مشخصات کتاب

سرشناسه : کریمی، حسین، ۱۳۲۲ -

عنوان و نام پدیدآور : اعتبار زیارت عاشورا و رفع برخی از شبهات/ تالیف حسین کریمی قمی؛ بامقدمه محمدجواد فاضل لنکرانی؛ تنظیم و ویراستاری محمدمهدی مقدادی.

مشخصات نشر : قم: مرکز فقهی ائمه اطهار (ع)، ۱۳۸۷.

مشخصات ظاهری : ۱۳۱ ص.

شابک : ۱۲۰۰۰ ریال 978-964-7709-73-6 :

یادداشت : کتابنامه: ص.[۱۲۷] - ۱۳۱؛ همچنین به صورت زیرنویس.

موضوع : زیارتنامه عاشورا -- نقد و تفسیر

موضوع : زیارتنامه عاشورا

شناسه افزوده : فاضل لنکرانی، محمدجواد، ۱۳۴۱ -، مقدمه نویس

شناسه افزوده : مقدادی، محمدمهدی، ۱۳۵۱ -، ویراستار

رده بندی کنگره : BP۲۷۱/۶۰۴۲۲ /ک۴الف۶ ۱۳۸۷

رده بندی دیویی : ۲۹۷/۷۷۷

شماره کتابشناسی ملی : ۱۶۱۳۳۵۴

اشاره

بسم الله الرحمن الرحیم

اعتبار زیارت عاشورا و رفع برخی از شبهات

تالیف حسین کریمی قمی

بامقدمه محمدجواد فاضل لنکرانی

مقدمه

اشاره

بسم الله الرحمن الرحیم

زیارت یکی از راه های بسیار مؤثّر و مفید در برقراری ارتباط‍ معنوی و قلبی و دینی با سرچشمه همه حقیقت ها یعنی حضرت حقّ - جلّ و علا - است، اگر برای حضور در مشاهد شریفه و بقاع متبرّکه انبیا و اولیا، راه می پیماییم و هنگام حضور در مزار پاک آنان متنی را به عنوان زیارت نامه قرائت می کنیم، همه و همه برای تکمیل مراتب توحید و تقویت ایمان و یکتاپرستی و تقرب جستن به حق تبارک و تعالی است. یکی از مضامین مهم این متون، اظهار عبودیت و بندگی، و بی زاری از شرک و دوگانه پرستی است، و چه بسا بتوان گفت این آموزه و پیام، روح همه زیارتنامه ها است. زائر به هنگام حضور و زیارت در اندیشه آن است که جان خویش را به بالاترین درجه عبودیت زینت بخشد و آن را از هرگونه کدورت و آلودگی پاک و منزّه سازد.

سخنی پیرامون لعن

اشاره

روشن است توحید خالص، مقرون به محبّت خداوند و برائت از هر چیزی است که به عنوان باطل و دشمن حقّ شناخته می شود، از متون قرآنی و روایی کاملاً استفاده می شود که راه رسیدن به محبّت خدا، داشتن محبّت انبیا و اولیای اوست، بلکه بدون آن هرگز محبّت خدا امکان پذیر نمی باشد. زائر با اظهار دوستی و موالات نسبت به انبیا و ائمه معصومین(علیه السلام) و نیز تنفّر و بی زاری از دشمنان آنان، خود را به خداوند متعال نزدیک می سازد. تردیدی نیست که فهم درست حقیقت زیارت آنگاه میسّر خواهد بود که معنا و حقیقت امامت را درک کرده باشیم. می توان گفت زائر به هنگام زیارت، خود را در محضر آن معصوم می بیند و او را آگاه بر باطن و درون خود می یابد: «وأعلم أنّ رسولک وخلفائک أحیاء عندک یرزقون یرون مقامی ویسمعون کلامی ویردّون سلامی». گویا زائر حضوری چهره به چهره با شخصیتی که او را زیارت می کند، دارد؛ و معتقد است که او از این جهت که از برترین بندگان صالح خدا است، می تواند بین او و خدا وسیله باشد و به آیه شریفه وَابْتَغُوا إِلَیْهِ الوسیلة⁽¹⁾عمل می نماید.

در میان زیارت های ائمه طاهرین(علیهم السلام)، زیارت معروف عاشورا، علاوه بر آنکه

به تصریح برخی از بزرگان مانند مرحوم حاجی نوری عنوان حدیث قدسی دارد، از ویژگی های خاصی برخوردار است؛ مضامین بسیار مهم و ظلم ستیز آن، مسؤولیت در برابر احیای دین و مقابله با بدعت گزاران در دین و نیز عظمت مصیبت روز عاشورا، - به

نحوی که این مصیبت بر تمام اهل زمین و آسمان بسیار گران بود -، از جمله ویژگی های آن است. اما در میان همه آنها این ویژگی به چشم می خورد که دربردارنده لعن و نفرین بر نامردمانی است که اساس ظلم و ستم را بر اهل بیت پیامبر(صلی الله علیه و آله) بنیان گذاشتند، نفرین و خشم بر ناجوانمردانی که خاندان پیامبر را از مقام و منزلت خویش دور ساختند.

در این زیارت، برائت از دشمنان خدا و خاندان پیامبر و امامت تجلّی ویژه دارد: «برئت إلی الله وإلیکم منهم ومن أشیاعهم وأتباعهم وأولیائهم».

در این زیارت، پیوند دائمی و بیعت همیشگی با سالار شهیدان حسین بن علی(علیه السلام) و اعلان جنگ دائمی با دشمنان او هویدا و آشکار است: «إنی سلم لمن سالمکم وحرب لمن حاربکم إلی یوم القیمة».

در این زیارت، بر جمیع افراد و گروه هایی که از ابتدا در اسلام انحراف به وجود آوردند و باعث دور شدن جمع کثیری از مسلمانان و انسان ها

از حقیقت اسلام شدند، لعن و نفرین شده است.

در این زیارت، یکی از بهترین راه های وجاهت و منزلت در نزد خداوند چنین ترسیم گردیده است: «أللّهم اجعلنی عندک وجیهاً بالحسین علیه السلام»؛ با دوستی حسین(علیه السلام) می توان محبوب خدا گردید.

با این زیارت، انسان دین و ایمان خویش را استوار و تا فرجام کار تضمین می کند و خود را در مرتبه قدم صدق و صادقش قرار می دهد: «أن یثبّت لی عندکم قدم صدق فی الدنیا والآخرة».

و بالاخره با این زیارت، زائر به دنبال آن است که حیات و ممات خویش را همانند زندگی و شهادت ائمه طاهرین(علیهم السلام) قرار دهد.

ما معتقدیم تا کسی از خصوصیات و تفسیر زیارت شریف عاشورا آگاه نگردیده، نباید لب به اعتراض گشاید و خود را تسلیم جهالت و نادانی خویش سازد و خاطرات و خواطر ذهنی و قلبی خویش را بدون آنکه پشتوانه علمی و مستندات فکری و دقیق داشته باشد، بیرون ریزد. متأسفانه گاه دیده می شود برخی افراد کم اطلاع درباره متن این زیارت شبهه افکنی می کنند و می گویند این همه لعن و نفرین چرا؟! گاه می گویند آیا اساساً در دین اسلام لعن و نفرین وجود دارد؟! آیا با لعن می توان در خود حالت معنوی را ایجاد کرد؟!

اینان غافل از آن هستند که تبرّی جستن از غیر خدا و شرک و ظلم و گناه، از فروع دین محسوب می گردد و چه بسا دو اصل مهم تولّی و تبرّی بر همه فروع دیگر از قبیل نماز و روزه مقدّم باشد.

این گروه غافل اند از اینکه اساساً برای تقرّب به موجود واقعی و محبوب حقیقی، باید از آنچه که انسان او را از آن واقعیت دور می سازد، تبرّی جست. تبرّی و تولّی به منزله دو بال هستند که هر کدام با دیگری معنا می پذیرد.

این دسته غافل اند از اینکه آگاهی اجمالی به قرآن کریم، انسان را متوجه این کار حکیمانه حق تعالی می سازد که آنان که هیچ امیدی به هدایتشان نیست و سدّ راه ایمان مؤمنان و اسلام مسلمانان می شوند، باید از رحمت حق تعالی دور گردند و اساساً سنت خداوند متعال بر این است که چنین افرادی در متن واقع عالم همیشه از رحمت الهی دورند و پیوسته مورد لعن خداوند می باشند و این نفرین مؤمنان بر

آنان، همسو با این سنت خدا تغییری را ایجاد نمی کند، بلکه تأکیدی بر سنّت لا یتغیر الهی است.

سنّت الهی بر آن است که عالمان و دانشمندانی که به وقت لزوم اظهار حقایق، عزلت و سکوت را اختیار، و از افشای حق خودداری می نمایند، برای همیشه، تا روز قیامت مورد لعن خداوند قرار گیرند. همانگونه که در

آیه 159 سوره بقره آمده است: إِنَّ الَّذِینَ یَکْتُمُونَ ما أَنْزَلْنا مِنَ الْبَیِّناتِ وَالْهُدی مِنْ بَعْدِ ما بَیَّنَّاهُ لِلنَّاسِ فِی الْکِتابِ أُولئِکَ یَلْعَنُهُمُ اللَّهُ وَیَلْعَنُهُمُ اللاَّعِنُونَ .

در شأن نزول این آیه از ابن عباس نقل شده که چند نفر از مسلمانان مانند معاذ بن جبل و فرزند او سعد بن معاذ و شخصی دیگر، در ارتباط‍ با نبوّت نبی خاتم، از دانشمندان یهود، مطالبی را از تورات پرسیدند و آن ها در پاسخ، واقع را کتمان کردند؛ چنین افرادی بر طبق این آیه شریفه مورد لعن دائمی خدا و ملائکه قرار گرفته و بر طبق این آیه، پنهان داشتن حقّ ، علت برای استحقاق لعن است و در هر موردی که چنین ملاکی وجود داشته باشد، چنین حکمی نیز وجود خواهد داشت؛ زیرا حکم تابع ملاک خود است.

کسانی که بر لعن و نفرین چنین افرادی خرده می گیرند، باید بدانند اساساً در فرهنگ اسلامی، حقیقت لعن متوقف بر این نیست که انسان یا افرادی با زبان ظاهری و یا ذکر باطنی، فرد و یا گروهی را لعن نمایند، بلکه کسانی که کتمان حق می کنند، همیشه مشمول لعن الهی و ملائکه خداوند می باشند و با عدم لعن انسان ها، واقعیت تغییر نخواهد کرد.

در اینجا این سؤال مطرح است: آیا کسانی که در مقابل ابا عبدالله الحسین(علیه السلام) ایستاده و آن حادثه عظیم و مصیبت

فجیع تاریخ را آفریدند و نیز کسانی که از قبل زمینه این واقعه را فراهم نموده، جمعی از مردم را در جهالت و نادانی نگه داشته، مانع از افشای حقایق شده، و به نحوی عمل نمودند که برخی پنداشتند، اینان از اهل بیت پیامبر(صلی الله علیه و آله) نبوده و خارجی اند، مشمول این آیه شریفه نمی شوند؟ آیا بر چنین افراد و گروهی عنوان پنهان کنندگان حق، صادق نیست ؟!

بنا بر احادیث و روایات معتبر، دانشمندان و عالمانی که علم خود را کتمان می کنند و در اختیار مردم قرار نمی دهند، مصداق این آیه شریفه اند. از امیر المؤمنین علی(علیه السلام) سؤال شد: بدترین مردم پس از شیطان و فرعون کیست ؟ فرمود

:«العلماء إذا فسدوا، هم المظهرون للأباطیل، الکاتمون للحقائق وفیهم قال الله عزّ وجلّ اولئک یلعنهم الله ویلعنهم اللاعنون».⁽¹⁾

علاوه بر اینکه قرآن، در آیات متعدّدی، لعن را مورد توجه قرار داده است، در کلمات و سیره پیامبر اکرم(صلی الله علیه و آله)، این مطلب به وضوع دیده می شود:

الف: هنگامی که پیامبر اسامه را در جنگ موته به عنوان امیر قرار داد، برخی از اصحاب پیامبر(صلی الله علیه و آله) از همراهی با او سر باز زدند؛ رسول خدا(صلی الله علیه و آله) فرمود:

«جهّزوا جیش اسامة لعن الله المتخلّف عنه حتّی قالها ثلاثاً».⁽²⁾راستی، چه کسانی متخلّفان از لشکر اسامه بودند؟ آیا آنان

کسانی غیر از صحابه پیامبراند؟ تاریخ چه کسانی را رقم زده و معرّفی می کند؟

ب: عائشه به مروان بن حکم گفت:

«إنّ رسول الله(صلی الله علیه و آله) لعن أباک وأنت فی صلبه».⁽¹⁾

در حدیث دیگر نیز عائشه به او می گوید: شنیدم پیامبر(صلی الله علیه و آله) به پدر و جدّ تو ابوالعاص بن امیه فرمود:

«إنّکم الشجرة الملعونة فی القرآن».⁽²⁾

بنابراین، اگر در زیارت عاشورا بنی امیه صریحاً مورد لعن و نفرین قرار گرفته اند، این امر ناشی از رفتار و گفتار رسول خدا(صلی الله علیه و آله) است.

الف- تفاوت میان لعن و سبّ

از برخی کتاب های لغت استفاده می شود که بین لعن و سبّ ، فرقی نیست؛ ولی برخی دیگر از واژه نگاران گفته اند: لعن و سبّ ، از حیث معنا فرق دارند.

لعن به معنای دور ساختن از رحمت خداوندی بوده، اما سبّ به معنای دشنام دادن و بدگویی نمودن است. در

مصباح المنیر، لعن به طرد و سبّ تفسیرشده، و فرقی بین این دو قائل نشده است، ولی در بسیاری از کتاب های لغت، لعن را به معنای دور ساختن از رحمت حق و دوری از خیر و جنت دانسته اند و در حقیقت، لعن را یک نوع عذاب قرار داده اند، اما سبّ ، مشتمل بر معنای عذاب نبوده، بلکه ناسزاگویی است، وشیطان را ازاین جهت لعین می گویندکه از آسمان طردشده است.

از کاربرد این دو واژه در قرآن به خوبی استفاده می شود که بین اینها فرق است، در آیه 108 انعام آمده است: وَلا تَسُبُّوا الَّذِینَ یَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ فَیَسُبُّوا اللَّهَ عَدْواً بِغَیْرِ عِلْمٍ کَذلِکَ زَیَّنَّا لِکُلِّ أُمَّةٍ عَمَلَهُمْ ثُمَّ إِلی رَبِّهِمْ مَرْجِعُهُمْ فَیُنَبِّئُهُمْ بِما کانُوا یَعْمَلُونَ .

در این آیه شریفه، خداوند از سبّ و دشنام دادن معبود مشرکین نهی فرموده است، چرا که آنها نیز مقابله به مثل کرده و خداوند متعال را از روی ظلم و جهل سبّ می کنند.

چه بسا، برخی چنین پندارند که در آیه شریفه، سبّ به صورت مطلق، اعم از اینکه نسبت به معبود مشرکین باشد یا غیر آن، مورد نهی قرار گرفته و در نتیجه سبّ حتی نسبت به غیر این مورد نیز حرام است. در حالی که به نظر می رسد ظاهر آیه شریفه نهی از مطلق سبّ نبوده، بلکه در خصوص معبود مشرکین و بت های آنان است؛ و این

دلالت بر حرمت مطلق سبّ حتی نسبت به ستمکاران که داخل در مورد آیه شریفه است، ندارد.

از دیگر سو، ادامه آیه شریفه دلالت دارد هر موردی که شخص مقابل، ممکن است در اثر سبّ نمودن، خداوند متعال را از روی ظلم و جهل مورد سبّ قرار دهد، سبّ حرام است؛ و به عبارت دیگر، علّت تحریم سبّ ، سبّ نادانان نسبت به خداوند متعال است. اما در موردی که چنین پیامدی ندارد و طرف مقابل، خداوند را مورد سبّ قرار نمی دهد، سبّ حرام نیست.

و خلاصه، تردیدی نیست که از آیات شریفه قرآن استفاده می شود که لعن ظالمین جایز و بلکه سنّت خداوند تبارک و تعالی است؛ اما سبّ معبود کفار جایز نیست و بین این دو از نظر متعلّق فرق است؛

یعنی متعلّق رجحان، لعن ظالمین است، امّا متعلّق حرمت سبّ ، معبود کفّار است.

از طرفی، امکان تحقّق سبّ نسبت به خداوند تبارک و تعالی از سوی کفّار وجود دارد، ولی امکان تحقق لعن نسبت به خداوند تبارک و تعالی از طرف مخالفان و کفّار موجود نمی باشد؛ چرا که این معنی قابل تصوّر نیست.

از تفاوت های بین سبّ و لعن آن است که در مفهوم و معنای سبّ ، اهانت و تنقیص دشنام داده شده معتبر است، و باید عنوانی باشد که موجب اهانت دیگری باشد؛ مانند اینکه به او «حمار» یا «کلب» یا «حیوان» خطاب

شود؛ و از این جهت، در سبّ ، قصد هتک و اهانت نیز معتبر است. مرحوم محقّق خوئی در مصباح الفقاهه⁽¹⁾آورده اند:

«الظاهر من العرف واللغة إعتبار الإهانة والتعبیر فی مفهوم السبّ وکونه تنقیصاً وإزراءً علی المسبوب وأنّه متّحد مع الشتم». مرحوم شیخ انصاری، تشخیص مصادیق سبّ را به عرف واگذار نموده است، که ما با مراجعه به عرف، می توانیم چنین شرطی را استفاده نماییم.

تفاوت دیگر، آن که سبّ از مصادیق قول زور است و از آیه شریفه وَاجْتَنِبُوا قَوْلَ الزُّورِ⁽²⁾حرمت آن استفاده می شود؛ چرا که مراد از «قول زور» کلام قبیح بوده و بهترین مصداق آن سبّ است؛ در حالی که روشن است «لعن» از مصادیق قول زور به شمار نمی رود. آری، اگر قول زور را به باطل تفسیر نموده و بگوییم مراد از آن، کلام

باطل و آن چه که متضمن معنای باطل است، می باشد؛ در این صورت، منحصر به افترا و دروغ خواهد بود. البته این مطلب، خالی از مناقشه نیست.

با مراجعه به روایات نیز می توانیم این تفاوت را استفاده نماییم؛ در روایتی که از پیامبر اکرم(صلی الله علیه و آله) رسیده، دو عنوان «برائت» و «سبّ » جدای از یکدیگر آمده است؛ در روایت صحیحی،

داود بن سرحان از امام صادق(علیه السلام) نقل می کند:

«قال: قال رسول الله(صلی الله علیه و آله) إذا رأیتم أهل الریب والبدع من بعدی فأظهروا البرائة منهم وأکثروا من سبّهم والقول فیهم والوقیعة، وباهتوهم کی لا یطمعوا فی الفساد فی الاسلام ویحذرهم الناس ولا یتعلّموا من بدعهم، یکتب الله لکم بذلک الحسنات ویرفع لکم به الدرجات فی الآخرة».⁽¹⁾

نتیجه این که از نظر قرآن و روایات، لعن و سبّ از جهات مختلفی متفاوت اند که به آن ها اشاره شد؛ و شاید از همین جهت است که مرحوم شیخ حرّ عاملی صاحب وسائل الشیعه، عنوان حرمت لعن مؤمن را جدای از حرمت سبّ مؤمن قرار داده، و این ها را در دو باب جدا ذکر نموده است.⁽²⁾

با این مطلب روشن می شود آنچه را که امیرالمؤمنین علی بن ابی طالب(علیه السلام) در ایام جنگ صفّین به یاران خود فرمودند:

«إنّی أکره لکم أن تکونوا سبّابین»؛⁽³⁾من کراهت دارم که شما سبّاب و دشنام

دهنده باشید. با مسأله لعن کاملاً تفاوت دارد؛ چرا که اگرچه لفظ‍ کراهت در روایات غالباً در حرمت استعمال شده و دلالت بر کراهت اصطلاحی ندارد، اما بالأخره آنچه که مورد نهی واقع شده، دشنام دادن

معاویه و یاران او است؛ و چه بسا حضرت انتظار داشتند در آن شرایط‍ حساس که باید همه به فکر جنگ و پیروز شدن بر دشمن باشند، خود را مشغول به امور لفظی و کلامی نکنند.

در برخی دیگر از منابع⁽¹⁾به جای واژه «سبّابین»، تعبیر «لعّانین» نیز آمده است:

«قال: کرهت لکم أن تکونوا لعّانین»؛ در این فرض نیز علاوه بر پاسخ فوق می گوییم: ممکن است در آن شرایط‍ ، اصحاب، کثرت لعن داشته اند و از این جهت، به صیغه مبالغه آمده است؛ لذا، حضرت کراهت خویش را از این گونه عمل کردن - زیادی در لعن - اعلام داشتند؛ و این مطلب روشن است که کثرت لعن، امری مرجوح است.

ب- حکم فقهی لعن

از بحث هایی که لازم است در اینجا به آن اشاره اجمالی شود، این است که لعن از نظر فقهی چه حکمی دارد؟

ظاهر آن است که بر حسب ادلّه فقهی می توان گفت لعن صادر از انسان نسبت به دشمنان دین به عنوان یک عمل مستحب و ارزشمند است و برای اثبات این مطلب می توان به این ادلّه استدلال نمود:

الف: استدلال به عمومات ادلّه رجحان دعا؛ زیرا، لعن از مصادیق دعا و درخواست از خداوند است، و لعن دعا

بر ضرر دیگری و دور

ساختن شخص از رحمت خداوند است؛ بنا براین، مشمول ادله دالّه بر رجحان دعا می شود و نمی توان گفت این ادلّه از مورد لعن انصراف دارد.

ب: لعن از مصادیق تبرّی است و تبرّی از دشمنان خدا و دشمنان رسول خدا(صلی الله علیه و آله) به طور مسلّم رجحان و بلکه در برخی موارد وجوب و لزوم دارد.

بله، می توان گفت تبرّی در صورت لزوم در دایره قلب است و چنانچه آدمی در دل تبرّی بجوید، کافی است؛ ولی لعن متقوّم به اظهار به زبان و الفاظ‍ است و این دلیل وجوب و یا رجحان این مرحله از تبرّی که اظهار زبانی است را اثبات نمی کند.

ج: لعن یک نوع انزجار از ظلم است و اگر ما به دلیل دوم توجه نکرده و مسأله تبرّی را عنوان نکنیم، مجرد این معنی که لعن یک نحو مخالفت با ظالم و انزجار از او است، برای عدم تردید در حکم به رجحان لعن دشمنان دین کافی است.

د: می دانیم رفتار و کردار پیامبر اکرم(صلی الله علیه و آله) و سایر معصومین(علیهم السلام) حجّت است و می توان از فعل آنان به صورت مطلق بر جواز به معنی اعمّ ، استدلال کرد؛ لکن در موارد خاص با توجه به موضوع و قرائن موجود، می توان نوع خاصی از انواع سه گانه جواز را به اثبات رساند. و در مورد بحث، با توجه به موضوع حکم، می توان گفت: اگر از

قرائن، وجوب هم قابل اثبات نباشد، حدّاقل مطلق رجحان ثابت است.

ه‍ -: بعید نیست که بتوان گفت لعین و دور از رحمت خداوند بودن از صفات بارز شیطان است و چیزی که مناسب با اوصاف شیطانی است، اظهار به آن به هر نحوی رجحان دارد؛ چرا که این اظهار، در واقع مخالفت با شیطان و هر عمل شیطانی است.

و: از برخی آیات شریفه قرآن، چه بسا بتوان وجوب لعن را استفاده کرد. می توان گفت آیه شریفه أُولئِکَ یَلْعَنُهُمُ اللَّهُ وَیَلْعَنُهُمُ اللاَّعِنُونَ ⁽¹⁾جمله خبری است و در مقام امر و انشاء ظهور در وجوب دارد، یعنی بر همه لعنت کنندگان، لعنت چنین افرادی واجب است.

در اینجا مناسب است به کلامی که ابن ابی الحدید در این زمینه آورده، بپردازیم:

ابن ابی الحدید در شرح نهج البلاغه⁽²⁾مطالبی از ابو المعالی جوینی و نیز اعتراض استادش ابوجعفر نقیب بر ایشان را نقل نموده که خلاصه ای از آن را در اینجا ذکر می نمایم:

در مطلب اول ابو المعالی می گوید: پیامبر(صلی الله علیه و آله) از قضاوت دیگران در مورد اصحاب خویش و آنچه که بین آنان واقع شده است و اختلافاتی که میان آنان

بوده نهی کرده و فرموده است: إیّاکم وما شجر بین صحابتی. سپس آورده است: ما از حقایق قضایایی که در صدر اسلام بین صحابه واقع شده است، به جهت فاصله زمانی بسیار زیادی که با آنها داریم، بی اطلاع بوده و نباید پیرامون آن ها بحث نماییم و اگرچه فردی از آنان گرفتار خطا شده باشد؛ و بر ما لازم است حداقل زوجه رسول خدا(صلی الله علیه و آله) یعنی عائشه و پسر عمّه آنحضرت یعنی زبیر و نیز طلحه را حفظ‍ نموده و پیرامون آنها سخن ناسزایی نگوییم.

در مطلب دوم او می گوید: چه چیزی بر ما واجب می کند که شخصی از مسلمانان را لعن نماییم یا از او تبرّی بجوییم ؟! و اساساً چه

ثوابی بر لعنت و برائت مترتّب است ؟! و آیا خداوند در قیامت از کسی که دیگری را لعن نکرده، بازخواست می کند و یا از کسی که لعن فرستاده است ؟ اگر انسان در تمام طول زندگی اش ابلیس را هم لعن ننماید، نمی توانیم بگوییم این شخص گناهکار است. بلکه باید گفت اگر مسلمانی به جای لعن، استغفار نماید، این عمل برای او از لعن کردن بهتر است.

سپس در مطلب سوم آورده است: چگونه جایز است کسانی را که خداوند بین رسول اش و بین آنان مودّت قرار داده لعن کنیم ؟ و حال آنکه به تصریح مفسّرین عامّه آیه شریفه عَسَی اللَّهُ أَنْ یَجْعَلَ بَیْنَکُمْ وَ بَیْنَ الَّذِینَ عادَیْتُمْ مِنْهُمْ مَوَدَّةً ⁽¹⁾در مورد ابوسفیان و آل او نازل شده است، افزون بر این، جمیع آنچه را که شیعه نقل می کند یعنی اختلاف بین اصحاب و مشاجره بین آنها، هیچکدام ثابت نیست و اصحاب رسول خدا(صلی الله علیه و آله) مانند فرزندان یک مادر بوده و هیچکدام در باطن از دیگری کدورتی در دل نداشته و بین آنها هیچ اختلاف و نزاعی نبوده است.

ابن ابی الحدید می گوید: در محضر استاد ابوجعفر نقیب یحیی بن محمد العلوی البصری بودم، او پس از نقل کلام جوینی گفت: در گذشته ایام از برخی از علماء زیدیه در ردّ کلام ابو المعالی مطالبی را دیده ام که به خط‍ خود یادداشت نموده ام؛ سپس از میان کتاب هایش، نوشته ای را به ما داد که در همان مجلس خواندیم و همه تحسین نمودند و خلاصه آن چنین است:

1 - خداوند تبارک و تعالی دشمنی با دشمنانش را واجب نموده، همان طوری که دوستی با دوستانش را واجب فرموده است، به همین جهت در قرآن کریم آمده است:

لا تَجِدُ قَوْماً یُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَ الْیَوْمِ الآْخِرِ یُوادُّونَ مَنْ حَادَّ اللَّهَ وَ رَسُولَهُ وَ لَوْ کانُوا آباءَهُمْ أَوْ أَبْناءَهُمْ أَوْ إِخْوانَهُمْ أَوْ عَشِیرَتَهُمْ ⁽¹⁾و همین طور در آیه ای دیگر نیز فرموده

است: وَلَوْ کانُوا یُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَالنَّبِیِّ وَما أُنْزِلَ إِلَیْهِ مَا اتَّخَذُوهُمْ أَوْلِیاءَ⁽²⁾و در کریمه ی دیگر نیز آمده است: لا تَتَوَلَّوْا قَوْماً غَضِبَ اللَّهُ عَلَیْهِمْ ⁽³⁾.

افزون بر این آیات شریفه، اجماع مسلمین بر وجوب دشمنی با دشمنان خدا و دوستی با اولیاء اوست و در روایات نیز، حبّ در راه خدا و بغض در راه خدا واجب شمرده شده است.

آری، اگر این آیات و روایات و اجماع در کار نبود، با هیچ کس دشمنی نمی داشتیم و از هیچ کس تبرّی نمی جستیم.

2 - اینکه جوینی به دلیل دور بودن زمان صحابه از ما، می گوید: نباید در مسائل آنان اظهار نظر کنیم در جواب می گوییم: اگر خداوند در قیامت بفرماید: اگرچه آنها از دیدگان ظاهری شما دور بودند اما از قلوب و گوش های شما غایب نبوده و شما اخبار صحیح و معتبری در مورد آنان داشتید و با همان اخبار صحیح باید خود را ملزم به دوستی نبی و دوستی کسانی که او را تصدیق کرده اند و دشمنی کسانی که با

او دشمن بوده اند، می نمودید. در آن روز چه جوابی خواهید داشت ؟ آیا شما نمی ترسید که از مصادیق این آیه شریفه باشید: رَبَّنا إِنَّا أَطَعْنا سادَتَنا وَ کُبَراءَنا فَأَضَلُّونَا السَّبِیلاَ.⁽¹⁾

3 - با مراجعه به قرآن کریم از آیات شریفه آن وجوب لعن استفاده می شود. چرا که در قرآن آمده است: أُولئِکَ یَلْعَنُهُمُ اللَّهُ وَیَلْعَنُهُمُ اللاَّعِنُونَ ⁽²⁾خبر در این آیه شریفه در مقام امر و انشاء است، یعنی بر همه لعن کنندگان لعن چنین افرادی واجب است. در آیه دیگر خداوند تبارک و تعالی می فرماید: لُعِنَ الَّذِینَ کَفَرُوا مِنْ بَنِی إِسْرائِیلَ عَلی لِسانِ داوُدَ⁽³⁾در این آیه خداوند متعال، گنهکاران و کافران از بنی اسرائیل را به زبان پیامبر بزرگوارش حضرت داود(علیه السلام) مورد لعن قرار داده است و همین طور آیات 78 سوره ص و 57 و 61 سوره احزاب. و به دنبال این آیات فرموده: إِنَّ اللَّهَ لَعَنَ الْکافِرِینَ وَأَعَدَّ لَهُمْ سَعِیراً⁽⁴⁾. پس در مقابل سؤال جوینی که می گوید: چه چیزی بر ما لعن را واجب می کند، باید گفت: آیات متعددی از قرآن بیان گر وجوب لعن نسبت به برخی از افراد است.

4 - این مطلب که ابوالمعالی می گوید چه ثوابی بر لعن مترتّب است و همین طور مطالب بعدی او، ناشی از عدم اطلاع و جهالت او است، چرا که بر حسب آیات قرآن، لعن از مصادیق اطاعت خدا است و اگر

به نحو صحیح انجام گیرد، فاعل

او استحقاق ثواب دارد و ملاک صحت آن این است که لعن از روی میل نفسانی نبوده و شخص ملعون از نظر خداوند استحقاق لعن را نیز داشته باشد. آری، اگر نزد خداوند، لعن برخی جایز نمی بود، هرگز آن را از معالم شرع قرار نمی داد و در قرآن به صورت مکرّر از آن یاد نمی کرد و نمی فرمود: وَغَضِبَ اللَّهُ عَلَیْهِ وَلَعَنَهُ ،⁽¹⁾زیرا مراد از کلمه «لعنه» آن است که دیگران را امر به لعن می فرماید و اگر مراد هم این نباشد باید گفت، از این آیه شریفه استفاده می شود که ما نیز می توانیم و بلکه باید لعن نماییم، چرا که خداوند آنان را لعن فرموده است. و آیا می توان گفت که خداوند انسانی را لعن فرموده اما بر دیگران لعنت فرستادن بر او جایز نیست ؟! چنین مطلبی را عقل اجازه نمی دهد.

سپس آورده است که آیا جوینی نمی داند که خداوند به ولایت و محبت دوستان خود و دشمنی دشمنان خویش امر فرموده است ؟! آیا نمی داند همانطوری که از تولّی سؤال می کند، از تبرّی نیز می پرسد؟ او باید بداند: نتیجه دوستی با دشمن خدا، خروج از ولایت خداوند است و اگر مودّت با آنان باطل باشد به ناچار، ضرورت برائت و دشمنی با آنان ثابت است، چرا که اجماع مسلمین

بر آن است که بین مودت و برائت، شق سوم و واسطه سومی وجود ندارد.

5 - اینکه جوینی گفته است به جای لعن، سفارش به استغفار کرده است؛ باید در جواب او گفت: بر طبق مبانی قرآنی در موارد وجوب لعن، استغفار بی فایده است، چرا که چنین شخصی ترک واجب کرده

و عاصی است و نسبت به کسی که خداوند امر به تبرّی از کرده است و با امر او مخالفت نموده و مصرّ بر معاصی است، توبه و استغفار برای او مورد قبول واقع نمی شود و تارک لعن بر شیطان با عدم اعتقاد به وجوب لعن، کافر و با اعتقاد به وجوب لعن، خطا کار است.

سپس در ادامه نوشتار مطالب مفصّلی پیرامون لعن بر یزید و امثال او آورده است و می گوید: در میان اصحاب پیامبر افرادی مانند مغیره بن شعبه بوده اند که عده ای شهادت بر ارتکاب او به زنا داده اند و عمر بن الخطاب نسبت به شهود او انکاری نکرد و نگفت نسبت به اصحاب رسول خدا(صلی الله علیه و آله) و کارهای زشت آنها باید از قضاوت خودداری نمود، بلکه شهادت شهود را استماع کرده، لیکن چون به چهار نفر نرسید، ترتیب اثر نداد. اگر واقعاً روایت

«أصحابی کالنجوم بأیّهم اقتدیتم اهتدیتم» صحیح می بود باید مغیره به این روایت تمسّک می جست، در حالی که چنین حرفی را نزد.

و همین طور شخص دیگری به نام قدامه بن مظعون در زمان عمر مرتکب شرب خمر شد و عمر بر او حدّ را جاری کرد، در

حالی که او از اصحاب پیامبر بلکه از اصحاب بدر بود و مشهور آن است که بدریون از اهل بهشت می باشند. و خود او نیز در مقابل اعتراض نکرد و به کلام پیامبر(صلی الله علیه و آله) تمسک نجست.

همین طور موارد دیگری را به عنوان نقض بیان نموده است و در ادامه آورده است: کسانی که می خواهند از اختلاف صحابه و طعنه زدن برخی از آنان نسبت به یکدیگر و قدح آنان نسبت به هم اطّلاع بیشتری پیدا کنند به کتاب نظّام مراجعه نمایند و نکته مهم و قابل توجه در اینجا این است که جاحظ‍ در مورد نظّام گفته است: او شدیدترین

مردم مخالفت با شیعه بوده است، به این دلیل که شیعه طعن فراوان بر صحابه دارند. ولی با آن که اینکه مطاعن زیادی در مورد شیعه نقل می کند، چند برابر آن را در مورد صحابه وارد می نماید و جاحظ‍ از برخی از رؤساء معتزله نقل نموده که اشتباه ابوحنیفه در باب احکام بسیار است چون جماعت کثیری از مسلمین را گمراه نموده و اشتباه حمّاد بن ابی سلیمان از او بزرگتر است چون ابوحنیفه شاگرد او در حدیث بوده است تا می رسد به اینکه اشتباه ابن مسعود که از اصحاب پیامبر(صلی الله علیه و آله) بوده، از همه اینها بزرگتر و بیشتر است، زیرا او اول کسی است که مبادرت به قیاس نمود و دین را با رأی خودش تنظیم کرد.

ثمامه بن اشرس که در خراسان از ملازمین رشید بن مهدی بود کتابی در

رد ابوحنیفه نسبت به مسأله قیاس و اجتهاد به رأی نوشت و هنگامی که در مورد این کتاب از او سؤال شد، در جواب گفت: این کتاب را فقط‍ در ردّ ابی حنیفه ننوشته ام، بلکه در ردّ همه کسانی که قبل از او در اسلام مسأله رأی را مطرح نمودند از قبیل علقمه بن قیس و اسود بن یزید و عبدالله بن مسعود نیز نوشته ام.

جاحظ‍ در کتاب معروف خود به نام توحید آورده است: ابوهریره شخص موثّقی در نقل حدیث از رسول خدا(صلی الله علیه و آله) نبوده است و علی بن ابی طالب(علیه السلام) او را توثیق ننمود، بلکه متّهم و مورد قدح قرار داد و همین طور عمر و عائشه نسبت به او چنین نظری داشتند. در پی آورده است: حال چگونه می توانیم بگوییم تمام صحابه عادل اند در حالی که از جمله آنان حکم بن ابی العاص است که دشمن رسول خدا(صلی الله علیه و آله) بود و نیز ولید بن عُقبه می باشد که به تصریح قرآن در آیه شریفه إِنْ جاءَکُمْ

فاسِقٌ بِنَبَإٍ فَتَبَیَّنُوا⁽¹⁾فاسق شمرده شده است و همین طور بُسر بن أبی ارطاه که عدوّ خدا و رسول بوده است.

سپس آورده است: تعجّب از حشویه و اصحاب حدیث از اهل سنت است که از طرفی معتقد به معصیت انبیاء الهی هستند و در مقابل کسانی که این عقیده را انکار می کنند ایستاده و

آنها را مورد طعن قرار می دهند و آنان را مخالف نص قرآن می دانند. و از طرف دیگر اگر نسبت به عمرو بن عاص یا معاویه و یا امثال اینها حرفی زده شود و معصیتی به آنان منسوب گردد، چهره های آنها برافروخته و گردن ها کشیده و چشم ها از حدقه بیرون می افتد و با عنوان اینکه این شخص رافضی است و صحابه را سبّ می کند با او برخورد می نمایند.

او می گوید: اگر آنان در مورد اعتقاد به معصیت پیامبران بگویند که ما از نصوص قرآن تبعیت می کنیم؛ ما در جواب می گوییم نسبت به برائت از جمیع گنهکاران نیز باید از نصوص قرآن تبعیت کنید. زیرا در قرآن مجید می فرماید: لا تَجِدُ قَوْماً یُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَالْیَوْمِ الآْخِرِ یُوادُّونَ مَنْ حَادَّ اللَّهَ وَرَسُولَهُ .⁽²⁾

این بود اجمالی از نوشتار مفصّلی که ابن ابی الحدید در این زمینه نقل می نماید. او با نقل مفصل این نوشتار گویا اساس مطلب را پذیرفته و در مورد لعن هیچ تعلیقه ای را نیاورده، اگرچه نسبت به برخی از موارد در مقام توجیه برآمده است و در ادامه می گوید: علی(علیه السلام) در نزد ما به منزله پیامبر(صلی الله علیه و آله) است و قول و فعل او حجت است و اطاعت او

واجب است و چنانچه او از شخصی تبرّی جسته باشد ما هم از او،

ولی امروزه در میان جامعه اسلامی ما، افرادی تحت عنوان روشنفکری به دنبال زدودن لعن و حذف آن از فرهنگ دینی مسلمانان اند؛ گاه با این پندار که لعن با فطرت و حقیقت انسانیت سازگاری ندارد؛ و گاه با این فریاد که باید به دنبال احیا و بیداری مبتنی بر هم زیستی با سایر مذاهب و ادیان و حتی با کفّار و بت پرستان بود؛ و آنقدر دایره آزاد اندیشی خود را توسعه می دهند که با جهالت تمام می گویند: دینی که در او لعن و نفرین نسبت به دیگران باشد، دین جامعی نیست.

آیا می توان گفت طرفداران حق و حقیقت و یکتاپرستی، نباید کسانی را که طرفدار بی دینی و بت پرستی اند و یا کسانی که به دنبال ترویج اباحه گری و لامذهبی در جامعه اند را لعن و نفرین کنند؟!

ما بر این باوریم که انسان بر حسب فطرت خدایی خود در مرحله ای قرار می گیرد که راه مقابله با باطل و کفر و الحاد را لعن می داند، و با این

عمل، به ایمان و اعتقاد خود صلابت و استحکام بخشیده، وبر باطل بودن افکار ملحدین و مخالفین، مهر دائمی بطلان می زند.

لعن در حقیقت یک شعار برخاسته از شعوری ریشه دار و عمیق است؛ لعن فریادی است که از اعماق ایمان و ژرفای آگاهی سر داده

می شود؛ لعن، اعلام ناامیدی همیشگی از ملعون، و مطرود بودن دائمی اوست: وَإِنَّ عَلَیْکَ لَعْنَتِی إِلَی یَوْمِ الدِّینِ .⁽¹⁾

در خاتمه، یادآور می شویم:

آنچه بیان شد، اشاره ای به مبانی علمی این بحث بود، امّا در شرایط‍ کنونی که وحدت امّت اسلامی از هر امری لازم تر و واجب تر است، و ممکن است با چنین عملی به صورت آشکار، به اختلافات میان مسلمانان دامن زده شود، هرگز به لعن آشکار نسبت به کسانی که گروهی از مسلمانان به اشتباه از آنان طرفداری می کنند، توصیه نمی کنم؛ زیرا، مراقبت از اساس اسلام لازم است. و این امر، رهین اتحاد و یکپارچگی امّت اسلامی است.

معرفی کتاب

کتابی که در پیش روی دارید، تحقیقی است عالمانه و به دور از تعصّب، از استاد بزرگوار حضرت آیت الله آقای حاج شیخ حسین کریمی قمی که به حقّ از محقّقین برجسته حوزه علمیه قم و از اساتید مبرّز حوزه و دانشگاه می باشند و اجتهاد مطلق ایشان در سال های بسی دور، به تأیید بزرگان و اعاظم، از جمله والد معظّم مرجع بزرگوار حضرت آیت الله العظمی آقای حاج شیخ محمد فاضل لنکرانی(قدس سره) رسیده است.

در این کتاب، شبهات مربوط‍ به سند زیارت عاشورا به صورت بسیار دقیق و فنّی پاسخ داده شده و معظّم له اثبات فرموده اند که این

زیارت حتی با صد سلام و صد لعن، معتبر و دارای سندی صحیح و قابل اعتماد می باشد.

امید است محققان، بلکه جمیع مؤمنین و مؤمنات از مباحث این کتاب پر ارج استفاده برند.

این جانب به سهم خود از همت بلند ایشان تقدیر و تشکر دارم و آرزومندم همگان هرچه بیشتر در دنیا و آخرت مورد عنایت خاص ابا عبدالله الحسین(علیه السلام) قرار گیرند.

هم چنین لازم می دانم از محقّقین مرکز فقهی ائمّه اطهار(علیهم السلام) و معاونت پژوهشی مرکز، جناب مستطاب فاضل گرانقدر آقای دکتر مقدادی و مدیر محترم و معزّز، حضرت حجت الاسلام والمسلمین آقای شیخ محمد رضا فاضل کاشانی که در به ثمر رساندن این اثر، سهم بسزایی داشتند، تشکّر و سپاسگزاری نمایم.

ألّلهمّ اجعل مماتی قتلاً فی سبیلک بحقّ محمّد وآله الطاهرین سلام الله علیهم أجمعین.

حوزه علمیه قم

(صانها الله تعالی عن حوادث الدهر)

مرکز فقهی ائمه اطهار(علیهم السلام)

محمد جواد فاضل لنکرانی

گفتارگشایی

اشاره

بحث و بررسی پیرامون زیارت شریف عاشورا، سند آن و پاسخ به شبهه های وارد شده، مزاجی سالم و فرصتی طولانی می طلبد که متأسفانه هر دو امر درباره این حقیر به کاستی گراییده است. لیکن به درخواست آیت الله زاده معظم حجت الاسلام والمسلمین حاج شیخ جواد فاضل لنکرانی و بر اساس تقدیم اهم بر مهم، دفاع از حق و اصول مذهب را بر سلامتی خود مقدم داشته و با بضاعت مزجات⁽¹⁾و استمداد از درگاه خداوند متعال بدین بحث می پردازم«ولا حول ولا قوة الا بالله العلی العظیم».

نکاتی پیرامون اعتبار زیارت عاشورا

اشاره

پیش از شروع بحث، بیان چند مطلب لازم است:

الف - این نوشتار درباره حجیت زیارت عاشورای معروف که شامل بر صد لعن و سلام است، می باشد و تلاش

نگارنده در پاسخ به

پندار بعضی از نویسندگان است که از یک قرن قبل به بهانه وحدت جامعه اسلامی، خواندن زیارت عاشورا را دامن زدن به اختلاف بین شیعه و سنی دانسته و درصدد برآمده اند که از راه ضعف سند، آن را از اعتبار ساقط‍ نمایند. در مجموع حجیت و اعتبار این زیارت مقدس و شریف با ده روش به اثبات می رسد، این روشها عبارتند از:

1 - روش روایی و رجالی، استفاده از شیوه رجالی و اثبات اعتبار آحاد راویان سند که میان متأخرین مرسوم است.

2 - اثبات اعتبار متن از راه قرائن مفید علم یا اطمینان به صدور متن از معصوم که بین قدمای اصحاب مرسوم بوده است.

3 - اثبات اعتبار از راه قاعده تسامح در مستحبات که پشتوانه آن احادیث صحیحه می باشد. مرحوم ملا حبیب الله کاشانی و بعضی دیگر این راه را برگزیده اند.

4 - اثبات اعتبار توسط‍ اجماع قولی و عملی فقهای امامیه و سیره متشرعه.

5 - اثبات اعتبار از راه علوّ متن.

6 - اثبات اعتبار از طریق برکات و ثمرات مرتّب بر خواندن این زیارت، که آن را برهان أنّ می نامند.⁽¹⁾

7 - اثبات اعتبار به وسیله اسناد تاریخی.

8 - اثبات اعتبار از راه مکاشفات.

9 - اثبات اعتبار از راه رؤیاهای صادقه.

البته، دو روش اخیر مبنی بر حجیت خواب و مکاشفات غیرمعصوم می باشد که پذیرش آن در بین امامیه به نحو موجبه جزئیه است و دست کم در این مجال به عنوان تأیید قابل پذیرش است.

10 - اثبات اعتبار از راه شهرت روایی و عملی است که صاحب کتاب «شفاء الصدور» به آن تمایل دارد.

ب‍ - از متون و منابع کهن منابع زیارت عاشورا، کتاب «مصباح المتهجد» صغیر و کبیر شیخ طوسی⁽¹⁾و «کامل

الزیارات» ابن قولویه و

«المزار الکبیر» محمد بن جعفر مشهدی و «مصباح الزائر» سید بن طاووس و «المصباح» کفعمی می باشد.

مرحوم شیخ طوسی این زیارت را به سه طریق از امام باقر و امام صادق(علیه السلام) و مرحوم ابن قولویه به دو طریق نقل کرده اند. روایتی که از امام باقر(علیه السلام) نقل شده منتهی به علقمه بن محمد حضرمی و حدیث امام صادق(علیه السلام) منتهی به صفوان بن مهران جمّال می شود.

ج‍ - ابن مشهدی در مقدمه کتاب «المزار الکبیر» تصریح کرده که روایات این کتاب از ثقات اصحاب نقل شده است. از این جهت توثیق عام محقق می شود و مرسلات این کتاب به مثابه مرسلات ابن ابی عمیر حجت می باشد. همان گونه که مرحوم آیت الله خوئی نسبت به روات «کامل الزیارات» اختیار کرده است.

د - عقیده نگارنده بر این است که زیارت عاشورای معروف که مشتمل بر صد لعن و سلام است از زیارات صحیحه به اصطلاح قدما و نیز به اصطلاح متأخرین است و مفاد آن موافق با آیات قرآن و سنت قطعی است؛ زیرا این زیارت علاوه بر علوّ متن، مشتمل بر اصل تولای حق و تبرای از باطل، امر به معروف و نهی از منکر، نفرین بر ظالم و طرفداری از مظلوم، ترسیم صراط‍ مستقیم و تمیز آن از راه منحرفین

می باشدکه تماماً از ضروریات دین و مسلّمات مذهب اهل بیت(علیهم السلام) است.

ه‍ -- حدیث صحیح در نزد قدما به حدیثی گفته می شود که موثوق الصدور باشد و این وثوق صدور می تواند از ناحیه سلسله راویان یا از راه علو متن و قرائن مفید حاصل شود.

این زیارت هر دو جهت را داراست، نسبت به صحت نزد قدما محفوف به قراین بسیاری است که در مجموع وثوق به صدور را می رساند، از این رو در طول تاریخ مورد ترغیب علما و تشویق فقهای راستین و مراجع دین بوده است

و 45 شخصیت علمی درباره آن مقاله یا کتاب نوشته اند⁽¹⁾و فواید و برکات آن بر همه اهل اسلام روشن و هویدا است.

و - همان گونه که پیش تر گفته شد، برخی اظهار داشته اند این زیارت، برگشت به تاریخ گذشته و موجب تفرقه بین مسلمانان است و مصلحت در حذف فقرات حاوی لعن بر قاتلان سید الشهداء می باشد؛ زیرا مانع وحدت است و ما نباید وحدت مسلمین را فدای یک امر تاریخی کنیم. گذشتگان مسؤول کار خود می باشند و ما هم مسؤول حفظ‍ وحدت مسلمانان هستیم.

در جواب اینان باید گفت که تشخیص این امر به عهده اولیای مسلمین است، هرگاه مقامات مسؤول لزوم ترک امری را برای انجام امر مهم تری تشخیص دهند، آن را به عنوان امر ثانوی ونه اولی و از باب تقدیم اهم برمهم به هنگام مزاحمت در مقام اجرا وامتثال احکام می پذیریم.

ز - امامت نزد شیعیان از امور اعتقادی است که با نصب خدای متعال و با ابلاغ پیامبر اسلام(صلی الله علیه و آله) صورت گرفته است و مصادیق آن ائمه اثنی عشر(علیهم السلام)می باشند؛ اولین آنان علی بن ابی طالب(علیه السلام) و آخرین آنان حضرت مهدی موعود امام زمان حجت بن الحسن العسکری (عج الله تعالی فرجه الشریف) است. طبق روایات، انکار

امامت یکی از آنان مساوی با انکار امامت همگی می باشد. این منظومه پیوسته تا پایان عمر دنیا باقی است و در این زمان ولایت و امامت بر عهده امام دوازدهم است که در پرده استتار و منتظر فرمان خدا برای ظهور و تأسیس حکومت عدل جهانی است.

بر این اساس پرداختن به امر امامت و برگشت به تاریخ، پرداختن به یک امر تاریخی محض نیست، بلکه در واقع بررسی یک امر کلامی و عقیدتی است و دلیل کلامی بودن آن حدیث قطعی الصدور

«من مات ولم یعرف امام زمانه مات میتة الجاهلیة»،⁽¹⁾و حدیث قطعی الصدور

«ستفترق امتی ثلاثة وسبعین فرقة منها فرقة ناجیة والباقی فی النار» می باشد.⁽²⁾

بنابراین زنده نگه داشتن حادثه کربلا، احیای ارزش های اسلامی است، نه بررسی و پرداختن به یک حادثه صرفاً تاریخی، و آن چه نباید به آن پرداخت امور تاریخی بیهوده و بی هدف است، نه وقایع پیام آور و حافظ‍ ارزشها.

شد مکرّر عزای او که همه بشوند آگه از مرام حسین

امام حسین(علیه السلام) قرآن مجسّم و ممثّل تمام ارزش ها و اهداف مقدس انبیا و اولیا است که باید تا ابد راه و روش او زنده و محفوظ‍ بماند و این زیارت برای تحقق اهداف امام باید همه ساله، بلکه همه روزه خوانده شود تا«کلّ ارض کربلا وکلّ یوم عاشورا» برای نسل های بعد به فراموشی سپرده نشود.

گفتار نخست

گفتار نخست: بررسی روش های اثبات اعتبار زیارت عاشورا

1- روش متأخرین

اشاره

اینک با توجه به آنچه گفته شد وارد بررسی سند به شیوه متأخرین و جواب بعضی از شبهات در مورد این زیارت شریف می شویم:

همان طور که قبلاً گفته شد، زیارت عاشورا در کتاب های مصباح کبیر و صغیر شیخ طوسی و کامل الزیارات ابن قولویه و مصباح الزائر ابن طاووس و المزار الکبیر ابن مشهدی و بحار الانوار و کتاب های دیگر مذکور است.⁽¹⁾

بعضی نوشته اند این زیارت طبق نوشته سید بن طاووس در مصباح الزائر، در کتاب مصباح کبیر شیخ طوسی بدون صد لعن و صد سلام است، لذا مرحوم سید بن طاووس زیارت کامل

را از مصباح صغیر شیخ نقل کرده است. بدین ترتیب، این مستشکل با این کلام هم کتاب

مصباح کبیر شیخ را از مدار خارج می کند و هم مصباح صغیر را دچار خدشه می نماید و هم سید بن طاووس را زیر سؤال می برد. بنابراین زیارت کامل را منحصر به مصباح صغیر و کتاب کامل الزیارات کرده است و این را دلیل تحریف به زیاده در نسخه های دیگر مصباح کبیر دانسته است.⁽¹⁾

لیکن این که متن کامل زیارت، منحصر به این دو کتاب باشد، مردود است؛ زیرا در کتاب های دیگر که یکی از آنها کتاب المزار الکبیر ابن مشهدی است (که مؤلف در مقدمه آن تضمین وثاقت راویان سند احادیث آن را نموده است) این زیارت به نحو کامل موجود است. از آنجا که مؤلف این کتاب مرحوم جعفر بن محمد مشهدی از علمای مورد وثوق می باشد بی گمان با تضمین مؤلف، روات کتاب توثیق کلی می شوند و مرسلات آن کتاب در حکم مسانید معتبر شناخته می شود و در

نتیجه ادعای تحریف این زیارت، افترایی بیش نخواهد بود. صاحب کتاب «شفاء الصدور» در پایان بحث سند اظهار داشته است که در اعتبار روایت شک و تردیدی نیست و علمای شیعه در تمامی اعصار و تطاول ایام به این روایت پایبند بوده و غالباً آن را از اوراد لازمه و اذکار دائمه خود قرار داده اند.

با وجود این که بعضی سندهای آن صحیح و بعضی حسن است و فی الجمله وثاقت سند بر مشرب تحقیق به هیچ وجه جای تأمّل نیست، بدین ترتیب احدی از علما در این جهت سخنی نگفته و تأملی نکرده است.⁽¹⁾

در هر حال زیارت عاشورا که مشتمل بر صد لعن و سلام می باشد از امام محمد باقر و امام صادق(علیه السلام) در کتب امامیه به چند طریق مذکور است.

الف- بررسی سند زیارت در کتاب کامل الزیارات

جعفر بن محمد بن قولویه در کتاب کامل الزیارات (باب 71) آن را به دو سند از حضرت امام باقر(علیه السلام) ذکر کرده است.

سند اول: حکیم بن داود و غیره از محمد بن موسی همدانی از محمد بن خالد طیالسی از سیف بن عمیره و صالح بن عقبه از علقمه بن محمد حضرمی از امام باقر(علیه السلام).

سند دوم: محمد بن اسماعیل از صالح بن عقبه از مالک جهنی از امام باقر(علیه السلام).

مرحوم ابن قولویه در مقدمه کتاب کامل الزیارات فرموده اند روایاتی که در این کتاب درج شده همگی از مشایخ ثقات واصل شده است. در نتیجه وی با این گفتار 388 راوی را توثیق کرده است، البته به عقیده اکثر علما، این جمله تنها مربوط‍ به آخرین حلقه نزولی سند است؛ یعنی افرادی که نسبت به او (ابن قولویه) دارای رابطه استادی

می باشند و آنها 32 نفر از مشایخ بدون واسطه ایشان هستند. در هر حال چون حکیم بن داود در آخرین حلقه نزولی است به هر دو وجه مشمول توثیق ابن قولویه می شود.⁽¹⁾

محمد بن موسی همدانی نیز گرچه توثیق صریح ندارد، ولی نجاشی او را ذکر کرده و اظهار نموده است که قمیون گفته اند وی غالی و نزد بعضی، از جاعلین است والله اعلم. از آن جا که نجاشی در مقدمه کتابش گفته است که من از سلف صالح در این کتاب درج می کنم و چون به نقل دیگران اکتفا کرده و با جمله «والله اعلم» آنان را زیر سؤال برده است و نه محمد بن موسی را، از این شیوه کلام کشف می شود محمد بن موسی نزد ایشان نقطه ضعف ندارد و عموم سلف صالح شامل او

می شود. همچنین ایشان محمد بن خالد طیالسی را هم ذکر نموده و جرحی در باره وی ارائه نکرده است.⁽¹⁾

در حلقه سوم از سند اول، دو نفر قرار دارند؛ سیف بن عمیره که ثقه است و دومین آنان صالح بن عقبه است. از این رو چنانچه صالح توثیق نشود، ضرری به سند وارد نمی گردد و علقمه بن محمد حضرمی هم در سند شیخ هم طراز صفوان است که به آن اشاره شد. به هر روی از آن جا که صاحب شفاء الصدور از عهده این بحث به نحو اکمل بر آمده اند مشتاقان برای استفاده بیشتر می توانند به آن رجوع کنند.

ب- بررسی سند زیارت در کتاب مصباح المتهجد

سند شیخ الطائفه در کتاب مصباح المتهجد بدین ترتیب است:

مرحوم شیخ طوسی در این کتاب از امام باقر(علیه السلام) به دو سند و از امام صادق(علیه السلام) به یک سند زیارت را نقل کرده است.

در این مختصر ابتدا نظر به سند سوم است که منتهی به امام صادق(علیه السلام) می شود. سند مزبور بدین قرار است:

محمد بن خالد طیالسی از سیف بن عمیره نقل می کند که به همراه صفوان بن مهران جمّال و جماعتی از اصحاب، بعد از آن که امام صادق(علیه السلام) از حیره به مدینه برگشته بود به نجف اشرف رفتیم. هدف از این اجتماع زیارت قبر

مطهر ابوالحسن امیرالمؤمنین(علیه السلام) بود، وقتی به محدوده مزار شریف رسیدیم، صفوان مشغول زیارت شد، ابتدا زیارت حضرت امیر را خواند و بعد از آن رو به طرف کربلا ایستاد و زیارت عاشورا را که از علقمه نقل شده بود خواند و پس از آن دعای معروف به همان دعای علقمه را که در واقع دعای صفوان است، خواند. سیف بن عمیره گوید من به صفوان گفتم علقمه بن محمد حضرمی زیارت عاشورا را برای ما از امام باقر(علیه السلام) خواند و این دعایی که تو حالا خواندی در آن نبود صفوان درباره علقمه هیچ گونه قدحی وارد نکرد و فقط‍ گفت من با امام صادق(علیه السلام) در این مکان آمدم امام علاوه بر آنچه علقمه برای شما نقل کرده است این دعا را هم خواند.

از این مطالب استفاده می شود که علقمه در نزد صفوان مجهول الحال نبوده بلکه یک شخصیت علمی مورد تأیید است. این گفتار هم زیارت عاشورا را توجیه و هم وضع علقمه را روشن می نماید. تفصیل بیشتر در کتاب شفاء الصدور مذکور است و به همین اندازه اکتفا می کنیم.

و اما دو سند دیگر که به امام باقر(علیه السلام) منتهی می شود، سند اول: محمد بن اسماعیل بن بزیع از صالح و سیف بن عمیره از علقمه بن محمد حضرمی. این سند هم قابل تصحیح و توجیه فنی است؛ زیرا طریق شیخ به محمد بن اسماعیل بن

بزیع صحیح است و صالح بن

عقبه⁽¹⁾هم هرچند توثیق صریح ندارد، ولی نقل ابن بزیع اعتماد بر اوست و توثیق عملی محسوب می شود علاوه بر این در طبقه او سیف بن عمیره واقع شده که صریحاً مورد توثیق علمای علم رجال است. در آخرین طبقه سند هم علقمه قرار دارد که پیش تر وضع او روشن شد.

اما سند دوم: محمد بن خالد طیالسی از سیف بن عمیره. طیالسی از کسانی است که هم در سند کامل الزیارات و هم در سند تفسیر علی بن ابراهیم واقع شده است و هم در سند دیگر که ذکر شد مورد اعتماد ابن بزیع قرار دارد. نتیجه این که هر سه سند شیخ در کتاب مصباح معتبر می باشد.

بدین ترتیب زیارت عاشورا به روش متأخرین که تنویع اخبار آحاد به صحیح، حسن، موثق و ضعیف است، زیارتی معتبر و دارای سند قوی محسوب می شود.

باید توجه داشت که برای روز عاشورا چند زیارت در کتاب های امامیه وجود دارد، اما مورد بحث ما زیارتی است که در کتاب «مفاتیح الجنان» به عنوان زیارت عاشورای

معروف ذکر شده است. در آن جا این زیارت دارای مقدّمات، آداب، تعقیبات و ادعیه خاصی است. این ادعیه و آداب که مربوط‍ به قبل و بعد زیارت می باشد مورد بحث نیست، بلکه خود زیارت مطلوب و مورد نظر می باشد و آن از«السلام علیک یا ابا عبدالله» شروع و به دعایی که در سجده خوانده می شود

خاتمه می یابد. و بعد از سجده، علقمه که راوی آن زیارت است گفته است که امام باقر(علیه السلام) فرمود: اگر بتوانی هر روز آن حضرت را از منزل خود زیارت کنی انجام بده و برای تو تمام ثواب ها که گفته شد، خواهد بود.

این زیارت با آداب و تشریفات در کتاب مصباح کبیر و مصباح صغیر شیخ طوسی و مصباح الزائر سید بن طاووس و بحار الانوار و زاد المعاد و تحفه الزائر مرحوم مجلسی با ذکر سند مذکور است. همچنین بدون دعای بعد از آن در کتاب کامل الزیارات ابن قولویه و المزار الکبیر ابن مشهدی با ذکر سند و در مصباح کفعمی بدون ذکر سند روایت شده است و چنان که پیش تر گفتیم 45 شخصیت علمی درباره آن به صورت کتاب مستقل یا مقاله اظهار نظر کرده اند.

2- روش قدما

آن چه تاکنون گفته شد، بررسی سند به روش متأخرین بود که خبر واحد را

به چهار دسته: صحیح، حسن، موثق و ضعیف تقسیم کرده اند.

امّا قدما، روایات را با قرائن داخلی و خارجی به صحیح و ضعیف تقسیم نموده و اخبار کتاب های معتبر را محفوف به قرینه و مورد وثوق دانسته اند. این شیوه تا زمان علامه حلی ادامه داشت. پیش تر گفته شد مرحوم شیخ بهاء الدین عاملی و مرحوم صاحب وسائل این قرائن را جمع آوری کرده اند که عمده آنها، ذکر روایت در اصول معتمده متعدّد یا تکرار در اصل واحد، استناد مشهور قدما به آن، موافقت با محکمات کتاب و سنت قطعی، موافقت با عقل بدیهی و فطرت طبیعی، علوّ متن و... می باشد.

مرحوم شیخ بهاء الدین عاملی فرموده اند که این قرائن به مرور زمان از بین رفته اند از این رو علامه و پیروان وی به تنویع اخبار به چهار دسته قائل شده و حجیت را دائر مدار بررسی سند دانسته اند.⁽¹⁾

لیکن مرحوم صاحب وسائل فرموده اند قرائنی که گفته شد به قوّت خود باقی است و ما چیزی ازآن ها را از دست نداده ایم.

نگارنده بر این عقیده است که با جمع آوری نسخه های خطی و پیدایش صنعت چاپ و ارتباط‍ با دیگر کشور های

جهان و بررسی اکثر قرائن موجود توسط‍ محققان، وثوق به صدور حاصل می شود. با این ترتیب به مطلقِ خبر موثوق الصدور (خواه از ناحیه سند باشد و خواه از ناحیه قرائن) عمل می کنیم. بنابراین، اخبار موجود در کتب اربعه را باید پذیرفت، مگر معارض داشته باشد که در صورت تعارض، به معیارهای رجالی رجوع می کنیم و بعضی از اخبار را بر بعضی دیگر ترجیح می دهیم.

مرحوم شیخ بهایی پس از ذکر شیوه قدما می گوید: وجه عدول از شیوه قدما به رویه متأخرین، از بین رفتن قرائن و کتاب های روایی در اثر سلطه جباران بوده است، لذا آن روش ترک شده و به روش متأخرین عمل می شود. چنان که گفته شد قدما روایت را از راه «وثوق خبری» که از قرائن داخلی و خارجی استفاده می شد تصحیح می کردند، در حالی که متأخرین از راه «وثوق مخبِری» عمل می کنند. ولی مرحوم صاحب وسائل فرموده اند از آن چه در زمان مشایخ

اصحاب هم چون مرحوم کلینی، مرحوم صدوق و مرحوم شیخ طوسی وجود داشته چیزی کم نشده است.⁽¹⁾

نگارنده می افزاید: با تلاش جدی فقها و پی بردن آنان به نقشه های جباران و نیرنگ دشمنان اسلام و نیز حفظ‍ اتصال طبقاتی فقهای امامیه که

با اهتمام مرحوم آیت الله بروجردی به پیروی از مرحوم علامه کاشف الغطاء انجام گردید همه چیز در جای خود محفوظ‍ مانده و افراط‍ بعضی و تفریط‍ برخی دیگر تأثیری در میراث فرهنگی شیعه نداشته است.

با این همه، ممکن است گفته شود که تعدیل روات از باب شهادت است، از این رو نیاز به اخبار جزمی و حسی و بدون واسطه (یا حد اکثر به یک واسطه هم در بعضی موارد) دارد، بنابراین تعدیل روات از باب روایت و حکایت نیست تا با حدس فقیه آن هم بعد از فاصله صدها سال سازگار باشد.

در پاسخ باید گفت که توثیق رجال حدیث از باب رجوع به اهل خُبره است، از این رو به قول یک خبره ثقه نیز اعتماد و اکتفا می شود و نیاز به عدالت و تعدّد هم ندارد.

ناگفته نماند در جایی که از حس می توان گواهی داد، بی گمان گواه حسی مقدّم می باشد، ولی بعد از آن که استناد به حس متعذّر شد، رجوع به خبره راه گشای مشکل می گردد. نظیر صحنه تصادف که تا صحنه به هم نخورده است، گواهی حسی کارساز می باشد، لیکن اگر صحنه به هم بخورد لازم است به خبره فن (کارشناس) رجوع شود.