مشخصات کتاب

سرشناسه : فاضل موحدی لنکرانی، محمد، - ۱۳۱۰

عنوان و نام پدیدآور : دفاع از حریم قرآن/ محمدجواد فاضل لنکرانی

مشخصات نشر : قم: عقل سرخ، ۱۳۸۱.

مشخصات ظاهری : [۶۴] ص

شابک : 964-94601-0-1۶۰۰۰ریال

وضعیت فهرست نویسی : فهرستنویسی قبلی

یادداشت : کتابنامه: ص. []۶۴ - ۶۳

موضوع : قرآن -- تحریف

موضوع : قرآن -- دفاعیه ها و ردیه ها

رده بندی کنگره : BP۸۹/۲/ف ۲د۷ ۱۳۸۱

رده بندی دیویی : ۲۹۷/۱۵۹

شماره کتابشناسی ملی : م ۸۱-۴۱۶۹۲

اشاره

بسم الله الرحمن الرحیم

دفاع از حریم قرآن

محمدجواد فاضل لنکرانی

پیشگفتار

خدای بزرگ را سپاسگزاریم که ما را منّت نهاد و سزاوار حمل امانت بزرگ خلقت، تنها معجزه ابدی خاتمیت، آن سفره همیشه گسترده آکنده از حقایق از ازل تا به ابد، یعنی قرآن کریم گردانید که حقاً کرامت انسان به برکت نزول آن از جانب کریم مطلق است. این دریای بی کران که در امواج کوتاه و بلند خود بزرگترین رازها و اسرار هدایت و شیواترین راه ای سعادت را داراست، کتابی که همیشه چراغ هدایت انسانها و جوامع بشری بوده و اکنون نیز هست و تا قیامت هر گمشده و گمراهی را رهنمون می باشد. کتابی که همیشه نور است و در همه مراحل امام است و در همه حالات ذکر است و در تمام ابعاد انسان و عالم بیان روشنی است. کتابی که حافظ همیشگی آن بر طبق وعده الهی، خداوند تبارک و تعالی است و وعده او تخلف ناپذیر است، إِنَّ وَعْدَ اللّهِ حَقٌّ.

آنچه که در این مجموعه به عنوان نکات مهم عرضه می گردد مهم ترین نکته ها در بحث عدم تحریف قرآن است. این بحث از زمره بحث مهم و اساسی در علوم قرآن به شمار می رود. بر محقّقان، مفسّران و پویندگان این

کتاب شریف الهی است که این بحث را از هر جهت تنقیح و ابعاد مختلف آن را تشریح نمایند. به تحقیق می توان گفت در نسبت دادن نظریه تحریف به مذاهب و فرق اسلامی، تحریف های فاحش صورت گرفته است، به طوری که مذهبی را که اساس اعتقادات آن بر پایه عدم تحریف است معتقد به تحریف معرفی نموده اند. در ضمن این نکات، علاوه بر بررسی جوانب مختلف این بحث، اثبات خواهیم نمود که تشیع و مذاهب امامیه نه تنها معتقد به تحریف نیست بلکه اصولاً نمی تواند قول به تحریف را بپذیرد، چرا که پذیرفتن نظریه تحریف، اساس عقیده امامیه را از بین خواهد برد.

بیاید در این مجمع عظیم که متشکل از دانشمندان و شخصیتهای برجسته علمی و مذهبی است،⁽¹⁾اعلامیه جهانی صادر نماییم و به همه مذاهب و گروه ها و ملت ها و نحله ها و ادیان اعلام نماییم که قرآن از زمان رسول خدا صلی الله علیه و آله تاکنون از تحریف مصون و محفوظ مانده و تا قیامت هم احدی توان تحریف قرآن را ندارد.

این چنین نیست که مسئله را به صورت یک قضیه خارجیه مطرح کنیم و بگوییم تاکنون قرآن تحریف نشده است، بلکه ادعای ما به صورت یک قضیه حقیقیه به این نحو است که سنت قطعیه خداوند تبارک و تعالی در مورد این کتاب شریف بر آن است که امکان تحریف در این کتاب نیست و کسی یا گروهی توانایی تعرّض به این آیات الهی را ندارد و این کتاب مقدس معجزه خالده ای است که با ادعای «تحدّی» در هر زمان و مکان، دامن مقدس خویش را از توهّم تحریف مصون و محفوظ نگه داشته است.

ما در این نوشتار، در این مقام نیستیم که همه نکات مربوط به این بحث مهم را به صورت تفصیلی و گسترده بیان نماییم، چرا که چنین چیزی محتاج به چند جلد کتاب می باشد.

آنچه به دنبال آن هستیم بررسی برخی از نکات مهم به گونه فشرده است تا گوشه ای از ابعاد مهم این تنقیح و تبیین شود، ان شاء اللّه.

نکته اوّل: بررسی لفظ تحریف

این کلمه مصدر باب تفعیل، و از «حرف» مشتق شده است و کلمه «حرف» در لغت به معنای کنار و جانب یک شیء است. بنابراین تحریف یعنی کنار زدن یک شیء و تغییر در اطراف و جوانب آن است.

خداوند متعال در قرآن می فرماید: وَ مِنَ النّاسِ مَنْ یَعْبُدُ اللّهَ عَلی حَرْفٍ 1 .

یعنی برخی از مردم خداوند را بر یک طرف و یک جانب عبادت می کنند و آنان کسانی هستند که در دین خود اضطراب دارند، مانند کسی که در هنگام جنگ، در جانبی ایستاده و نظاره گر است که اگر لشکریان پیروز شوند، بیاید و غنیمت بگیرد و الاّ فراکند.⁽¹⁾

این لفظ از نظر لغت دلالت بر مطلق جا به جایی و تغییر دارد، لذا می توانیم ادّعا کنیم که لفظ تحریف ظهور در تحریف لفظی دارد، لکن در قرآن کریم به سبب وجود قرینه ای ظهور ثانوی در تحریف معنوی پیدا نموده است، آنجا که در مذمّت علماء یهود می فرماید:

وَ یُحَرِّفُونَ الْکَلِمَ عَنْ مَواضِعِهِ 3 یعنی کلام حق در تورات را زا موضع و معانی و مقاصد الهی

تغییر می دهند و کلام حق را بر معانی ظاهرش حمل نمی نمایند. در این آیه شریفه وجود کلمه «عَنْ مَواضِعِهِ» قرینه روشنی است بر این که مراد تحریف معنوی است. از اینجا است که ملاحظه می نماییم راغب اصفهانی در توضیح واژه تحریف الکلام (و نه خصوص لفظ تحریف) فرموده است:

تحریف الکلام أنْ تَجْعَلَهُ عَلی حَرْفٍ مِنَ الأحتِمالِ یُمْکِنُ حَمْلُهُ عَلی الْوَجْهَیْنِ ⁽¹⁾

یعنی تحریف کلام آن است که در کلام تغییر داده شود که سبب احتمالی شود که کلام قابلیت حمل بر دو وجه را داشته باشد.

روشن است که راغب در مقام تبیین معنای لغوی کلمه تحریف نیست، بلکه در مقام بین مراد از «تحریف الکلام» - یعنی تحریف معنوی - است که در آیه شریفه وارد شده است.

فخر رازی در بیان مراد از آیه شریفه احتمالاتی را بیان نموده که برخی از آنها با تحریف لفظی سازگاری دارد، لکن در نهایت قول صحیح را تفسیر آیه به تحریف معنوی می داند. او چنین می گوید:

أَنَّ الْمرادَ بِالتَّحْریف الْقاءُ الشُبَّهِ الباطِلَة و ألّتا ویٖلاتِ الفاسِدَةِ وَ صَرْفُ اللَّفْظِ عَنْ مَعْناهذ الحَقِّ إلی مَعْنی باطِلٍ یُوجُوهِ الِحَیلِ اللَّفظیّة کَما یَفْعَلُهُ أَهْلُ الْبِدَعةِ ⁽²⁾.

یعنی، مراد از تحریف القاء شبهات باطل و احتمالات فاسد و برگرداندن لفظ از معنای صحیح آن به معنای باطل به وسیله حیله های لفظی است که پیروان بدعت آن را انجام می دهند.

نکته دوّم: موارد کاربرد لفظ تحریف و انواع تحریف

در کلمات بزرگانی چون محقق خوئی ادّعا شده است که لفظ تحریف در شش معنی به نحو مشترک لفظی استعمال شده است که در میان این معانی برخی از آنها به اجماع مسلمین در قرآن واقع شده است و برخی به اجماع واقع نشده است و برخی محل خلاف است. ما در اینجا مطالب مرحوم خوئی در ذکر معانی اصطلاح تحریف را نقل و سپس نقد و بررسی می کنیم.

معنای اول: تحریف به معنای نقل و تغییر شیء از موضع و معنای خودش. آیه شریفه ذیل به این معنی اشاره دارد:

وَ «مِنَ الَّذِینَ هادُوا یُحَرِّفُونَ الْکَلِمَ عَنْ مَواضِعِهِ»1 .

از این نوع تحریف به نام تفسیر به رأی یا تحریف معنایی نیز یاد می شود.

مسلمین بر وقوع چنین تحریفی در قرآن اجماع دارند، زیرا کسانی که قرآن را به غیر حقیقت آن تفسیر می کنند و بر غیر معنای واقعی آن حمل می کنند، آیات را بر طبق هوای نفسانی و آراء خود تحریف کرده اند. در

روایات اهل بیت عصمت و طهارت علیهم السلام از چنین تحریفی مذمّت شده است.

امام باقر علیه السلام در رساله ای به سَعْدُ الْخَیر فرمود:

وَ کانِ مِنْ نَبْذِهَمْ الکتاب انْ اقامُوا حُرُوَفهُ وَ حَرِّفُوا حُدُودَهُ، فَهُمْ یَرْووُنَهُ وَ لا یَرْعُوْنُهْ ⁽¹⁾

معنای دوم: تحیرف به این صورت است که حرفی یا حرکتی اجمالاً کم و یا زیاد شده باشد، لکن خود قرآن محفوظ و دست نخورده است. تحریف به این معنی نیز در قرآن ثابت است زیرا در محل خودش ثابت نموده ایم که قراءات موجوده⁽²⁾هیچ کدام متواتر نیستند، بنابراین یکی از این قرائتها مطابق با قرآن واقعی است، اما بقیه آنها یا زیاده در قران است و یا نقیصه در آن.

معنای سوم: تحریف به این نحو که «یک کلمه» یا بیش از آن در کتاب شریف زیاد و یا کم شده است، اما خود قرآن شریف محفوظ است.

تحریف به این معنی در صدر اسلام و در زمان صحابه قطعاً واقع شده است ولی با آن مخالف و مبارزه شده است و دلیل آن اجماع مسلمین است، برای این که عثمان پاره ای از مصاحف را جمع آوری نمود و آتش زد و به مأمورین خویش امر نمود که هر چه غیر از قرآن او است آتش بزنند. بنابراین، مصاحف دیگر با مصحف عثمان مخالف بوده است (جماعتی از علما از جمله ابی داود سجستانی در کتاب المصاحف مواردی از موارد اختلاف را جمع نموده است) و اجمالاً در نسخه های آتش زده شده توسط عثمان تحریف محقق شده بوده است، اما قرآنی را که عثمان جمع آوری نمود و رواج داد همان قرآن معروف بین مسلمین بوده است که از پیامبر صلی الله علیه و آله دست به دست گرفته شده بود. لذا باید

بپذیریم که این نوع تحریف در مصاحفی که قبل از عهد عثمان رایج بوده اند محقق شده بوده است و قرآن موجود در زمان ما که بر مبنای نسخه عثمان است، هیچ زیادت و یا نقیصه ای ندارد.

معنای چهارم: تحریف به این صورت که یک آیه در قرآن کم یا زیاد شده است، اما قرآن منزل محفوظ است.

تحریف به این معنی نیز در قرآن به جز آیه شریفه «بِسْمِ اللّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِیمِ» که مسلمانان اجماع دارند پیامبر صلی الله علیه و آله قبل از هر سوره ای آن را می خوانده است، در هیچ قسمت قرآن واقع نشده است. در این مورد نیز اهل سنّت اختلاف نظر دارند در این که آیا آن از قرآن است یا خیر؛ جمعی قائلند که از قرآن است و برخی معتقدند که از قرآن نیست.

اما شیعه امامیه قائل است که قطعاً از قرآن است و اجماع دارند که آن جزء هر سوره ای است غیر از سوره توبه.

معنای پنجم: تحریف به زیادت یعنی برخی از آیات مصحفی که امروز در اختیار ما قرار دارد، غیر از قرآن حقیقی است که بر پیامبر نازل شده است. در میان مسلمین دو گروه اعتقاد به وجود زیادت در قرآن دارند.

الف: عجارده اینان پیرون عبدالکریم بن عَجْرَدْ که از بزرگان خوارج است به شمار می روند. این گروه معتقدند که سوره مبارکه یوسف جزء قرآن نیست.

ب: به ابن مسعود نسبت داده شده است که معتقد است «معوذتین» از قرآن نیستند.

غیر از این دو گروه بقیه مسلمین اجماع بر بطلان این نوع از تحریف دارندو بطلان آن را امری ضروری می دانند.

معنای ششم: تحریف به نقصان یعنی برخی از آیاتی که بر پیامبر نازل شده است در قرآنی که امروز در دست ما است وجود ندارد. این نوع تحریف محل اختلاف شدید است.

نتیجه آن که از این شش معنی، تحریف به چهار معنای اول قطعاً واقع شده است و معنای پنجم به اجماع واقع نشده است و معنای ششم محل خلاف است.

ما بر کلام این محقق بزرگ (مرحوم آیة اللّه خوئی) دو اشکال داریم:

اشکال اول: مقتضای تحقیق آن است معانی ذکر شده به عنوان معانی که لفظ تحریف در آن استعمال شود نیستند. بلکه تحریف یک معنی بیشتر ندارد و آن همان است که در معنای اول بیان شد یعنی «نَقْلُ الشّیء عَنْ مَوضَعِه»، اما بقیه عنوان مصداق برای آن معنی را دارند، به عبارت دیگر در تمامی این معانی، «نقل الشیء عن موضعه» وجود دارد لکن این نقل یادر معنی است که از آن به تحریف معنوی یاد می شود و یا در لفظ و قسم دوم یا به نحو تفصیلی است و یا به نحو اجمالی. به عبارت دیگر یا معیناً زیاده ای رخ می دهد و یا معیناً نقیصه ای وجود دارد و یا این که اجمالاً زیادت و نقصیه ای رخ داده است. بنابراین آنچه که در کلام این محقق بزرگوار ذکر شده است افراد و مصادیق تحریف اند، نه این که معانی مختلفه ای باشند که لفظ تحریف به نحو اشتراک لفظی در آنها استعمال شده است.

اشکال دوم: لازمه چنین تقسیمی آن است که جمیع اقسام تحریف عنوان باطل را نداشته باشند و الا چنانچه داخل در این عنوان قرار گیرند برخلاف اطلاق آیه شریفه: وَ لا یَأْتِیهِ الْباطِلُ مِنْ بَیْنِ یَدَیْهِ است زیرا

که ظاهر آن دلالت دارد هیچ باطلی در این کتاب شریف راه ندارد. بنابراین باید صدق عنوان تحریف در مواردی را که فرموده اند به اجماع مسلمین واقع شده است، منع کنند، اگر چه این مطلب در تحریف معنوی مشکل به نظر می رسد.

بعد از بررسی معانی مختلف تحریف به انواع آن می پردازیم. از کلمات اهل فن استفاده می شود که تحریف دارای شش نوع است:

1 - تحریف لفظی: مراد آن است که نقصان یا زیادت یا تغییر و جابجایی در لفظ و کلمات به وجود آید.

2 - تحریف معنوی: یعنی تفسیر کلام به صور غیر صحیح و به نحوی که لفظ ظهور در آن ندارد. از این قسمت به نام «تفسیر به رأی» هم یاد می شود که در روایات شدیداً مورد مذمّت قرار گرفته است. قال رسول اللّه صلی الله علیه و آله:

مَن فَسِّر القُرآنِ بَرأیِهِ فَلْیَتَّبوءَ مَقْعَدُهُ مِنَ النّارِ⁽¹⁾

3 - تحریف موضعی: یعنی آیه یا سوره ای را بر خلاف ترتیب نزول آن ثبت نمایند. این نوع از تحریف در آیات بسیار نادرست است. یعنی جمیع آیات بر حسب ترتیب نزول و مرتب و ثبت شده اند اما نسبت به خود سوره می توان ادعا نمود جمیع سور قرآن برخلاف ترتیب نزول به دستور پیامبر صلی الله علیه و آله ثبت شده است.

4 - تحریف قرائی: منظور از آن خواندن و قرائت کلمه ای بر خلاف قرائت معهود در نزد جمهور مسلمین است. مانند اکثر اجتهادات قرّاء در قرائت هایشان.

5 - تحریف لهجه ای: اختلاف لهجه بین قبایل سبب می شود که آیات شریفه را به هنگام خواندن هر کدام بر طبق لهجه خود قرائت کنند.

6 - تحریف تبدیلی: کلمه ای را به غیر آن کلمه تبدیل نمودن اعم از آن که مرادف باشد یا نباشد. ابن مسعود، این نوع تحریف را در مترادفات تجویز کرده است و گفته است می توان به جای لفظ «علیم» کلمه «حکیم» را به کار برد.

نکته سوم: تحریف اجمالی و تفصیلی

قبلاً یادآور شدیم که تحریف یا اجمالی است و یا تفصیلی. آنچه که در محل نزاع و بحث ما داخل است عبارت است از تحریف تفصیلی به طوری که چنانچه زیاده ای یا نقصانی به صورت معین واقع شود داخل در تحریف محل نزاع و بحث است، اما تحریف اجمالی به این معنی که اجمالاً چیزی به قرآن افزوده گشته و یا چیزی از آن کم شده باشد از محل نزاع خارج است. مثلاً اختلافات در قراءات و یا اختلاف در این که آیا بسم اللّه الرحمن الرحیم از قرآن است یا خیر، که قبلاً از آن به نام تحریف اجمالی یاد نمودیم، خارج از محل نزاع است، زیرا ملاک در تحریف در محل نزاع آن است که چه به صورت زیادت باشد و چه به صورت نقصان، د رهر دو صورت آن بر خلاف واقع حقیقت کلام اللّه باشد، اما در اختلاف قراءات شکی نیست که یکی از این قرائتها مطابق با قرآن واقعی است و در مسئله بسم اللّه الرحمن الرحیم شکی نیست که پیامبر در ابتدا هر سوره ای آن را قرائت می فرموده است و اختلاف در جزئیت آن است. کسانی که

معتقد به جزئیت هستند می گویند واقع قرآن این است و کسانی که جزئیت را منکرند معتقدند که واقع قرآن بدون این آیه است و در نتیجه هیچکدام احتمال این که قول خودشان مخالف با واقع باشد را نمی دهند و هر دو اجماع مرکب دارند که غیر از کلام وحی، کلام بشر داخل در این کلام نشده است و همینطور است مسئله اختلاف قراء.

بنابراین در موارد تحریف اجمالی اگر چه واقع و کلام حقیقی و یا قرائت حقیقی شخص نیست لکن این نوع از تحریف از محل نزاع خارج است. محل نزاع در تحریفی است که یا چیزی از واقع قرآن را حذف کند و یا بر واقع آن از غیر قرآن بیفزاید.

نکته چهارم: عدم کفایت خبر واحد برای اثبات تحریف

همانطور که اثبات آیات قرآن، لازم است به دلیل قطعی و علمی باشد و به مجرد خبر واحد نمی توان اثبات نمود که آیه ای از قرآن شریف است، همچنین در مسئله تحریف باید قائلین به آن، دلیل قطعی و علمی اقامه نمایند. به عبارت دیگر وقتی خبر واحد و امثال آن از ادله ظنی را در اعتقادیات کافی نمی دانیم در مسئله قرآن که مهمترین مدرک و دلیل است به هیچ وجهی خبر واحد نمی تواند آیه ای را نفی یا اثبات کند. لذا مرحوم شیخ طوسی در مقدمه تبیان فرموده است روایاتی که دلالت بر تحریف دارند همه خبر واحد هستند و چون خبر واحد مفید علم نیست در مسئله تحریف مفید قائده نخواهد بود، و مراد ایشان آن است که این مسئله از مسائلی است که در آن علم معتبر است.

نکته پنجم: نظریه بزرگان امامیه در عدم تحریف قرآن

اعاظم از محققین و بزرگان امامیه معتقد به عدم تحریف کتاب شریف اند به طوری که معتقدند قرآن امروز، همان قرآنی است که بر قلب مبارک پیامبر صلی الله علیه و آله نازل شده است، بدون این که هییچ نقصانی در آن به وجود آمده باشد، همانطور که زیاده ای در آن رخ نداده است. در این بحث برآنیم که اقوال برخی از آنان که از اسطوانه های امامیه اند و کتب آنها مدار آراء علمی و اعتقای این مذهب به شمار می رود را به طور اختصار بیان نماییم. لکن قبل از دو مطلب را باید مورد توجه قرار دهیم.

الف: برخی از کتب علوم قرآنی، قول به تحریف را به گروهی از اخباریون امامیه نسبت داده اند، همانطوری که در میان اهل سنت، حشویه قائل به آن شده اند. مطلب قابل توجه آن است که در میان اخباریّون، برخی از بزرگان آنان مانند شیخ حرّ عاملی صاحب کتاب وسائل الشیعة معتقد به عدم تحریف کتاب است و در این زمینه رساله مستقلی نیز به رشته نگارش درآورده است. بنابراین اخباری بودن، ملازم با قول به

تحریف نیست.

ب: شکی نیست که مسئله عدم تحریف به زیادت، مورد اجماع علماء امامیه قرار گرفته است، لکن در مورد عدم تحریف به نقصان هم برخی از بزرگان مانند مقدس بغدادی در شرح وافیه⁽¹⁾و مرجع بزرگ شیعه نسخ جعفر کاشف الغطاء در کتاب کشف الغطاء ادّعای اجماع نموده اند.

بنابراین می توان ادعا نمود که بر عدم تحریف کتاب اعمّ از تحریف به نحو زیادت و یا تحریف به نحو نقصان، در کلمات علماء امامیه ادعای اجماع شده است.

و اینک نظریات اعاظم علماء امامیه در این باره:

1 - فضل بن شاذان که یکی از مصنفین شیعه در قرن سوم هجری است بعد از انکار تحریف به نقیصه در مورد آن، در کتاب «ایضاح»، نقل روایت تحریف را به فِرَقْ دیگر نسبت می دهد.

2 - ابن جعفر محمد بن علی بن بابویه قمی معروف به «شیخ صدوق» که از بزرگترین چهره های علمی جهان تشیع در قرن چهارم هجری است در رساله اعتقادات چنین می گوید:

عقیده ما درباره قرآن چنین است: قرآنی که پیامبر نازل شده است همین قرآن موجود است و چیزی بر آن اضافه نشده است و نیز هر کس ما را متهم به نقصان قرآن موجود کند دروغگو خواهد بود.

بنابراین صدوق که از بزرگترین علمای امامیه است و در حدیث و تاریخ تبحّر فراوان دارد نسبت تحریف به امامیه را انکار می کند.

3 - علی بن حسین موسوی معروف به سید مرتضی علم الهدی که از اکابر فقهاء و اصولیین امامیه است در جواب مسائل طرابلسیّات می گوید:

علم به صحّت نقل قرآن مانند علم به شهرها و حوادث بزرگ و وقایع عظیم

است. همانطوری که نسبت به اینها علم و شناخت قطعی داریم درباره قرآن هم قطع و یقین داریم، چرا که عنایت و اهتمام مسلمانان و انگیزه های مختلف ایشان بر حفظ و حراست قرآن فراوان بوده است.

قرآن کریم در عهد رسول خدا صلی الله علیه و آله یک مجموعه مدوّن و منظمی بوده است به طوری که آن حضرت جماعتی را برای حفظ قرآن معین فرمودند و جماعتی مانند عبداللّه بن مسعود و ابیّ بن کعب و غیر این دو، قرآن را در حضور ایشان چند مرتبه کاملاً قرائت نمودند. سید مرتضی در دنباله کلامش فرموده است: کسانی که از امامیه و حشویّه از عامه (اهل سنت) با این نظریه مخالفت نموده اند قابل اعتنا نیستند، زیرا که مخالفت آنان به جهت وجود روایت ضعیفه ای است که گمان نموده اند صحیح است⁽¹⁾

4 - شیخ الطّائفة ابوجعفر محمد بن حسن طوسی در این رابطه چنین فرموده است:

صحبت از زیاد شدن و کم شدن قرآن سزاوار این کتاب شریف نیست، زیرا اجماع قائم است بر بطلان زیادت و ظاهر از مذاهب مسلمین آن است که تحریف به نقیصه باطل است و همین مطلب نظریه صحیح علمای امامیه است و مطابق با روایات صحیحه است و روایاتی که از طریق عامّه و خاصّه دلالت بر نقصان برخی از آیات قرآن دارد چون به نحو خبر واحد است و علم آور نیست باید از آنها صرف نظر نمود.⁽²⁾

5 - ابوعلی فضل بن حسن طبرسی، مفسر کبیر و صاحب کتاب مجمع البیان در مقدمه تفسیر خود چنین می نویسد:

قول به اضافه شدن آیه ای بر آیات قرآن به اجماع امامیه باطل است و قول به نقصان را جماعتی از اصحاب امیه و قومی از حشویّه عامّه روایت نموده اند، ولی صحیح از