مشخصات کتاب

سرشناسه : سبحانی تبریزی جعفر، ۱۳۰۸ -

عنوان قراردادی : راهنمای حقیقت: پرسش و پاسخ پیرامون عقاید شیعه. برگزیده.

عنوان و نام پدیدآور : گزیده راهنمای حقیقت: پرسش و پاسخ پیرامون عقاید شیعه/ جعفر سبحانی.

مشخصات نشر : تهران مشعر ۱۳۸۶.

مشخصات ظاهری : ۲۷۱ ص.

شابک : ۱۸۰۰۰ ریال 978-964-540-029-5

وضعیت فهرست نویسی : برونسپاری (فاپا/ چاپ سوم)

یادداشت : چاپ سوم.

یادداشت : کتابنامه به صورت زیرنویس.

موضوع : شیعه -- عقاید -- پرسش ها و پاسخ ها

رده بندی کنگره : BP۲۱۱/۵ ۱۳۸۶ /س۱۸ر۲۰۱۵

رده بندی دیویی : ۲۹۷/۴۱۷۲

شماره کتابشناسی ملی : ۱۰۲۷۴۰۶

اشاره

مقدمه

رسول خدا (ص) در طول 23 سال، رسالت خود را به خوبی انجام داد و با هدایت مرحله به مرحله، اسلام را تبیین و به مردم معرفی نمود و در هیجدهم ذیحجه سال دهم هجرت نیز، در غدیر خم با معرفی علی ابن ابی طالب (ع) به عنوان امام و پیشوای امت اسلامی، رسالت خویش را به پایان برد و چشم از جهان فرو بست.

پیامبر (ص) پیش از وفات خویش دو گوهر گرانبها؛ یعنی قرآن و عترت را در میان مردم به ودیعت نهاد و از آنان خواست با تبعیت و پیروی از آنها به هدایت و کمال دست یافته و از ضلالت و گمراهی نجات یابند.

«إنی تارک فیکم الثقلین؛ کتاب الله وعترتی ما إن تمسّکتم بهما لن تضلّوا بعدی أبداً».

لیکن متأسفانه پس از رحلت رسول خدا (ص) به دلایلی که هم اکنون فرصت بیان آن نیست، به وصیت آن حضرت عمل نشد و میان قرآن و پیروی از عترت جدایی افتاد و رفته رفته با گذشت زمان، مشکلات فراوانی برای جامعه اسلامی پدید آمد، اختلافات مذهی توسعه

یافت و دشمنان دین و رسالت با بهره گیری از جهل و نادانی مردم، با فته انگیزی و ایجاد شبهه های عقیدتی، مسلمانان را به جان یکدیگر انداختند و از این رهگذر توانستند ذخایر و منابع کشورهای اسلامی را غارت کنند و ساکنان آنها را در فقر و نادانی و عقب ماندگی نگه دارند. امروز نیز با گذشت بیش از هزار و چهارصد و اندی سال، بار دیگر استثمارگران و غارتگران بین المللی با استفاده از همان حربه به میدان آمده و در تعدادی از کشورها همچون عراق و افغانستان با قساوت و بی رحمی هرچه تمام تر و با بهره گیری از بمب و سلاح های مخرب، مردان، زنان و کودکان بی گناه را به خاک و خون می کشند و آنان را قطعه قطعه می کنند و از این طریق بهشت را می جویند! و یک بار دیگر ماجرای خوارج و جنایات آنان در صدر اسلام را در خاطره ها زنده می کنند.

طبیعی است در چنین وضعیتی علما و دانشمندان نقشی بس مهم و ویژه دارند؛ از یک سو باید حقایق را بیان کرده، شبهات را پاسخ دهند تا با ایجاد معرفت دینی، ریشه این گونه افکار را در جهان اسلام بخشکانند و از سوی دیگر از تفرقه و شکاف میان جامعه اسلامی جلوگیری کنند.

کتابی که در پیش روی شما است چنین رسالتی را دنبال می کند و به قلم استاد و فقیه متفکر و فرزانه حضرت آیةالله آقای حاج شیخ جعفرسبحانی- دامت برکاته- به رشته تحریر در آمده است. شخصیت زمان شناس و بزرگواری که عمر خویش را در راه تحقیق و تبیین علوم و

معارف اسلامی سپری کرده و آثار گرانسنگی در معرفی و دفاع از مکتب اهل بیت (ع) به طالبان و جویندگان حقیقت ارائه کرده اند. از خداوند متعال برای ایشان سلامتی و طول عمر و موفقیت روزافزون مسألت داریم. این کتاب پیش از این در 659 صفحه به چاپ رسید که با توجه به درخواست های مکرر علاقمندان، گزیده آن، به شکل کنونی تقدیم می گردد.

معاون آموزش و پژوهش

بعثه مقام معظم رهبری

20/ 1/ 1386

فصل اوّل: تاریخ شیعه و گسترش آن

1- تشیع در چه زمانی پدید آمده است؟!

اشاره

سؤال: درباره پیدایش شیعه فرضیه ها و نظریات مختلفی مطرح شده است، بفرمایید تشیع از چه زمانی پدید آمده است؟

پاسخ: معمولًا این نوع پرسش ها درباره نحله های کلامی و فرقه های مذهبی مطرح می شود که پس از رحلت پیامبر اسلام پدید آمده اند؛ مثلًا می گویند: مذهب اشعری چگونه و از چه زمانی پدید آمده؟ در پاسخ گفته می شود: مذهب اشعری مکتبی کلامی است که ابوالحسن اشعری (260- 324 ه-) در آغاز قرن چهارم آن را پی ریزی کرد. در مقابل آن، مذهب معتزله قرار دارد که آن هم یک مذهب کلامی است و واصل بن عطا (80- 130 ه-) شاگرد حسن بصری (م 110 ه-) آن را بنیان نهاد. در این موارد، می توان برای پیدایش مذهب، تاریخ مشخصی تعیین کرد.

این گفته در خصوص مذاهب فقهی نیز صادق است. مذهب حنفی به وسیله ابوحنیفه (80- 150 ه-) و مذهب شافعی به وسیله محمد بن ادریس شافعی (150- 204 ه-) پدید آمد و همچنین دیگر مذاهب فقهی نیز تاریخ پیدایش مشخصی دارند. امّا تشیع یک مذهب کلامی و فقهی نیست که پس از پیدایش اسلام و درگذشت رسول خدا (ص) پدید آمده باشد.

تشیع، با اسلام تاریخ یکسان دارد. در واقع تشیع همان اسلامی است که پیامبر خدا (ص) آورده و یکی از تعالیم آن، استمرار رهبری و امامت به وسیله فردی است که از جانب خدا تعیین و به وسیله پیامبر (ص) معرفی می شود. این اصل اساسی که ضامن بقای اسلام است و هویت تشیع را تشکیل می دهد، در زمان خود رسول خدا (ص) به وسیله آن حضرت اعلام شد و گروهی از صحابه پیامبر، آن را پذیرفتند و پس از درگذشت رسول خدا (ص) بر همان پیمان باقی ماندند. اینان پیشگامان تشیع در عصر رسول خدا (ص) و پس از او بودند. امّا گروهی دیگر، این اصل را نادیده گرفته و رهبری را از آن دیگری دانستند.

تشیّع به این معنی، تاریخی جز اسلام و واقعیتی جز این آیین ندارد و این اصل؛ یعنی تعیین رهبر و امام از جانب خداوند، جزئی از تعالیم اسلام بوده و در زمان حیات پیامبر (ص) اعلام شده است.

رویکرد عقلانی در شیوه گزینش رهبر

اشاره

پیش از آن که صفحات احادیث و تاریخ را ورق بزنیم، نخست درباره شیوه حکومت اسلامی پس از رسول خدا (ص) سخن می گوییم. حاصل سخن این که آیا پیامبر اسلام (ص) برای زعامت و اداره امور کشور پس از رحلت، فردی را معین کرد، یا این که آن را به مهاجرین و انصار واگذار نمود، و به لقاء اللّه پیوست؟

محاسبات اجتماعی به روشنی ثابت می کند که پیامبر (ص) فردی را برای زعامت معین کرد و در این مورد، به امر الهی، «حکم خداوند» را بر «انتخاب امت» ترجیح داد، زیرا به هنگام رحلت پیامبر (ص) سه دشمن قوی و نیرومند، جامعه اسلامی را تهدید می کرد. از جانب شرق مجوس آتش پرست، از جانب غرب رومیان مسیحی و در داخل، ستون پنجم نفاق که برای خود، قدرت و ریشه های اجتماعی داشت، به گواه این که

آیات فراوانی درباره منافقان در سوره های مختلف نازل شده است. در چنین وضعیتی، مصلحت جامعه اسلامی ایجاب می کرد که پیامبر فردی نیرومند، عالم، آگاه، زاهد و پارسا را برای زعامت معین کند، تا پس از درگذشت او، این مسأله خاتمه یافته تلقی شود و همه نیروها تحت فرمان او برای حفظ اسلام و مقابله با مثلث پیش گفته بکوشند. در حالی که اگر در این مورد سکوت می کرد، علاوه بر سه مشکل یاد شده، مشکل دیگری به نام اختلاف در درون مسلمانان پدید می آمد و چه بسا به جنگ داخلی کشیده می شد. با توجه به این حقایق تاریخی، احتمال انتصاب بر انتخاب اولویت می یابد.

و به دیگر سخن، در شیوه حکومت، دو نظر بیش نیست، نظریه «تنصیص» و نظریه «گزینش»، آن هم به وسیله مهاجرین و انصار. در این مورد، موضع پیامبر را از نزدیک بررسی می کنیم؛ زیرا مسأله از سه فرض بیرون نیست:

فرضیه نخست، با کامل بودن دین و استمرار آن تا روز رستاخیز سازگاری ندارد؛ زیرا اسلام یک آیین فردی نیست و تعالیم آن منحصر به عبادات شخصی و نیایش های فردی نمی باشد، بلکه یک دکترین جامع است که بشر را از هرگونه تقنین و تشریع بی نیاز می کند و به صورت خودکفا تا پایان جهان پیش خواهد رفت. آورنده چنین آیینی نمی تواند نسبت به مسائل حکومت، که ضامن بقای دین است، سکوت اختیار کند و بی تفاوت باشد. و موضع انفعالی به خود بگیرد.

نظریه دوم تا حدی نظریه مقبولی است و آن این که پیامبر، موضع مثبت داشته و نسبت به مسائل حکومتی بی تفاوت نبوده، ولی اگر شیوه حکومت بر اساس شورا بود، باید پیامبر (ص) در کلمات خود به این امر اشاره فرموده، شرایط و ضوابط شورا را به نحو دقیق تبیین نماید و برای آموزش دادن مسلمانان، آن را در طول زندگی خود به صورت های عملی پیاده کند تا مسلمانان پس از درگذشت او دچار حیرت و سرگردانی نشوند، در حالی که در کلمات پیامبر (ص) و احادیث و تاریخ زندگانی او، نص صریحی بر این که نظام حکومت، نظام شورایی است، دیده نمی شود، حتی بعد از خلیفه اوّل شیوه تعیین خلیفه، غالباً بر اساس شورا نبوده، بلکه با تعیین خلیفة قبلی، فردی زمام امور را به دست می گرفته است.

حکومت در اسلام، فصلی کوتاه و گذرا نیست که با یک جمله «وَأَمْرُهُمْ شُوری بَیْنَهُمْ» ⁽¹⁾

پایان پذیرد، بلکه بخش های گسترده ای از احکام و امور را دربر می گیرد، که عنایت پیامبر را برای تبیین جزئیات و شرایط، می طلبد.

طبعاً نظریه سوم، بیش از دو نظریه دیگر قابل پذیرش است و اتفاقاً احادیث رسول خدا (ص) و تاریخ حیات آن حضرت به روشنی آن را ثابت می کند.

پس از یک تحلیل اجتماعی، اکنون به پاسخ پرسش از نظر حدیث و تاریخ می پردازیم.

1. شیعه در کلمات رسول خدا (ص)

نامگذاری پیروان علی (ع) به شیعه، از زمان خود پیامبر (ص) آغاز شده و روایات فراوانی حاکی از آن است که آن حضرت این نام را بر

پیروان علی (ع) نهاده است. محدثان و مفسران نقل می کنند آنگاه که آیه «إِنَّ الّذینَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصّالِحات أُولئِکَ هُمْ خَیْرُ الْبَرِیّه» ⁽¹⁾

فرود آمد، پیامبر (ص) رو به علی (ع) کرد و فرمود:

«مقصود از این عبارت، تو و شیعیانت می باشید که روز قیامت خشنود و پسندیده هستید».

در حدیث دیگر فرمود:

«تو و پیروانت مقصود هستید، وعده من و شما در روز قیامت نزد حوض کوثر است. آنگاه که امت ها برای حسابرسی به آنجا می آیند، شما را فرا می خوانند در حالی که نور از چهره و پیشانی شما تابان است».

روایات مربوط به نزول این آیه در حق شیعیان علی (ع) و این که پیامبر (ص) پیروان علی (ع) را شیعه نامید، در کتاب های مختلف وارد شده است، برای نمونه به مدارک زیر مراجعه شود. ⁽²⁾بنابراین، نامگذاری پیروان علی (ع) به شیعه، از جانب رسول خدا (ص) انجام شده و این خود مبنایی در تعیین شیوه حکومت پس از پیامبر (ص) به شمار می رود.

2. امامت، همزاد نبوّت

شکی نیست که مقام امامت با مقام نبوت تفاوت دارد. پیامبر گیرنده وحی و پایه گذار دین است، در حالی که امام نه دریافت کننده وحی است و نه پایه گذار دین، بلکه وظایفی که رسول خدا (ص) در قلمرو بیان

احکام و اجرای آنها برعهده داشت، پس از وی برعهده امام می باشد. امام مرجع بیان احکام و عقاید اسلامی و مدیر امور کشور است. با توجه به این اصل و بنابر روایات، روزی که پیامبر (ص) نبوت خود را برای بنی هاشم بیان کرد، جانشینی و رهبری علی (ع) را نیز اعلام نمود و این حاکی از آن است که نبوت و امامت همزاد بوده و دارنده هر دو منصب از جانب خدا به وسیله وحی الهی معین می شوند. این مسأله در منابع تاریخی چنین آمده است:

پیامبر گرامی (ص) سه سال دعوت پنهانی داشت. آنگاه که خدا او را با آیه «وَأَنْذِرْ عَشیرتَکَ الأَقْرَبین» ⁽¹⁾

مخاطب ساخت، او بیش از چهل تن از بستگان خود را که همگی از شخصیت های بنی هاشم بودند، برای ضیافت ناهار دعوت کرد و پس از صرف غذا، سخنان خود را اینگونه آغاز کرد:

«هیچ کس از مردم برای کسان خود چیزی بهتر از آنچه من برای شما آورده ام، نیاورده است. من خیر دنیا و آخرت را برای شما آورده ام، خدایم به من فرمان داده که شما را به توحید و یگانگی وی و رسالت خویش دعوت کنم. چه کسی از شما مرا در این راه کمک می کند تا برادر و وصی و جانشین من در میان شما باشد؟»

آن حضرت این جمله را گفت و اندکی درنگ کرد تا ببیند کدام یک از آنان به ندای او پاسخ مثبت می دهند. در آن لحظات، سکوتی مطلق و آمیخته با بهت و تحیر بر مجلس سایه گسترده بود و همگی سر به زیر افکنده و در فکر فرو رفته بودند.

ناگهان علی (ع) که سن او در آن روز از 15 سال تجاوز نمی کرد، سکوت را درهم شکست و برخاست و رو به پیامبر کرد و گفت:

«ای پیامبر خدا، من تو را در این راه یاری می کنم». آنگاه دست خود را به سوی پیامبر (ص) دراز کرد تا دست او را به عنوان پیمان فداکاری بفشارد. در این هنگام پیامبر (ص) دستور داد که علی (ع) بنشیند. بار دیگر پیامبر (ص) گفتار خود را تکرار کرد. باز علی برخاست و آمادگی خود را اعلام کرد. این بار نیز پیامبر (ص) به وی دستور داد بنشیند. در مرتبه سوم نیز مانند دفعات پیشین، کسی جز علی (ع) برنخاست و تنها او بود که پشتیبانی خود را از اهداف مقدس پیامبر (ص) اعلام کرد. پیامبر (ص) در این حال دست خود را بر دست علی (ع) زد و جمله تاریخی خود را در مجلس بزرگان بنی هاشم درباره او بیان کرد و گفت:

«هان! ای خویشان و بستگان من! علی برادر و وصی و خلیفه من در میان شماست». ⁽¹⁾این حدیث به روشنی تاریخ تشیع و همزاد بودن نبوت وامامت را به معنایی که یادآور شدیم بیان می کند. البته این تنها موردی نیست که پیامبر (ص) رهبر مسلمانان پس از خود را تعیین می کند، بلکه در موارد دیگری نیز بر این مطلب تصریح فرمودند که به صورت گذرا به آنها اشاره می کنیم.

3. حدیث منزلت

حدیث منزلت از احادیث معروفی است که محدّثان و تاریخ نگاران نقل کرده اند و اجمال آن چنین است:

آنگاه که پیامبر (ص) راهی نبرد با رومیان در سرزمین تبوک گردید، علی (ع) را همراه خود نبرد؛ زیرا وجود او در مدینه برای جلوگیری از فتنه گری منافقان، لازم و ضروری بود، ولی دشمنان به شایعه پردازی دست زدند و گفتند: روابط پیامبر (ص) با علی (ع) به تیرگی گراییده، لذا او را به همراه خود نبرده است. علی (ع) خود را به لشگرگاه اسلام رساند و این شایعه را بازگو نمود. پیامبر (ص) در پاسخ فرمود:

«آنان دروغ گفته اند. من تو را برای حفظ خانه و خانواده ام جانشین خویش ساخته ام. پس بازگرد و جانشین من در خانواده من و خانواده خودت باش. آیا خوش نداری برای من آن گونه باشی که هارون برای موسی بود، با یک تفاوت که پیامبری پس از من نیست؟» ⁽¹⁾این حدیث به روشنی بیانگر آن است که علی (ع) تمام صلاحیت ها و اختیارات هارون (ع) را جز نبوت دارا بوده است. یکی از مناصب هارون، وزارت او برای موسی (ع) بوده است، چنان که می فرماید:

«وَاجْعَلْ لِی وَزیراً من أَهْلِی* هارُونَ أَخی». ⁽²⁾

«هارون را که از خاندان من است، وزیر من قرار ده».

استثنای نبوت در کلام رسول خدا (ص) حاکی از آن است که کلیه مسئولیت های هارون را علی نیز دارا بود واین جانشینی تنها به جنگ تبوک اختصاص نداشت، بلکه یک ضابطه کلی بود که جانشینی در غزوه تبوک یکی از مصادیق آن به شمار می آمد و اگر مقصود

جانشینی در خصوص این سفر بود، نیازی به این ضابطه کلی و استثنای نبوت نبود.

4. حدیث غدیر

از میان دلایل فراوان که بیانگر زعامت علی (ع) پس از پیامبر (ص) است، در این بحث به سه دلیل بسنده می کنیم: حدیث «یوم الدار» در آغاز رسالت، حدیث «منزلت» در اثنای رسالت و حدیث غدیر در اواخر عمر رسول خدا. اکنون اجمالی از تعیین جانشین در آخرین روزهای رسالت:

پیامبر اسلام (ص) در سال دهم هجرت برای انجام فریضه حج و تعلیم مناسک آن به مسلمانان، در قالب یک جمعیت ده هزار نفری حرکت کرد و در روزهای عرفه و منا سخنرانی های جامع و ارزنده ای ایراد فرمود.

مراسم حج به پایان رسید، همگان به قصد وطن، مکه را ترک کردند، چون کاروان ها به نزدیک برکه آبی به نام غدیر خم رسیدند، پیک وحی فرود آمد و پیامبر (ص) را فرمان توقف داد، خدا به رسول گرامی (ص) چنین فرمان داده بود:

«یا أَیُّها الرّسول بَلِّغْ ما أُنْزِلَ إِلَیْکَ مِنْ رَبِّکَ وَإِنْ لَمْ تَفْعَلْ فَما بَلَّغْتَ رِسالتهُ وَاللّهُ یَعْصِمُکَ مِنَ النّاسِ». ⁽¹⁾

«ای پیامبر، آنچه را از پروردگارت بر تو فرود آمده، به مردم برسان و اگر چنین نکنی، رسالت خدای را به جا نیاورده ای و خداوند تو را از گزند مردم حفظ می کند».

در این لحظات حساس طنین اذان سراسر بیابان را فرا گرفت، سپس پیامبر (ص) خطبه ای به شرح زیر ایراد کرد:

«ستایش از آن خداست و به او ایمان داریم. از او یاری می خواهیم و بر او توکل می کنیم، و از شر خویشتن و بدی کردارهایمان به خدایی پناه می بریم که گمراهان جز او راهنمایی ندارند. خدا هر کس را راهنمایی کند، او دیگر گمراه نمی شود و گواهی می دهیم که خدایی جز او نیست و محمد (ص) بنده و فرستاده اوست.

هان! ای مردم، نزدیک است که من دعوت حق را لبیک گویم و از میان شما بروم. من مسئولم و شما نیز مسئول هستید ... هان! ای مردم، هر کس من مولا و رهبر او هستم، علی نیز مولا و رهبر اوست». ⁽¹⁾پیامبر (ص) جمله آخر را سه بار تکرار کرد و فرمود:

«پروردگارا! هر کس علی را دوست دارد، تو او را دوست بدار و هر کس با او دشمنی کند تو با او دشمن باش. هر کس او را یاری کند، تو یاور او باش، و هر کس او را تنها گذارد، تو نیز او را تنها گذار. لازم است حاضران به غایبان خبر دهند و آنها را از این امر آگاه سازند».

هنوز این اجتماع با شکوه پایان نیافته بود که فرشته وحی فرود آمد و پیامبر گرامی (ص) را بشارت داد که خداوند امروز دین خود را تکمیل کرد و نعمت خویش را بر مؤمنان به کمال رسانید. ⁽²⁾

در این لحظه صدای تکبیر پیامبر ص بلند شد و فرمود: خدا را سپاسگزارم که دین خود را کامل کرد و نعمت خود را به پایان رسانید از رسالت من و ولایت علی ع پس از من خشنود شد. پیامبر از جایگاه خود فرود آمد و یاران او گروه گروه به حضرت علی ع تبریک گفتند و او را سرور خود و سرور هر مرد و زن مؤمنی خواندند.

حدیث غدیر از احادیث متواتر است. کافی است که بدانیم 120 صحابی، آن را از پیامبر (ص) نقل کرده اند و از تابعان 89 نفر به نقل آن پرداخته اند و در مجموع 14 قرن، 360 تن عالم و دانشمند سنّی آن را روایت کرده اند، و اگر راویان و عالمان شیعی را به آنان ضمیمه کنیم خواهیم دید که حدیث در بالاترین حدّ تواتر قرار می گیرد. ⁽¹⁾

الف. عبقات الأنوار، تألیف میرحامد حسین هندی متوفای 1306 ه-.

ب. الغدیر، تألیف محقق عالیقدر عبدالحسین امینی 1320- 1390 ه-.

شکل گیری تشیع در پرتو این سفارش ها

ما به همین سه حدیث قطعی بسنده می کنیم. این سفارش ها سبب شد که در عصر رسول خدا (ص) گروهی گرد علی را بگیرند و به پیروی از او مشهور شوند. محقق معروف آقای محمد کردعلی در کتاب «خطط الشام» می نویسد:

«در زمان خود پیامبر (ص) گروهی از بزرگان صحابه به دوستی و موالات علی (ع) معروف بودند؛ مانند سلمان فارسی که می گفت: ما با پیامبر (ص) بیعت کردیم بر دو اصل: خیرخواهی برای مسلمانان و اقتدا به علی بن ابی طالب (ع) و ولایت وی. ابوسعید خدری می گوید: مردم به پنج چیز دعوت شدند ولی چهارتا را گرفتند و یکی را رها کردند. سؤال شد: آن چهار تا را که گرفتند چیست؟ گفت: نماز، زکات، روزه ماه رمضان و زیارت خانه خدا.

پرسیدند: آن یکی که رها کردند کدام است؟ گفت: ولایت علی بن ابی طالب (ع). از وی سؤال شد: آیا ولایت علی همانند آن چهار مورد، لازم و واجب است؟ گفت: آری، به سان آنها لازم و واجب است. و از همین افرادند: ابوذر غفاری، عمار یاسر، حذیفة ابن یمان، ذوالشهادتین خزیمة ابن ثابت، ابوایوب انصاری، خالد بن سعید و قیس بن سعد بن عباده». ⁽¹⁾

شیعه در عصر رسالت

سفارش های مؤکد پیامبر (ص)- که نمونه های آن را یادآور شدیم و قسمت مهم آن در کتاب های حدیث و تفسیر وارد شده است- سبب شد که بذر تشیع در سرزمین اسلام پاشیده شود و به تدریج رشد کند. گروهی در عصر رسالت، ولایت علی را به دل بگیرند و به عنوان شیعه علی (ع) مشهور شوند و با پایمردی تمام پیمان خود را با امام پس از عصر رسالت نیز حفظ کنند. این گروه هسته تشیع را در صدر اسلام تشکیل می دادند. سپس تشیع در طول زمان با توجه به شناخت های صحیح از مسأله امامت و جانشینی علی (ع) راه خود را باز کرد و پیوسته در حال گسترش بود.

تشیع از حجاز آغاز گردید. سرزمین حجاز زادگاه تشیع است و آنگاه که امام (ع) مقرّ خلافت را به عراق منتقل کرد، تشیع رشد بیشتری یافت و پیوسته در نقاط مختلف جهان گسترده شد.

2- اقلیت شیعه و اکثریت سنّی

سؤال: اگر شیعه حق است، چرا در اقلیّت می باشد و اکثریت، مذهب تسنّن را پذیرفته اند؟

پاسخ: هیچگاه اکثریت نشانه حقانیت و اقلیت نشانه خلاف آن نیست، در طول تبلیغ پیامبران، از زمان حضرت نوح (ع) تا عصر حضرت خاتم (ص) مؤمنان در اقلیّت بودند. قرآن آنگاه که مبارزات پی گیر انبیا را یاد می کند، پیوسته تذکر می دهد: گروندگان و مؤمنان به آنان بسیار اندک بودند. درباره نوح که نهصد و پنجاه سال ⁽¹⁾به تبلیغ پرداخت، می فرماید:

«وَما آمَنَ مَعَهُ إِلّا قلیل». ⁽²⁾

«جز اندکی به همراه او ایمان نیاوردند».

در آیه دیگر می فرماید:

«وَقَلیلٌ مِنْ عِبادی الشَّکُور». ⁽³⁾

«اندکی از بندگان من سپاسگزارند».

قرآن درباره پیروی از اکثریت، به پیامبر هشدار می دهد ومی فرماید:

«إِنْ تُطِعْ أَکْثَرَ مَنْ فِی الأَرْض یُضِلّوک عَنْ سَبیلِ اللّه». ⁽¹⁾

«اگر از اکثریت مردم روی زمین پیروی کنی، تو را از راه خدا گمراه می کنند».

و باز به پیامبر یادآور می شود:

«وَما أَکْثَرُ النّاسِ وَلَوْ حَرَصْتَ بِمُؤمِنین». ⁽²⁾

«هر چند بکوشی، اکثریت مردم ایمان نمی آورند».

بزرگترین جمعیت ها در جهان از آنِ کشورهایی چون چین با حدود یک میلیارد و سیصد میلیون نفر و هند با بیش از یک میلیارد نفر جمعیت است که اکثریت مردم آنها را مادی گرایان و بت پرست ها تشکیل می دهند. اگر مجموع جمعیت مسلمانان را که یک میلیارد و سیصد میلیون تخمین زده می شود نسبت به جمعیت 6 میلیاردی کره زمین، بسنجیم، از اکثریت برخوردار نیستند.

امیرمؤمنان علی بن ابی طالب (ع) در یکی از سخنان حکیمانه خود، درباره شناخت حق و باطل، بیانی دارد که یادآور می شویم:

در جنگ جمل مردی از امیرمؤمنان سؤال کرد: آیا با طلحه و زبیر نبرد می کنی، در حالی که آنان از برجسته ترین اصحاب پیامبرند؟

امام در پاسخ فرمود: تو در اشتباهی. عظمت و بزرگی اشخاص، نشانه حق و باطل نیست، حق را بشناس تا اهل آن را بشناسی؛ و باطل را بشناس، آنگاه اهل آن را خواهی شناخت». ⁽³⁾

گذشته از این، شیعه هر چند نسبت به جمعیت کل مسلمانان، در اقلیّت است، ولی برای خود، جمعیت عظیمی را در جهان تشکیل می دهند و لذا در غالب نقاط جهان حضور مؤثر دارند. علاوه بر کشورهای ایران و عراق و آذربایجان و بحرین و لبنان که اکثریت آنها را شیعیان تشکیل می دهند، در تمام کشورهای اسلامی، اقلیت قابل ملاحظه ای از شیعیان وجود دارد که برای خود مساجد، مؤسسات، مدارس و برنامه های فرهنگی دارند.

اصولًا باید توجه کرد که شیعه به عنوان اپوزیسیون و مخالف نظام حاکم شناخته می شد و نظام های سیاسی برای سرکوب بلکه ریشه کن کردن آنها، به آنان لقب «روافض» داده بودند. به عنوان نمونه، سلطان محمود غزنوی پس از تسلط بر شرق خراسان، به ریشه کن کردن دو گروه، یکی شیعه و دیگری معتزله همت گمارد، چندان که آثار علمی و کتابخانه های آنان را از بین برد تا اثری از تشیع و معتزله باقی نماند. او پیوسته اهل حدیث و کرامیه را تقویت می کرد، و شیعه و معتزله را دشمن اصلی خود می دانست. ⁽¹⁾صلاح الدین ایوبی، پس از خیانت به فاطمیان، تصمیم بر قتل عام شیعه گرفت و گروه بی شماری از آنان را کشت. ⁽²⁾در دوران حکومت عثمانی، در زمان سلطان سلیم به خاطر فتوای یک فقیه حنفی به نام نوح، 40000 شیعه در ترکیه فعلی سر بریده شدند. ⁽³⁾⁽⁴⁾

در دوران حکومت جزّار در لبنان، در جبل عامل حمام خون به راه افتاد و نسل کشی شیعه صورت گرفت، به گونه ای که کتاب های آنان مدت ها به جای هیزم در تنور نانوایان می سوخت. ⁽¹⁾با توجه به این کشتارهای دسته جمعی، بقای شیعه در جهان، آن هم با یک فرهنگ قوی و جامع و داشتن علما و دانشمندان مبرز در تمام رشته های اسلامی و علمی، یکی از معجزات الهی است که در پرتو عنایتش، مظهر اسلام راستین بدون تحریف تا قرن پانزدهم به جای مانده و خوشبختانه روز به روز نور آن، راه گروه بیشتری از انسان ها را روشن نموده و پرده های جهل و تعصب را از چهره تاریخ کنار می زند.

فصل دوم: عقاید شیعه

مقامات اولیای خدا و قدرت های غیبی

اشاره

سؤال: آیا انبیا و اولیا، علاوه بر قدرت های عادی، توان انجام امور خارق العاده را نیز دارند؟

پاسخ: جهان آفرینش، جهان اسباب و مسبّبات و علّت ها و معلول ها است. هر فردی در کار خود از قدرت الهی بهره می گیرد و اگر پیوند او از آن قدرت لایزال گسسته گردد، عاجز و ناتوان می شود. بنابراین، اگر اولیای الهی کارهای خارق العاده ای را انجام می دهند، همگی از قدرت الهی سرچشمه گرفته و به اذن او می باشد. اگر این پیوند قطع شود، هیچ فردی توان کاری را؛ اعم از عادی و غیر عادی، نخواهد داشت.

کارهای برون از توان عادی معلول تکامل روحی و روانی «ولیّ» خداست که در اثر طی طریق عبودیت و عمل به تعالیم اسلام و پیمودن صراط مستقیم به این مقام می رسد. ⁽¹⁾

وگاهی مصالح غیبی ایجاب می کند که فردی در دوران کودکی، به کمالی برسد که دیگران فاقد آن هستند، و این جنبه استثنایی دارد.

معنوی خود، به فراخور حال خویش مقاماتی را به دست می آورد که چه بسا آنها را در این جهان و یا پس از مرگ مشاهده نماید.

مقصود از کمال چیست؟

وقتی می گوییم خداوند کمال مطلق و نامتناهی است، مقصود از آن، همان «صفات جمال» خدا؛ از قبیل «علم» و «قدرت» و «حیات» و «اراده» است. هرگاه بنده ای در پرتو پیمودن راه اطاعت، گام در درجات کمال می گذارد و از نردبان کمال بالا می رود، مقصود این است که کمال وجودی بیشتری به دست آورده و علم بیشتر، قدرت زیادتر، اراده ای نافذتر وحیاتی جاودانه تر پیدا می کند. در این صورت می تواند از فرشته بالاتر قرار گیرد و از کمالات بیشتری بهره مند گردد.

بشر، پیوسته خواهان آن است که بر جهان تسلط پیدا کند و کاری را که انسان های عادی از انجام آن عاجزند، انجام دهد. به عنوان مثال، گروهی از مرتاضان از طریق ریاضت های حرام و آزار دهنده به تقویت نفس و روح پرداخته و قدرت هایی را به دست می آورند.

امّا راه صحیح که موجب سعادت هر دو جهان می گردد، آن است که راه «بندگی» و خضوع در برابر خدای جهان را در پیش گیرد و با پیمودن راه بندگی، مقاماتی به دست آورده و سرانجام قدرت بر تصرف در تکوین پیدا کند.

پیامبر گرامی (ص) در ضمن حدیثی به مقامات بلند سالکان راه حق و پویندگان راه عبودیت وبندگی اشاره نموده، سخن پروردگار را چنین نقل می فرماید:

«هیچ بنده ای به وسیله کاری، نسبت به من تقرب نجسته که محبوب تر از انجام فرایض بوده باشد. (آنگاه فرمود:) بنده من با گزاردن نمازهای نافله آنچنان به من نزدیک می شود که اورا

دوست می دارم. وقتی او محبوب من شد، من گوش او می شوم که با آن می شنود، وچشم او می شوم که با آن می بیند و زبان او می گردم که با آن سخن می گوید، و دست او می شوم که با آن حمله می کند. هرگاه مرا بخواند اجابت می کنم و اگر چیزی از من بخواهد می بخشم». ⁽¹⁾دقت در این حدیث، ما را به عظمت کمالی که انسان در سایه انجام فرایض و نوافل پیدا می کند، به خوبی رهبری می کند. در این حالت قدرت درونی انسان به حدّی می رسد که با قدرت الهی صداهایی را که با نیروی عادی نمی شنید، می شنود و صور و اشباحی را که دیدگان عادی را یارای دیدن آنها نیست، می بیند. سرانجام خواسته های اوجامه عمل پوشیده، حاجت هایش برآورده می شود، در نتیجه دوست خدا می شود و عمل او، عمل خدایی می گردد.

جای شک نیست مقصود از اینکه خدا چشم وگوش او می گردد، این است که دیده او در پرتو قدرت الهی، نافذتر و گوش او شنواتر و قدرت او گسترده تر می گردد.

آثار بندگی و کمال نفسانی

یکی از آثار کمال نفس، تصرف در جهان طبیعت به اذن خداست. توضیح این که در پرتو عبادت و بندگی، نه تنها حوزه بدن تحت فرمان و محل نفوذ اراده انسان قرار می گیرد، بلکه جهان طبیعت نیز مطیع انسان می گردد و آدمی به اذن پروردگار جهان، در پرتو نیرو و قدرتی که از تقرب به خدا کسب نموده است، در طبیعت تصرف می کند و مبدأ یک سلسله معجزات و کرامات می شود و در حقیقت قدرت تصرف و تسلط بر تکوین پیدا می کند.

قرآن و کرامات اولیا

1. تصرف یوسف برای بینایی پدر

قرآن و کرامات اولیا

قرآن کراماتی را از انبیای الهی نقل می کند که بر اثر کمال نفسانی، به اذن خداوند می توانستند در تکوین تصرف کنند. اکنون به صورتی گذرا به آنها اشاره می کنیم:

یعقوب بر اثر مفارقت یوسف، سالیان دراز گریه کرد و در آخر عمر بینایی خود را از دست داد. پس از سال ها، یوسف به فردی مأموریت داد که به کنعان برود و پیراهن او را بر چهره یعقوب بیفکند تا بینایی خود را باز یابد. مژده رسان آمد و دستور او را عمل کرد و در همان لحظه او بینایی خود را باز یافت.

«فَلَمّا أَنْ جاءَ الْبَشیر أَلقاهُ علی وَجْههِ فارتدَّ بَصیراً». ⁽¹⁾

«هنگامی که مژده رسان آمد، پیراهن یوسف را به صورت او افکند او بینایی خود را بازیافت».

شکی نیست که مؤثر واقعی خداست، ولی خدا به «سبب» که همان خواست یوسف است، این توان را بخشیده است که اگر اراده چیزی کند، خواسته اش عملی شود. این که او این کار عظیم را با یک سبب ساده (افکندن پیراهن بر چهره پدر) به انجام رسانید، نشان از آن دارد که معجزات و کرامات پیامبران به وسیله امور ساده صورت می پذیرد تا مردم تصور نکنند که او از طریق علمی و صنعتی به این کار دست زده است.

2. قدرت نمایی یاران سلیمان

همگی می دانیم که سلیمان ملکه سبأ را احضار کرد، ولی پیش از

آن که وی به حضور سلیمان برسد، سلیمان به حاضران در مجلس خود چنین گفت:

«... یا أَیُّهَا المَلَؤُ أَیُّکُمْ یَأْتینی بِعَرْشِها قَبْلَ أَنْ یَأْتُونی مُسْلِمینَ». ⁽¹⁾

«ای جماعت کدام یک از شما می تواند تخت بلقیس را برای من بیاورد، پیش از آن که (بلقیس و همراهان) او مطیعانه وارد شوند؟»

یک نفر از جنّیان گفت:

«... أَنَا آتیکَ بِهِ قَبْلَ أَنْ تَقُومَ مِنْ مَقامِکَ وَإِنی عَلَیْهِ لَقَویٌّ أَمینٌ». ⁽²⁾

«پیش از آنکه تو از جای خود برخیزی (مجلس به پایان رسد) من آن را می آورم و من بر این کار توانا و امینم».

فرد دیگری که مفسران نام او را «آصف بن برخیا» وزیر سلیمان وخواهر زاده او می دانند، اعلام کرد که در یک چشم به هم زدن می تواند آن را بیاورد، چنانکه خداوند می فرماید:

«قالَ الّذی عِنْدَهُ عِلْمٌ مِنَ الْکِتابِ أَنَا آتیکَ بِهِ قَبْلَ أَنْ یَرْتَدَّ إِلَیْکَ طَرْفُکَ فَلَمّا رَآهُ مُسْتَقِرّاً عِنْدَهُ قالَ هذا مِنْ فَضْلِ رَبی ...». ⁽³⁾

«کسی که نزد او دانشی از کتاب بود (که درباره حقیقت این کتاب باید در جایی دیگر گفتگو کرد)، چنین گفت: پیش از آنکه تو چشم

بر هم بزنی، آن را در این مجلس حاضر می کنم. وقتی تخت را در برابر خود حاضر دید، گفت: این نعمتی است از جانب خدا بر من».

باید در مفاد این آیات دقت کنیم تا ببینیم عامل این کارهای خارق العاده (احضار «تخت بلقیس» از فرسنگ ها فاصله به مجلس سلیمان) چیست؟ آیا عامل این کار خارق العاده مستقیماً خدا است؟ و او است که این جهش را در طبیعت انجام می دهد و «آصف برخیا» و دیگران، نمایشگرانی هستند که کوچک ترین تأثیری در آن کارها ندارند؟ یا اینکه عامل این کار- به سان هزاران کار دیگر که افراد عادی با قدرت الهی انجام می دهند- خود آنها می باشند؛ چیزی که هست آنان این قدرت را از قرب الهی به دست آورده و با اراده نافذ خود عامل این نوع کارهای خارق العاده می باشند. ظاهر آیات سه گانه نظر دوم را تأیید می کند، زیرا:

اوّلًا، سلیمان از آنان می خواهد که این کار را انجام دهند و آنان را بر این کار قادر و توانا می داند.

ثانیاً، شخصی که گفت: من تخت بلقیس را، پیش از آنکه سلیمان از جای خود برخیزد حاضر می کنم، خود را با جمله زیر توصیف کرد: «وَإنّی عَلَیهِ لَقَوِی أَمِین»: «من بر این کار، قادر و توانایم و به خود اطمینان دارم».

هرگاه وجود این شخص و اراده او در این کار مؤثر نباشد، دیگر دلیلی ندارد که بگوید: «من بر این کار قادر و امین هستم».

ثالثاً، دومی گفت: من آن را در اندک زمانی (یک چشم به هم زدن) می آورم و این کار خارق العاده را به خود نسبت داد و گفت: «آتیک: می آورم».

اگر بنا بود که قرآن به این حقیقت تصریح کند که نفوس اولیا و اراده و خواست آنان و دیگر شخصیت های بزرگ، در ایجاد معجزه ها

وکرامات و تمام خارق العاده ها مؤثر است، روشن تر از این، چگونه بگوید تا شکاکان زمان آن را بپذیرند و تأویل نکنند.

رابعاً: خداوند علت توانایی دومی را بر این کار شگفت آور، آشنایی او به علم کتاب می داند، دانشی که از اختیار افراد عادی خارج است و از علومی است که مخصوص بندگان خدا می باشد، و ارتباط با چنین دانش هایی محصول قربی است که این نوع افراد با خدا دارند، چنانکه فرمود: «قالَ الّذی عِنْدَهُ عِلْمٌ مِنَ الکِتابِ ...»: «کسی که در نزد او دانشی از کتاب بود، گفت ...».

3. باز هم قدرت نمایی سلیمان

قرآن مجید درباره سلیمان نبی با صراحت می فرماید: باد به فرمان او به هر طرف که می خواست جریان پیدا می کرد. مسیر باد که جزو نظام آفرینش است، به اراده نافذ سلیمان تعیین می گردید، چنانکه می فرماید:

«وَلِسُلَیْمانَ الرِّیحَ عاصِفَةً تَجْری بِأَمْرِهِ إِلَی الأَرْضِ الّتی بارَکْنا فِیها وَکُنّا بِکُلِّ شَی ءٍ عالِمینَ». ⁽¹⁾

«باد توفنده و تند را برای سلیمان رام کردیم؛ به طوری که به فرمان وی به سوی سرزمینی که برکت دادیم، جریان پیدا می کرد وما به همه چیز عالم هستیم».

نکته قابل توجه این است که این آیه با صراحت هر چه کاملتر، جریان باد و تعیین مسیر وسمت آن را معلول امر سلیمان (اراده نافذ او) می داند چنانکه می فرماید: «تَجری بأمره»: «به فرمان او جریان داشت».

در آیه دیگر ⁽¹⁾می خوانیم: بادی که سلیمان از آن به عنوان مرکب استفاده می کرد، از صبح تا ظهر مسافت یک ماه و از ظهر تا شب مسافت یک ماه دیگر را طی می کرد و این مرد الهی می توانست مسافتی را که مرکب های آن روز تقریباً در ظرف دوماه طی می کردند، در ظرف یک روز طی کند.

درست است که خداوند باد را برای او رام و مسخّر کرده بود، امّا جمله «تَجْرِی بِأَمْرِهِ» «به فرمان سلیمان حرکت می کرد و از حرکت باز نمی ایستاد» صراحت دارد که امر و اراده سلیمان در بهره برداری از این پدیده طبیعی، کاملًا مؤثر بوده است؛ مثلًا تعیین وقت حرکت ومسیر آن و باز ایستادن آن از حرکت بستگی به اراده نافذ سلیمان داشت.

از آیات مربوط به سلیمان، نکته دیگری نیز استفاده می شود و آن اینکه خداوند بسیاری از پدیده های سرکش طبیعی را برای او رام کرده بود و او هرگونه که می خواست از آنها با کمال سهولت و آسانی استفاده می کرد؛ مثلًا معدن مس با تمام صلابتی که دارد، برای او- به فرمان خدا- به صورت چشمه روانی در می آید و هر چه می خواهد از آنها استفاده می کند؛ چنانکه می فرماید:

«... وَاسَلْنا لَهُ عَیْنَ القِطْرِ ...». ⁽¹⁾

«و چشمه مس (مُذاب) را برای او روان کردیم».

موجوداتی مانند جن که با دیدگان عادی دیده نمی شوند، در تسخیر وی بودند و آنچه او از آنها می خواست، انجام می دادند، چنانکه می فرماید:

«وَمِنَ الجِنِّ مَنْ یَعْمَلُ بَیْنَ یَدَیْهِ بِإِذْنِ رَبِّهِ ... یَعْمَلُونَ لَهُ ما یَشاءُ ...». ⁽²⁾

«گروهی از جن در برابر او به فرمان خداوند کار می کردند ... برای او آنچه می خواست انجام می دادند».

ظاهر مجموع آیات این است که چگونگی بهره برداری او از باد و غیره یکسان بوده است. درست است که خداوند بزرگ این پدیده ها را برای او تسخیر کرده بود، امّا در عین حال اراده او بی اثر نبود. تا اراده سلیمان تعلق نمی گرفت، معدن مس به صورت چشمه آب روان نمی گشت و جن کاری را انجام نمی داد.

همه اینها نوعی ولایت بر تکوین است و معنی آن این است: پیامبری بر اثر قربی که به خدا دارد، منزلتی می یابد که طبیعت و حتّی موجودات نامرئی به نام جن، به اذن خدا به فرمان او باشند و از حوزه نفوذ او خارج نشوند.

4. تصرف های حضرت مسیح

قرآن مجید بعضی از کارهای فوق العاده را به حضرت «مسیح» نسبت می دهد و بیان می کند که همه این کارها از نیروی باطنی و اراده خلاق او سرچشمه می گرفت، چنانکه می فرماید:

«... أَنّی أَخْلُقُ لَکُمْ مِنَ الطِّینِ کَهَیْئَةِ الطَّیْرِ فَأَنْفُخُ فیهِ فَیَکُونُ طَیْراً بِإِذْنِ اللّهِ وَأُبْرِئُ الأَکْمَهَ وَالأَبْرَصَ وَأُحْی الْمَوتی بِإِذْنِ اللّهِ ...». ⁽³⁾

«من برای شما از گِل، شکل مرغی می سازم و در آن می دمم که به

اذن خدا پرنده می شود، کور مادرزاد و پیس را شفا می دهم ومردگان را به اذن خدا زنده می کنم».

در این آیات حضرت مسیح، امور زیر را به خود نسبت می دهد:

حضرت مسیح خود را فاعل این امور می داند، نه اینکه او درخواست کند و خدا انجام دهد، بلکه می گوید: «این کارها را من به اذن خدا انجام می دهم». اذن خدا در این موارد چیست؟ آیا اذن در این موارد یک اجازه لفظی است؟ به طور مسلم چنین نیست، بلکه مقصود از آن اذن باطنی است. به این معنی که خدا به بنده خود آنچنان کمال و قدرت و نیرو می بخشد که وی به انجام چنین اموری توانا می گردد.

گواه این مدّعا آن است که بشر نه تنها در امور غیر عادی به اذن خدا نیازمند است، بلکه در تمام امور به اذن خدا نیاز دارد و هیچ کاری بدون اذن او صورت نمی پذیرد. اذن الهی در تمام موارد، همان برخوردار کردن فاعل از قدرت و رحمت خویش می باشد. در آیه مورد بحث، حضرت مسیح تحقق امور یاد شده را به خود نسبت می دهد و در آیه دیگر، خود خدا نیز صریحاً امور مزبور را به خود او نسبت می دهد و می گوید:

«... وَإِذْ تَخْلُقُ مِنَ الطِّینِ کَهَیْئَةِ الطَّیْرِ بِإِذْنِی فَتَنْفُخُ فِیها فَتَکُونُ طَیْراً بِإِذْنِی وَتُبْرِئُ الأَکْمَهَ وَالأَبْرَصَ بِإِذْنِی وَإِذْ تُخْرِجُ

الْمَوتی بِإِذْنِی ...». ⁽¹⁾

«هنگامی از گل صورت پرنده ای را به اذن من می سازی و در آن می دمی، و به اذن من پرنده می شود و کور مادرزاد و پیس را به اذن من شفا می دهی، و مردگان را زنده می کنی ...»

در جمله های این آیه دقت بیشتری کنیم تا روشن شود که از نظر قرآن، فاعل و انجام دهنده این امور کیست؟ هرگز خدا نمی گوید «من مرغ آفریدم»، «من شفا دادم»، «من زنده کردم» بلکه می گوید:

«إِذْتَخْلُقُ»: تو آفریده ای، «وَتُبْرِئُ»: بهبودی بخشیدی، «إِذْ تُخْرِجُ الْمَوتی»: تو زنده کردی. چه صراحتی بالاتر از این؟

ولی قرآن کریم در بیان این که هیچ بشری در کار ایجاد، استقلال ندارد، و برای ردّ افکار غیر صحیح «معتزله» و دوگانه پرستان که تصور می کنند بشر در آفرینش خود به خدا نیاز دارد، ولی در افعال و کارهای خود کاملًا مستقل و از خدا بی نیاز است؛ در همه این موارد کارهای حضرت مسیح را مقیّد به اذن الهی کرده و موضوع توحید در افعال را، که از مراتب توحید به شمار می رود، رعایت نموده است.

ولایت تکوینی و مسأله غلو

از اندیشه های باطل در مورد ولایت بر تصرف این است که تصور می شود چنین اعتقادی مایه «غلو» در حقّ پیشوایان است، در صورتی که چنین اعتقادی ارتباطی به غلو ندارد.

«غالی» کسی است که بندگان خدا را از مقام عبودیت بالا برده و صفات خدا و افعال او را برای آنان ثابت کند؛ مثلًا بگوید: «تدبیر نظام آفرینش از آن پیشوایان معصوم است. آنان «خالق»، «رازق»، «محیی» و

«ممیت» علی الاطلاق می باشند».

حقیقت غلو این است که یا آنها را خدا بدانیم و یا مبدأ افعال خدایی ⁽¹⁾بشناسیم، در حالی که هیچ کدام از این دو ملاک، در ولایت تکوینی موجود نیست؛ زیرا نه کسی آنها را خدا می داند و نه افعال و کارهای الهی را برای آنها اثبات می کند، بلکه می گوییم آنان در پرتو قرب الهی، دارای قدرتی می شوند که به اذن خداوند می توانند در مواردی که انگیزه ارشاد واصلاح باشد، در جهان آفرینش تصرف کنند. این دو نوع تفکر، آنچنان با هم فاصله دارند که به زحمت می توان شباهتی بین آن دو تصور نمود؛ زیرا هرگاه خداوند بنده خود را به انجام کاری به منظور ارشاد مردم قادر ساخت، چیزی از قدرت او کم نمی شود وبنده صاحب ولایت، گام از مقام عبودیت فراتر نمی گذارد.

موقعیت انسان کامل نسبت به خدا، موقعیت فرزندی است که با سرمایه پدر در تجارتخانه او مشغول بازرگانی است و یا به سان وکیلی است که با سرمایه موکل خویش، کسب و کار می کند.

تسلط و قدرت فرزند و وکیل، شاخه ای از اراده و خواست پدر و موکل است. از این جهت، این نوع قدرت و تسلط هرگز مایه شرک نبوده، بلکه بوی شرک را هم نمی دهد.

چه بسا خداوند به فرشته و یا فرشتگانی قدرت بدهد که سرزمین قوم لوط را سنگ باران و همه را زیر و رو کنند، امّا اعتقاد به وجود چنین قدرتی در آنها، هرگز مستلزم شرک و همتایی فرشتگان با خدا نمی گردد.

بنابراین، اگر خداوند چنین قدرتی را به بنده و یا بندگانی عنایت کند، این نیز سبب نمی شود که گردی بر دامن کبریایی او بنشیند.

2- توسل به اولیای الهی

اشاره

سؤال: آیا توسل به اولیای الهی صحیح و مشروع است و ریشه در کتاب خدا و سنت پیامبر (ص) دارد؟

پاسخ: توسل به اولیای الهی نوعی تمسک به «وسیله» است که در قرآن به آن دعوت شده است و قرآن پیوسته به جامعه با ایمان و با تقوا دستور می دهد که به دنبال وسیله بروند، چنان که می فرماید:

«یا أَیُّها الَّذینَ آمَنُوا اتَّقوا اللّه وابتَغُوا إِلیهِ الوَسیلَة وجاهِدُوا فی سَبیلهِ لَعَلَّکُمْ تُفْلِحُون». ⁽¹⁾

«ای افراد با ایمان، تقوای الهی را پیشه کنید و برای رسیدن به او، وسیله ای فراهم آورید (توسل جویید) و در راهش جهاد کنید، باشد که رستگار شوید».

اکنون باید دید مقصود از تحصیل وسیله چیست؟ تدبّر در آیه می رساند که مقصود از آن، سبب تقرّب و وسیله نزدیکی به خداست. برای تقرّب به خدا وسایل و اسباب گوناگونی هست که به برخی از آنها اشاره می کنیم:

1. انجام فرایض

انجام واجبات یکی از اسباب تقرب به درگاه الهی است. امیرمؤمنان (ع) در یکی از سخنان خود چنین می گوید:

«بهترین چیزی که متوسّلان به خدا بدان توسل می جویند، ایمان به خدا و به رسول و جهاد در راه خدا و به پاداشتن نماز- که اساس طریقت و شریعت است- و دادن زکات می باشد». ⁽¹⁾

2. توسل به اسما و صفات خدا

یکی از اقسام توسل، خواندن خداوند به اسما و صفات اوست. این نوع توسل در روایات، به خصوص در ادعیه اهل بیت (ع)، فوق العاده بارز و چشمگیر است.

در این مورد به دو حدیث بسنده می کنیم:

الف. ترمذی در سنن خود از «بریده» نقل می کند، پیامبر (ص) شنید مردی چنین می گوید:

«خدایا! من از تو درخواست می کنم به گواهی ام بر این که تو آن خدایی هستی که جز تو خدایی نیست، تو احد و صمد هستی که نه می زاید و نه زاییده شده است و نه برای او مانندی یافت می شود ...

پیامبر (ص) فرمود: تو خدا را به وسیله اسم اعظم او خواندی، که اگر او به آن اسم خوانده شود، اجابت می کند و اگر از او چیزی خواسته شود، عطا می نماید.» ⁽²⁾ب. در دعایی از امام باقر و صادق (معروف به دعای سمات) چنین وارد شده است:

«خدایا! من از تو سؤال می کنم به نام بزرگ و بزرگتر، گرامی تر و برترت، نامی که اگر به آن نام برای باز شدن درهای بسته آسمان

خوانده شوی باز می شود، واگر به آن نام، بر گشایش درهای زمین خوانده شوی گشوده می گردد، و اگر به آن نام برای آسانی خوانده شوی آسان گردد». ⁽¹⁾دعای جوشن کبیر نمونه ای بارز از این نوع توسل است که در شب های قدر می خوانیم.

3. توسل به قرآن کریم

یکی از راه های توسل این است که انسان قرآن را بخواند و به وسیله آن، از خدا حاجت بطلبد. در حقیقت، این نوع توسل، توسل به فعل خدا است؛ زیرا قرآن کلام خداست که بر قلب رسول الله (ص) نازل شده است.

احمد بن حنبل از عمران بن حصین نقل می کند که از پیامبر (ص) شنیدم که می فرمود:

«قرآن را بخوانید و از خدا به وسیله آن سؤال کنید، پیش از آنکه گروهی بیایند و به وسیله آن از مردم سؤال کنند». ⁽²⁾دقت و امعان نظر در حدیث فوق، نکته ای را روشن می سازد و آن اینکه: توسل به هر موجودی که نزد خدا منزلت و کرامت داشته باشد جایز است، لذا در شب های قدر مستحب است انسان قرآن را باز کند واین دعا را بخواند:

«پروردگارا! من از تو به وسیله این کتابی که فرو فرستاده ای و آنچه در آن است سؤال می کنم. پروردگارا! نام بزرگت و اسمای زیبایت در این کتاب هست ...». ⁽³⁾

4. توسل به دعای برادر مؤمن

یکی از اسباب توسل و جلب مغفرت خدا، این است که انسان از برادر مؤمن خود بخواهد در حق او دعا کند و این نوع توسل مورد اتفاق همه موحدان جهان است و در این مورد کافی است که بدانیم حاملان عرش الهی درباره افراد با ایمان، طلب مغفرت می کنند «یَسْتَغْفِرونَ لِلّذینَ آمَنُوا». ⁽¹⁾

این تنها فرشتگان نیستند که درباره آنان طلب آمرزش می نمایند، بلکه مؤمنان نیز درباره گذشتگان چنین کاری انجام می دهند «رَبّنا اغْفِرْ لَنا وَ لإِخوانِنا الَّذین سَبَقُونا بِالإِیمان» ⁽²⁾، «پروردگارا! بر ما و بر آن برادرانمان که در ایمان آوردن بر ما پیشی گرفته اند ببخشای».

پیامبر گرامی از امت اسلامی می خواهد که در حق او دعا کنند و می فرماید:

«برای من از خدا وسیله بطلبید و آن مقامی است در بهشت که جز بر یکی از بندگان خدا شایسته نیست و امیدوارم که من همو باشم. هر کس برای من چنین مقامی بطلبد، شفاعت من بر او حلال می گردد». ⁽³⁾

5. توسل به دعای پیامبر (ص) در زمان حیات

رسول گرامی (ص) شریف ترین و گرامی ترین انسانی است که خدا آفریده است. آیات قرآنی به مقام و منزلت پیامبر (ص) اشارات فراوانی دارند که نقل آنها در این مختصر نمی گنجد.

در منزلت پیامبر (ص) کافی است که بدانیم خدا او را مایه مصونیت

مردم از عذاب می شمارد و تصریح می کند که تا او در میان مردم است خدا آنان را با نزول عذاب مجازات نمی کند:

«وَما کانَ اللّهُ لِیُعَذِّبَهُمْ وَأَنْتَ فیهِمْ وَمَا کانَ اللّهُ مُعذّبَهم وهُمْ یَسْتَغْفرون». ⁽¹⁾

«تا تو در میان آنان هستی، خداوند هرگز آنان را مجازات نمی کند، هم چنان که ایشان را تا زمانی که طلب آمرزش می کنند، عذاب نمی کند».

در عظمت پیامبر (ص) کافی است که خدا نام او را در کنار نام خود و اطاعت او را در کنار اطاعت خویش قرار داده است:

«وَمَنْ یُطِعِ اللّهَ وَرَسُولَهُ فَقَدْ فازَ فَوزاً عَظیماً». ⁽²⁾

این آیات وآیات دیگر، همگی از کرامت و منزلت آن حضرت حکایت می کند؛ منزلتی که برای آن نظیری در عرصه آفرینش نیست. برای همین مقام قدسی پیامبر در پیشگاه خدا، دعای او رد نمی شود، لذا به گنهکاران دستور داده شده که به محضر پیامبر بروند و از او درخواست کنند که در حقّ آنان استغفار کند:

فراتر از این، حتی خودداری از طلب استغفار از پیامبر را نشانه نفاق می داند. ⁽³⁾«وَلَوْ أَنَّهُمْ إِذْ ظَلَمُوا أَنفُسَهُمْ جاؤُکَ فَاستَغْفَرُوا اللّه وَاستَغفَرَ لَهُمُ الرَّسُولُ لَوَجَدُوا اللّهَ تَوّاباً رَحِیماً». ⁽⁴⁾

«هرگاه آنان زمانی که بر خویش ستم کرده اند نزد تو بیایند و از خدا طلب مغفرت کنند و پیامبر نیز برای آنان طلب مغفرت کند، خدا را توبه پذیر و رحیم خواهند یافت».

از برخی آیات استفاده می شود که امت های پیامبران پیشین نیز از آنان درخواست استغفار می کردند. به عنوان نمونه فرزندان یعقوب آنگاه که خطای آنان آشکار گشت به پدر گفتند:

«یَا أَبانَا استَغْفِرْ لَنا ذُنُوبَنا إِنّا کُنّا خاطِئین* قالَ سَوفَ أسْتَغْفِرُ لَکُمْ رَبّی إنَّهُ هُوَ الغَفُورُ الرَّحیم». ⁽¹⁾

«پدرجان! برای مغفرت گناهان ما از خداوند طلب آمرزش کن؛ ما خطاکار بودیم. [یعقوب] گفت: (سوف) از پروردگارم طلب مغفرت خواهم کرد، همانا او آمرزنده و رحیم است».

در جواز این نوع توسل، جای هیچ بحث و گفتگو نیست و مخالفتی با آن به چشم نمی خورد. چیزی که مهم است آگاهی از سبب استجابت دعای پیامبران است و آن، منزلت و جایگاه قدسی آنهاست.

6. توسل به دعای پیامبر (ص) پس از رحلت

اشاره

با توجه به اصول چهارگانه، که در سؤال مربوط به امکان ارتباط مطرح گردید، ثابت شد که انسان های والا در جهان برزخ، حی و زنده هستند، و ارتباط ما با آنان برقرار است، در این صورت درخواست دعا از آنان در هر دو حالت؛ حیات دنیوی و برزخی، کاملًا منطقی خواهد بود و آیه مربوط به درخواست استغفار، هر دو حالت را دربرمی گیرد، آنجا که می فرماید:

«وَلَو أَنَّهُمْ إِذ ظَلَمُوا أَنفُسَهُمْ جاؤوکَ فَاسْتَغفَرُوا اللّه وَاسْتَغْفَرَ لَهُمُ الرَّسُول لَوَجَدُوا اللّه تَوّاباً رَحیماً». ⁽¹⁾

«و اگر آنان هنگامی که بر خود ستم کرده اند به نزد تو بیایند، و خود از خدا آمرزش بخواهند و پیامبر نیز برای آنان طلب آمرزش کند، خدا را توبه پذیر و مهربان خواهند یافت».

مسلّماً ریشه استجابت دعای پیامبر را باید در روح پاک و نفس کریم و قرب ایشان نسبت به خداوند جستجو کرد. به پاس این کرامت معنوی است که خداوند دعای او را می پذیرد؛ زیرا دعای برخاسته از روح پاک و قلب مملوّ از مهر الهی، بدون چون و چرا به هدف اجابت می رسد و در این مورد، فرقی بین حیات مادّی و حیات برزخی نیست.

گواه بر این که آیه یاد شده اختصاص به زمان حیات رسول خدا (ص) ندارد، این است که مسلمانان جهان از عصر صحابه و تابعان تا به امروز، عملًا این باب رحمت را باز می دانند و زائران روضه مطهّر نیز اکنون پس از تقدیم سلام و درود به پیشگاه ارجمند پیامبر، آیه یاد شده را تلاوت می کنند و ضمن استغفار به درگاه الهی، از پیامبر می خواهند که برای آنان طلب آمرزش کند و هر فردی در هر زمانی که به حرم آن حضرت مشرف شود، زائران را در این حالت می یابد.

اکنون نمونه هایی از گفتار بزرگان اهل سنّت، درباره این آیه و درخواست دعا و توسّل به آن حضرت، پس از رحلت ایشان را ذکر می کنیم:

زیباترین چیزها همان است که ماوردی، قاضی ابوالطیب و دیگر اساتید ما از عتبی نقل کرده اند.

عتبی می گوید: روزی کنار قبر رسول خدا (ص) بودم، مردی از بیابان آمد و گفت:

«السلام علیک یا رسول اللّه سمعت اللّه یقول: «وَلَو أَنَّهُمْ إِذ ظَلَمُوا أَنفُسَهُمْ جاؤکَ فَاسْتَغفروا اللّه وَاسْتَغْفَرَ لَهُمُ الرَّسُول لَوَجَدُوا اللّه تَوّاباً رَحیماً» و قد جئتک مستغفراً من ذنبی مستشفعاً بِکَ إلی ربّی». ⁽¹⁾«سلام بر تو ای فرستاده خدا. شنیدم که خداوند می فرماید: «هرگاه آنان بر خویش ستم کنند و نزد تو بیایند و از خدا طلب آمرزش کنند و رسول خدا نیز برای آنان درخواست مغفرت کند، خدا را توبه پذیر و مهربان خواهند یافت. ای رسول خدا، اکنون به نزد تو آمدم، از گناهم استغفار می کنم و تو را شفیع به نزد پروردگارم قرار می دهم».

«پس از به پایان رساندن درودها، رو به قبر پیامبر ایستاده، خدا را

حمد و ثنا بگوید و درود فراوانی به پیامبر بفرستد. سپس آیه «ولو أنَّهم ...» را تلاوت کند وبگوید: اللّهم انّا سَمِعْنا قولک وأطَعْنا أمْرَک وقَصَدْنا نبیّک، متشفعین به إلیک فی ذنوبنا، وما أثقل ظهورنا من أوزارنا ...»؛ ⁽¹⁾

«پروردگارا، سخن تو را شنیدیم و امر تو را اطاعت کردیم و نزد پیامبر تو آمدیم، در حالی که او را شفیع خود نزد تو برای آمرزش گناهانمان قرار داده ایم و پشت ما از بار گناهان سنگین است».

علاوه بر عالمان بزرگ اهل سنت که شیوه زیارت آن حضرت را به نحو یاد شده مورد تأکید قرار می دهند، گروهی دیگر نیز در این مورد، با آنان همصدا می باشند که برای رعایت اختصار، از نقل آنها خودداری شد.

پرسش هایی درباره توسّل

1. آیا درخواست دعا از میّت، پرستش او نیست؟

پرسش هایی درباره توسّل

در میان اعمالی که مسلمانان در حرم پیامبر (ص) و یا نقاط دیگر انجام می دهند، توسل بیش از همه مورد انتقاد وهابیان قرار می گیرد. آنان در این مورد اعتراض هایی دارند که در این بخش به تحلیل آنها می پردازیم:

آنها بر این عقیده اند که: درخواست دعا از انسان زنده که قادر بر انجام خواسته اوست، جایز است و پرستش نیست، ولی درخواست دعا و یا هر عمل دیگر از فرد درگذشته که قادر بر انجام آن نیست، نوعی پرستش میّت به شمار می رود و طبعاً انجام دهنده آن در شمار مشرکان قرار می گیرد.

پاسخ: أوّلًا، هیچگاه حیات و موت و یا زنده و مرده بودن درخواست شونده، ملاک عبادت و پرستش و شرک و توحید نیست. چگونه ممکن است درخواست دعا از فرد زنده عین توحید باشد، ولی درخواست همان دعا از فرد درگذشته عین شرک به شمار رود، در حالی که ماهیت عمل یکی است، جز این که طرف (درخواست شونده) در یکی در قید حیات است، و در دیگری رخت از جهان بربسته است و هرگز هیچ موحّدی، حیات و موت را میزان توحید و شرک معرفی نکرده است. آری، حیات و موت می تواند در مفید بودن و نبودن این درخواست مؤثر باشد، امّا در توحید و شرک تأثیری ندارد.

ثانیاً: اساس استدلال کسانی که درخواست دعا از میت را شرک می دانند، این است که مرگ انبیا و اولیا را پایان زندگانی آنان می دانند و برای آنان، حیات برزخی قائل نیستند، در حالی که در سؤال نخست این فصل به روشنی ثابت شد که شهیدان، انبیا، اولیا و حتّی مجرمان، پس از مرگ در حال حیات اند.

ثالثاً: هر نوع دعوت و درخواست هنگامی رنگ شرک به خود می گیرد که انسان درباره درخواست شونده، نوعی الوهیت و خداوندگاری و تفویض امور به وی قائل شود، در چنین حالتی است که درخواست از آن فرد؛ زنده باشد یا مرده، پرستش وی به شمار می رود، ولی درخواست دعا از یک شخص، با این عقیده که او یک انسان وارسته است و خدا پذیرای دعا و درخواست اوست، ارتباطی به شرک ندارد و تمام مسلمانان جهان، در محضر پیامبر (ص) او را به این وصف می ستایند.

2. آیا درخواست دعا از میت بی فایده نیست؟

برخی معتقدند کسی که از دنیا رفته و قادر به اجابت درخواست متوسل نیست، هر نوع توسل و درخواست دعا از او عمل لغو

و بیهوده ای می باشد.

پاسخ: منشأ این سؤال یک نوع جهان بینی مادّی است که مرگ اولیا را پایان زندگی دانسته و برای آنان حیات و زندگی برزخی قائل نیست، ولی با توجه به اصولی که در گذشته یادآور شدیم، ثابت شد که آنان از حیات بالایی برخوردارند، سخن ما را می شنوند و ارتباط ما با آنان قطع نشده است، بنابراین درخواست دعا امری عقلایی بوده و لغو و بیهوده نیست، امّا این که آنان به درخواست ما پاسخ مثبت می گویند یا نه، به وجود وضعیت درخواست کننده وموضوع درخواست بستگی دارد.

3. آیا میان ما و کسانی که از دنیا رفته اند، مانعی وجود دارد؟

عده ای بر این باورند که میان ما و افرادی که از جهان رخت بربسته اند، حائلی وجود دارد که مانع از ارتباط ما با آنان می شود، به گواه این که قرآن می فرماید:

«وَمِنْ وَرائهِمْ بَرْزَخٌ إِلی یَوم یُبْعَثُون». ⁽¹⁾

«در پیش روی آنان، تا روز قیامت مانعی وجود دارد».

پاسخ: برزخ در لغت عرب به معنی حائل و مانع است، ولی این مانع مربوط به بازگشت مجدد رفتگان، به حیات دنیوی است، نه مانع از ارتباط با آنان، شاهد این مطلب ما این آیه است:

«حَتّی إِذا جاءَ أَحدهُمُ المَوتُ قَالَ رَبّ ارجعُون* لعلّی أَعْمَلُ صالِحاً فِیما تَرَکتُ کَلّا إِنّها کَلمَةٌ هُوَ قائِلُها». ⁽²⁾

«تا آنگاه که مرگ یکی از ایشان فرا رسد می گوید: پروردگارا! مرا به دنیا بازگردان، باشد که من در آنچه که وانهاده ام، کار نیکی

انجام دهم. [خطاب می رسد:] هرگز چنین نیست، این سخنی است که او گوینده آن است».

با توجه به این که گنهکار، خواهان بازگشت به این دنیاست، قرآن در رد درخواست او می فرماید:

«وَمِنْ وَرائهِمْ بَرْزَخٌ إِلی یَوم یُبْعَثُون».

«پیش روی آنان حائل و مانعی وجود دارد که از بازگشت به این دنیا و تحقق آرزوی آنان جلوگیری می کند».

بنابراین، حائل، مانع از بازگشت به دنیا است، نه مانع از آگاهی و ارتباط میان زندگان و رفتگان.

3- درخواست شفاعت از اولیای الهی

اشاره

سؤال: آیا درخواست شفاعت از اولیا مایه شرک نیست و نوعی پرستش آنان به شمار نمی رود؟

پاسخ: اعتقاد به شفاعت اولیای الهی در روز رستاخیز، از اصولی است که کسی در آن شک و تردید ندارد و همه فرق اسلامی به شفاعت پیامبران و به ویژه پیامبر خاتم (ص) اعتقاد راسخ دارند. تنها اختلافی که پس از ظهور ابن تیمیه در قرن هشتم و محمد بن عبدالوهاب در نیمه های قرن دوازدهم پیش آمد، این بود که آیا می توان در این جهان نیز از شفیعان واقعی که شفیع بودن آنها از نظر کتاب و سنت قطعی است، درخواست شفاعت کرد و مثلًا گفت: «ای محبوب درگاه خدا در روز رستاخیز درباره من شفاعت کن»؟ ⁽¹⁾همه عالمان دین، بر صحت درخواست شفاعت از صاحبان آن، اتفاق نظر دارند، جز دو فرد یاد شده و پیروان آن دو که می گویند: «نمی توان از صاحبان شفاعت در این جهان درخواست شفاعت نمود، بلکه باید گفت: خدایا! پیامبر را شفیع من قرار ده».

اکنون این مسأله را بر کتاب خدا و سنت پیامبر عرضه می کنیم تا پرده از چهره حقیقت برداشته شود.

حقیقت درخواست شفاعت چیست؟

اشاره

شفاعت پیامبر گرامی (ص) و دیگر شافعان راستین در روز جزا، جز طلب مغفرت از خدا درباره گنهکاران امت چیز دیگری نیست، در این صورت، طلب شفاعت، در واقع طلب دعا از آنان خواهد بود و دعای آنان، در سایه قرب و مقامی که نزد خدا دارند، به هدف اجابت می رسد و طبعاً گنهکار مشمول مغفرت خدا می گردد. از طرفی، درخواست دعا از برادر مؤمن و فراتر از آن، از نبی گرامی کوچک ترین اشکالی ندارد، اگر ما می گوییم: «یا وجیهاً عنداللّه، اشفع لنا عند اللّه»، یعنی «ای کسی که در پیشگاه خدا جاه و مقامی داری، در نزد خدا درباره ما شفاعت کن (دعا کن خدا گناه ما را ببخشد یا حاجت ما را برآورده کند)».

اصولًا «استشفاع» یعنی طلب شفاعت، در کتاب های حدیثی و تفسیری به معنی درخواست دعا وارد شده است؛ مثلًا بخاری، محدث معروف اهل سنت در صحیح خود، بابی را با این عنوان آورده است: «هرگاه مردم در هنگام قحطی از پیشوای خود بخواهند که برای آنان از خدا باران بطلبد، نباید درخواست آنان را ردّ کند».

با توجه به این اصل، نباید درباره درخواست شفاعت که حقیقت آن درخواست دعاست، شک و تردید کرد؛ زیرا درخواست دعا از مؤمن از امور پسندیده است، چه رسد به انبیا و اولیا. از این گذشته، برخی از یاران پیامبر از خود آن حضرت در زمان حیات و یا پس از درگذشت ایشان، درخواست شفاعت می کردند، اکنون نمونه هایی را یادآور می شویم:

1. حدیث انس بن مالک

ترمذی یکی از نویسندگان سنن چهارگانه، از انس بن مالک چنین نقل می کند:

«از پیامبر درخواست کردم که در روز قیامت درباره من شفاعت کند. وی پذیرفت و گفت: من این کار را انجام می دهم. به پیامبر گفتم: شما را کجا جستجو کنم؟ فرمود: در کنار صراط». ⁽¹⁾انس با الهام از فطرت خود که درخواست شفاعت جز درخواست دعا چیز دیگری نیست، از پیامبر گرامی (ص) درخواست شفاعت می کند، وپیامبر نیز به او قول مساعد می دهد و هرگز تصور نمی کند که درخواست شفاعت، نوعی شرک است، و نیز او را از این درخواست باز نمی دارد.

2. حدیث سواد بن قارب

سواد بن قارب از یاران رسول خداست. درباره پیامبر (ص) اشعاری سروده و از او درخواست شفاعت می کند و می گوید:

وَکُن لی شَفیعاً یومَ لا ذُو شفاعة بمُغن فَتیلًا عن سوادِ بن قارب ⁽²⁾ای پیامبر گرامی، در روز قیامت شفیع من باش؛ روزی که شفاعت دیگران به حال سواد بن قارب به مقدار رشته وسط هسته خرما، سودی نمی بخشد.

3. حدیث ابوبکر

وقتی پیامبر گرامی (ص) درگذشت، بدن مبارک او را با پارچه ای پوشانیده، منتظر بودند که مسلمانان در کنار مسجد گرد آیند تا مراسم «تجهیز» وتغسیل و نماز و تدفین انجام گیرد. در این هنگام، وقتی ابوبکر وارد خانه پیامبر (ص) شد، پارچه را از چهره پیامبر برگرفت، خود را روی پیکرش افکند. او را بوسید و چنین گفت: پدر و مادرم فدای تو باد! تو در

زندگی و پس از مرگ پاک و پاکیزه هستی. ما را ای محمد نزد خدایت یاد کن و ما را به خاطر داشته باش. ⁽¹⁾جمله های «اذکرنا عند ربّک» جز درخواست شفاعت چیزی نیست.

4. حدیث علی (ع)

محدثان نقل می کنند آنگاه که پیامبر (ص) درگذشت، علی (ع) مشغول تغسیل پیامبر گشت، به هنگام غسل دادن چنین گفت: «پدر و مادرم فدای تو باد! ما را نزد خدایت یاد کن و ما را به خاطر داشته باش!». ⁽²⁾

5. حدیث نوجوان

مصعب بن اسلمی نقل می کند: نوجوانی از خاندان ما به سوی پیامبر (ص) آمد و به او گفت: من از تو چیزی می خواهم.

پیامبر (ص): آن چیست؟

نوجوان: «از تو می خواهم مرا از کسانی قرار دهی که در روز قیامت درباره آنان شفاعت می کنی».

پیامبر (ص): چه کسی تو را به این کار راهنمایی کرده است؟

نوجوان: هیچ کس. خودم به این فکر افتادم.

پیامبر (ص): من در روز قیامت در حق تو شفاعت می کنم. ⁽³⁾نمونه های این نوع قضایا فراوان است که نقل بیشترین آنها موجب اطاله سخن می گردد.

4- آیا سوگند دادن خدا به مقام اولیا شرک نیست؟

سؤال: برخی در مقام توسل، مقامات انبیا و اولیا را در نظر گرفته و خدا را به شایستگی های آنان، سوگند می دهند؛ مثلًا می گویند: خدایا! به حق رسول اعظم (ص) بیمار مرا شفا بده، در صورتی که هیچ کس بر گردن خدا حق ندارد، تا خدا را به حق آنان سوگند دهیم.

پاسخ: مقصود از حق در این تعبیرها، همان منزلت و مقام والایی است که آنها نزد خدا دارند، و اگر هم این منزلت، حق شمرده شود، حقی است که خدا به آنان داده است و این مطلب، عین توحید است؛ زیرا خدا در برخی از موارد، بنده خود را ذی حق و خود را بدهکار معرفی می کند، مثلًا می فرماید:

«کانَ حَقّاً عَلَیْنا نَصْرُ المُؤْمِنینَ». ⁽¹⁾

«یاری کردن افراد مؤمن حقی است بر ما».

در حدیث نبوی وارد شده است که فرمود:

«بر خداست به کسی که به خاطر حفظ عفت، ازدواج کرده، کمک کند». ⁽²⁾

مراجعه به آیات و روایات روشن می کند که این نوع حقوق بندگان بر خدا، امری رایج در کتاب و سنت است. مقصود از این که می گویند کسی بر خدا حقی ندارد، این است که هیچ کس بالذات بر خدا حقی ندارد، ولی این مانع از آن نیست که خدا از روی تفضل و بزرگواری، افرادی را ذی حق معرفی کند و حتی از آنان وام بخواهد و بگوید:

«مَنْ ذَا الَّذِی یُقْرِضُ اللّهَ قَرْضاً حَسناً». ⁽¹⁾

«کیست که به خدا وام نیکو بدهد؟».

در حدیث آموزش پیامبر (ص) به فرد نابینا در بخش توسل خواندیم که پیامبر (ص) به او آموخت که بگوید: اللّهمّ انّی أسألک وأتوجّه إلیک بنبیّک محمد (ص) نبیّ الرحمة. (کلمه بنبیّک متعلق به دو فعل پیشین است: «أسألک» و «أتوجه إلیک)» و معنی جمله این است که خدایا من از تو به خاطر پیامبرت محمد (ص) پیامبر رحمت، درخواست می کنم و به سوی تو روی می آورم.

پیامبر گرامی (ص) هنگام دفن فاطمه بنت اسد در حقّ او چنین دعا کرد:

«خدایا! مادرم فاطمه بنت اسد را ببخش و جایگاه او را گسترده و فراخ گردان، به حق پیامبرت و پیامبرانی که پیش از من بودند». ⁽²⁾در صحیفه سجادیه و دعاهایی که از ائمه اهل بیت به ما رسیده است، این نوع سوگند دادن به فراوانی از آنان نقل شده است، علاقه مندان می توانند به آنها مراجعه فرمایند.

5- نذر برای غیر خدا

سؤال: شیعیان، بلکه گروهی از مسلمانان، برای اولیای الهی نذر می کنند و می گویند: این گوسفند نذر پیامبر (ص) و یا حسین بن علی (ع) است، در حالی که نذر برای غیر خدا جایز نیست.

پاسخ: نذر برای غیر خدا دو صورت دارد:

روشن است چنین رفتاری، نوعی شرک و به منزله بت پرستی است.

بی شک، نذر کردن با چنین قصد و نیت پاک، کاری پسندیده و درخور ستایش است.

آنچه موجب سؤال می شود، و احیاناً افراد را به اشتباه می اندازد، تشابه و یکسان بودن دو تعبیر در مقام نذر است.

به حکم این که «نذر» یک امر عبادی است، باید برای تقرب به خدا صورت پذیرد و «ناذر» بگوید:

یعنی برای کسب رضا و تقرب به خدا تعهد می کنم: اگر حاجت من برآورده شد، این گوسفند را برای پیامبر ذبح کنم.

صیغه صحیح نذر این است که گفته شد، ولی غالباً مردم به خاطر ناآگاهی، یا خلاصه گویی می گویند: هذا للنبیّ، یا نذرتُ هذا للنبیّ.

در هر حال مورد سؤال این است که چگونه برای پیامبر نذر می کنند و می گویند: للنبی، در حالی که نذر باید برای خدا باشد.

پاسخ سؤال این است که «لام» در جمله «للّه علیّ» برای تقرب است چنان که قرآن می فرماید:

«أَنْ تَقُومُوا للّه مَثْنی وَفُرادی». ⁽¹⁾

«دو نفر دو نفر یا به تنهایی برای خدا قیام کنید».

در حالی که «لام» در «للنبی» لام «انتفاع» است چنان که در برخی آیات می خوانیم:

«إِنّما الصَدقات لِلْفُقراء والمَساکین». ⁽²⁾

«زکات برای تهی دستان و مستمندان است».

از اینجا روشن می شود عمل موحدان با عمل مشرکان، تفاوت جوهری دارد؛ آنان قربانی های خود را به نام بت ها و برای تقرب به آنان ذبح می کردند و قرآن در این مورد می فرماید:

«وَمَا ذُبِحَ عَلَی النُّصُبِ ذلِکَ فِسْقٌ». ⁽³⁾

«و آنچه برای بت ها ذبح می شود ... این کار خروج از دین است».

در حالی که موحدان برای خدا نذر می کنند و نام او را به زبان می آورند، اما ثواب کار نیک خود را به اولیا هدیه می کنند و از این طریق به درگاه الهی تقرب می جویند.

مردی به حضور پیامبر (ص) رسید و عرض کرد: ای پیامبر خدا، مادرم از دنیا رفته است و می دانم اگر او زنده بود، صدقه می داد، اگر از طرف او صدقه بدهم او سودی می برد؟

رسول گرامی (ص) فرمود: آری.

آنگاه گفت: کدام یک از صدقه ها سود بیشتری دارد؟

فرمود: آب.

در این هنگام، سؤال کننده چاهی کند و پس از آماده شدن گفت: «هذه لأُمّ سعد»، «ثواب کندن این چاه برای مادر سعد باشد».

لام در «لأُمّ سعد» همان لام «للنبی (ص)» است. ⁽¹⁾که به اصطلاح «لام» انتفاع است نه لام تقرّب. ولی روح نذر این است که برای تقرّب به درگاه الهی متعهد شدم حیوانی را ذبح کنم و ثواب آن را به پیامبر اهدا کنم تا از این طریق، به درگاه خداوندی تقرب بجویم شاید خدا بیمارم را شفا دهد.

6- بزرگداشت موالید و وفیات اولیای خدا

اشاره

سؤال: بزرگداشت اولیای الهی در سالروز تولد و درگذشت آنها، امر نوظهوری است که در عصر صحابه نبوده و بعدها پیدا شده است. اکنون چگونه ما آن را انجام دهیم؟

پاسخ: تاریخ گواهی می دهد که از زمان های دور، مسلمانان جهان، روز ولادت پیامبر گرامی را در هر سال جشن می گرفتند و خطیبان به ذکر مدایح آن حضرت می پرداختند. مبدأ این نوع جشن ها دقیقاً روشن نیست ولی صدها سال است که این گونه جشن ها در بلاد اسلامی رواج داشته و دارد.

احمد بن محمد، معروف به قسطلانی (متوفای 92 ه-)، از علمای مشهور قرن نهم، درباره جشن هایی که در ماه ولادت پیامبر انجام می گیرد، چنین می گوید:

مسلمانان، پیوسته در ماه میلاد پیامبر جشن می گیرند. اطعام می کنند. شب ها به پخش انواع صدقات می پردازند. اظهار شادمانی کرده و نیکی ها را دو چندان می کنند. و به قرائت اشعاری در تهنیت ولادت آن حضرت می پردازند. برکات آن حضرت در هر سال نمایان می شود. رحمت خدا بر کسانی باد که شب های ماه، میلاد او را عید

گرفته و دردی بر دردهای کسی که در قلب او مرض هست، می افزایند. ⁽¹⁾حسین بن محمد بن حسن، معروف به «دیاربکری» (متوفای 960 ه-) نیز، که از قضات مکه به شمار می رفت، در تاریخ خود می نویسد: مسلمانان پیوسته ماه میلاد پیامبر (ص) را جشن می گیرند. اطعام می کنند. شب ها صدقه می دهند. اظهار سرور و شادمانی می کنند. در نیکی به فقیران اصرار می ورزند. به خواندن مولودیه می پردازند و کرامات آن حضرت در هر زمانی نمایان می گردد. ⁽²⁾این دو نصّ تاریخی که مربوط به قرن دهم است، نشان می دهد که بزرگداشت روز ولادت اولیای الهی در تاریخ اسلام، ریشه دیرینه داشته و علما و دانشمندان مسلمان بر این عمل صحه می نهاده اند و این عمل مفهومی جز اظهار مودت به ساحت پیامبر ندارد.

با توجه به این اصل، دلیل شرعی این بزرگداشت را متذکر می شویم:

مهر ورزی و تکریم به پیامبر (ص) یکی از اصول اسلام است

مودّت و مهر به پیامبر (ص) دستور قرآنی است و هیچ فردی نمی تواند آن را انکار کند و بزرگداشت میلاد او تجسّم بخشیدن به این اصل است و ما در این مورد به ذکر دو آیه بسنده می کنیم:

الْقَومَ الْفاسِقین». ⁽¹⁾

«بگو اگر پدران و پسران و برادران و زنان و خاندان شما و اموالی که گردآورده اید و تجارتی که از کسادی آن بیمناکید و سراهایی که می پسندید نزد شما از خدا و پیامبرش و جهاد در راه وی دوست داشتنی تر است، پس منتظر باشید که خدا خواسته خود را محقق می سازد و خدا فاسقان را راهنمایی نمی کند».

این آیه به روشنی بیان می کند که دوستی پیامبر در کنار دوستی خدا از واجبات الهی است، هر چند این دوستی مقدمه ای است برای عمل به شریعت و احکام او، ولی در عین حال، عمل به شریعت از گذرگاه مهر پیامبر (ص) می گذرد.

«فَالّذِینَ آمَنُوا به وَعَزَّروهُ ونَصَرُوهُ واتَّبَعُوا النُّورَ الّذی أُنْزِلَ مَعَهُ أُولئِکَ هُمُ المُفْلِحون». ⁽²⁾

«آنان که به پیامبر (ص) ایمان آورده و به تکریم او پرداخته و او را یاری می رسانند و از نوری که همراه وی فرود آمده پیروی می کنند، آنان همان رستگارانند».

این آیه به مسلمانان، چهار دستور می دهد:

با توجه به این دو آیه که مهر پیامبر و تکریم او را از فرائض می داند، اکنون سؤال می شود، آیا گردهمایی مسلمانان در روز تولد پیامبر تحقق بخشیدن به این دو آیه هست یا خیر؟ به طور مسلم، آری. و هر فردی که از این مجالس دیدن کند، آن را نوعی اظهار مهر و مودّت و تکریم و تعزیز می داند. بنابراین، عمل مسلمانان ریشه قرآنی و اصل آسمانی دارد. در این صورت طبعاً بدعت نخواهد بود. بدعت آن کار نوظهوری است که در قرآن و سنت برای آن اصل و اساسی نباشد.

*** خدا در سوره «انشراح» یادآور می شود که ما پیامبر (ص) را بلند آوازه کردیم، چنان که می فرماید:

«وَرَفَعْنا لَکَ ذِکْرَکَ». ⁽¹⁾

«آیا ما نامت را بلندآوازه نساختیم؟».

این آیه حاکی است که ترفیع پیامبر (ص) و بلندآوازه کردن او، یکی از نعمت های الهی بر پیامبر خدا (ص) است. یکی از ابزار «ترفیع پیامبر»، نکوداشت میلاد او است و شادمانی به دور از هر نوع لهو و گناه در روز ولادت، همگی نوعی ترفیع نبی (ص) و بلند آوازه کردن اوست.

حضرت مسیح (ع) روز نزول مائده سماوی را برای یارانش عید معرفی می کند و می فرماید:

«رَبّنا أَنزْل عَلَیْنا مائدةً مِنَ السَّماءِ تَکُونُ لَنا عِیداً لأوّلنا وَآخرنا وآیةً مِنْکَ وَارزُقْنا وَأَنْتَ خَیرُ الرّازِقین». ⁽²⁾

«پروردگارا! از آسمان خوانی برای ما فرود آر تا عیدی برای اول

و آخر ما و نشانه ای از جانب تو باشد و به ما روزی ده که تو بهترین روزی دهندگانی».

به راستی اگر روز نزول مائده (که نعمتی محدود و زودگذر است) استحقاق جشن گرفتن آن روز در تمام سال ها را دارد، چرا و چگونه ولادت پیامبر (ص) یا روز مبعث او (که نعمت بزرگ و جاویدان الهی برای بشریت است) استحقاق چنین جشن و سروری را نداشته باشد؟!

بنابراین، هرگاه مسلمانان در هر روز و شبی و هر ماه و سالی مجلسی تشکیل دهند و در آن، فضائل و مناقب پیامبر (ص) را یادآور شوند و آیاتی که در حق او وارد شده تلاوت کنند و اشعاری را در مدح او بسرایند، در حقیقت فرمان خدا را در زمینه مهرورزی و تکریم و ترفیع وی به اجرا درآورده اند و علّت این که تنها روز ولادت را برای این کار اختصاص می دهند، این است که وجود او و تولّد او نعمت بزرگی بود. به همین مناسبت در این روز به آن کار می پردازند، بدون این که جشن در خصوص آن روز را به شرع مقدس نسبت بدهند، بلکه انتخاب آن روز نوعی گزینش است و ارتباطی به شرع ندارد.

7- زیارت قبور پاکان

اشاره

سؤال: آیا زیارت قبور پاکان مستحب است؟

پاسخ: زیارت قبور پاکان، بلکه زیارت وادی خاموشان در هر شهر و روستا، آثار سازنده ای دارد که به برخی از آنها اشاره می کنیم:

دیدار از این وادی، که نشانگر «عجز ذاتی» انسان و زوال قدرت ها و مکنت های مادّی است، آثار سازنده و حیات بخش دارد. انسان هوشمند، با مشاهده این وضع رقت بار، ناپایداری جهان را از نزدیک لمس کرده و در مقام چاره جویی برمی آید و با درک «هدفداری جهان آفرینش» خود را از گرداب غفلت و خودخواهی بیرون می کشد و به اندیشه تحصیل سعادت اخروی و «حیات جاوید» می افتد.

پیامبر خدا (ص) بر این نکته تربیتی انگشت نهاده، می فرماید:

«به زیارت قبور بروید که مایه یاد سرای آخرت است». ⁽¹⁾و در دیگر سخن خود می فرماید:

«به زیارت قبور بروید زیرا در آن برای شما درس عبرت است». ⁽²⁾آنچه گفته شد درباره زیارت قبور افراد عادی است، ولی بالاتر از آن، زیارت تربت شهیدان است. زیارت تربت مجاهدانی که با خون

خویش از شرف و عزّت ملّتی دفاع کرده و در راه پاسداری از آرمان های بزرگ انسانی و الهی جان باخته اند، مفهومی فراتر از زیارت قبور عادی دارد.

حضور بر تربت شهیدان راه حق، علاوه بر آثار سازنده روحی و تربیتی، نوعی پیمان بستن با آنان است. شخص زائر، با این حضور اعلام می دارد که به راه شهیدان وفادار است و آرمان مقدس و ارزشمندشان را پاس می دارد.

برای روشن شدن بیشتر مطلب، به یک مثال زنده توجه می دهیم:

زائر خانه خدا پیش از طواف، «حجر اسود» را استلام می کند و با گذاردن دست بر آن، با ابراهیم خلیل (ع) بیعت می کند که در «توحید» ثابت قدم باشد و در نشر آن سعی و تلاش نماید، ولی چون دست زائر به قهرمان توحید نمی رسد، به اثر بازمانده از او، دست نهاده و مراسم بیعت را انجام می دهد.

در احادیث اسلامی وارد شده است که زائر خانه خدا به هنگام استلام حجر چنین بگوید:

«امانتی که بر ذمه ام بود ادا کردم و بیعت خود را تجدید نمودم تا به ادای آن گواهی دهی». ⁽¹⁾زیارت قبور شهیدان سرزمین بدر و احد و کربلا و دیگر عزیزان خفته به خون، نیز ترسیم گر این حقیقت است و زائران این مَشاهد با حضور در برابر ضریح و قبر آنان و فرستادن درود بر روان پاکشان، تعهد می کنند که تداوم بخش راه ایشان باشند.

و به دیگر سخن، زیارت قبر شهید نوعی تکریم واحترام به اوست و از آنجا که شهید، کشته آرمان ها و ایده های خویش است، هر کس نیز به

شهید احترام گذارد در حقیقت آرمان او را مقدس شمرده و خود را پیرو راه و مرام وی دانسته است.

حضور در حرم پیامبر (ص)

حضور در حرم رسول اکرم (ص) یا جانشینان پاک او (ع) نیز، علاوه بر تقدیر و سپاس از فداکاری ها و جانفشانی های آنان در هدایت خلق، حکم نوعی بیعت با ایشان را دارد. امام هشتم (ع) در یکی از سخنان خود درباره زیارت بارگاه معصومین (ع) چنین فرمود:

«هر امامی عهد و میثاقی بر ذمه دوستان و شیعیان خویش دارد و زیارت قبور امامان، بخشی از عمل به این تعهّد است». ⁽¹⁾در واقع، شخص زائر هنگام زیارت قبر پیامبر و امامان (ع) با آنها پیمان می بندد که در زندگی، جز راه و رسم آنان، روشی را تعقیب نکند.

زائر حرم رسول خدا (ص) با زبان حال چنین می گوید:

ای رسول خدا، اگر مهاجر و انصار در حُدَیبیه با تو بیعت کردند که از حریم رسالت دفاع کنند ⁽²⁾و اگر زنان با ایمان مکه با تو بیعت کردند که از شرک و گناه بپرهیزند ⁽³⁾و اگر مؤمنان گنهکار دستور یافته اند که به حضور تو رسیده و از تو درخواست کنند که در حقّ آنان طلب آمرزش کنی، ⁽⁴⁾من نیز ای رسول گرامی، و ای شفیع امت، با حضور در حرمت واستلامِ تربتت، با تو بیعت می کنم که پاسدار آرمان هایت باشم و از شرک و دیگر گناهان دوری جویم و در ازای این عمل، از تو می خواهم

که برایم از درگاه الهی طلب آمرزش کنی.

از آنجا که استحباب زیارت قبور در تمام مذاهب فقهی، امری مستحب است، دیگر به نقل روایات آن نمی پردازیم حتّی خود پیامبر (ص) گاهی قصد بقیع می کرد و هرگاه وارد این سرزمین می شد، آنان را چنین خطاب می نمود:

«درود بر شما ای ساکنان خانه افراد با ایمان، خداوند آنچه را به شما وعده داده فردا به شما عطا فرماید. شما میان مرگ و رستاخیز به سر می برید و ما نیز به شما خواهیم پیوست. پروردگارا! اهل بقیع غرقد را بیامرز!». ⁽¹⁾

8- زنان و زیارت قبور و پاسخ به دو پرسش

اشاره

سؤال: آیا زیارت قبور برای زنان، ممنوع نیست؟

پاسخ: زنان و مردان، در زیارت قبور عزیزان خود و یا اولیای الهی، حکمی یکسان دارند؛ زیرا احکام اسلام درباره زن ومرد یکی است، مگر آنجا که دلیلی بر اختصاص باشد و در مورد زیارت زنان نه تنها دلیلی بر اختصاص نیست، بلکه دلیل بر یکسان بودن هر دو جنس وجود دارد.

پیامبر گرامی (ص) در خطاب خود به جامعه اسلامی می فرماید:

«به زیارت قبور بشتابید، زیرا مایه یاد آخرت است». ⁽¹⁾و در حدیث دیگر می فرماید:

«به زیارت قبور بروید؛ زیرا در این عمل برای شما درس عبرت است». ⁽²⁾درست است که این خطاب، به گواهی مذکر بودن صیغه، خطاب متوجه مردان است ولی همان طور که همگی می دانند کلیه خطاب های قرآن و حدیث که به ظاهر متوجه طبقه مرد است، زنان را نیز شامل می شود، مگر اینکه دلیل بر عدم اشتراک باشد و لذا آیاتی که مردم را به نماز و زکات دعوت می کند، هر چند که خطاب به مردان است، ولی

زنان را نیز شامل می شود، چنان که می فرماید:

«وَأَقِیمُوا الصَّلاة وَآتُوا الزَّکاة وَماتُقَدِّمُوا لأَنْفُسِکُمْ مِنْ خَیْر تَجِدُوهُ عِنْدَاللّه». ⁽¹⁾

«نماز بپا دارید، زکات بدهید، آنچه که قبلًا به عنوان خیر برای خویش می خواستید، نزد خدا آن را می یابید».

خطاب در آن آیات از نظر قواعد عربی متوجه مردان است ولی نتیجه حکم از آنِ هر دو گروه است.

نتیجه این که: خطاب در هر دو حدیث به عنوان «زوروا القبور» هر چند متوجه مردان است ولی نتیجه آن همگانی است.

گذشته از این حدیث، روایات دیگری بر جایز بودن زیارت برای زنان گواهی می دهد. اکنون به نقل این روایات می پردازیم:

پیامبر از رختخواب خود برخاست و به سوی بقیع رفت. عایشه نیز به تعقیب پیامبر (ص) پرداخت. در این هنگام به پیامبر گفت: من چگونه اهل بقیع را زیارت کنم؟

پیامبر فرمود: بگو درود بر اهالی این سرزمین؛ از مؤمنان و مسلمانان. خدا گذشتگان و آیندگان را رحمت کند. ⁽²⁾محور استدلال، آموزش کیفیت زیارت بر عایشه است. اگر زیارت قبور برای زنان حرام بود، چگونه پیامبر چگونگی زیارت را بر همسر خود آموخت.

گذشته از این، آنگاه که عایشه این سرگذشت را برای زنان دیگر نقل می کند، تلقی همگان این است که زیارت بقیع بر همه آنان جایز است و همسر او و دیگر زنان مؤمن در برابر حکم الهی یکسان می باشند.

حاکم نیشابوری پس از نقل این روایت می گوید: راویان این حدیث همگی ثقه و عادل اند و از این نظر با راویان صحیح بخاری و مسلم فرقی ندارند. ⁽¹⁾3. ترمذی از عبداللّه بن ابی ملیکه نقل می کند: وقتی عبدالرحمان فرزند ابوبکر در نقطه ای به نام «حُبشی» درگذشت، جنازه او را به مکه حمل کرده و در آنجا به خاک سپردند. بعدها که خواهر او، عایشه، به مکه آمد به زیارت قبر «عبدالرحمان» رفت و دو شعر، که حاکی از شدت تأثر او بود، بر سر مزار برادر خواند. ⁽²⁾4. بخاری می نویسد: پیامبر (ص) زنی را در کنار قبری دید که گریه می کند، به وی فرمود: خوددار باش و در فراق عزیزان صبر کن. ⁽³⁾بخاری دنباله حدیث را نقل نکرده، ولی ابوداود در سنن خود حدیث را اینگونه ادامه داده است: آن زن پیامبر را نشناخت و به او اعتراض کرد و گفت: تو با مصیبت من چه کار داری. در این هنگام زنی که در کنار او بود، به او گفت: این مرد را شناختی؟ او پیامبر (ص) بود!

آن زن برای جبران کار خود، به خانه پیامبر (ص) رفت و به ایشان عرض کرد: ای رسول گرامی، مرا ببخش، شما را نشناختم.

پیامبر به او فرمود: بردباری در مصیبت، شایسته است. ⁽¹⁾اگر زیارت قبر عزیزان حرام بود پیامبر به جای دستور صبر، آشکارا به او می گفت: کار تو حرام است در حالی که دستور به صبر در مصیبت داد، نه دوری از قبر.

پاسخ به دو پرسش

گروهی زیارت را بر زنان تحریم کرده و به دو حدیث یاد شده در زیر استدلال می کنند:

پاسخ

این حدیث فاقد شرط لازم بر استدلال است؛ زیرا به دلایل پیشین باید آن را منسوخ دانست واتفاقاً برخی از محدثان از اهل سنت آن را منسوخ دانسته اند؛ مثلًا ترمذی ناقل حدیث می گوید: این حدیث مربوط به دوران پیش از تجویز زیارت قبور است و وقتی پیامبر زیارت قبور را بر همگان تجویز کرد، زن و مرد در برابر آن یکسان گشته اند. ⁽³⁾قرطبی می گوید: این حدیث مربوط به زنانی است که بیشتر وقت خود را در قبرستان ها گذرانده و از این طریق حقوق شوهر خود را پایمال می سازند؛ زیرا پیامبر (ص) واژه «زوّارات» به کار برده و همه ما می دانیم که این واژه صیغه مبالغه است.

بیرون آمد و زنانی را در حال نشسته مشاهده کرد و فرمود: برای چه نشسته اید؟ گفتند: منتظر جنازه هستیم.

فرمود: غسل خواهید داد؟

گفتند: نه.

فرمود: حمل خواهید کرد؟

گفتند: نه.

فرمود: آن را وارد قبر خواهید کرد؟

گفتند: نه.

فرمود: برگردید، از گناه کارانید، نه دارندگان پاداش. ⁽¹⁾

پاسخ

این حدیث از نظر سند و دلالت قابل استدلال نیست؛ زیرا در سند آن، «دینار بن عمرو» وارد شده که از نظر راوی شناسان، مجهول، کذاب، متروک و خطاکار معرفی شده است.

آیا حدیثی که راوی آن تا این حدّ ضعیف باشد، می توان به آن استدلال نمود؟

همچنین مضمون آن- بر فرض صحت سند- ارتباطی به زیارت قبور ندارد؛ زیرا نکوهش پیامبر متوجه زنانی بود که برای انجام فریضه یا مستحبی به قبرستان نمی آمدند واین ارتباطی به زیارت قبور ندارد.

نکته ای که تذکر آن ضروری می نماید آن است که اسلام دین فطرت و دین سهل و سمح است و پیامبر اسلام (ص) فرمود: آیین اسلام آیین استواری است و با آن به رفق و مدارا وارد شوید. ⁽²⁾

مادر مؤمنی که فرزند رشید خود را از دست داده و جسد او را زیر خروارها خاک دفن کرده اند و قلب او سوزان است، تنها چیزی که می تواند او را تسلی دهد زیارت قبر فرزند است. در این صورت بازداشتن مادر از چنین عمل عقلایی که در همه جهان رواج دارد، مایه فشار روحی وی خواهد بود. آیا ممکن است شریعت اسلام از چنین عملی نهی کند، آنگاه دین را سهل و آسان بنامد؟!

اصولًا زیارت قبور جنبه عبرت آموزی و یادآوری آخرت دارد و با قرائت قرآن و فاتحه بر عزیزان همراه است، چگونه می توان زنان را از این فیض محروم کرد؟

و به دیگر سخن، فلسفه زیارت قبور، که یادآوری آخرت و مایه عبرت است، قابل تخصیص نیست.

البته زیارت قبور باید از هر نوع گناه و خلاف پیراسته باشد و اگر به فرض، نهی هم در کار بوده، شاید برای این بوده که در آن زمان، زنان این شرایط را رعایت نمی کردند.

9- ساخت بنا بر روی قبور

1. سیره سلف صالح در حفظ قبور پیامبران

9- ساخت بنا بر روی قبور

سؤال: آیا بنا، بر روی قبور جایز است؟

پاسخ: مشروعیت بنا بر قبور پاکان را از راه های گوناگون می توان ثابت کرد. اکنون به مواردی از آنها اشاره می کنیم:

تاریخ گواهی می دهد که ساخت و حفظ بنا بر روی قبور اولیا و انبیا سنت دیرینه انسانی بوده و قبل از طلوع ستاره اسلام، قبور انبیای بنی اسرائیل و غیره، همگی دارای بنا بوده است و روزی که مسلمانان این مناطق را در فلسطین و اردن و شام فتح کردند، در حفظ و صیانت آنها کوشیدند و تا به امروز به همان حالت باقی مانده است. مسلمانان نه تنها خدشه ای بر این بناها وارد نکردند، بلکه در تعمیر و نوسازی آنها و گماردن افرادی برای خدمت و حفاظت، اهتمام ورزیدند.

2. حفظ آثار، حفظ اصالت ها است

اصولًا در حفظ آثار، به خصوص آثار پیامبر گرامی (ص)، مانند مدفن وی و قبر همسران و فرزندان و صحابه و یاران او و خانه هایی که در آنجا زندگی کرده و مساجدی که در آنها نماز گزارده، فایده عظیمی است که طی مقدمه ای به آن اشاره می کنیم.

امروز پس از گذشت بیست قرن از میلاد مسیح، وجود مسیح (ع) و مادر او مریم و کتاب او انجیل و یاران و حواریون او، در غرب به صورت افسانه تاریخی درآمده است که گروهی از شرق شناسان در وجود چنین مرد آسمانی، به نام مسیح که مادرش مریم و کتاب او انجیل است، تشکیک کرده و آن را افسانه ای به سان «مجنون عامری» و معشوق وی «لیلی»، تلقی می کنند که زاییده پندارها و اندیشه هاست، چرا؟ به خاطر این که یک اثر واقعی ملموس از مسیح در دست نیست؛ مثلًا به طور مشخص، نقطه ای که او در آن متولد گردید و خانه ای که زندگی کرد و جایی که در آن به عقیده نصاری به خاک سپرده شد، معلوم و روشن نیست. کتاب آسمانی او نیز دستخوش تحریف گردیده و این اناجیل چهارگانه، که در آخر هر کدام جریان قتل و دفن عیسی آمده است، به طور مسلم مربوط به او نیست و بی تردید پس از وی تدوین شده اند. از این جهت بسیاری از محققان آن ها را از آثار ادبی قرن دوم میلادی دانسته اند. ولی اگر تمام خصوصیات مربوط به او محفوظ می ماند، به روشنی بر اصالت او گواهی می داد و برای این خیالبافان و شکاکان، جای تشکیک باقی نمی گذارد.

ولی مسلمانان آشکارا خطاب به مردم جهان می گویند: هزار و چهارصد سال قبل در سرزمین حجاز مردی برای رهبری جامعه بشری برانگیخته شد و در این راه موفقیت بزرگی به دست آورد؛ و تمام خصوصیات زندگی او محفوظ است، بی آن که کوچک ترین ابهامی در زندگی آن بزرگ مرد مشاهده گردد. حتی خانه ای که او در آن متولد شده مشخص است و این کوه حرا است که وحی در آنجا بر او نازل می گردید و این مسجد او است که در آن نماز می گزارد و این خانه ای است که در آنجا به خاک سپرده شد و اینها خانه های فرزندان و همسران و بستگان او است و این قبور فرزندان و اوصیا و خلفا

و همسران او می باشد و ....

اکنون اگر همه این آثار را از میان ببریم، طبعاً علایم وجود و نشانه های اصالت او را از بین برده ایم و زمینه را برای دشمنان اسلام آماده ساخته ایم.

بنابراین ویران کردن آثار رسالت و خاندان عصمت، علاوه بر این که نوعی هتک و بی احترامی است، مبارزه با مظاهر اصالت اسلام و اصالت رسالت پیامبر نیز می باشد.

آیین اسلام، آیین ابدی و جاودانی است و تا روز قیامت آیین هدایت برای انسان ها می باشد. نسل هایی که پس از هزاران سال می آیند، باید به اصالت آن، اذعان کنند. لذا برای تأمین این هدف، باید پیوسته تمام آثار و نشانه های صاحب رسالت را حفظ کنیم و از این طریق گامی در راه بقای دین در اعصار آینده برداریم و کاری نکنیم که نبوت پیامبر اسلام (ص) به سرنوشت آیین حضرت عیسی (ع) دچار گردد.

3. ترفیع خانه های پیامبران

قرآن مجید، در آیه معروف به آیه «نور»، نور خدا را به چراغی پرفروع تشبیه می کند که به سان ستاره فروزان می درخشد. آنگاه در آیه بعدی جایگاه این مشعل فروزان را بیوتی می داند که در آنها مردانی وارسته، صبح و شام خدا را تسبیح می گویند، آنجا که می فرماید:

«فی بُیُوت أَذِنَ اللّه أَنْ تُرْفَعَ وَیُذْکَرَ فِیها اسْمُهُ یُسَبِّحُ لَهُ فِیها بِالغُدُوّ وَالآصال ...». ⁽¹⁾

« [این چراغ فروزان] در خانه هایی روشن است که خدا رخصت

داده که قدر و منزلت آنها والا گردد و نام او در آنها یاد شود، در آن خانه ها بامدادان و شامگاهان تسبیح خدا می گویند».

اکنون باید دید مقصود از آن بیوت چیست؟ مسلّماً بیت غیر از مسجد است؛ زیرا بیت از بیتوته، به معنی شب را به پایان رساندن» است و اگر به مسکن انسان بیت می گویند، از آن روست که انسان در آنجا شب را به صبح می رساند.

قرآن، هر جا که درباره معبد و پرستشگاهِ جمعی مسلمانان سخن می گوید، لفظ «مسجد» یا «مساجد» را به کار می برد و لذا این واژه در قرآن 28 بار به صورت جمع و مفرد به کار رفته است، در حالی که هرگاه قرآن از «مسکن» و «مأوی» سخن به میان آورد، از واژه «بیت» به صورت جمع یا مفرد بهره می گیرد. لذا این واژه 66 بار در قرآن در همین مورد به کار رفته است. نتیجه این که در زبان قرآن «بیت» و «مسجد»، مصداقاً یکی نبوده، و یکی شمردن آن دو، مدعایی بی دلیل است.

به طور مسلّم، مقصود از این بیوت، بیوت انبیا و اولیا و انسان های وارسته است که در آنها، صبح و شام، خدا را تسبیح می گویند. جلال الدین سیوطی، از انس بن مالک نقل می کند: زمانی که رسول خدا (ص) آیه «فی بُیُوت أَذِنَ اللّه أَنْ تُرفَعَ» را در مسجد تلاوت کرد، فردی از یاران رسول خدا (ص) به پا خاست و پرسید: مقصود از این خانه ها چیست؟ پیامبر (ص) فرمود: خانه های پیامبران. در این هنگام ابوبکر برخاست و گفت: ای پیامبر خدا، این خانه (اشاره به خانه علی و فاطمه) از همین خانه هاست که خدا رخصت بر رفعت و بالا بردن منزلت آنها داده است؟ پیامبر (ص) فرمود: آری از برترین آنهاست». ⁽¹⁾تا این جا روشن شد که مقصود از بیوت خانه های پیامبران است

نه مساجد، اکنون باید دید مقصود از رفع چیست؟ در اینجا دو احتمال است:

بنابر احتمال اوّل، مقصود، بالا بردن دیوارها و زدن سقف است، چنان که در آیه می فرماید: «رَفَعَ سَمْکَها فَسوّاها». ⁽¹⁾⁽²⁾

ولی چون قرآن درباره بیوتی سخن می گویند که دیوار و سقف دارند طبعاً مقصود از «ترفیع»، رفع معنوی است؛ یعنی رفعت و منزلت و بزرگداشت آنها و یکی از مظاهر ترفیع این بیوت آن است که از هر نوع آلودگی حفظ و به هنگام فرسودگی تعمیر شوند.

این ویژگی ها به پاس حضور مردان بزرگی است که در آن خانه ها به راز و نیاز پرداخته و خدا را یاد می کنند و داد و ستد، آنان را از برپاداشتن نماز و پرداخت زکات باز نمی دارد. به پاس وجود این شخصیت ها، خدا اذن داده است که به این آثار، از دیده تعظیم و تکریم نگریسته شود و از ویرانی و آلودگی صیانت گردد.

همگی می دانیم که پیامبر گرامی (ص) در خانه خود به خاک سپرده شد؛ یعنی در آن نقطه ای که خدا را یاد می کرد و ستایش می نمود. خانه وی، به حکم این آیه، دارای ارج و احترام بوده و هر نوع ایجاد ویرانی و تخریب و ایجاد آلودگی در آن، دور از شأن آن و بر خلاف دستور قرآن است.

بلکه بخشی از بیوت مدینه مدفن و آرامگاه شخصیت های بزرگی است:

وبنابر روایت صحیح ⁽¹⁾، حضرت زهرا در خانه خود که تاکنون نیز موجود است به خاک سپرده شد.

حضرت هادی و حضرت عسکری نیز در خانه هایی که خدا را پرستش می کردند به خاک سپرده شدند. در این صورت این خانه ها به تصریح آیه، دارای منزلت و رفعت هستند و تخریب آنها با مفاد این آیه ناسازگار است.

در محله بنی هاشم مدینه، تا چندی قبل خانه های حسنین و مدرسه امام صادق (ع) برپا بود و نگارنده خود در سال 51 ه-. ش به زیارت این بیوت تشرف یافتم، ولی متأسفانه به عنوان توسعه مسجد نبوی همه این آثار نابود گردید، در حالی که توسعه مسجد النبی (ص) با حفظ این آثار منافاتی نداشت.

4. صیانت قبور، نشانه مهر و محبت است

اشاره

دوستی پیامبر (ص) و خاندان او از اصول مؤکد اسلام است و آیات و روایاتی بر این مورد گواهی می دهد. پیامبر اکرم (ص) فرمود:

«سه چیز است که هر کس آن را دارا باشد، مزه شیرین ایمان را می چشد. یکی از آنها این است که خدا و پیامبر او، نزد انسان از همه چیز محبوب تر باشند ...». ⁽²⁾مهر ورزیدن به پیامبر (ص) روش های گوناگونی دارد که به برخی اشاره می کنیم:

نشر سخنان و برنامه های آنها.

حفظ و صیانت آثار و یادگارهای آنان.

بنای یادبود بر قبور آنان.

همه این امور، نوعی مهرورزی به آنان شمرده می شود.

ترمذی در سنن خود نقل می کند که:

«پیامبر (ص) دست حسن و حسین را گرفت و فرمود: هر کس مرا و این دو کودک و پدر و مادر آنها را دوست بدارد، روز رستاخیز با من هم رتبه خواهد بود». ⁽¹⁾همگی می دانیم سبط اکبر پیامبر (ص) در سرزمین بقیع و سبط اصغر وی در کربلا به خاک سپرده شده اند و مرقدشان پیوسته زیارتگاه مسلمانان بوده و خواهد بود. ساختن هر نوع سایبان برای حفاظت از تربت پاک آنان نوعی ابراز محبت به دو سبط بزرگوار پیامبر (ص) است و این عمل همان پاداش را خواهد داشت که پیامبر (ص) در روایت فوق متذکر شده است.

امروز ملل زنده جهان سعی می کنند که یاد شخصیت های ملی و مذهبی خویش (سران نظامی، سیاسی و اصلاح گران عرصه فرهنگ) را به اشکال گوناگون زنده نگه دارند و بدین خاطر پیکر آنان را با عظمت تشییع می کنند و در محلی با صفا تحت بنای مجلّلی به خاک می سپارند تا آیندگان نیز همچون نسل حاضر، شخصیت های مزبور را همواره مدنظر داشته و گرامی بدارند، ما مسلمانان نیز بایستی با شیوه های گوناگون (ساختن آرامگاه، بنای یادبود و غیره) شخصیت های برتر و بی نظیر خویش را پاس بداریم.

با توجه به این ادله:

الف. سیره سلف صالح در حفظ قبور انبیای پیشین.

ب. صیانت آثار، حفظ اصالت ها است.

ج. حفظ ابنیه مربوط به اولیا نوعی ترفیع بیوت آنها است.

د. حفظ آثار اولیا مظهر مهر و مودّت آنها است.

برای احدی جای شک و تردید باقی نمی ماند که بنای بر قبور، نه تنها مشکل شرعی ندارد، بلکه امری مطلوب و مرغوب است.

حدیثی از امام صادق (ع) در تعمیر قبور اولیا

امام صادق (ع) فرمود: پدرم از پدرش و او از حسین بن علی و او از علی بن أبی طالب (ع) نقل کرد که پیامبر (ص) فرمود: ای علی! تو را در سرزمین عراق می کشند و در آنجا به خاک سپرده می شوی. علی (ع) می گوید: به پیامبر (ص) عرض کردم: کسانی که قبرهای ما را زیارت کنند و در آبادی آن بکوشند و پیوسته به آنجا رفت و آمد نمایند، چه پاداشی دارند؟

پیامبر (ص) فرمود: ای اباالحسن! خدا مرقد تو و مرقد فرزندان تو را بخشی از سرزمین بهشت و قسمتی از خاک آن قرار داده است و خدا دل های انسان های بزرگوار و برگزیده از بندگان خود را به شما علاقه مند ساخته است. آنان اذیت و آزار را در راه شما پذیرا می شوند. قبور شما را آباد می کنند و آن هم برای تقرب به خدا و اظهار دوستی به پیامبر (ص). ⁽¹⁾

10- نماز گزاردن نزد قبور اولیا

سؤال: آیا نماز و دعا در کنار قبر انبیا و اولیا مشروع است؟

پاسخ: از جمله مسائلی که وهابیان به آن حساسیت خاصی دارند، دعا نزد قبور اولیا و نماز خواندن در آن مکان ها است. مدتی این مسأله به عنوان عمل مکروه در میان آنان تلقی می شد.

این مسأله به مرور زمان از مرحله مکروه به مرحله ممنوع سپس به مرحله شرک رسیده است. اکنون این مسأله را بر قرآن وسیره مسلمین عرضه می کنیم تا حکم آن روشن شود.

«وَإِذْ جَعَلْنَا الْبَیْتَ مَثَابَةً لِلنَّاسِ وأمْنَاً واتَّخِذُوا مِنْ مَقَامِ إبْراهیِمَ مُصَلًّی ...». ⁽¹⁾

«آنگاه که کعبه را زیارتگاه مردم و جایگاهی امن قرار دادیم، واز مقام ابراهیم، نمازگاهی برای خود برگزینید».

اکنون سئوال می شود: چرا خدا فرمان می دهد که از مقام ابراهیم نمازگاهی برای خود انتخاب کنند. آیا مطلب جز این است که می خواهد

از جای آن معلّم توحید، تبرک جوییم؟

در این صورت آیا میان مقام ابراهیم و مقام پیامبر اسلام، تفاوتی هست؟ ویا میان مقام پیامبران و آرامگاه آنان که اجساد آنان را در برگرفته، فرقی هست؟

گاهی تلاش های یک انسان صبور و یک زن باایمان، سبب می شود که جای پای او، عبادتگاه شود و انسان ها در آن نقطه خدا را پرستش کنند، مانند هاجر مادر اسماعیل که چون در راه خدا صبر کرد و رنج ها را تحمل نمود، خدا جای پای او را محل عبادت قرار داد و فرمان داد که زائران خانه خدا، بین صفا و مروه سعی کنند، همچنان که هاجر سعی کرده بود. اگر صبر وبردباری این بانوی بزرگ سبب شده است که جایگاه قدم های او متبرک و محل عبادت زائران خدا گردد، چرا

جایگاهی که پیکر مطهر نبی اعظم (ص) را در برگرفته، مبارک و مقدس نباشد، در حالی که او بیش از «هاجر» در راه خدا متحمّل مصائب و مشکلات شده است!

شگفت اینجاست که ابن قیم، شاگرد ابن تیمیه، ناخود آگاه به این حقیقت اعتراف کرده است. وی می گوید: سرانجام، بردباری هاجر و فرزند او بر دوری و تنهایی و آمادگی مادر برای ذبح فرزند، به اینجا منتهی شد که اثر پای مادر و فرزند، مرکز عبادت مردان و زنان مؤمن قرار گرفت. این سنت خداست که به هرکس از مخلوقات که بخواهد رفعت می بخشد. ⁽¹⁾3. مسلمانان جهان، چهارده قرن است که در کنار قبر پیامبر به پرستش خدا می پردازند. اگر نماز در کنار قبور پیامبران، مکروه و یا حرام و باطل است، پس چرا احدی از صحابه و تابعان و علما بر این مطلب اعتراض نکرده اند؟ و اگر کسی در مسجد پیامبر در قسمت صفه نماز بگزارد، قبر پیامبر (ص) پیش روی او قرار خواهد گرفت. آیا می توان گفت: چنین نمازی باطل و یا مکروه است؟

«فاطمه پاره تن من است، پس کسی که او را خشمگین کند مرا خشمگین کرده است». ⁽²⁾همین دخت پیامبر گرامی (ص) روزهای جمعه به زیارت قبر عموی خود حمزه می رفت، نماز می گزارد و در کنار قبر او اشک می ریخت. ⁽³⁾5. همسر پیامبر (ص) عایشه، سالیانی دراز پس از آن حضرت

زندگی کرد و در حجره ای که بدن پیامبر را در آن به خاک سپرده بودند، نماز می گزارد وخدا را عبادت می کرد واحدی به او چنین اعتراضی نکرد.

سمهودی در وفاء الوفا یاد آور می شود که عایشه گفت: تا روزی که عمر را در حجره من به خاک سپردند، فاصله ای میان من و قبور سه گانه نبود، ولی از آن به بعد، دیواری میان من و قبور ساخته شد. ⁽¹⁾این مسأله نشان می دهد که همسر پیامبر قریب پانزده سال در کنار قبر رسولخدا (ص) نماز گزارده و هرگز در هیچ تاریخی ذکر نشده که وی برای اقامه نماز از حجره خارج می شده است.

اما این گروه، نه تنها نماز در کنار قبور شهدا را تحریم می کنند، بلکه معتقدند به هنگام دعا نباید به حجره پیامبر نگریست، بلکه باید رو به قبله ایستاد و دعا کرد، درحالی که ابو جعفر منصور در حرم پیامبر از فقیه مدینه، مالک بن انس پرسید: آیا من روبه قبله بایستم و دعا کنم، یا به قبر پیامبر (ص) رو کنم و خدا را بخوانم؟ مالک در پاسخ گفت: چرا از پیامبر (ص) روی می گردانی، در حالی که او وسیله نجات تو وپدرت آدم است. به سوی پیامبر رو کن و از او شفاعت بخواه. خدا او را شفیع تو قرار می دهد. ⁽²⁾با توجه به این دلایل ششگانه، دیگر دلیلی ندارد که مشاهد انبیا و اولیا را حتی از زمین های موات هم بی ارزش تر بدانیم، در حالی که نماز در آن اماکن صحیح ومقبول است.