدای مهربان که همه پدیده هستی را با رحمت خویش همواره و بی وقفه مورد عنایت قرار می دهد، پدیدآوردن آب در این نقطه و جذب مرغان و پرندگان، اندکی از غربت و تنهایی آنها کاست. از آن پس گروهی از قبیله «جُرْهُم» که در فاصله ای نزدیک به این نقطه ره می سپردند؛ پرندگان را دیدند در اطراف این نقطه که در حال پرواز و فرود آمدن هستند. از هم پرسیدند این پرندگان باید در جایی پرواز و فرود داشته باشند که آبی در آن نقطه سراغ کرده باشند، آیا شما در این نقطه از دره، آبی را تا کنون سراغ کرده اید؟ پاسخ دادند: نه. یکی از افراد گروه را به محل فرود آمدن پرندگان برای کسب اطلاع گسیل داشتند؛ او پس از بازگشت،

شادی کنان مژده داد که در این نقطه آبی پدید آمده است! همگی در سوی این مکان راهی شدند و هاجر را با کودک شیرخوارش دیدند. به او گفتند:

اگر اجازه می دهی ما نیز با تو در این جایگاه اقامت گزینیم؛ آب از آنِ تو است و ما را سهمی در آن نیست. هاجر به آنها خوش آمد گفت. آنان نیز این مکان را به عنوان میهن جدید برگزیدند. اسماعیل در چنین مکان مقدسی پرورش یافت و نوجوانی برومند گشت و زبان عربی را از قبیله «جُرْهُم» فراگرفت.

فرمانبرداری از خداوند تا اوج قربانی فرزند

حضرت ابراهیم علیه السلام اسماعیل را در مکه رها کرد. اما پیوند مهر پدری و فرزندی- تا زمانی که مرور ایام، اسماعیل را تا سن نوجوانی پیش بُرد- هرگز از دل ابراهیم نسبت به او گسسته نشد و اسماعیل را هیچگاه فراموش نمی کرد و به هیچوجه کانون پرعاطفه قلبش، جایی خالی از اسماعیل نبود؛ هر از چندی او و همسرش را دیدار می کرد.

در یکی از این دیدارها ابراهیم در عالم رؤیا مأمور شد فرزندش اسماعیل را سر ببرد. از آنجا که رؤیا و خواب دیدن انبیا، صادق و راستین و حق است- چراکه باید به مثابه وحی از جانب خدا تلقّی شود- تصمیم گرفت این مأموریت فراسنگین را اجرا کند. از این که اسماعیل تنها فرزند و یادگار او است مانع از آن نمی شد در مقام امتثال امر الهی، هر چند که سالخورده شده است، فرزندش را قربانی کند.

قرآن کریم از این جریان و حادثه شگرف و پایمردی ابراهیم در طاعت از فرمانِ الهی، چنین بازگو می کند:

وقال انّی ذاهب الی ربّی سیهدین. ربّ هب لی من الصّالحین.

فبشّرناه بغلامٍ حلیم. فلمّا بلغ معه السّعی قال یا بنیّ انّی أری فی المنام أنّی أذبحک فانظر ماذا تری قال یا أبتِ افعل ما تؤمر ستجدنی ان شاء اللَّه من الصّابرین. فلمّا أسلما و تلّه للجبین. و نادیناه أن یا ابراهیم قد صدّقت الرّؤیا انّا کذلک نجزی المحسنین. انّ هذا لهو البلاء المبین، وفدیناه بذبح عظیم.

وترکنا علیه فی الآخرین. سلام علی ابراهیم کذلک نجزی المحسنین. انّه من عبادنا المؤمنین. و بشّرناه بإسحق نبیّاً من الصّالحین ⁽¹⁾

«ابراهیم گفت: تحقیقاً در سوی خداوندگارم روانم و آهنگ سوی او دارم. پروردگارا! مرا فرزندی شایسته موهبت فرما. پس در پاسخ به درخواستِ او، وی را به نوجوانی بردبار نوید دادیم. و چون اسماعیل با پدر به جایی رسیدند که باید در آنجا دست به کار گردند، ابراهیم به او گفت: فرزند عزیزم! حقاً در خواب دیدم تو را ذَبْح می کنم، بنگر که رأی تو چیست؟ گفت: پدرم! آنچه بدان مأمور شدی به کار بند، اگر خدا بخواهد مرا از صابران خواهی یافت. چون هر دو در برابر امر الهی تسلیم شدند و اسماعیل را بر پیشانی بر روی زمین خواباند و دست به کارِ ذَبْحِ او شد، بدو بانگ برآوردیم: ای ابراهیم، تو خوابت را عملًا باور داشته و آن را به حقیقت پیوستی، بدینسان ما درست کاران را پاداش نیک می دهیم. این کار، آزمایشی آشکار و عاری از ابهام است. ابراهیم را با گوسفندی بزرگ بازخرید کردیم. و نام نیکوی او را در نسلهای پسینیان جاوید ساختیم. درود بر ابراهیم، ما درست کاران را این چنین پاداش می دهیم؛ چراکه او از بندگان باایمانِ ما بود. او را به اسحاق، پیامبری از زمره پیامبران صالح، مژده و نوید دادیم.»

آری وقتی ابراهیم در مقام اجرای امر الهی برآمد و کارد به دست گرفته و بر گلوی نازک ابراهیم نهاد تا از قفا سر او را از پیکر جدا سازد؛ اما کارد از بریدن کُند و ناتوان گشت. در اثنای آن، خداوند به ابراهیم فرمود: از ادامه کار دست بازدارد. چراکه هدف از آزمایش او در پایمردی نسبت به اوامر ما کاملًا محقق گشته بود؛ و به او فرمود: معلوم شد تو در اجرای اوامر من کمترین دریغ را روا نخواهی داشت و باید به دست تو که بتها را از معابد و از دل مردم واژگون ساختی بنای کعبه که مظهر توحید و سمبلِ بیزاری از شرک است انجام گیرد.

گویند: روزی حضرت ابراهیم علیه السلام به مکه درآمد و وارد خانه اسماعیل شد؛ لیکن او را در سرای خویش ندید. همسر اسماعیل را- که پدر شوهر خود را نمی شناخت- در میان خانه یافت. از او جویای اسماعیل شد پاسخ داد که برای شکار از خانه بیرون رفته است، ابراهیم از اوضاع و احوال آنها پرسید، همسر اسماعیل گفت در سختی و تنگدستی به سر می بریم. و از اوضاع بد خود، زبان به شِکْوه و گله گشود. آنگاه ابراهیم پرسید آیا ضیافتی در سرای شما انجام می گیرد، آیا آب و غذایی در خانه دارید؟ گفت: نه میهمانی داریم و نه آب و غذایی در خانه.

وقتی ابراهیم حالتِ نارضایی را در این زن احساس کرد و دید که او به آنچه خدا برای آنها مقدر کرده دلخوش نیست و از کیفیت زندگانی خود با همسرش اسماعیل خشمگین است و از ورود ابراهیم استقبال به عمل نیاورد و مقدم این تازه وارد سالخورده را گرامی نداشت. برای ابراهیم چنین همسری در پرورش اسماعیل ناخوش آیند می نمود. لذا ابراهیم به او گفت: وقتی شوهر تو به خانه بازگشت سلام مرا به او ابلاغ کن و بگو آستانه در منزل خود را جابه جا کرده و آن را تغییر دهد.

ابراهیم از راهی که آمده بود بازگشت و اسماعیل به خانه مراجعت کرد و احساس نمود جریانی در غیاب او اتفاق افتاده است. از همسرش پرسید: کسی نزد تو آمد؟ گفت: آری، پیرمردی وارد شد و چنین و چنان گفت. و درباره تو از من سؤال کرد و من واقعِ امر را برای او گزارش کردم.

اسماعیل گفت: آیا تو را به چیزی سفارش نکرد؟ گفت: چرا؛ به من گفت که سلام او را به تو ابلاغ کنم و از من خواست به تو بگویم آستانه در منزلت را تغییر دهی. اسماعیل گفت: آن پیر سالخورده، پدرم ابراهیم بوده و مرا فرمان داده که از تو جدا گردم، به خانواده خود بازگرد. اسماعیل او را طلاق داد و زنی دیگر را به همسری گرفت.

مدتی از غیبت ابراهیم گذشت، آنگاه آهنگ مکه نموده و بر سرای اسماعیل درآمد. این بار نیز اسماعیل در خانه حضور نداشت. همسر جدیدش در خانه بود و از ابراهیم استقبال کرده و به او خوش آمد گفت.

ابراهیم پرسید: آیا مراسم میهمانی در خانه شما برپا می شود؟ گفت: آری.

همسر اسماعیل، ابراهیم را به میهمانی فراخواند و مقدمِ او را گرامی داشت. ابراهیم از وضع و حال آنها پرسید؛ پاسخ داد: ما در شرایطی خوب و مطلوب و فراوانی روزی به سر می بریم و خدای را نیز سپاس گزارده و از او اظهار رضا و خوشنودی می کنیم. ابراهیم گفت: وقتی شوهر تو بازگشت سلام مرا به او برسان و بگو که آستانه در خانه خود را تغییر ندهد؛ بلکه در جای خود نگاه دارد، آنگاه ابراهیم از سرای اسماعیل بازگشت.

اسماعیل شبانه به خانه آمد و همسرش برای او آمدن آن مرد سالخورده را گزارش کرد و وصف و حالش را برای اسماعیل توضیح داد و گفت: توصیه ای داشت که من باید آن را به تو بگویم که آستانه در را در جای خود حفظ کرده و جابه جایش نسازی. اسماعیل به همسرش گفت:

او پدرم ابراهیم بوده که توصیه کرده است از تو نگاهداری به عمل آورم و از تو جدا نشوم. اسماعیل در طول حیات خویش با همین همسر، عمر خود را به سرآورد و همین همسر، مادر فرزندانی است که از دیرباز گروه زیادی افتخار می کنند از تبار و نژاد اسماعیل بوده و هستند.

ابراهیم و اسماعیل و بنای کعبه

حضرت ابراهیم علیه السلام مدّتی دور و دراز به دور از فرزندش اسماعیل به سر برد. اما برای کاری بس بزرگ و سرنوشت ساز نزد فرزندش بازگشت. خدا به ابراهیم فرمان داد که کعبه را بنا کرده و آن را بازسازی کند تا به عنوان نخستین خانه ای که برای پرستش خدای یگانه بنیاد می شود، مورد استفاده قرار گرفته و آن را از نو تجدید کند.

ابراهیم در جستجوی فرزند خود اسماعیل می پویید که سرانجام او را در کنار زمزم سرگرم تراشیدنِ تیر یافت. ابراهیم و اسماعیل همدگر را در آغوش گرفتند و از شدت خوشحالی و سرور یکدیگر را لبریز از محبت و عواطف ساختند.

پس از آن که دیدار ابراهیم از فرزندش و اقامت وی نزد او، با وضع خوش آیندی ادامه یافت، فرجامش آن بود که خداوند متعال ابراهیم را مأمور ساخت خانه ای برای عبادت او در همان جا بنا کند و جای آن را خداوند به ابراهیم خاطرنشان ساخت؛ جایی که از اطراف و پیرامونش بلندتر می نمود و نزدیک محل و نقطه دیدار آنها بود.

اسماعیل به پدر عرض کرد: امر خداوندگار کارسازِ خود را اجرا کن و من نیز با تو در این کار بزرگ به همیاری برمی خیزم. ابراهیم بنای خانه خدا را در عهده داشت و اسماعیل سنگ و گل می آورد و در اختیار او می نهاد.

آنگاه به اسماعیل گفت: سنگ زیبایی را بیاور تا آن را بر رکن قرار دهم و این سنگ نشانه ای برای مردم به عنوان مبدأ طواف آنها باشد. جبرائیل، اسماعیل را به حجرالاسود رهنمون گشت و او آن را برگرفته و در جای خود نهادند و در حالی که بنای کعبه را بالا می بردند، همواره این دعا را می خواندند: ربّنا تقبّل منّا انّک أنت السمیع العلیم ⁽¹⁾

وقتی بنای کعبه با بنّایی و معماری ابراهیم و کارگری اسماعیل بالا رفت و ابراهیم سالمند از بالا بردن سنگ احساس ناتوانی می کرد، بر روی سنگی- که آن را به عنوان «مقام ابراهیم» می شناسیم- پای می نهاد و وقتی ناحیه ای از دیوار به پایان می رسید، این سنگ از آن ناحیه به ناحیه دیگر جابه جا می شد و ابراهیم بر روی آن می ایستاد و دیوار آن ناحیه را سنگ چین می کرد. و بدینسان سنگ جابه جا می گشت تا بنای دیوارهای اطراف به پایان رسد.

گویند این سنگ از قدیم الأیام پیوسته به دیوار کعبه بود تا زمان عمر ابن خطاب که آن را اندکی از بیت جدا کردند و در جایی که هم اکنون قرار دارد نهادند. قرآن کریم اشارتی به بنای کعبه دارد، آنجا که می فرماید:

واذ جعلنا البیت مثابةً للنّاس وأمناً واتّخذوا من مقام ابراهیم مصلّی وعهدنا الی ابراهیم واسماعیل أن طهّرا بیتی للطّائفین والعاکفین والرُّکّع السُّجُود. واذ قال ابراهیم ربّ اجعل هذا بلداً آمناً وارزق أهله من الّثمرات مَن آمن منهم باللَّه والیوم الآخر قال ومن کفرفأُمتّعه قلیلًا ثمّ أضطرُّهُ الی عذاب النّار وبئس المصیر. واذیرفع ابراهیم القواعد من البیت و اسماعیل ربّنا

تقبّل منّا انّک سمیع علیم ⁽¹⁾

«به یاد آور زمانی را که: خانه خود را مرکز تجمع مردم و جایگاه امنی قرار دادیم و مقام ابراهیم را به عنوان محل اقامه نماز انتخاب کنید. ما ابراهیم و اسماعیل را گفتیم خانه مرا برای طواف کنندگان و معتکفان و مقیمان و راکعان و سجده گزاران، پاکیزه دارید. خاطرنشان می سازیم آن وقتی را که ابراهیم گفت: خداوندگارا! این جایگاه را شهر و سرزمینی برخوردار از امنیت قرار ده و به آن دسته از مردم این شهر که به خدا و روز واپسین ایمان دارند از هر بَر و میوه و ارزاق ارزانی دار. خدا فرمود:

هرکه در این پایگاه مقدس، راهِ کفر در پیش گیرد، او را هرچند اندک برخوردار می سازم، اما سرانجام به عذابِ آتشِ دوزخ ناگزیرش کنم، عذابی که بد فرجامی برای انسانها است. آن زمانی را به یاد آور که ابراهیم و نیز اسماعیل پایه های خانه خدا و کعبه را بالا می بردند می گفتند: خداوندگارا! از ما بپذیر که تو شنوای دانایی.»

خداوند متعال طی این آیات، یادآورِ نعمتی بس عظیم به قاطبه مسلمین جهان می گردد و آن عبارت از مقرر کردن و تحقق بخشیدن بنای «بیت اللَّه الحرام» به عنوان مقصد و هدفی است که باید به دیدار آن همت گمارند و آن را به صورت مرجعی قرار داده که باید برای پرستش به سویش از دور و نزدیک بکوچند؛ چنانکه آن را قرارگاه امنی برای هر خائف و بیمناک از آسیب ها و تهاجم ها مقرر فرمود. آن که بر حرم الهی درمی آید هیچکسی نمی تواند او را بیازارد. و این حقیقت، مسأله ای است که از دیرباز در مورد این مکان بر سر آن به توافق رسیده بودند، و قداستی را برای آن می شناختند که از رهگذر آن هیچکسی را روا نبود بر حریم این

حرم تعدّی کند.

خداوند به دعای ابراهیم پاسخ مثبت داد و همه گونه ارزاق در این سرزمین، که فاقد آب بوده و بوته و گیاهی قابل توجه در آن نمی رویید، به سوی آن کشاند؛ چنانکه این حقیقت از دوردست ترین اعصار تا زمان ما آشکارا جلب نظر می کند.

بحث ما در مسأله طواف به سرگذشت گذرای بنای کعبه توسط ابراهیم و اسماعیل انجامید و خواستیم خاطرنشان سازیم که حاجیان برگرد چه خانه ای طواف می کنند؛ خانه ای که مطاف فرشتگان و شمار فراوانی از انبیا تا زمان حضرت ابراهیم بود و یکتایی معبود و وجودی را- که فقط و به تنهایی- درخور پرستش است در اذهان ما بیدار می سازد.

و چنین هدفی، ابراهیم شرک ستیز و بت شکن را درخواست می کرد که کانون توحید را از نو بنا و بازسازی کند؛ ابراهیمی که در جهت احیای اندیشه توحید و یکتاپرستی لحظه ای آرام نمی گرفت و پیشینه مبارزات او با شرک، توأم با بانگ و فریادی آغاز شده بود که «بابل» را- که حدود سی و هفت قرن را در پرستش بتها پشت سر نهاده بود- لرزاند، فریاد و بانگی که طنین صدای آن در هر عصر و هر محیطی همواره سامعه بشری را می نوازد؛ زیرا پرستش بتها- این پرستش فرومایه که عقل و خرد آدمی را به ابتذال و فروهشتگی سوق می داده و باید این چنین پرستشی را زاده و بازدهِ خرافات و اوهام و یاوه اندیشی برشمرد- آثار آن حتی تا زمان معاصر که عصر پیشرفت علم و تکنولوژی است هنوز دست از سر گروههایی از مردم برنمی دارد.

هنوز هم پاره ای از ادیان در جهانِ معاصر بتها را سمبل بسیاری از مقدسات تلقی می کنند؛ از اجرام سماوی گرفته تا جانوران زمین و پرندگان

آسمان، تا بوزینه و افعی و فیل و گاو و جز آنها را می پرستند.

چه عاملی توانست بت پرستی را در گروههایی از جامعه انسانی معاصر بر سر پا نگاه دارد. اگر بکاویم، انگیزه هایی را شناسایی می کنیم که پرستش بتها را برای اینان دیکته و املا می کند و آن عبارت از تقلید عامیانه از آباء و نیاکان و رسوم و شیوه های سنتی غلط می باشد.

قرآن بیش از چهارده قرن پیش- وقتی راجع به ابراهیم گزارشی ارائه می کند و عصری را از زمان این پیامبر برای ما به تصویر می کشد که پرستش بتها جوامعِ روزگارِ وی را زیر پوشش گرفته بود- استدلال بت پرستان عصر ابراهیم را برای ما بیان می کند:

واتلُ علیهم نبأ ابراهیم. اذ قال لأبیه وقومه ما تعبدون. قالوا نعبد أصناماً فنظلّ لها عاکفین. قال هل یسمعونکم اذ تدعون أو ینفعونکم أو یضرّون. قالوا بل وجدنا آباءنا کذلک یفعلون ⁽¹⁾

«و گزارش کارها و تلاشهای ابراهیم را در مبارزه با بت پرستی، بر مردم بخوان؛ وقتی که او به پدرخواند و گروه وابسته به خود گفت: چه چیزی را می پرستید؟ پاسخ دادند: بتهایی را که همواره چشم انتظار و امید به آنها دوخته و در برابر آنها خاکساریم. ابراهیم گفت: آیا وقتی آنها را می خوانید درخواستِ شما را می شنوند یا سود و زیانی عاید شما می سازند، دلیل شما در پرستش آنها چیست؟ گفتند: آباء و نیاکان خود را بر این سنت و رسم و شیوه یافتیم، و چون آنان چنین می کردند ما نیز چنین می کنیم و راه و رسم آنها را ترک نمی گوییم.»

پاسخ مردم در برابر سؤال اعتراض آمیز ابراهیم این بود که: به انگیزه تقلیدِ از پدران و نیاکان، بتها را پرستش می کردند؛ و علت و موجب دیگری در کار نبوده است. این پاسخ اعترافی است ضمنی که بتها نه سودی عاید می سازند و نه زیان و آسیبی به آدمی وارد می کنند.

قرآن کریم تحلیل و تعلیل دیگری را در عبادت و پرستش بت پرستان یاد می کند:

وقال انّما اتّخذتم من دون اللَّه أوثاناً مودّة بینکم فی الحیوة الدّنیا ⁽¹⁾

«و گفت: صرفاً شما در برابر خدای یگانه و در کنار او بتها را به خاطر حفظ دوستی و مجامله با یکدیگر، برای پرستش انتخاب کردید. این انتخاب و اتخاذ شما از اعتقاد شما ریشه نمی گیرد؛ بلکه برای نگاهبانی از دوستی متقابل شما که به زندگانی مادی شما می پیوندد بتها را برگزیدید تا همرنگ با یکدیگر باشید.»

انسانِ متمدنِ روزگار ما انواع و اقسام بت های سمبلیک را برای جوامع بشری به ارمغان آوردند که در کنار خدا به عبادت و کرنش در برابر آنها روی می آورند که از آن جمله:

کرنش پرستش گونه در برابر شخصیتهایی چون زمامداران و ریاست مداران طاغوت مآبِ دنیای شرق و غرب است که به خاطر قدرتهای دنیاوی و مادی و سلطه و اقتدار، به صورت معبودانی در کنار خدا درآمدند و در پیرامون اندیشه جوامع بشری اوهام و افسانه هایی را به هم بافتند- و مردم نیز چون کرم ابریشم این اندیشه ها را بر خویشتن

تنیدند- که آنان را در مصافِ خدای یگانه می انگارند و سخن آنان را حقایقی نقض ناپذیر و غیر قابل تخلف تصور می کنند. ترس و هراس از قدرتهایی که در کنار قدرت خداوند متعال پوچ و پوشالی است این قدرتها را به سان بتهایی هراس آفرین درآورده است. و وقتی در برابر صولت ابراهیمی بت برانداز درهم می شکنند، باز هم دولتمردان کشورهای اسلامی و غیر اسلامی در برابر آنها به خود بیم راه می دهند.

مگر تمام قدرتهای داخلی و خارجی دست به دست هم نداده بودند که ایران اسلامی را- با به کار گیری همه توان و نیروهایشان- از پای درآورند؛ ولی تاکنون به فضل الهی آنچنان در این اندیشه شیطانی ناکام و رسوا شدند که موجب گشت ملّتها چهره واقعی این بتهای بزک یافته از سلاح و رزم افزار مدرن را درست شناسایی کرده و منظره کریه واشمئزازآور آنها را شهود کنند.

انقلاب اسلامی ایران ضمن آن که آزمونی بزرگ بوده، هشداری است به تمام جوامع اسلامی که در معیت قرآن کریم و در سایه رهنمودهای آن و پای بندی و پایمردی نسبت به محتوای آن می توان بر همه قدرتها چیره گشت. چنانکه حضرت امام راحل- قدّس سّرّه الشریف- این حقیقت را، با فداکاری خویش و در سایه قرآن کریم، اثبات فرمود.

امام و بیداری مردم ایران و امتهای اسلامی

طلوع مبارزاتِ حضرت امام راحل قدس سره به فرجام نیکی بارور گشته بود که نشان داد قرآن کریم می تواند عزت و سربلندی و شرف حاملانش را، به شرط عمل بر طبق مضامینش، برای آنان ضمانت کند.

به منظور باز کردن این مجمل بر بیداری امتهای اسلامی به مدد پایمردی و تلاشهای نستوهانه آن بزرگ مرد تاریخ، گزارشی گذرا داریم مبنی بر این که این انقلاب- که می تواند پایدار مانده و جهان شمول گردد- ریشه در چه پایگاهی تزلزل ناپذیر دارد.

قرآن- یا- برنامه صحیح و جامعِ زندگی برای زنده ها:

پیش از ورود در متن این بحث، این حقیقت را برای عزیزان گزارش می کنم که قرآن کریم برنامه ای روشن و عاری از ابهام و پیچیدگی برای زندگانی صحیح و جامع برای زنده ها است. سالها و بلکه قرنها حکومتهای طاغوتی و از پی آنها استعمار- و به قول یکی از دانشمندان معاصر «استدمار»- به خواب خرگوشی امتهای جوامع اسلامی تداوم بخشیدند و فرصتی برای آنها باقی نگذاشتند تا بیندیشند کتاب آسمانی مسلمین برنامه زندگانی است و باید تعالیم آن را در تمام شؤون زندگانیِ فردی و اجتماعی و سیاسی نفوذ بخشید.

قرآن کریم فقط به زنده ها خطاب می کند. در این کتاب الهی هیچ خطابی و سخنی وجود ندارد که متوجه مرده ها باشد؛ ولی تعالیمِ نادرست و منافعِ زمامداران، دائره حکومتِ قرآن را به حیطه هایی محدود ساخت که مردم نسبت به دستورات سازنده قرآنی در غفلت و بی تفاوتی به سر می بردند و موارد استفاده از این رهنمود الهی برای زندگانی، در تنگنای آداب و تشریفاتی محدود گشت که یقیناً هیچیک از آنها رسالت اساسیِ این پیامِ آسمانی را تشکیل نمی داده و نمی دهد، به عنوان مثال:

به محتوای آن مبذول می گشته است.

به یقین وقتی بر سر گور مرده آیاتی خوانده می شود که: «وای بر کم فروشان، وای بر استهزاء کنندگان»، و یا خطاب می شود که: «باید از غیبت پرهیز کرد»، «نباید دروغ گفت»، «باید از خمر اجتناب کرد»، «باید از همه منهیات دست نهاد»، یا بانگ تلاوت قاری این است که: «باید نماز را اقامه کرد»، «حق بینوایان و درماندگان را باید پرداخت»، «از افتادگان دستگیری کرد»، «باید از ستمدیدگان و مستضعفان حمایت به عمل آورد»، «باید با کفر و شرک و ظلم و استعمار و زور و استکبار نبرد کرد» و ...

اینگونه آیات که در کنار قبرِ میّتی که حیات و تحرک- با مرگ- از دست او ربوده شده چه پاسخی را نصیب قاری می سازد. اگر این مرده قادر بر تکلّم می شد، و اگر نه با زبان حال می گفت: این آیات، خطاب به زنده ها است، از دست من کاری بر نمی آید، برو این سخنها را به زنده ها بگو. ما نمی گوییم قرائت قرآن برای اموات عملی نه در خور است، بلکه کاری است مستحب که محبوب حضرتِ باری تعالی است و تبرک به قرآن در هر حال و برای هرکس و هرچیز نیکو است؛ اما سخن این است که قرآن کریم با مرده ها سر و کاری ندارد.

گرچه همین اوضاع احیاناً هم اکنون معمول و متداول است و کاری است که نباید از آن خرده گرفت، یقیناً این رابطه با قرآن کریم رابطه و پیوندی است که محبوب خدا است؛ لیکن سخن در این است که آیاخویشاوندانِ قرآن؛ یعنی افراد مسلمان می توانند اسلام و پیروی از قرآن را به اینگونه امور محدود سازند و نشان آنها ازاسلام همین باشد؛ اما خود آنها در مسیری زندگانی کنند که در این مسیر نمی توان کمترین پیوند و خویشاوندی با قرآن را در آن جستجو کرد؟

امام و نقش او در نفوذ اسلام و قرآن در زندگانی:

قرنها- کمابیش- موضع مسلمین در برابر قرآن موضعی بود که با قرآن کریم و اسلام پیوندی در خورِ قرآن، آنچنانکه باید برقرار نکرده بودند، اگر چه در بیگانگی از آن به سر نمی بردند. جریان تاریخ و ترفندهای استعمارگران، افکار مردم را نسبت به اسلام به بیراهه سوق داد و در اذهان آنها این اندیشه را خوش نشین ساخت که اسلام و قرآن نمی تواند پاسخگوی زندگانی در هر عصر و به ویژه در عصر پیشرفت تمدن باشد! و بالاخص استکبار و استعمار غرب به این اندیشه کاذب دامن می زد و آنچنان چهره اسلام و قرآن را در نظر خویش و بیگانه مُشَوَّه و نامرغوب وانمود می ساخت که خویشاوندانِ قرآن به گسستن از این پیوند افتخار می کردند و صله رحم را به قطع رحم وا می سپردند.

مگر خویشاوندان قرآن، آن عصرها را به فراموشی سپردند که قرآن کریم در تار و پود زندگانیِ مردم آن اعصار نفوذ داشت و همین برنامه قرآنی توانسته بود تمدنی را برای امت اسلامی به ارمغان آوَرَد که مغرب نشینان بدان رشک می بردند و وقتی این پیوند رابه تدریج سست کردند، دورانِ انحطاطِ گام به گامِ آنها آغاز شد تا به صورتی درآمد که در قلب عالم اسلام؛ یعنی فلسطین، غده ای سرطانی به نام صهیونیست پدید آمد که ریشه های آن نه تنها ممالک اسلامی را می آزارد بلکه جهان بشریت را به ستوه در آورده است.

حضرت امام قدس سره نخست به امت بزرگوار ایران فهماندند قرآن کتاب زندگی و برنامه و دستور العمل برای زنده ها است که باید اوامرِ آن را در تمام زوایای زندگانی پیاده کرد و فهماندند که این کار امکان پذیر است؛ و با بیاناتی که از قرآن کریم الهام می گرفت، این حقیقت را خاطرنشان ساختند که برای رهایی از ظلم و ستمِ طواغیت- در ظل رهنمودهای قرآن و اسلام- می توان گامهای مؤثر و سازنده ای برداشت و این باور را در قلوب امت اسلامی ایران و امتهای جوامعِ اسلامیِ جهان بارور ساختند که اسلام و قرآن عملًا می تواند با نفوذ در همه نواحی زندگانی، عزت و سربلندی و پیشرفت همه جانبه ملتها را ضمانت کند.

یقیناً باور کردنی نمی نمود که رهبر انقلاب بتواند با دستی تهی از اقتصاد و بنیه مالیِ قابلِ توجه و بدون سلاح و سپاه در برابر استبداد مقتدر و سر تا پا مسلح به رزم افزارهای مدرن و پیشرفته، کاری از پیش ببرد. برای دنیا قابل قبول نمی نمود که این جنبش و قیام بتواند در مقابل همه حکومتها- که برای حمایت از حکومت و دولت جبار پهلوی دست به دست هم داده بودند- پایداری کند.

دیدیم- علیرغم همه دسیسه های جهانی و تمهیدات محاسبه شده- انقلاب اسلامی ایران به رهبری حضرت امام راحل قدس سره پیروز شد. پس از پیروزی انقلاب هم تمام قدرتها به سرکردگیِ آمریکایِ جهان خوار علیه حکومت اسلامی اسلامی ایران متحد شدند؛ یعنی در واقع علیه قدرت الهی همبستگی یافتند؛ اما نتوانستند کاری از پیش ببرند و خود را در نظر مردم جهان بی آبرو ساختند، و انقلاب اسلامی موجب گردید چهره کریه استعمار و استکبار برای جهانیان افشا شود. جنگ ایران و عراق را به راه انداختند تا از این رهگذر چرخ و پَر انقلاب اسلامی را به رکود وا دارند، و از دست یازیدن به انواع و اقسامِ حیله ها دریغ نکردند، و خواستند از طریق محاصره اقتصادی ایران، روحیه مردم را در جهتِ حمایت از انقلاب اسلامی تضعیف کنند؛ اما علی رغم همه مشکلاتی که گریبانگیر مردم شریف ایران شده بود، پیوند آنان به انقلاب و حمایت آنها از انقلاب نه تنها رو به ضعف ننهاد، بلکه دلبستگیِ آنها به حضرت امام و آرمانهای انقلابیِ ایشان رو به فزونی نهاد، همه مردم دنیا ناظر بودند جوانها و تمام مردم موحد و مسلمانِ ایران برای حمایت از انقلاب سر از پا نمی شناختند و برای صیانت از دست آوردهای جنبش اسلامی ایران، بسیجیان و سربازانِ جوان با شور و عشق و شیدایی، به جبهه های کفر ستیز رهسپار می شدند. یقیناً اهدافِ الهیِ حضرت امام راحل قدس سره که تا عمق دلها و درون و جان مردم راه داشت، این خیزشِ شگفت آور را به ارمغان آورد. دنیا ناظر همه صحنه هایی بود که در ایران رخ می داد، پس از انقلاب دیدند در این سرزمین مقدس و امّ القرای جهان اسلام مظاهر و شعائرِ اسلامی جا افتاده و محیطی که اسلام در همه شؤون و زوایای زندگانیِ مردم آشکارا مشهود است فراهم آمده که تاریخ جز در صدر اسلام و اعصاری مقارن آن،

همتایی برای چنین محیطی نمی شناسد. فضای خوشِ اسلام در این مرز و بوم، مشامِ امتهای سرزمینهای اسلامی را آنچنان معطّر ساخت که از پی آن مسلمینِ جهان در فلسطین و افغانستان و مصر و الجزایر و لبنان و سودان و سایر ممالک اسلامی و حتی در اروپا (در بوسنی و هرزگوین) به راه افتادند و مردم آنچنان بیدار شدند که رعب و ترس و وحشت و حیرت را در دل سردمداران حکومتهای طاغوتی به بارآورد.

یقیناً قدرتِ شگرفِ الهی، رعب انگیز است و انقلابی که ریشه در قدرت خدای مقتدر دارد هرگز خشک و پژمرده نمی شود، هرچند که آفات زیادی بدان هجوم بَرَد.

ترس و وحشتِ حکمرانان سرزمینهای اسلامی و زمامداران ممالک بیگانه از اسلام نسبت به تأثیر انقلاب اسلامی در سطحِ وسیعِ جهانی به جایی رسیده که خواب راحت را از همه آنها ربوده است و نمی دانند به چه ابزار و وسیله ای چنگ آورند و چه راهی را در پیش گیرند تا هر چه زودتر جلوی پیشروی این جریان را بگیرند؛ گاهی به تطمیع و زمانی به سلاح و رزم افزار و جنگِ کلاسیک، و به هنگامی به محاصره اقتصادی، و غالباً به تهمتها و افترا و دروغ پردازیهای شرم آور و احیاناً مضحک و ... متوسل شده و می شوند و اخیراً راه چاره را در این امر یافتند که باتهاجمِ فرهنگی و تئوریِ نظم نوینِ جهانی! میان مردم ایران و سرزمینهای دیگر اسلامی از یکسو و انقلاب از سوی دیگر بیگانگی ایجاد کنند. این همه تمهیدات و چاره اندیشیهای مکّارانه برای راکد ساختنِ حرکت انقلابی، ریشه در رعب و ترسی دارد که سراپای حکومتهای هوس خورده جهان را فرا گرفته، رعبی که اگر منشأ آن را جستجو کنیم باید آن را در طرز تفکر الهیِ حکومت و امتِ جمهوری اسلامی جستجو کرد؛ چرا که این خدای مقتدر

هست که این امت را برای مطامع جهانخواران، بیم آفرین و پرقدرت و توانمند شناسانده، چون خدا در تار و پود تحرکهای آنان راه یافته و توانشان از توان بی کران الهی مایه می گیرد، پس این خدا است که در دل این جبارانِ گرفتارِ شرک و زمامداران فتنه جو رعب افکنده است:

سَنُلْقِی فِی قُلُوبِ الَّذِینَ کَفَرُواْ الرُّعْبَ بِمَآ أَشْرَکُواْ بِاللَّهِ ... ⁽¹⁾

«در دلهای مردمی که کفر و حق پوشی را پیشه خود ساختند به خاطر روحیه شرک و چند انگاری مبدأ قدرت- که بدان دچارند- رعب و ترسی نگران کننده ایجاد خواهیم کرد».

با توجه به همین نکته بود که امام راحل- طیب اللَّه رمسه- با قاطعیت می فرمود: «آمریکا [بزرگترین ابر قدرت جهان در برابر قدرت خدا] هیچ غلطی نمی تواند بکند». نه تنها آمریکا نمی تواند هیچ غلطی بکند، دنیا را یارای آن نیست که کوچکترین غلطی از خود در برابرِ توان بی کرانِ الهی نشان دهد.

در اینجا جریانی به خاطرم رسید: در سال 1364 شمسی که مرا توفیق زیارت بیت اللَّه الحرام دست داده بود در مدینه، روزی به اتفاق قاریان جمهوری اسلامی ایران با دعوت قبلی به دیدار «مُجَمّع الملک فهد لطباعة المصحف الشریف» رفتیم، این مجمّع مؤسسه ای است که (در آن زمان) سالیانه قرآن کریم را با تیراژ بیش از میلیون، در قطع های مختلف و بیشتر در قطع رقعی و وزیری به چاپ می رساند، و نوارهایی از قرآن ضبط می کرد. بعد از بازدید کوتاه و پذیرایی ساده، این مجمّع را ترک گفتیم. روز دیگر همراه یک تن از قراء و فرد دیگری از حاجیانِ کاروان، دوباره با

دعوت قبلی رهسپار این مجمّع- که در بیرون مدینه تأسیس شده بود- رفتیم. این بار نیز مانند دیدار قبلی مذاکرات ما با عبدالرحمن بن عبداللَّه بن عقیل، مدیر عامل این مجمّع درگرفت.

در این روز دو تن از رجال دینی- سیاسیِ اردن نیز حضور داشتند.

عبدالرحمن با چهره ای حق به جانب، انتقادات خود را با خرده گیری از انقلاب اسلامی بدین نحو آغاز کرد که چرا باید دو کشور مسلمان با هم جنگ کنند و این کار مرضیّ خدا و رسول نیست؟ به او پاسخ دادیم که شما از توده مردم و عامی نیستید و می دانید که ما این جنگ را آغاز نکردیم؛ بلکه این صدام بود که بابهانه های بی اساس به ایران یورش آورد و به حریم مملکت ما در حد وسیعی تجاوز نموده و عرصه گسترده ای از آن را اشغال کرد. گناه ما این بود که در مقام حمایت از اسلام و قرآن، انقلاب کردیم، و چون خواستیم از حیثیتِ قرآن صیانت کنیم، صدام بازیچه دست آمریکا قرار گرفت و به مملکتی که می خواست با حکومت قرآن سروسامان یابد تجاوز کرد. به عبدالرحمن خاطر نشان ساختم که باید ببینید چه کشورهایی به صدام در ادامه جنگِ با ایران کمک می رسانند.

مگر نه این است کشورها و یا دولتهایی که دشمن اسلام و قرآن هستند بی دریغ به صدام کمک مالی می کنند و سلاحهای مخرب در اختیار او قرار می دهند. صدام دارد با اسلام و قرآن می جنگد نه با ایران.

آیا شما جنگ با اسلام وقرآن را تأیید می کنید و چون می دانم شما فردِ مطّلعی هستید این حقیقت را قلباً باور دارید. پاسخ داد: قبول دارم و حتی می گویم صدام ملعون است؛ ولی آمریکا از او حمایت می کند و شما توان مقابله با آمریکا را ندارید علاوه بر این جان و مال مردم و اقتصاد مسلمانان بی جهت هدر می رود! به او پاسخ دادم قدرت آمریکا بالاتر است یا قدرت

خدا؟ یار و یاور ایران خدا است، نه تنها هیچ کشوری به ایران، که برای خدا قیام کرده، کمترین مددی نمی رساند، بلکه عمده ممالک غنی و نیرومند به صدام برای فرو پاشیِ انقلاب اسلامی، پیوسته و بدون وقفه کمک می کنند و حتی برخی از ممالک اسلامی برای کمک به صدام سرباز و سپاه به عراق می فرستند. جمهوری اسلامی ایران با اتکا به خدا، به دفاع از کشور خود و نگاهبانی از اسلام و قرآن برخاسته و قدرت آمریکا و همه قدرتهای دیگر را در مقابلِ اقتدارِ الهی پوچ و ضعیف می داند. اگر بنا باشد در کنار قدرت خدا از قدرت آمریکا هراس به خود راه دهیم، بهتر است به جای «اللَّه اکبر» بگویید «آمریکااکبر!»، و نماز خود را با چنین طلیعه ای افتتاح کنید.

دو تن از رجال اردنی که به حرفهای بنده گوش فرا می دادند، تا اندازه ای تحت تأثیر قرار گرفتند و از حدّت و حرارت پرخاشهایی که پیشتر ما را با آن هدف قرار می دادند قدری کاستند.

گفتم شما که متولی طبع و ضبط قرآن در این مؤسسه عظیم هستید، به چه منظوری به این کار روی آوردید، آیا قرآن را از آنرو به چاپ می رسانید و یا کاستهای نوار بی شماری از قرآن فراهم می آورید تا مردمی که برای احیای مضامین قرآن قیام کرده اند مورد انتقاد قرار دهید و احیاناً به مخالف و دشمن قرآن کمک کنید؟

شما می دانید- چون اهل سیاست و اهل علم هستید- جنگ با ایران یعنی همان جنگ با قرآنی است که برای چاپ و ضبط آن بودجه ای عظیم هزینه می کنید. بیایید به ایران و ببینید که از برکات انقلاب، قرآن چگونه بر فضای ایران حاکم است، از آن همه بی حجابیها و بی عفتی ها و کاباره ها و مراکز فسادی که در این مملکت وجود داشت، اثری به جای نمانده، و

فضا، فضای اسلام و قرآن است. میان امیر و رهبر ما با رهبر خود و رهبرهای ممالک دیگر اسلامی مقایسه کنید، آیا نه این است که امیر ما مانند امیرالمؤمنین علی علیه السلام و خلفاء دیگر آنچنان ساده زندگانی می کند که فقیرترین افراد در نقاط دورافتاده طرز زندگانی خود را با زندگانی بسیط رهبرشان قیاس کرده و خود را تسلّی می دهند.

از این حقیقت همه شما اطلاع دارید، اطلاع دارید که رهبر بزرگوار ما چگونه زندگانی می کند، یکنوع زندگانی که کوچکترین هوا و هوس و آز و طمع مادی بدان راه ندارد و خدا در تمام زوایای زندگانیِ این شخصیت بزرگوار، کاملا مشهود است و جز خدا از هیچ قدرتی هراس ندارد، و جز برای خدا حبّ و بغضی را در او نمی توان یافت.

احساس کردم اشک از دیدگان ایندو تن از رجال اردن سرازیر شده و مرا به آغوش کشیدند و بر تن و برم بوسه نثار می کردند و از من سخت شرمسار بودند که چرا در بادی امر پرخاش جویانه با من مواجه شدند.

آنگاه ادامه دادم که به حکم فَانْ بَغَتْ احدیهما عَلَی الاخْری فَقاتلوا الّتی تَبْغی حتی تفی ءَ الی أمْرِاللَّه ⁽¹⁾

باید کشورهای اسلامی با صدام- که به اعتراف شما متجاوز و باغی است- به جنگ بر می خاستند، نه تنها صدام را تنبیه نکردند و نکردید؛ بلکه تجاوز اورا مورد تأیید قرار دادید.

آیا این تأیید و تشویق شما از تجاوز و تعدی به یک مملکت اسلامی که برای اسلام و قرآن قیام کرد، مخالف با حکم قرآن نیست؟ همین قرآن از شما بازخواست خواهد کرد که چرا چنین موضعی را با جمهوری اسلامی ایران در پیش گرفتید.

بحث و مذاکرات ما تا ساعت مربوط به وقت فضیلت اقامه نماز عصر ادامه یافت، و آنچنان عواطف دینی آنان را برانگیخت که نمی خواستند ما آنها را ترک گوییم و با اصرار و پافشاری از من دعوت به عمل آوردند امامت جماعت نماز عصر را در این مجمّع به عهده گیرم، من هم پذیرفتم و نماز عصر را دقیقا به سبک شیعه- با اقتدای انبوه کارکنان مجمّع- اقامه کردم و هنگام ترک مجمّع، این دو فرد اردنی، احساسات گرم و صمیمیت خود را بدرقه راهمان کردند.

باری امام راحل- اعلی اللَّه مقامه الشریف- با این که آن طور که باید و شاید شناخته نشده اند آنچنان در جوامع اسلامی و قلوب مردم امتهای ستمدیده عالم راه یافته اند که در یکی از ممالک اروپایی اعلامیه ای را از راه بسیار دور با خطوطی بسیار درشت برای بنده خواندند که حضرت امام را به عنوان بزرگترین رهبران و حامیان مستضعفان قرن، خاطرنشان ساخته بود؛ این اعلامیه بر ستونی در چندصد متری از دور قابل خواندن می نمود، این اعلامیه را در ایتالیا بر استوانه پرعرض و طول رؤیت کردم.

امام همه ملتهای اسلامی و حتی غیر اسلامی را بیدار کردند. بیدار کردند که مسلمین می توانند در سایه پایمردی و پای بندی به اسلام، مجد و عظمت و عزّت از دست رفته خود را دوباره باز یابند.

حضرت امام آنچنان سیاست جهانی را متحول ساختند که سیاستمداران عالم را به خود مشغول کرد و از آغاز انقلاب تا کنون کمتر گزارشهایی به گوش می خورد که در آنها از انقلاب اسلامی و مسائل مربوط به ایران مطلبی وجود نداشته باشد؛ و این نشان می دهد سردمداران بزرگ جهان نمی توانند از فکر و ذکر جمهوری اسلامی ایران، خود را برهانند و همواره سرگرم تدابیری هستند که مبادا از سوی آرمانهای

انقلاب اسلامی به مطامع آنها آسیبی وارد شود.

این اواخر، سلمان رشدی خبیث را شارژ کردند تا اسلام و قرآن و سرانجام انقلاب اسلامی را مخدوش سازند و هم اکنون در این اندیشه اند که این جرثومه پلید را چگونه نگاهبانی کنند، و با تلاشهای گرفتارِ تناقص، هردم به تدابیری دست می یازند تا در تأیید نوشته هایش کاری صورت دهند.

دنیای استکبار مانند کلافی سر درگم گرفتار کارها و یاوه هایی چون گره هایی کور شده، و به سان زمان رسول اللَّه صلی الله علیه و آله که مشرکین نمی دانستند برای مبارزه با قرآن چه کنند؛ گاهی قرآن را شعر، و زمانی سحر و چندی آن را اسطوره و به هنگامی پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله را مجنون قلمداد می کردند و دیدند از این کار نتیجه ای نمی گیرند به جنگ با آن حضرت و طرفدارانش آغاز کردند و ناگزیر در برابر قرآن تسلیم شدند.

تاریخ در زمان ما تکرار شده؛ مستکبران جهان با بهانه هایی واهی به انقلاب اسلامی یورش آوردند؛ و حتی دیدند با جنگ نیز کاری از آنها ساخته نیست؛ سلمان رشدی را سراغ انقلاب فرستادند؛ ولی انقلاب اسلامی و دنیا چنان اورا وادار به عقب نشینی کرد که تا عمر دارد پیوسته باید به این عقب نشینی ادامه دهد، تا جثه منحوسش تا زیر خاک عقب نشینی کند و هرچه زودتر به عمر نگونبختش خاتمه دهند.

راستی اگر ما در تداوم بخشیدن آرمانهای حضرت امام، پایمردی کنیم چه قدرتی را یارای آن است که آوای الهی ما را خفه کند.

یریدون لِیطفئوا نورَ اللَّهِ بأفواهِهِم واللَّهُ مُتمّ نوره ولَو کرهَ الکافِرون؛ ⁽¹⁾

«می خواهند نور خدا را با یاوه گویی های خود به خاموشی وادارند، واین خدا است که نور خود را کامل می سازد، هر چند که کفرپیشه ها را ناخوش آیند باشد.»

ما باید این نعمت عظیم انقلاب را پاسداری کنیم و قدر آن را بدانیم و جلوی هر عاملی که این برکت الهی را آسیب پذیر می سازد بگیریم، مردم دنیا به پایمردی امت فداکار ایران در ادامه راه حضرت امام چشم دوخته اند، تا با خیزشهای خود، زیر سایه حکومتهای اسلامی آسایش و امنیتِ روحی و معنوی و مادی و دنیاوی را بر زندگانیِ خود حاکم سازند، به این امید که خداوند متعال رهبر بزرگوار وفقیه عالی مقامِ ما حضرت آیت اللَّه العظمی خامنه ای- متع اللَّه المسلمین بطول بقائه الشریف- را از سلامت و طول عمر و توفیق در ادامه راه امام راحل بر خوردار سازد، سخن را درباره «امام و بیداریِ مردم ایران و امتهای اسلامی» به پایان برده و از آن جهت از بحثِ طوافِ در مطاف، به این سو کشانده شدیم؛ چرا که خواستیم مساعی و تلاشهای پی گیر آن حضرت را در خاطره ها تجدید کنیم، و با طوافی بر پیرامون شمع وجود اندیشه هایش، هر چند کوتاه، ادای وظیفه نماییم.

به مطاف کعبه بازگردیم و بر گردِ آن، طواف را پی گیریم

حاجی راست که در هر یک از طوافهای «نساء» و «زیارت»، هفت شوط پیرامون کعبه، گردش را از نقطه محاذی «حجر الأسود» آغاز کرده و ادامه دهد و باید شرایط اقامه نماز؛ از قبیل طهارت از حدث و خبث و پلیدیهای ظاهری و باطنی در جامه و تن و بدن و مطاف و نیز ستر عورت را در خود احراز کند؛ هر چند که طهارتِ یاد شده در طوافِ واجب شرط

است و در طوافِ استحبابی ضرورتی ندارد. باید نیت کند و از حجر الأسود آغاز کرده و طواف را بدان پایان بَرَد.

باید خانه خدا را در محاذی سمتِ چپِ بدن خود، به هنگام طواف قرار دهد و طواف خود را میان کعبه و مقام ابراهیم برگزار نماید.

مستحب است طواف را با سکینه و وقار انجام دهد و گامهای کوتاه بردارد و خود را تا می تواند به کعبه نزدیک سازد و بر روی «شاذروان» هنگامِ طواف گام ننهد؛ چرا که «شاذروان» یعنی برآمدگی پایین دیواره های کعبه، جزئی از کعبه به شمار است.

اگر میسور بود در هر شوطی حجر الاسود را با نثار بوسه و دست کشیدن استلام کند و همه ارکانِ کعبه: (رکن اسود، رکن شامی، رکن غربی، و رکن یمانی) به ویژه، رکن اخیر را در آغوش گرفته و بدانها چنگ آورد.

با شروع طواف، وقتی به باب کعبه می رسد، خویشتن را در کنار مظهری از درگاه الهی احساس می کند، در کنار چنین درگاهی است که سزا است فقر و بینوایی و نیازمندیِ خود را در این جایگاه به خداوند متعال عرضه دارد و همت خویش را در عرضِ حاجت بر فرازد و نیازی بس بزرگ و حاجتی سترگ را با حضرت باری تعالی در میان گذارد و به خدا عرض کند:

«سائلک، فقیرک، مِسکینک ببابک، فتصدَّق عَلیه بالجنَّة. أللّهمَّ البیت بیتک، والحَرَمُ حَرَمُک، والعبدُ عبدُکَ. وَهذا مقامُ العائذ المستجیر بکَ من النّار، فأعتقنی و والدیَّ وأهلی وَ وُلدی وإخوانی المؤمنین مِنَ النّار، یا جوادُ یا کریم».

«خدایا! خواهنده و گدای تو، فقیر و تهی دستِ تو، مسکین و بی نوای تو در کنار درگاهِ تو برای درخواستِ حاجت آمده، پس بوستان بهشتی را به

عنوان صدقه و موهبتی حاکی از صداقت، بدو ارزانی دار؛ و با این عطا و بخشش بر او منت گذار. بار خدایا! خانه، خانه تواست. حَرَم، حرم تواست. وبنده، بنده تواست. اینجا پایگاه پناهنده و خواهان امان و زینهار از آتش دوزخ، آنهم به مدد تو است. پس من و پدر و مادر و خاندان و فرزندان و برادران با ایمانم را از این آتش رهایی بخش؛ ای خدایی که با جود و کرامتی»

آنگاه که برابر میزاب و ناودان می رسد؛ یعنی به جایی می رسد که باران رحمت الهی با تجمع در بام کعبه از این نقطه فرو می ریزد، بارانی که ارزاق و نعمتهای زمین مدیون ریزش آن است و وسیله شست و شو از پلیدیهااست و دور ساختن ناپاکیها و ناپاکها است، چنین بخواند:

«ألّلهمَّ أعتِق رَقَبَتی من النّار، وَوَسِّع عَلیَّ مِنَ الرِّزق الحَلال، وادرأ عنّی شرَّ فسَقة العَرب والعَجم وَشرَّ فَسَقةِ الجِنِّ والإنسِ».

«بار خدایا! وجودم را از آتش دوزخ رهایی بخش و از روزیِ حلال برمن گسترده و فراوان گردان و شرِّ گناه پیشگانِ عرب و عجم و جن و انس را از من دور نگاهدار و از آسیبِ آنها مرا در حمایت خویش قرار ده.»

و در همان حال که برای طواف، گامها را به جلو می راند بگوید:

«ألّلهم إنی إلیک فقیر، وإنّی منک خائفٌ مُستَجیرٌ، فلا تُبدِّلِ اسمی و لاتُغیِّرْ جسمی»

بار خدایا! تحقیقاً مرا به تو نیاز است و مسلماً از تو بیمناک و به تو پناهنده ام؛ پس اسم و رسمم را جا به جا نفرما و جسم و تنم را دگرگون مساز.»

و به هنگام رسیدن به رکنِ یمانی که در خویشتن آمادگی بیشتری احساس می کند، خدای را به اسمِ اعظمِ او یاد کند؛ چرا که اسمِ اعظمِ او برای همه امور مهم، کار ساز و نیز گشاینده هرگونه مشکل و معضلی است، سزا است این چنین خدای را بخواند:

«ألّلهم إنّی أسألک باسمک الذی یُمشی علی طَلَل الماء؛ کما یُمشی به علی جُدَدِ الأرض، وأسألُک باسمک الَمخزون المَکنون عندَکَ، وَ أسألک باسمِکَ الأعظم الأعظم الأعظم، إذا دُعیتَ به أجَبتَ، وإذا سُئلتَ بِهِ أعطیتَ أن تُصلّی علی محمّد وآل محمّد».

«خداوندگارا! از تو درخواست می کنم به آن نامی از تو که بر امواجِ بلند آب چنان می توان راه در نوردید که در جاده های هامون و هموار. و از تو می خواهم به آن نامی از تو که نزد تو برای بشر نهان مانده و در خواستِ خود را با نامی از تو در میان می گذارم که بسی بزرگ و بسی بزرگ و بسی بزرگ از بزرگتر است، نامی که اگر بدان تو را بخوانند به در خواست کننده پاسخ مثبت می دهی و اگر از رهگذر آن به درگاه تو روی آورند خواسته هایشان را بدانان اعطا فرمایی. با این نامها تو را می خوانم که بر محمد و خاندان او درود فرستی».

و پس از آن هرگونه حاجتی که دارد به خداوند متعال عرضه کند.

وقتی خود را نزدیک «رکنِ یمانی» یافت، در هر شوطی آن را در آغوشش گرفته ببوسدش و بر پیامبر و خاندانش درود فرستد. و میان این رکن و رکنِ اسود- که حجر الأسود بر آن نصب شده است و در آن جای دارد، خیر دنیا و آخرت- هر دو- را از حضرت باری تعالی درخواست کند و بگوید:

ربّنا آتِنا فی الدُّنیا حَسَنة وفی الآخرة حسنة وقنا عذاب النّار

در شوط هفتم در «مستجار»- که نزدیک رکن یمانی و محاذی باب کعبه است- درنگ کند، دستهایش را بر دیوار کعبه بگشاید و بگسترد، گونه ها و شکمش را بر کعبه نهد و برای این که خاکساری و تواضع خویش را به خداوند اظهار دارد و زبان به ناتوانی خویش بگشاید، با این مقال با حضرت خداوندگار خویش گفتگو کند که:

ألّلهم البیت بیتُک، والعبد عبدک، وهذا مقامُ العائذ بک من النار، ألّلهم انّی حَللتُ بِفنائکَ فاجعل قِرایَ مغفرتک، وهَب لی ما بینی و بینک واستوهبنی من خلقک

«بار خدایا! این خانه، خانه تو است و این بنده بنده تو است، و اینجا پایگاهی است که به تو از آتش دوزخ از رهگذر آن باید پناه بریم.

پروردگارا! من بر حریمِ تو فرود آمدم و پذیرایی تو از من، آمرزشِ تو باشد، و آنچه میان من و تو است برای من ببخشای.»

به دنبال این دعا، هر چه از خدا می خواهد با او در میان نهاده و بر گناهانِ خود در برابر خداوندگارش اعتراف کند. و به دنبال دعا و درخواست و نیازِ خود همه عواملِ خوشبختی خود را از آنِ حضرت باری تعالی دانسته و رهایی از آتش دوزخ را به عنوان آخرین درخواست و مهمترین حاجات به خدا عرضه دارد و با خدا که برآورنده همه نیازها است این حوائج را بدینسان در میان گذارد:

«ألّلهم مِن قِبَلِکَ الروح والرّاحة والفَرجُ والعافیة. أللّهم إنّ عمَلی ضعیف فضاعِفْهُ لی واغفر لی ما اطَّلعت علیه منّی وخَفی علی خلقک، أستجیر بِکَ مِنَ النّار».