مشخصات کتاب

سرشناسه : مهدوی راد، محمدعلی

عنوان و نام پدیدآور : پژوهش گونه ای درباره مصحف فاطمه علیها السلام/نویسنده محمدعلی مهدوی راد.

مشخصات نشر : تهران: مشعر، ۱۳۸۶.

مشخصات ظاهری : ۸۴ ص ۱۹×۵/۱۹ س م.

شابک : ۵۰۰۰ ریال 978-964-540-077-2

وضعیت فهرست نویسی : فیپا

یادداشت : کتابنامه به صورت زیرنویس.

موضوع : قرآن -- جمع و گردآوری .

موضوع : مصحف فاطمه (س).

رده بندی کنگره : BP۷۲/۶/م۹پ۴ ۱۳۸۶

رده بندی دیویی : ۲۹۷/۱۹

شماره کتابشناسی ملی : ۱۱۷۳۰۸۹

اشاره

درآمد

حکایت این وجیزه

با عنوان «مصحف فاطمه علیها السلام» آشنا بودم و در ضمن نگارش «تدوین حدیث» به اجمال بدان پرداخته بودم.

به روزگاری توفیق الهی رفیق شد و این بنده برای انجام «عمره مفرده» به دیار دوست شدم، روزهای مدینه با بهره های معنوی و کشش ها و جذبه های روحانی با داغ و دریغ گذشت. آنگاه به مکه وارد شدیم حرم امن الهی؛ شب جمعه مقابل مستجار با مولی علی امیر مؤمنان هم نوا شدم تا دعای کمیل را در جمع اندکی از «دوستان صفا» و «همراهان وفا» زمزمه کنیم. سطور آغازین، چشم ها اشک آلود و سینه ها آکنده از غم بود که «آمر به معروف و ناهی از منکری» (: بخوان: آمر به منکر و ناهی از معروف) دستار سرخ و سفید بر سر، رسید: که برخیزید و ادامه ندهید، بگو مگو با او را روا ندانستیم، مکانی دیگر جستیم

خلوت تر، تا شاید بدور از چشم آن حضرتِ گزمه و همگنانش زمزمه ها را ادامه دهیم؛ سوگمندانه باز از راه رسید و این بار گفتگو فراز آمد و کار به مشاجره کشید، کسی دیگر گویا از هم اینان امّا معتدل تر و شاید بهره مند از خِرد و ... آمد و با میانجیگری او کار پایان گرفت.

امّا گفتگوی من با او ادامه یافت- النهایه این بار در فضایی برادرانه و با سلامت و حرمت و احترام ... سخن به درازا کشید تا بالأخره گفت: چرا و به چه دلیل می گویید به فاطمه » [وحی می شده است؟ گفتم چه اشکالی دارد؟! گفت اشکال دارد؟! گفتم: پرسیدم چه اشکالی دارد؟ و بدون اینکه منتظر جواب باشم گفتم: گویا شما معتقدید که ما معتقدیم به آن حضرت، وحی می شد: وحی تشریعی، گفت: آری، گفتم: دروغ است، هیچ شیعه ای بدین باور ندارد. شیعیان معتقدند به محضر آن بزرگوار «ملک» و یا «ملائکه» بار می یافتند و با او سخن می گفتند، از این روی آن حضرت را «محدّثه» می نامیم و این مشکلی ندارد. شما هم از اینگونه موارد دارید؟ گفت: نه! گفتم چرا شما عمر بن الخطاب را «محدّث» می دانید و حتی برخی دیگر صحابه را ... مستندات را گفتم، آرام گرفت و گفت اینها را بنویسید و بگویید. گفتم: ده ها بَلْ صدها بار عالمان ما گفته اند، نوشته اند امّا کو گوش شنوا؟ ... با تأکید گفت:

بنویسید و به همه برسانید و ..

از سفر «دیار دوست» که برگشتم، مطالعه در این موضوع را که آگاهی های اندکی از آن داشتم گستراندم، همه روایات مربوطه را گرد آوردم، و پژوهش های عالمان را هم نگریستم و مقالتی رقم زدم که در آیینه پژوهش شماره 57 چاپ شدو مورد استقبال قرار گرفت و عالمان بزرگی این ضعیف را به خاطر آن نواختند، آنچه اینک پیش روی شماست همان مقاله است با افزودنی ها و دگرگونی هایی ... که اینک با نیک اندیشی و همّت والای دوست دیرین و فرزانه ام حضرت حجت الاسلام و المسلمین حاج سیّدعلی قاضی عسکر جامه دیگر پوشیده و نشر می یابد. امیدوارم سودمند افتد و این بنده را مشمول عنایات فاطمه اطهر علیها السلام و فرزندان عزیز و بزرگوارش بگرداند.

واللَّه من وراء القصد

محمّدعلی مهدوی راد

20/ 8/ 86

مقدّمه

در زندگانی و سیره فاطمه اطهر علیها السلام از مجموعه ای سخن می رود با عنوان «مصحف فاطمه». از این عنوان و چگونگی آن در روایات بسیاری در منابع شیعی سخن رفته است. گونه گونی روایات و گاه تهافت بَل تعارض ظاهری آنها باعث شده است که داوری ها در چگونگی آن یک داستان نباشد. محققان و عالمان اهل سنت نیز در این باره کما بیش سخن گفته اند و طبق معمول چون «حقیقت را» نیافته اند «ره افسانه زده اند» و «رطب و یابس» را به هم بافته «راهی بدیهی نبرده اند» اکنون سزامند چنان می بینم که ابتدا به کشش ها و کوشش هایی در این زمینه اشاره کنم و آنگاه بر پایه نقل ها و روایات و نقد و تحلیل سندی و محتوایی احادیث در حد امکان غبار از چهره موضوع بزدایم و در پایان برخی از داوری های عالمان را بیاورم تا به

عیار آنچه آمده است سنجیده و نقد شود و توفیق از خداوند است.

روایات مرتبط با این بحث از جمله در کهن ترین منابع حدیثی شیعه «بصائر الدرجات» ⁽¹⁾و «کافی» ⁽²⁾آمده است. و در کافی بیشترین اند.

نقل ها را علّامه مجلسی رضوان اللَّه علیه در بحارالانوار آورده است. بر اساس شمارش برخی از فاضلان یادکرد علّامه مجلسی در بحارالانوار با حذف تکرارها به 22 مورد می رسد با توجه به این که برخی از موارد از جمله روایتی از «مناقب» ابن شهرآشوب در بحارالانوار نیامده است. که بر روی هم به 28 مورد می رسد بحارالأنوار، ج 26 باب ابواب علومهم علیهم السلام، بیشترین نقل های مرتبط با «مصحف فاطمه علیها السلام را در خود جای داده است. در مستدرکات «عوالم العلوم» نیز روایات یاد شده گزارش شده است، محققان «عوالم» متأسفانه گاه بین روایات مرتبط با مصحف فاطمه علیها السلام و روایات «صحیفه علی علیه السلام خلط کرده اند. ⁽³⁾در روزگاران اخیر شاید اولّین کسی که به تفصیل به موضوع یاد شده پرداخته، علّامه عالیقدر سید محسن امین

عاملی باشد.

وی در اثر گرانقدر خود «اعیان الشیعه» بدین موضوع پرداخته و به تفصیل از چگونگی آن سخن به میان آورده و کوشیده است برخی از آن تهافت نمایی و تعارض نمایی هایِ روایات را حل کند. ⁽¹⁾عالمان و محققان دیگری نیز به موضوع بحث پرداختند که در ضمن بحث از آنها یاد خواهد شد، اما از کسانی که به تفصیل از این موضوع یاد کرده و در جهت تنقیح آن قلم زده اند استاد علّامه سید جعفر مرتضی عاملی است که در «مأساة الزهراء» ⁽²⁾بدین بحث پرداخته اند و پس از آن در «خلْفیات کتاب مأساة الزهراء» آن بحث را پی گرفته اند، در هر دو مورد وی به انگیزه نقد آراء برخی از عالمان و مفسران معاصر بدین نکته و موضوع پرداخته است.

و بالاخره باید یاد کنم از بحث بسیار خوب و با تتبع بسیار در روایات نقل ها و اسانید روایاتِ آقا سیدهاشم هاشمی در کتاب «حوار مع فضل اللَّه حول الزهراء علیها السلام که بحثی است سودمند و با تأکید به این نکته که متأسفانه وی چون ادب نفس و مالًا ادب بحث را پاس نداشته اند،

پژوهش ارجمندشان از دیده ها بازمانده است. ای کاش چنین نمی بود. ⁽¹⁾پژوهش وی گسترده ترین پژوهش درباره مصحف فاطمه علیها السلام، که در ضمن بحث، هم به نقد اسانید پرداخته و هم کوشیده اند برخی از تعارض نمایی ها را حل کنند و در نهایت یادکردنی است کتاب بسیار خوب آقای اکرم برکات با عنوان «حقیقة مصحف فاطمه عند الشیعه» که ضمن پژوهش دقیق و گسترده در ابعاد بحث به مباحث جنبی و حاشیه ای بسیاری نیز پرداخته اند و بالأخره یاد کنم از آنچه بر این قلم رفته است با عنوان «پژوهشگونه ای درباره مصحف فاطمه علیها السلام» ⁽²⁾و اکنون آنچه در این مقالت و با توجه به فسحت مقال و میدان و اقتضای مجال نگاشته خواهد آمد، با توجه به تمام بحث ها و پژوهش هایی است که سامان یافته است و نیز با درنگریستن به آنچه عالمان و محققان و پاسداران تفکر شیعی درباره آن قلم زده اند که گاه لغزشی و یا لغزش هایی بر خامه و یا خامه ها رفته است (باری! ان الجواد قد یکبووا انّ الصارم قد ینبو) و الکمال لله وحده.

مصحف فاطمه علیها السلام

این عنوان در منابع و روایات بسیاری آمده است، که دست کم برخی از روایات آن دارای اسانید صحیح و استواری هستند، از این روی در اصل وجود آن هیچ گونه تردیدی روا نیست، و برخی تردیدها در اصل آن و یا تلقی اینکه صورت تفصیل یافته روایت و یا صحیفه دیگری است، ⁽¹⁾چنانکه خواهیم دید پایه ای ندارد. اکنون و در آغاز بحث برخی از آن روایات را می آوریم:

«محمد بن یحیی، عن أحمد بن محمد، عن ابن محبوب، عن ابن رئاب، عن ابی عبیدة قال: سأل أباعبداللَّه علیه السلام بعض أصحابنا عن الجفر فقال هو جلد ثور مملوء علماً، قال له: فالجامعة؟ قال: تلک صحیفة طولها سبعون ذراعاً فی عرض الأدیم مثل

فخد الفالج، فیها کل ما یحتاج الناس الیه، ولیس من قضیة الا وهی فیها، حتی ارش الخدش. قال:

فمحصف فاطمة؟! قال فسکت طویلاً ثم قال: انّکم لتبحثون عما تریدون و عما لاتریدون ان فاطمة مکثت بعد رسول اللَّه صلی الله علیه و آله خمسة و سبعین یوماً وکانَ دخلها حزن شدید علی أبیها وکان جبرئیل علیه السلام یأتیها فیحسن عزائها علی أبیها، و یطیّب نفسها، ویخبرها عن أبیها ومکانه ویخبرها بما یکون بعدها فی ذریتها، وکان علی علیه السلام یکتب ذلک، فهذا مصحف فاطمه.» ⁽¹⁾

«ابوعبیده گوید: یکی از شیعیان از حضرت صادق علیه السلام درباره «جفر» پرسید. امام علیه السلام فرمود: «جفر» پوست گاوی است پر از علم. گفت جامعه چیست؟ فرمود: طوماری است به درازای هفتاد ذراع و عرض یک پوست؛ مانند ران شتر فربه که تمام نیازمندی های مردم در آن است. همه قضایا حتی «جریمه خراش» در آن هست. گفت: مصحف فاطمه چیست؟ امام علیه السلام مدتی طولانی سکوت کرد، آن گاه فرمود:

شما از آنچه می خواهید و نمی خواهید، جستجو می کنید.

فاطمه علیها السلام پس از پیامبر صلی الله علیه و آله هفتادوپنج روز در دنیا بود و از فراق پدر اندوه بسیاری داشت. جبرئیل می آمد و او را در مرگ پدر تسلّی می داد و او را خوشدل می ساخت. از

احوال پدر و جایگاهش سخن می گفت و سرگذشت فرزندانش را پس از وی گزارش می کرد. و علی علیه السلام این ها را می نوشت، آن نوشته ها «مصحف فاطمه علیها السلام» است.»

نگاهی به سند حدیث

علامه مجلسی، حدیث بالا را با عنوان «صحیح» یاد کرده است. ⁽¹⁾نگاهی گذرا به سند آن نشانگر استواری این داوری درباره سند حدیث است.

بدین سان روشن است که این حدیث از جمله احادیث «صحاح» است و راویان آن یکسر از ثقات و چهره های والای راویانِ شیعی.

این روایت نشانگر این است که جبرئیل محتوا «مصحف» را پس از رحلت پیامبر صلی الله علیه و آله برای تسلی دلِ پاکِ فاطمه اطهر علیها السلام املا کرده و علی علیه السلام آن را نوشته است؛ و به اجمال اشاره شده است که «مصحف» از جمله مشتمل بوده است بر جریان هایی که در میان فرزندان آن حضرت و درباره آن ها رخ خواهد نمود. روایات هم مضمون با این حدیث با اندکی کاستی و یا افزونی، فراوان است و از این روی داوری ها درباره آن گونه گون. اکنون یکی دیگر از نقل ها را بیاوریم:

«عن الحسین بن أبی العلاء قال: سمعت اباعبداللَّه علیه السلام یقول ان عندی الجفر الأبیض، قال: قلت فایّ شی فیه؟ قال علیه السلام: زبورداود وتوراةموسی وانجیل عیسی وصحف ابراهیم والحلال والحرام ومصحف فاطمة ماأزعم أن فیه قرآناً. و فیه ما یحتاج الناس الینا ولا نحتاج الی احد حتی فیه الجلده ونصف الجلده وربع الجلده وأرش الخدش ....» ⁽¹⁾

«حسین بن ابی العلاء گفت: شنیدم امام صادق علیه السلام

فرمود: همانا «جفر سفید» نزد من است. گفتم در آن چیست؟ فرمود: زبور داود و تورات موسی و انجیل عیسی و صحف ابراهیم و حلال و حرام و مصحف فاطمه. بر این باور نیستم که در مصحف چیزی از قرآن باشد. در آن [جفر سفید] است آنچه مردم به ما نیازمندند- و ما به کسی نیازمند نیستیم- حتی مجازات یک تازیانه و نصف تازیانه و یک چهارم تازیانه و جریمه خراش.»

این روایت ها و همگنان آنها، پیش از هرچیز نشانگر عظمت، جلالت و بی بدیلی شخصیت حضرت زهرا است.

البته شخصیت والا، و جایگاه بلند «صدیقه طاهره» در آموزه های کتاب و سنت، بارهای بار گزارش شده است و نصوصِ نشانگر «مکانت بی بدیل» آن بزرگوار، فراوان تر و روشن تر از آن است که نیازی به یادآوری و تذکار داشته باشد. با این همه از سخن ارجمند امام خمینی رحمه الله درباره شخصیت حضرت زهرا علیها السلام که با روایات «مصحف» نیز مرتبط است، نمی توان گذشت:

«مسئله آمدن جبرئیل برای کسی، یک مسئله ساده نیست. خیال نشود که جبرئیل برای هرکسی می آید و امکان دارد بیاید. این یک تناسب لازم است بین روح آن کسی که جبرئیل می خواهد بیاید و مقام جبرئیل که روح اعظم است ... و این تناسب بین جبرئیل که روح اعظم است و انبیا درجه اول بوده است، مثل رسول خدا و موسی و عیسی و ابراهیم و امثال این ها. بین همه کس نبوده است. بعد از این

هم بین کسی دیگر نشده است، حتی درباره ائمه هم من ندیده ام که وارد شده باشد.

این طور که جبرئیل به آن ها نازل شده باشد، فقط این است که برای حضرت زهرا علیها السلام است که من دیده ام که جبرئیل به طور مکرر در این هفتادوپنج روز وارد می شده و مسائل آتیه ای که بر ذریّه او می گذشته است این مسائل را می گفته است و حضرت امیر هم ثبت می کرده است ... در هر صورت من این شرافت و فضیلت را از همه فضایلی که برای حضرت زهرا ذکر کرده اند- با این که آن ها هم فضایل بزرگی است- این فضیلت را من بالاتر از همه می دانم که برای غیر انبیا علیه السلام، آن هم نه همه انبیا، برای طبقه بالای انبیا علیه السلام و بعضی از اولیایی که در رتبه آن ها هست، برای کسی دیگر حاصل نشده. و با این تعبیری که مراوده داشته است جبرئیل در این هفتادوچند روز، برای هیچ کس تاکنون واقع نشده و این از فضایلی است که از مختصات حضرت صدیقه علیها السلام است.» ⁽¹⁾

کلام بلندامام رحمه الله افزون بر جریان «مصحف» و چگونگی آن اشارتی دارند به یکی دیگر از فضایل و مناقب فاطمه اطهر علیها السلام که چون پیوند تنگاتنگ با بحث ما دارد، در پایان بحث از مصحف بدان اشاره ای خواهیم کرد.

مصحف فاطمه و مباحث مرتبط با آن

اکنون سخن را درباره مصحف فاطمه علیها السلام آغاز می کنیم

با یادآوری این نکته که درباره مصحف باید مسائل زیر روشن شود:

واژه «مصحف» در ادب عربی

قبل از هر چیز بر این نکته تأکید کنیم که عنوان «مصحف» هرگز نباید این پندار را به وجود بیاورد که این عنوان، عنوانی است همسوی با آنچه در آن روزگاران بوده است؛ مانند مصحف عبداللَّه بن مسعود، مصحف عایشه، مصحف ابی بن کعب و ... و مآلًا کسی بر پایه برخی نقل ها- که پس از این خواهیم آورد- درباره آن بر طبل اتهام کهنه و بی اساس علیه شیعه بکوبد، که شیعه با باور به «مصحف فاطمه» به تحریف قرآن باور داشته و چنین می پندارد که بخشی از قرآن از میان رفته است.

باری، بر این نکته تأکید می کنیم که نه به لحاظ لغت و نه اصطلاح عالمان و مفسران «مصحف» عَلَم برای «قرآن کریم» نبوده است. این واژه به «قرآن» نیز اطلاق می شده است؛ به ویژه در روزگارانی واپسین تر از صدر اسلام.

«مصحف» براساس گزارش لغویان، مجموعه ای از

نگاشته های قرار گرفته در میان دو «لتِ» جلد کتاب (: مابین الدفتین) را گویند. از کهن ترین فرهنگ لغوی بیاوریم:

وسمی المصحف، مصحفاً لانّه اصحف. أی جعل جامعاً للصحف المکتوبة بین الدّفتین. ⁽¹⁾

کاربرد آن در روایات نیز نشانگر معنای لغوی آن است.

اگر به قرآن هم «مصحف» گفته شده با عنایت به این جهت بوده است. بنگرید:

عن النبی صلی الله علیه و آله: مَن قرأ القرآن فی المصحف کانت له ألفا حسنه ومَن قرأه فی غیر المصحف- فأظنّه قال- کألف حسنه. ⁽²⁾

آن که قرآن را در «مصحف» قرائت کند، دو هزار «حسنه» از آنِ او خواهد بود و آن که در غیر «مصحف» بخواند- به گمانم گفت- هزار «حسنه».

بر همین پایه بوده است که هر مجموعه ای با ویژگی یادشده را- یعنی قرار گرفتن در میان دو لتِ جلد را- مصحف می گفتند. به این نص تاریخی بنگرید:

عن أبی اسحاق الفزاری قال سألت الأوزاعی قلت: مصحف من مصاحف الروم أصبناه فی بلاده

أو غیرهم؟! ⁽¹⁾...

اوزاعی به سال 88 هجری دیده به جهان گشوده و به سال 157 هجری زندگی را بدرود گفته است. ⁽²⁾بدین سان این نص تاریخی نشانگر آن است که در قرن اول، این واژه مفهومی عام داشته است و به هر مجموعه یا ویژگی یادشده اطلاق می شده است. از ابوسعید خُدری خواستند تا «حدیث» املا کند، ننوشت و گفت:

لانکتبکم شیئاً أتجعلونه مصاحف تقرؤنها، وقد کان فیکم یحدثنا فنحفظ عنه، فاحفظوا عنا کما حفظنا نحن عن نیتکم. ⁽³⁾

«چیزی نمی نویسیم آیا می خواهید قرآن را چونان «مصاحفی» قرار دهید که می خوانید؟! در میان شما کسانی بودند که برای ما حدیث می گفتند و ما حفظ می کردیم، شما نیز بدان گونه که ما حفظ می کردیم، حفظ کنید.»

روشن است که مراد ابوسعید از واژه «مصاحف» کتاب و کتاب ها است و نه قرآن. و چنین است کاربرد این واژه در بیان و بنان پیشینیان از عالمان. به مثل جاحظ بر پایه تقسیمی که در تدوین کتابش روا داشته بود، می نویسد:

تم المصحف الاوّل، ویتلوه المصحف الثانی من

کتاب الحیوان و ... ⁽¹⁾

آقای ناصرالدین الأسد در کتاب ارجمندش «مصادر الشعر الجاهلی» نوشته است:

وکانوا کذلک یطلقون علی الکتاب المجموع لفظ المصحف ویقصدون به مطلق الکتاب لا القرآن وحده ... ⁽²⁾

«بدین گونه آنان بر «کتاب جمع شده» لفظ مصحف را اطلاق می کردند و از آن، کتاب را مراد می کردند؛ مطلقا و نه قرآن را فقط.»

بدین سان اگر کسی چون آقای قصیمی به محض این که عنوان «مصحف» را بنگرد و در وصف آن بخواند که چندین برابر قرآن بوده است- که پس از این خواهیم آورد- و چنان بپندارد که شیعه با توجه به آن به تحریف قرآن باور دارد، بی گمان یا از سر جهل است و یا غرض آمیخته به مرض. ⁽³⁾

عبداللَّه بن علی القصیمی در کتاب «الصراع بین الوثنیّة والاسلام» که از کینه توزانه ترین نگاشته های علیه شیعه است ذیل عنوان: القرآن صنائع منه ثلاثة أرباعه عند الشیعة. نوشته اند: شیعه بر این باور است که قرآن را بدان گونه که خداوند آن را نازل کردهاست: / کما انزله اللَّه ... هیچکس جز امامان جمع نکرده اند و هر کس جز این ادعا کند دروغ می گوید، و نیز بر این باور است که نزد پیشوایان آنها «مصحف فاطمه» بوده است که در آن مانند قرآن ما بوده است و سه برابر ...

شگفتا که وی عبارت های برخی روایات «کافی» را با دخل و تصرّف آورده و به شیعه نسبت داده است، از قسمت اوّل ادّعا بر پایه دو روایت با تعبیری که آورده است و ما داخل پرانتز گذاشتیم و معنایش نه آن است که وی فهمیده است. از چگونگی این روایات به تفصیل در مقامی دیگر سخن گفته ام مجلّه علوم حدیث شماره 38- 37، مقاله میراث مکتوب علوی امّا قسمت دوّم ادعا روایاتی است درباره حجم مصحف فاطمه علیها السلام، که در همین نوشته آمده است و صریح است که سخن از حجم فیزیکی آن است و مانند سازی آن به حجم فیزیکی قرآن مجید از این روی در برخی از آنها تصریح شده است که «واللَّه ما فیه من قرآنکم حرف واحد» امّا جناب قصیمی «قرآنکم» را «قرآننا» کرده و با تصرّفی نا بجا نتیجه ای واهی و زشت گرفته و به شیعه نسبت داده است، «چون غرض آمد هنر پوشیده شد» نقد عالمانه و ارجمند این کتاب را بنگرید در کتاب «الدعوة الاسلامیة للإمام الخنیزی». برای آگاهی از این گونه کسان و آثارشان ر. ک: دفاع عن الکافی، ج 2، ص 353.

نگارنده مصحف

گفتیم که ابتدا باید از نگارنده آن، سخن گوییم، تا روشن شود که نگارنده آن مجموعه کیست. در حدیثی که پیشتر آوردیم، به صراحت آمده بود:

وکان علی علیه السلام یکتب ذلک ... ⁽¹⁾

این مضمون در روایات مختلف و با عبارت های گونه گون آمده است. امام صادق علیه السلام ضمن پاسخ از چگونگی «مصحف» فرموده اند:

فجعل امیرالمؤمنین یکتب کلّما سمع حتی أثبت من ذلک مصحفاً. ⁽¹⁾

در روایت دیگری آمده است:

وخطّه علی علیه السلام بیده. ⁽²⁾

بدین سان تمام روایت هایی که به گونه ای از «مصحف» یاد کرده اند، در این که «کتابت» آن را امیرالمؤمنین به عهده داشته اند، هم داستانند. در برابر این همه یک نقل که فقط ابن رستم طبری آن را گزارش کرده است، نشانگر آن است که «مصحف فاطمه علیها السلام» را ملائکه به گونه ای مکتوب برای حضرت زهرا علیها السلام آورده اند؛ بدین سان املا نشده است تا آن را مولا نگاشته باشد. در بخشی از آن آمده است:

«چون خداوند نزول آن را برای حضرت زهرا علیها السلام اراده فرمود، جبرئیل، میکائیل و اسرافیل را دستور داد که «مصحف» را برگیرند. بدین سان آنان در شب جمعه ای-

ثلث دوم از شب- فرود آمدند؛ در حالی که آن حضرت مشغول تهجّد بودند؛ پس از فراغت آن بزرگوار از تهجد، سلام کردند و مصحف را در حجره نهادند ...» ⁽¹⁾

چنان که روشن است، عبارت «... ووضعوا المصحف فی حجرها ...» نشانگر آن است که خود کتاب نازل شده است نه محتوای آن، که به روشنی در تعارض با مضمون روایاتی است که پیش تر آوردیم. اکنون برای حل تعارض، یا باید در مضمون این روایت تصرف کرده، توجیه کنیم که «نهادن مصحف در حجره» به همان معنای املا است تا با کتابت حضرت در تعارض نباشد. اما روشن است که توجیهی است ناموجّه و آمیخته به تکلّف. دو دیگر این که این روایت را یکسر طرد کنیم و با توجه به سند روایت، آن را از حجیت بیندازیم. چرا که در سند روایت جعفر بن محمد بن مالک فزاری وجود دارد که به «فساد در مذهب»، ⁽²⁾«وضع حدیث»، «روایت از مجهولان»، «دروغگویی» ⁽³⁾و «غلوّ» متهم است، و به گفته ابن غضائری:

«تمام عیب های ضعفا در او فراهم آمده است.» ⁽⁴⁾

چنین است که نقد و ردّ این روایت و روی برتافتن از

آن سزاوارتر است؛ ⁽¹⁾بنابراین روایات دیگر بر حجیت خود باقی می مانند ودر پاسخ به این پرسش که نگارنده «مصحف» کیست، بدون هیچ تردیدی باید گفت «علی علیه السلام».

املاکننده مصحف

متنی که پیش تر آوردیم نشانگر این بود که محتوای «مصحف» را جبرئیل املا کرده و علی علیه السلام نوشته است. این موضوع در روایات مختلفی که در این زمینه آمده است یکسان نیست. اکنون آنچه را در مجموع نقل ها یافته ایم، می آوریم تا بنگریم چگونه می شود بین محتوای گونه گون روایات جمع کرد.

در برخی روایات به صراحت آمده است که املاکننده خداوند است. در روایتی که ابوبصیر از حضرت صادق علیه السلام نقل کرده، آمده است:

... انّما هی هو شی ء املاه اللَّه ... ⁽¹⁾

در برخی روایت ها از مَلَکی به عنوان املاکننده سخن رفته است. در روایتی که حماد بن عثمان از امام صادق علیه السلام نقل می کند، آمده است:

... فأرسل اللَّه الیها ملکاً یسلّی غمّها ویحدّثها فسکت ذلک الی امیرالمؤمنین علیه السلام فقال: اذا احسست بذلک وسمعت الصوت قولی لی فأعلمته بذلک، فجعل امیرالمؤمنین علیه السلام یکتب کلما سمع حتی أسمع أثبت من ذلک مصحفاً. ⁽²⁾

این روایت به صراحت نشانگر این است که علی علیه السلام به

هنگام املای «مَلَک»، محتوای صحیفه را در آن جمع بوده، خود می شنیده و می نگاشته است.

در روایاتی نیز از جبرئیل به عنوان املاکننده «مصحف» یاد شده است. ⁽¹⁾در روایت ابوعبیده از امام صادق علیه السلام که عالمان آن را روایات «صحیح» تلقی کرده اند، آمده است:

وکانَ جبرئیل یأتیها فیحس عزائها علی أبیها، ویطیب نفسها ویخبرها عن أبیها ومکانه، ویخبرها بما یکون بعدها فی ذریتها وکانَ علی علیه السلام یکتب ذلک، فهذا مصحف فاطمة. ⁽²⁾

این روایت به صراحت املاکننده را جبرئیل تلقی می کند. درروایت دیگری آمده است که عمر بن یزید می گوید به امام صادق علیه السلام گفتم:

الذی أملی جبرئیل علی علیه السلام أقرآن؟!

قال: لا. ⁽³⁾

در منابع و روایاتی از رسول اللَّه صلی الله علیه و آله به عنوان املاکننده این مجموعه یاد شده است. برخی از این نقل ها بدین قرارند: از حضرت صادق علیه السلام نقل شده است که فرمودند:

وعندنا مصحف فاطمه، اما واللَّه ما فیه حرف من القرآن ولکنه املاء رسول اللَّه و خطّ علی علیه السلام. ⁽¹⁾

و نیز از آن بزرگوار نقل شده است که فرمود:

وعندنا واللَّه مصحف فاطمه مافیه آیة من کتاب اللَّه وانه لأملاء رسول اللَّه صلی الله علیه و آله وخطه علی بیده. ⁽²⁾

روشن است که این روایت درباره صحیفه است که آن داستانی دیگر دارد، که به آن پیش تر پرداخته ایم.

روایت دیگری را نیز برخی از عالمان ضمن روایات «مصحف» آورده اند که تصریح به املای «رسول اللَّه صلی الله علیه و آله» دارد، اما گویا آن روایت با این «مصحف» پیوندی ندارد.

متن روایت چنین است:

... و انّ عندنا کتاباً املاء رسول اللَّه صلی الله علیه و آله و خطّ علی،

صحیفة فیها کل حلال وحرام وانکم لتأتونا بالأمر فتعرف اذا أخذتم به، وتعرف اذا ترکتموه. ⁽¹⁾

به روشنی این گونه نقل ها نشانگر آن است که «رسول اللَّه صلی الله علیه و آله» املا فرموده اند و مولا امیرالمؤمنین علیه السلام نگاشته اند.

اکنون بنگریم با عناوین چهارگانه چه باید کرد: آیا می توان به گونه ای این «تعارض نمایی» را حل کرد یا نه؟

روشن است که بین عناوین سه گانه اول تعارضی نیست.

خداوند «مصحف» را به وسیله و یا به تعبیر دیگر به واسطه ملکی که همان جبرئیل باشد، املا کرده است. اما روشن است که پذیرش این که املاکننده جبرئیل بوده است، با باور به این که املاکننده پیامبر صلی الله علیه و آله بوده است، در تعارض آشکار است. اکنون بنگریم که چسان می شود این تعارض را حل کرد. نکته ای را که قبل از حل تعارض می باید بدان توجه داشت- و در موضوع بحث مهم است- این است که از روایاتی که نشانگر این است که املاکننده جبرئیل بوده؛ به سادگی نمی توان از آنها دست برداشت؛ چرا که از یکسوی در میان آن ها روایت «صحیح السند» وجود دارد- چنان که پیش تر آوردیم- و از سوی دیگر به صراحت روایات آمده است که این املا و نگارش و تدوین پس از پیامبر صلی الله علیه و آله و در آن مدت کوتاه حیات فاطمه اطهر علیها السلام بوده

است؛ پس توجیه این که جبرئیل محتوای مصحف را به پیامبر صلی الله علیه و آله املا کرده و آن گاه آن حضرت برای فاطمه علیها السلام واخوانده، توجیهی ناموجه است.

احتمالات گوناگون در حل تعارض

ممکن است چنان پنداشته شود که «مصحف» فاطمه، کتابی بوده است با محتوایی گوناگون که بخشی از آن معارفی بوده است به املای پیامبر صلی الله علیه و آله و بخش دیگر به املای جبرئیل. این احتمال گرچه دور نمی نماید، جز این که با تعابیر به کار گرفته شده در روایات، سازگاری ندارد.

ظاهر روایات نشانگر این است که مصحف یکسر املای یک نفر بوده است. نمونه هایی را بنگرید:

... وکانَ جبرئیل یأتیها ... و یخبرها عن أبیها و ...

فهذا مصحف فاطمه. ⁽¹⁾

فأرسل الیها ملکاً یسلی عنها غمها ویحدثها ...

فجعل [ای علی یکتب کل ما سمع حتی أثبت من ذلک مصحفاً ... ⁽²⁾

کاملًا روشن است که هر دو نقل- که همگون هایی نیز

دارند- نشانگر آن است که جبرئیل (: ملک) آن را یکسر املا کرده است؛ بدین سان تفکیک آن به دو بخش و دو املاکننده، خلاف ظاهر روایات است.

علامه سید محسن امین عاملی بر این باور رفته اند که حضرت را دو مصحف بوده است. یکی به املای پیامبر صلی الله علیه و آله و دیگری به املای جبرئیل (: ملک). ⁽¹⁾سید امین رحمه الله که این احتمال را «اولی» می دانند، هیچ قرینه ای بر «اولویت» ذکر