مشخصات کتاب
شابک : 964-444-452-311500ریال ؛ 964-444-452-311500ریال
شماره کتابشناسی ملی : م 80-26553
عنوان و نام پدیدآور : تحلیلی از زندگانی امام رضا علیه السلام/ محمدجواد فضل الله؛ ترجمه محمدصادق عارف
وضعیت ویراست : [ویرایش ]2
مشخصات نشر : مشهد: بنیاد پژوهشهای اسلامی، 1381.
مشخصات ظاهری : ص 288
یادداشت : چاپ قبلی: آستان قدس رضوی، بنیاد پژوهشهای اسلامی، 1378
یادداشت : عنوان اصلی: الامام الرضا: تاریخ و دراسه.
یادداشت : کتابنامه: ص. [287] - 288؛ همچنین به صورت زیرنویس
موضوع : علی بن موسی(ع)، امام هشتم، ق 203 - 153
رده بندی دیویی : 297/957
رده بندی کنگره : BP47/ف 6الف 8041 1381
سرشناسه : فضل الله، محمدجواد، 1975 - 1937
شناسه افزوده : عارف، محمدصادق، 1299 - ، مترجم
شناسه افزوده : بنیاد پژوهشهای اسلامی
وضعیت فهرست نویسی : فهرستنویسی قبلی
اشاره
فهرست مطالب
فهرست مطالب··· 5
مقدمه ناشر··· 13
گفتاری از مترجم··· 15
پیشگفتار··· 19
اعتقاد ما درباره خاندان پیامبر صلی الله علیه و آله··· 23
ویژگیها و صفات··· 43
نسب امام··· 43
ولادت و شهادت امام ··· 43
مادر امام··· 44
فرزندان امام··· 44
شخصیّت و صفات امام··· 45
موضع حکومت در برابر امام ··· 47
دانش امام··· 48
روش اخلاقی و انسانی امام··· 52
رفتار و منش ظاهری امام··· 57
بردباری و گذشت امام··· 59
سرعت انتقال امام··· 63
بردباری و شکیبایی امام··· 64
جود و بخشش امام ··· 65
عدالت امام··· 69
شیوه های تربیتی امام··· 71
عدم همکاری با حکومت··· 73
امام رضا علیه السلام و واقفیان··· 77
واقفیان نخستین··· 77
انگیزه های پیدایش جریان واقفی گری··· 77
امام موسی بن جعفر علیهماالسلام و محکومیت دیدگاه واقفیان··· 79
رسوایی سران واقفیان··· 80
امام موسی بن جعفر و هشدار به واقفیان··· 81
انگیزه های مادّی واقفیان··· 82
امام رضا و پرده برداری از راز واقفیان··· 84
اعتراف یکی از سران واقفیان··· 85
شیوع شبهه وقف و اهمیّت آن··· 86
سرگردانی برخی از واقفیان··· 87
امام رضا علیه السلام و خلفا··· 89
کوشش برای کشتن امام··· 89
هارون و کشتن امام··· 91
اقدامات مخلصانه··· 92
نیّت های غرض آلود··· 93
یک رویداد غم انگیز دیگر··· 94
امام رضا علیه السلام در روزگار خلافت امین··· 95
امام رضا در روزگار خلافت مأمون··· 96
شخصیّت مأمون··· 96
تشیّع مأمون··· 97
تفاوتهای شخصیّت امین و مأمون··· 99
ارزیابی هارون از دو فرزند خود··· 100
تفاوت رفتار این دو برادر··· 100
آغاز اختلاف··· 101
درماندگی هارون میان دو فرزندش··· 102
تقسیم حکومت توسط هارون··· 103
هراس مردم از این تقسیم··· 103
طمع اطرافیان و تشدید اختلافات··· 103
بروز جنگ و پیروزی مأمون··· 104
ولایتعهدی··· 107
امام و مأمون و ولایتعهدی··· 108
علت خودداری امام از پذیرش ولایتعهدی مأمون··· 108
آشکار شدن نیّت های مأمون··· 109
مأمون و نوبختی ستاره شناس··· 110
هدف مأمون از ولایتعهدی امام··· 111
مأمون و مجبور ساختن امام رضا علیه السلام برای پذیرش ولایتعهدی··· 113
آگاهی امام از اندیشه های مأمون··· 114
سخنی با احمد امین··· 114
ناخشنودی امام از ولایتعهدی··· 116
انگیزه های سیاسی ولایتعهدی··· 118
مقابله عبّاسیان با مأمون··· 121
تحقیر خلافت توسط عباسیان··· 122
تغییر نظر و پوزشخواهی مأمون··· 122
تردید در اخلاص مأمون··· 123
جاسوس گماردن مأمون بر امام··· 123
انگیزه مأمون برای گماردن جاسوس··· 124
انضباط پیروان امامان علیهم السلام··· 124
توجیهات ساده اندیشانه درباره ولایتعهدی··· 126
چند پرسش··· 127
پیشنهاد مأمون بر ولایتعهدی امام··· 127
بعید بودن ارائه پیشنهاد ولایتعهدی توسط فضل··· 127
تأکید مأمون بر ارائه پیشنهاد ولایتعهدی توسط خود او··· 129
علّت تاریخی انتساب ایده ولایتعهدی امام به فضل··· 129
فتنه انگیزی فضل میان امام و مأمون··· 131
توجیه این اقدام··· 132
جلوگیری امام از دست یابی فضل به اهدافش··· 133
فراخوانی امام توسط مأمون··· 133
تعیین مسیر حرکت امام توسط مأمون··· 134
امام در نیشابور··· 134
حدیث سلسلة الذّهب··· 135
دفاع ساده لوحانه از مأمون··· 167
چگونگی شهادت امام··· 167
مرثیه بر امام··· 169
امام و شورشهای علویان··· 177
مأمون و زید··· 179
سرزنش سخت زید توسط امام علیه السلام··· 179
نظر امام درباره شیوه نهضت های علوی··· 180
نظر امام نسبت به شورش ابوالسّرایا··· 180
رد مشارکت در نهضت توسط امام··· 181
علت خودداری امامان از تلاش برای دست یابی به حکومت··· 182
نداشتن نیروی ضربتی··· 182
نداشتن پایگاه فعّال مردمی··· 182
مسؤولیّت امامان در بیدار کردن مردم··· 183
سخت گیری خلفا نسبت به امامان··· 183
تأیید نهضت های علویان توسط امامان··· 184
بخش دوم··· 187
اندیشه و آثار علمی امام رضا علیه السلام··· 187
تألیفات··· 189
ابن خلدون و تردید او درباره علم امامان علیهم السلام··· 189
امامان و فشار حکومت··· 190
کتاب فقه رضوی··· 191
داستان پیدایش این کتاب··· 192
تردید در صحت انتساب آن به امام··· 193
دیدگاه برخی از دانشمندان پیرامون این کتاب··· 194
رساله ذهبیّه در طب··· 195
تألیف رساله مذکور توسط امام··· 195
ارزشیابی مأمون از این رساله··· 197
نگارش رساله توسط امام به درخواست مأمون··· 198
شرح های این رساله··· 199
صحیفة الرّضا··· 200
اسانید صحیفه··· 200
کتاب محض الإسلام··· 201
تردید در صحت انتساب این کتاب به امام··· 201
پاسخ مسائل ابن سنان··· 202
علل ابن شاذان··· 203
خلاصه این بحث··· 203
مناظرات امام··· 205
هشدار نوفلی به امام··· 205
مناظره امام با عمران صابی··· 209
مناظره امام با مروزی··· 211
استدلال امام بر بداء··· 212
ازلیّت اراده و حدوث آن··· 213
مروزی جدلی بود··· 213
روش امام در مباحثه و گفتگو··· 214
سرزنش مروزی توسط مأمون به سبب اشتباهاتش··· 215
مناظره امام با علیّ بن جهم··· 216
تفسیر به رأی··· 216
آیاتی که موهم عدم عصمت پیامبران علیهم السلام است و تأویل آنها··· 216
مناظره ساختگی··· 218
اعتقادات··· 221
یگانگی خدا··· 221
رؤیت خداوند··· 227
جبر و تفویض··· 228
تناسخ··· 232
امامت··· 233
تفسیر··· 239
تفسیر از نظر اهل بیت علیهم السلام··· 239
ویژگی تفسیر اهل بیت علیهم السلام··· 239
تفسیر آیاتی از امام رضا علیه السلام··· 240
قرآن و عصمت پیامبران علیهم السلام··· 243
نسبت نومیدی به پیامبران··· 246
دست خدا یعنی قدرت··· 247
فقه و احکام··· 249
محکم و متشابه در احادیث اهل بیت علیهم السلام··· 250
علت وجود آیات متشابه در قرآن··· 250
علت وجود احادیث متشابه··· 251
اصالت در مذهب أهل بیت علیهم السلام··· 251
بی نیازی أهل بیت از قیاس و أمثال آن··· 252
احادیث فقهی امام رضا علیه السلام··· 253
احادیث امام در علل احکام··· 253
نظر ما درباره علل··· 253
پرسش از علّت، مقتضای فطرت انسانی است··· 253
پاسخهای امام متناسب با طبیعت احکام··· 254
برخی از احادیث جالب امام ··· 261
پندها و رهنمودهای امام··· 279
پیمان ولایتعهدی··· 289
توضیحات مترجم درباره مآخذ کتاب که در پاورقیها به آنها اشاره شده است··· 297
منابع و مصادر··· 229
فهرست آیات··· 303
فهرست احادیث··· 311
فهرست اشعار··· 313
نمایه··· 315
مقدمه ناشر
دانشمندان اسلامی مسائل گوناگون تاریخ اسلام را تاکنون به گونه های متفاوت به رشته تحریر درآورده و خطوط برجسته این دوره از تاریخ بشریّت را به عنوان نقطه اوج تعالی انسانی به نحوی ترسیم کرده اند. پژوهشگران و اندیشمندان نصوصی را از میان انبوه یادداشتهای بجامانده از گذشتگان برگزیده و هر یک براساس برداشتهای خود به تجزیه و تحلیل رویدادهای گذشته پرداخته اند، محققان شیعه نیز در این میان نقشی درخور ایفا کرده و با توجّه به نگاشته های دیگران و عنایت دوچندان به اخبار و روایات
پیشوایان خود به کارِ پژوهش در تاریخ دست یازیده اند؛ و انصاف را که به سهم خود در این راه، گامهای ارزنده ای برداشته و آثار سودمندی را به گنجینه گرانسنگ فرهنگ اسلامی افزوده اند.
آری، این سرایندگان توانای شیعه بودند که با دلهای آکنده از هزاران سوز و گداز حماسه های پرشور عاشورای حسینی را به رشته نظم آوردند، و بیانگر بلندای روح شهیدانی شدند که پیام جاودانه خونشان هماره در گوش زمان بازتاب خواهد داشت؛ و این سخنوران نام آور شیعه بودند که رنجنامه های برآمده از سویدای جانشان را در قالب های بلاغت و شیوایی برای نسلهای آینده به یادمان نهادند؛ و همین تاریخنگاران بودند که تأمل و ژرف اندیشی در رویدادهایی که جسته و گریخته در این سو و آن سوی قلمرو مسلمین اتفاق می افتاد به ثبت آن پرداخته و سیمای خونرنگ تاریخِ آکنده از جهاد
و مبارزه تشیع را با دستهای پراقتدار خود بر تارک زمانه نقش بستند؛ و همین آثار و نوشته ها بود که دستمایه ای شد تا دیگران در پرتو آن به تجزیه و تحلیل وقایع و یافتن
فلسفه رخدادها بپردازند.
کتاب حاضر نمونه ای از این آثار است که براساس نقلهای موجود بخشی از تاریخ
شیعه را تحلیل کرده، و زندگانی هشتمین پیشوای تشیّع حضرت ثامن الحجج علی بن موسی الرضا علیه آلاف التحیّة و الثناء و جریانهای فکری و سیاسی عصر حضرتش را به نحوی گویا بازگفته است؛ گو این که تاکنون در این زمینه بحثهای چندی ارائه شده و انتشار یافته است، ولی مانع از این نیست که یافته های تازه و بررسیهای جدیدی پیرامون
این دوره تهیه شود و به جامعه اسلامی عرضه گردد.
بنیاد پژوهشهای اسلامی به عنوان یکی از نهادهای فرهنگی آستان مقدس حضرت علی بن موسی الرضا علیه السلام بر خود لازم می داند که در راه نیل به اهداف علمی و پژوهشی، آثاری از این نمونه را تهیه و عرضه نماید، باشد که با مطالعه بیشتر در احوال امامان
اهل بیت علیهم السلام بیش از پیش نسبت به زوایای نهفته تاریخ اسلام آگاهی به دست آید.
بنیاد پژوهشهای اسلامی
آستان قدس رضوی
گفتاری از مترجم
تاریخ زندگانی حضرت امام علیّ بن موسی الرّضا علیه السلام با رویدادها و دگرگونیهای
بزرگی همراه است که پیوسته به وسیله تاریخ نگاران و نویسندگان اعمّ از شیعی و سنّی و
غیرمسلمان مورد بحث و گفتگو قرار گرفته، و درباره علل پیدایش و چگونگی این تحوّلات نظرهای گوناگونی ابراز شده است.
انگیزه مأمون برای دعوت امام علیه السلام به خراسان، و پیشنهاد منصب خلافت به ایشان و
رد آن از طرف آن حضرت، و سپس چگونگی پذیرفتن مقام ولایتعهدی مأمون و حوادثی که پس از این اتّفاق افتاده، و بالاخره کیفیّت شهادت آن بزرگوار، از مسائل عمده
تاریخ اسلام در آخر قرن دوّم و آغاز قرن سوّم هجری است، که به سبب سیاستهای مزوّرانه و مدلّسانه مأمون، خلیفه عبّاسی، در زیر پرده ای از ابهام قرار گرفته، و برخی از تاریخ نویسان و ساده اندیشان، فریب این سیاستها را خورده و به سادگی از کنار این وقایع
گذشته، و برخی مانند طبری و به پیروی از او ابن اثیر و ابوالفدا درباره کیفیّت شهادت آن حضرت به نقل اخبار نادرست پرداخته اند و شاید نخواسته اند علل بروز این حوادث را بررسی و آشکار کنند، و از قوّت و قدرت انبوه شیعیان خراسان، و دلباختگی و از خودگذشتگی آنان در قبال علویان، و ناخشنودی آنها از غدر و بیدادگری عبّاسیان سخن به میان آورند، و از انگیزه های مأمون در اتّخاذ سیاستهای مرموز، و صحنه سازیهای عوامفریبانه و تزویرگرانه او پرده بردارند.
به منظور این که ذهن خوانندگان برای مطالعه کتاب حاضر آماده، و با اوضاع و شرایط حاکم بر عصری که سخن از آن در میان است آشنا شود، و بر آنچه گفته شد شاهدی آورده باشم، به خبری که مرحوم محدّث قمی از ابوالفرج نویسنده کتا
مقاتل الطالبیّین نقل می کند اشاره می کنم(1)، او می نویسد: پس از آن که یحیی بن زیدبن علیّ بن الحسین علیهماالسلام از بند زندان رها شد، شیعیان خراسان به آهنگری که زنجیر را از پای یحیی بیرون آورده بود مراجعه و آن را به بهای بیست هزار درهم از او خریدند و آن را خرد ساخته هر تکّه ای از آن را نگین انگشتری کردند و به آن تبرّک جستند. این نمونه کوچکی از مرتبه ارادت و شیفتگی مردم خراسان به سادات علوی، در اواخر دوران حکومت اموی است، چه رسد به عصر مأمون که انبوهی از مردم ایران به ویژه خراسانیان بر اثر مظالم گذشته امویان، و غدر و بیدادگری و فجور عبّاسیان، تنها به خاندان علی علیهم السلام دل بسته و از همه کسانی که خود را خویشاوندان پیامبر صلی الله علیه و آله می شمردند، دل کنده بودند، خصوصا به امامان اهل بیت و مقام شامخ ولایت و خورشید درخشان اِمامت شمس الشموس وانیس النّفوس حضرت علیّ بن موسی الرّضا علیه الاف التحیّة و الثّناء که ورود موکب همایونش به شهر نیشابور، و استقبال عظیم و
پرشور مردم از آن حضرت، و نیز انقلاب و هیجان مردم مرو پایتخت حکومت مأمون، در هنگام بیرون آمدن حضرت برای برگزاری نماز عید، که تفصیل اینها در همه تاریخها آمده است، نمونه هایی از دلبستگی و از خودگذشتگی مردم در برابر خاندان علی علیهم السلام می باشد. و بالاخره تأسیس نخستین حکومت شیعی طاهریان اندکی پس از این تاریخ در خراسان، نشانه روشنی بر قوّت و قدرت تشیّع در عصر مأمون است.
بنابراین، این خلیفه زیرک و باهوش عبّاسی که بازتاب خشونت و جنایات اسلاف خود را درک کرده بود، نمی توانست در خراسان یعنی نیرومندترین پایگاه تشیّع مانند جدّش منصور، سادات علوی را در جوف ستونها بگذارد و بر بالای آنها برج و بارو بسازد، و یا مانند پدرش در بغداد امام کاظم علیه السلام را سالهای دراز در زندانها نگه دارد و سپس مسموم گرداند، امّا این را توانست که با در پیش گرفتن سیاستی ظاهرا سازشجویانه و فریبکارانه برای مدّتی که لازم بود از علویان بر ضدّ عبّاسیان بهره برداری
کند، و با کمک آنان ناآرامیها را فرو نشاند، و پس از رسیدن به اهداف شوم خود، به شیوه
اسلاف خویش که غدر و ناجوانمردی بود، امام هشتم علیه السلام را مظلومانه مسموم و شهید سازد، و سپس در عقب جنازه آن حضرت با سر و پای برهنه به راه افتد، و گریه و زاری و اظهار بی تابی کند.
اینک کتاب حاضر که به قلم یکی از دانشمندان و نویسندگان برجسته لبنانی نگارش
یافته، و به دستور بنیاد محترم پژوهشهای اسلامی آستان قدس رضوی به وسیله این بنده از عربی به فارسی برگردانیده شده است، با اسلوبی بی سابقه و جالب به تجزیه
1) منتهی الآمال، ج2، ص37.
و تحلیل این وقایع و نقد آثار و اخبار آن پرداخته، و غبار شبهه را از چهره حقایق زدوده،
و اضافه بر این با ذکر روایات و احادیث بسیاری از امام هشتم علیه السلام و شرح و توضیح آنها بر ارزش و فواید کتاب خود افزوده است.
ناگفته نماند که بنیاد پژوهشهای اسلامی خراسان، یکی از آثار پربرکت انقلاب جمهوری اسلامی ایران است، که در سال 1363 به وسیله آستان قدس رضوی، به منظور احیا و گسترش فرهنگ حیاتبخش اسلام، و نشر علوم معارف امامان اهل بیت علیهم السلامبا همیاری گروهی از استادان و دانشوران و پژوهشگران و مترجمان در مشهد مقدّس تأسیس شده است و با پیروی از شیوه های مقبول علمی و روشهای صحیح پژوهشی در راه تحقّق این مهم، با جدّیت و خلوص گام بر می دارد، امید است این کانون علم و معرفت بتواند در آینده همچون مشعلی فروزان انوار معارف اسلامی را از طریق چاپ و نشر آثار اصیل دینی و مذهبی، و تألیف و ترجمه کتاب ها و نشریات سودمند تا دورترین نقاط گیتی برساند، و دلهایی را که در تیرگیهای حیرت و غفلت فرو رفته است به نور یقین و ایمان روشن گرداند. إنّه قریب مجیب.
1/4/1365 سیّد محمّد صادق عارف
پیشگفتار
سپاس و ستایش ویژه پروردگار جهانیان است، و درود و تحیّت بر سرور ما محمد صلی الله علیه و آله و خاندان پاک او باد.
امام ابوالحسن الثّانی، علیّ بن موسی الرّضا علیه السلام هشتمین امام از امامان اهل بیت علیهم السلام است. همان امامانی که همه معیارهای عظمت در شخصیّت آنان تجسّم دارد، و نمونه عالی بزرگواری و کان اصیل آن هستند.
زندگانی امام هشتم علیه السلام از آغاز تا انجام با اندوه و مصیبت توأم بوده است، و خصوصیّتی غم انگیز دارد، و در سرتاسر حیات آن حضرت علیه السلام که مقارن با روزگار خلافت هارون، تا آغاز حکومت فرزندش مأمون است، سختی و تلخی هرگز از آن حضرت جدا نشده است.
امام هشتم علیه السلام در اوایل زندگانی خود، شاهد انواع رنجها و گرفتاریهایی بود که از هر جانب، زندگی پدر بزرگوارش را احاطه کرده بود، پدر عالیقدر او، امام موسی بن جعفر علیه السلام همان امام صبور و شکیبایی است که صِرف وجود شریف او، مایه اضطراب، بدگمانی و ناآرامی حکومت وقت بود. علی رغم این که آن حضرت، در برابر حکومت، روشی مسالمت آمیز داشت، و از رویارویی و درگیری با آن اجتناب می فرمود.
مهدی سوّمین خلیفه عبّاسی، در پیغام خود به حضرت موسی بن جعفر علیه السلام، در
خواست کرد که به بغداد عزیمت فرماید تا تعهّد سپارد، و پیمان امضا کند، که بر ضدّ دستگاه خلافت قیام نکند، و در هیچ جنبشی که هدف آن، براندازی حکومت باشد، شرکت نفرماید، به مجرّد این که امام علیه السلام از این سفر، به مدینه بازگشت، مهدی خلیفه
عبّاسی، با کوله باری از وزر و وبال، به دیار دیگر شتافت، و هادی جانشین او شد، این خلیفه هم درصدد بود، که به اذیّت و آزار امام علیه السلامپردازد، ولی اجل مهلتش نداد و مُرد، و
هارون بر تخت خلافت نشست، در همین دوران بود، که تندباد مصائب، به شدّت وزیدن گرفت، و خرمن وجود علویان، که امام موسی بن جعفر علیه السلامسرپرستی و زعامت
آنها را برعهده داشت، در آتش بیداد می سوخت، زندانهای بصره، بغداد، واسط و جز آنها،
نمی توانست، اشتهای حکومت را برای انتقامجویی و ستمگری نسبت به مخالفان خود محدود کند، بلکه کینه های افروخته درونی، دستگاه خلافت عبّاسی را به شیوه هایی از انتقامگیری و انسان کشی، وادار کرد، که جان آدمی از شنیدن داستانهای آن به درد می آید،
واز آن جمله این بود، که حکومت به بنّایان دستور داد، ستونها و پایه های میان تهی بنا
کنند، و آنها را از جوانان برگزیده، و دیگر فرزندان علی علیه السلام پر سازند، و روزنه های زندگی را، به روی آنان ببندند، این سنگدلی و بی رحمی در کشتن دشمنان، روش تازه ای نبود، که هارون آن را به تازگی پدید آورده باشد، بلکه دنباله همان شیوه ای بود، که منصور عبّاسی، در کشتن جوانان علوی، به کار می بست، و تاریخ گویای آن است(1).
ستمها و مظالمی که علویان در این دوره، به آن دچار شدند، بخش بیشتر آن، بر امام موسی بن جعفر علیه السلام وارد شد، هارون آن حضرت را به بهانه این که سرپرست و رهبر علویان است دستگیر ساخت، و بنابر برخی روایات مدّت چهارده سال، در زندان های هولناک خود نگهداری، و پیوسته بر او فشار وارد می کرد، تا آن حد که دیگر درمانده بود،
که با او چه کند؟ و چگونه از وجود کسی که آرامش جان، و آسایش فکر را، از او گرفته است رهایی یابد، از این رو توسّط وزیر خود، یحیی بن خالد، به سندی بن شاهک، که آخرین زندانبان آن حضرت است، دستور داد که آن امام معصوم علیه السلام را مسموم سازد.
امام رضا علیه السلام با اندوه و تألّم، این رویدادهای دردناک، و فجایع خونین را، که بسیاری از افراد خانواده و پسر عموهای او را، به کام خود کشیده بود، از نزدیک می دید، و شاید
تقدیر چنین بود، که تمام مصیبتها و گرفتاریهای پدر بزرگوارش در دوران زندگی او اتّفاق
افتد، و چنان باشد که آن حضرت نتواند و امکانی وجود نداشته باشد، که حتّی اندکی، از
1) ابن اثیر گفته است: منصور، محمدبن ابراهیم بن حسن را، که رخسارش از همه زیباتر بود، احضار کرد، و به او گفت، تو دیباج اصغری؟ در پاسخ گفت: بلی، منصور گفت: تو را می کشم آن چنان که هیچ کس را بدان سان نکشته ام، سپس دستور داد، زنده زنده استوانه ای روی او ساختند که در میان آن مُرد. الکامل فی التاریخ، ابن اثیر، تصحیح محمد یوسف دقاق؛ بیروت دارالکتب العلمیه، چاپ سوم، 1418، ج5، ص146. مقاتل الطالبیّین نیز به جنایاتی از این دست اشاره دارد، مقاتل الطالبیین، ابوفرج اصفهانی، شرح و تحقیق سید احمد صقر، بیروت، دارالمعرفه، بی تا، ص 200.
شدّت و حدّت این مصیبتها بکاهد، و بسا این که از دربار خلافت، همین مصائب را درباره خود نیز انتظار می کشید، زیرا دشمنی میان حکومت و علویان، خصومتی اصولی و ریشه ای بود، و در حد اشخاص و افراد معیّن متوقّف نمی شد.
پس از شهادت پدر بزرگوارش، و هلاکت هارون، و پایان کار امین، مأمون زمام خلافت را به دست آورد، در این هنگام تندباد حوادث، مصیبتهای تازه ای را متوجّه امام
هشتم علیه السلام ساخت، آن چنان که تا در حیات بود، زندگی او با رنجی گران و توانفرسا آمیخته بود.
مأمون بنا به موقعیّتهای خاصّ سیاسی که شرح آن را در خلال این بررسی خواهیم نگاشت، بر آن شد که امام علیه السلام را میان خود و عبّاسیان در بغداد از طرفی، و علویان از طرف دیگر و نیز میان خویش و شیعیان در خراسان، وسیله معامله قرار دهد. از این رو به بازی کناره گیری از خلافت و پیشنهاد آن به امام علیه السلام دست زد، که با امتناع آن حضرت روبرو شد، سپس موضوع ولایتعهدی را پیش کشید، و امام علیه السلام را به قبول آن مجبور ساخت.
در این جا ضروری است ما از برخی مسائل که به حالت ابهام مانده و بر اثر آن بعضی از تاریخ نگاران و پژوهشگران دچار خطا و اشتباه شده و بطور سطحی و کورکورانه به مطالعه آنها پرداخته و نتوانسته اند زحمت غور و بررسی را بر خود هموار، و عمیقانه آنها
را تحلیل کنند و به نتایج مطلوب دست یابند، پرده برداریم.
و نیز شایسته است اشاره کنیم : هنگامی که مأمون کناره گیری خود را از خلافت، و پذیرش آن را به امام علیه السلام پیشنهاد کرد، و با امتناع امام علیه السلام روبرو شد، و نیز در آن موقع که آن حضرت علیه السلام را به قبول ولایتعهدی مجبور ساخت، امام هشتم علیه السلام از هدفی که مأمون در این نقشه داشت، عمیقا آگاه بود و بخوبی می دانست که او در پیشنهاد خود صادق نیست، و کاملاً توجّه داشت که مأمون در حال انجام دادن یک بازی سیاسی است که باید در مدّت مشخّصی آن را ایفا کند، این بازی را ضرورتهای سیاسی که حکومتش را تهدید می کرد به
وجود آورده بود و مأمون سرنوشت خود را در گرو دفع آن می دید.
مأمون در این بازی سیاسی با مهارت و استواری اقدام کرد، و توانست در قلمرو حکومت خود آرامشی برقرار کند، که به اعتقاد ما، اگر ایفای این نقش نبود، امر خلافت او استقرار پیدا نمی کرد چنان که شرح آن خواهد آمد، و بالاخره در پایان این بازی سیاسی، آنچه را که انتظار آن می رفت، انجام داد.
چون ما برآنیم، که از چگونگی زندگی امام هشتم علیه السلام آگاهی کاملی به دست دهیم، اضافه بر شرح قضایایی که بدانها اشاره شد، جنبه های دیگر زندگانی آن امام بزرگوار علیه السلام را نیز شرح خواهیم داد. تا تصویر کاملی از ابعاد مختلف دوران حیات آن حضرت علیه السلام در پیش روی خوانندگان قرار گیرد.
اعتقاد ما درباره خاندان پیامبر صلی الله علیه و آله
1
امام رضا علیه السلام یکی از عمده ترین پایه های دین، و جوشانترین چشمه های زلال معرفت و یقین به شمار است، اسرار نبوّت و ودایع رسالت و امامت بعد از پدر بزرگوارش، امام موسی بن جعفر علیه السلام به او منتقل شد و آن حضرت گنجور این اسرار، و فیض بخش این آثار بود.
او یکی از امامان دوازده گانه اهل بیت علیهم السلام می باشد، که با دانشهای گوناگون خود، که گاه به اصحاب و شاگردان خود تعلیم، و زمانی در پاسخ پرسشها بیان، و یا به طوری که تاریخ نقل می کند، از طریق مباحثات و احتجاجات علمی و عقیدتی با ارباب مذاهب دیگر افاضه می فرمود، اندیشه های اسلامی را غنی و پربار ساخته است.
خصوصیّتی که در زندگانی امامان اهل بیت علیهم السلام نمایان است و آنان را از دیگران ممتاز و انظار را بدان جلب می کند، این است که آنها بر دیگران حقّ تعلیم و تربیت دارند،
بدون این که کسی بر آنان چنین حقّی داشته باشد، و بی شک این بخششی از جانب پروردگار به آنهاست که اراده فرموده است، آنان را بر آفریدگان حجّت قرار دهد. این ادّعا را دشمنان آنان، اعمّ از خلفای زمان و دانشمندان بزرگ و اندیشمندان برجسته معاصر آنان گواهی داده اند.
و نیز آنچه این گفته را تأیید و تقویت می کند، این که برخی از دانشها و مباحث علمی، پیش از زمان امامان علیهم السلام روشن و شناخته نبوده است، و بر اثر تعالیم آنان، آشکار و
مشکلات آن مباحث، برطرف شده است از این قبیل است دانش شیمی، که امام
صادق علیه السلام نخستین کسی است که آن را می دانسته، و مبانی و قوانین آن را بنیان نهاده است، و نیز دانش پزشکی، که امام رضا علیه السلام در رساله ای که برای مأمون مرقوم داشته ضوابط و دقایق آن را، با اسلوبی تازه و بدیع، و روشی جالب و زیبا شرح داده است. همچنین است بسیاری از دانشهای گوناگون دیگر، که در ایجاد احکام و تأسیس مبانی، و توسعه و تنوّع بخشیدن به مطالب آنها، بزرگترین سهم را دارا می باشند، و اخبار و آثار
آنها پر است از شرح این مطالب.
ما از دانشمندان گذشته کسی را نمی شناسیم، که امام صادق علیه السلام دانش شیمی را نزد او فرا گرفته باشد، و یا امام رضا علیه السلام پیش او پزشکی خوانده باشد، بلکه این چشمه جوشان دانش را، امامان علیهم السلام یکی پس از دیگری از جدّ بزرگوار خود به ارث برده اند. از این رو می بینیم هنگامی که مدرک و مأخذ پاسخ امامان علیهم السلام به مسائل از آنان پرسش می شود، پرسش کننده را به استنباط خاصّ خود از کتاب خدا، و یا مصحف فاطمه علیهاالسلام، و یا آنچه از پدرانشان به آنان رسیده است ارجاع می دهند و به روایات صحابه و تابعان، و یا ارباب علوم و فنون استناد نمی کنند.
تردیدی نیست که احاطه آنان، به انواع علوم، فنون و معارف، آن چنان مایه شگفتی، اعجاب و احترام امّت اسلام بوده است، که قول آنان درباره هر مسأله مشکل و موضوع معضلی، که برای دانشمندان، و فقها و اندیشمندان معاصر آنان پیش می آمده حجّت و حکم قاطع بوده است، و هیچ چیزی از آنان پرسش نمی شده، مگر این که با کمال سهولت بدان پاسخ قانع کننده می داده اند، آن چنان که مشکل، آسان، و پیچیدگی و ابهام
برطرف می شده است.
این امتیاز و ویژگی مخصوص آنهاست، و هیچ یک از دانشمندان، فقها، حکما و اندیشمندان اسلام، از هر طبقه و در هر مرتبه از دانش، حکمت و اندیشه، چنین امتیازی را احراز نکرده است.
برای اثبات این ادّعا کافی است به گفتگوی جالب امام جواد علیه السلام که در آن هنگام، جوانی کم سنّ و سال بود، با یحیی بن اکثم قاضی القضات حکومت عبّاسی، آن چنان که
تاریخ و کتاب های سیره نقل کرده اند اشاره کنیم، این گفتگو در مجلسی واقع شد که مأمون به منظور رد اعتراض عبّاسیان، مبنی بر این که چرا خلیفه می خواهد دختر خود،
ام الفضل را به ازدواج امام جواد علیه السلام که نوجوان و محتاج به تعلیم و تربیت و فرا گرفتن علم دین می باشد در آورد ترتیب داده بود، و منظور مأمون این بود تا فضائل امام را بنمایاند، و شایستگی و تقدّم او را بر دیگران آشکار سازد. نتیجه این گفتگو و سؤال و جواب پیروزی آن حضرت و حقارت قاضی القضات، سران دانشمندان و فقهای بزرگی بود که در این مجلس گرد آمده بودند، و همگی به جلالت قدر و مراتب فضل امام علیه السلام اعتراف کردند.
همچنین گفته نشده است، که هیچ یک از امامان علیهم السلام در پاسخ پرسشهایی که در علوم مختلف و قضایای گوناگون از آنها می شده است طفره رفته و یا درمانده باشند، علی رغم این که برخی از آنان در سنّ و سالی بوده اند، که معمولاً انتظار پاسخ از آنها نمی رفته است.
سید مرتضی در امالی خود نقل می کند:
ابوحنیفه گفته است: موسی بن جعفر علیه السلام را در حالی که کودکی کم سنّ و سال بود، در راهرو خانه پدرش دیدم، به او گفتم: کسی که غریب و ناآشناست کجا می تواند قضای حاجت کند؟ بر من نگریست و فرمود: در پشت دیوار پنهان شود، و از دید همسایگان، خود را نگاه دارد و از انجام دادن این کار در میان نهرها و جویها و درِ خانه ها و میان
جادّه ها و گذرگاهها و درون مسجدها، دوری جوید، و رو به قبله و پشت به آن ننشیند، و
جز اینها در هرجا که خواهد کار خود را انجام دهد.
ابوحنیفه گفت: هنگامی که این سخنان را شنیدم، این کودک خردسال، در نظرم بزرگ و در قلبم سترگ آمد، به او گفتم: فدایت شوم، گناه، ناشی از کیست؟
به من نگریست، و سپس فرمود بنشین تا تو را آگاه سازم، من نشستم.
فرمود: گناه بناچار یا از بنده و یا از پروردگارش و یا از هر دوی آنهاست، اگر از خدا باشد بی شک او عادل تر و با انصاف تر از آن است، که به بنده اش ستم روا دارد، و به گناهی که از او سر نزده وی را مؤاخذه کند، و اگر از هر دو ناشی می شود، آن که قویتر است به رعایت عدل و انصاف سزاوارتر است، و اگر به تنهایی از عبد سر می زند، بحق امر و نهی متوجّه اوست، و هموست که مستحقّ ثواب و سزاوار عقاب و مستوجب
دخول در بهشت و یا دوزخ می باشد. من گفتم: «ذرّیةٌ بعضُها مِنْ بَعْض ٍ»(1).
علاوه بر این، اگر علوم آنان اکتسابی و از طریق اخذ از استادان و معلّمان بود، عمر برخی از امامان مانند امام جواد، و امام هادی، و امام عسکری علیهم السلام به این حد نرسیده
است که معمولاً برای کسب احاطه به انواع علوم و فنون کافی باشد لیکن چنان که ابوحنیفه گفته است «ذرّیةٌ بعضُها مِنْ بَعض ٍ». بی تردید آنان دانش خود را از منبع رسالت اخذ می کردند، و از سرچشمه علوم نبوی سیراب می شدند، و این فضیلتی است که خداوند آنان را بدان مخصوص گردانیده است، تا این که راه هدایت و طریق معرفت را به وجود آنان روشن گرداند، و حق و ایمان را در روی زمین مکانت و منزلت بخشد.
طبرانی در کبیر، و رافعی در مسندش از ابن عبّاس روایت می کنند، که پیامبر خدا صلی الله علیه و آله فرمود: هر کس شادمان می شود که همچون من زیست کند، و همچون من بمیرد، و در بهشت عدن که خدایم آن را برپا داشته سکنی گزیند، باید پس از من علی علیه السلام را دوست بدارد، و پس از من از اهل بیت من پیروی کند (این را دوبار فرمود) زیرا آنها خاندان و
فرزندان منند، از سرشت من آفریده شده اند، و فهم و دانش من به آنها داده شده است، وای بر آنانی از امّت من که فضل آنها را انکار کنند، و پیوند با مرا بگسلانند، که خداوند
شفاعت مرا روزی آنها نگرداند(2).
امام علی علیه السلام می فرماید: من و برگزیدگان و پاکانی از فرزندان من، در کودکی خردمندترین کسان، و در بزرگسالی دانشمندترین مردمیم(3).
برخی از مورّخان و پژوهشگران، که از فهم این مطلب بازمانده اند، و از نظر خودشان
1) امالی سید مرتضی، تحقیق محمد ابوالفضل ابراهیم، بیروت، دارالکتاب العربی، چاپ دوم، 1387ه . ق، ج1، ص151. آل عمران /34. یعنی: آنها فرزندانی بودند که بعضی از بعض دیگر گرفته شده بودند.
2) کنزالعمّال: متقی هندی، ضبطه و فسرغریبه الشیخ بکری حیانی، بیروت، مؤسسة الرساله، چاپ پنجم، 1405، ج12، ص103، حدیث 34198. و حافظ ابونعیم در حلیه آن را روایت و ابن ابی الحدید در شرح خود آن را از او نقل کرده، و نظیر این حدیث را از مسند احمدبن حنبل نیز آورده است.
3) کنزالعمّال: متقی هندی، ضبطه و فسرغریبه الشیخ بکری حیانی، بیروت، مؤسسة الرساله، چاپ پنجم، 1405، ج13، ص130. همچنین در کتاب عیون اخبار الرضا روایت شده است با این زیادهکه : «آنان را نیاموزید زیرا آنها از شما داناترند. آنان شما را از طریق هدایت بیرون نمی برند و به گمراهی نمی کشانند» و مأمون این سخن را به پیامبر خدا صلی الله علیه و آله نسبت داده است. عیون اخبارالرضا، شیخ صدوق، تصحیح حسینی لاجوردی، بی جا، بی تا، ج1، ص204.
توجیه معقولی برای این امر نیافته اند، کوشیده اند که جهت امامان اهل بیت علیهم السلام، معلّمان و استادانی پیدا کنند، تا بگویند علوم را از آنها فرا گرفته اند، چنان که به امام زین العابدین
و امام باقر و امام صادق علیهم السلام نسبت داده اند، که آنان نزد برخی از اصحاب و تابعان تلمّذ و تحصیل کرده اند، ولی بر این گفته خود هیچ گونه مستند تاریخی و دلیل قابل اعتمادی ندارند، و گفتار آنها در این باره دروغ محض، و حدس و نظر مغرضانه است.
آنچه نادرستی این دروغها و افتراها را تأیید می کند، این است که امامان علیهم السلام: هرگز پاسخ خود را به مسائل به یکی از صحابه و یا تابعان مستند نمی کرده اند، بلکه آنچه را در جواب پرسش کنندگان بیان می فرموده اند، به یکی از پدران خود نقل از پیامبر خدا صلی الله علیه و آله استناد می داده اند، و یا آن را به صحیفه هایی از علوم که ویژه خاندان رسالت می باشد و یکی پس از دیگری، آنها را به ارث برده اند منسوب می داشته اند، و این نکته ای است که
هرکس آثار امامان علیهم السلام را بررسی کند، و از اخبار آنان آگاهی داشته باشد، آن را درمی یابد، چنان که بسیاری از اهل تتب-ّع، به آن تصریح، و قول ما را تأیید کرده اند.
به علاوه اگر فرض کنیم، برخی از امامان علیهم السلام در حلقه درس بعضی از صحابه و تابعان حاضر شده اند، تتب-ّع حضور آنها مفید این معنا نیست که نزد آنها تلمّذ کرده اند، و این
صحابه و تابعان، شیخ و استاد آنها در علوم می باشند، زیرا یکی از آثار تلمّذ در آن زمان
روایت حدیث بوده است، ولی مشهور نیست هیچ یک از امامان جز از طریق پدران خود، نقل حدیث کرده باشند، واگر روایاتی از آنان جز از این طریق در دست است، که به صحابه و تابعان استناد جسته اند، آن روایات مربوط به علوم دین، و یا فنّی از فنون نیست،
بلکه غالبا مشتمل بر امور عادی خاصّی است، که به زندگی رسول اکرم صلی الله علیه و آلهمربوط می شود، و یا در مقام احتجاج با مخالفان است که به روایات اسلاف آنان استدلال شده
است، از این جا می توانیم بدانیم که چرا گروهی از محدّثان اهل سنّت احادیث امام صادق علیه السلامرا ضعیف شمرده و بدانها عمل نکرده اند.
همچنان که می توانیم از سخنان آنان بدانیم، که امام صادق علیه السلام نزد هیچ یک از کسانی که نام می برند، درس نخوانده و شاگردی نکرده است.
ابن سعد در طبقات آن جا که از امام صادق علیه السلام سخن می راند، می گوید: «او احادیث بسیار دارد، که مستند نیست و ضعیف شمرده می شود، بدین علّت که یک بار از او
پرسیده شد، این احادیث از پدر توست؟ پاسخ داد : بلی و بار دیگر در پاسخ همین پرسش گفت: که این احادیث را در کتابهای پدرم یافته ام».
به ابوبکربن عیّاش گفته شد: تو که جعفر را دیده ای چرا از او حدیث فرا نگرفته ای؟ در پاسخ گفت: من درباره احادیثی که روایت می کند، از او پرسیدم آیا چیزی از اینها را از کسی سماع کرده ای؟ گفت نه ولیکن روایاتی است که از پدرانم نقل می کنم(1).
گویا ابن سعد روایات امام صادق علیه السلام را به این سبب تضعیف کرده است، که برخی از احادیث آن حضرت از طریق اخذ از کتابهای پدرش می باشد، و از طریق سماع نیست، و در مجموع دانسته نمی شود، که کدام یک از طریق قراءت، و کدام به نحو سماع می باشد، ناگزیر باید همه آنها کنار گذاشته شود، امّا این تعلیل نمی تواند او را معذور بدارد، زیرا در بسیاری از روایات، که امام علیه السلام از پدرانش نقل فرموده، تصریح به سماع شده، و ذکر شده است که پدرش از پدرانش برای او حدیث کرده اند، لذا معلوم نیست ابن سعد با چه دلیلی این گونه روایات را کنار می گذارد!!
این که ابن سعد کثرت احادیث امام علیه السلام را تقریبا علّت عدم استناد و استدلال به آنها قرار داده است، نیز قابل فهم و توجیه نیست، زیرا اگر چنین علّتی مقبول باشد، بر ابن
سعد است که از استناد به احادیث ابو هریره و امثال او خودداری کند، زیرا روایات اینها
از پیامبر خدا صلی الله علیه و آله خیلی بیشتر است از احادیث آن گروه از اصحاب، که زیادتر از دیگران
با آن حضرت در تماس و بیشتر از همه با او طول مصاحبت داشته اند، ولی چه باید کرد، هنگامی که کارها با دیده تعصّب سنجش شود، حساب از دست حسابگر به در می رود.
بدیهی است سخن ابن سعد و ابی بکربن عیّاش، به امام صادق علیه السلام زیانی نمی رساند،
و کلام یحیی بن سعید در آن هنگامی که اشاره به حدیث امام صادق علیه السلام می کند می گوید:
«من از او در دل احساس ناخوشایندی دارم» گردی بر دامن آن حضرت نمی نشاند، و بی گمان اگر این روایات ، نقل از ابی هریره و معاویه و مروان بود، در عالیترین درجه وثاقت
تلقّی می شد، ولی نقص روایات امام صادق علیه السلام این است که نقل از پدرانش می باشد و یا از صحیفه هایی است، که از رسول خدا صلی الله علیه و آله به دست آنها رسیده است!!
1) تهذیب التهذیب ابن حجر عسقلانی، تحقیق احمد عبدالموجود محمد معوض، بیروت دارالکتب العلمیه، چاپ اول، 1425ه . ق، ج1، ص574.
باری سخنان اینها دلالت دارد بر این که، روایات امام صادق علیه السلام از پدرانش، یا از طریق سماع و یا از راه قراءت صحیفه های آنها بوده است، و امام علیه السلام هرگز حدیثی جز از آنها روایت نفرموده است، و اگر چنین بود اینها می گفتند، و بدان اشاره می کردند، و همین مؤیّد نظر ماست، که امام صادق علیه السلام و دیگر امامان اهل بیت علیهم السلام جز نزد پدران
بزرگوار خود، درس نخوانده اند، و از کسی علم نیاموخته اند.
2
عقیده ما درباره امامان علیهم السلام آن چنان نیست، که برخی می گویند: آنان غیب می دانند، و مستقلاً صلاحیّت تشریع دارند، بلکه باور ما این است: که آنان از جانب پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله مبلّغان و رسانندگان احکام و اسرار دینند که بر امّت پوشیده مانده است، و نگهبانان شریعت، و دانایان به مسائل نظری و احکام عملی آن هستند، و ما این معنا را می توانیم از حدیث شریف نبوی، که ائمّه اهل حدیث و سنّت، از شیعه و سنّی، آن را روایت کرده و صحیح دانسته اند دریابیم، الفاظ حدیث طبق مسند احمدبن حنبل چنین است، که پیامبر خدا صلی الله علیه و آله فرموده است: «إنّی أوشکُ أن اُدعی فاُجِیبَ، و إنّی تارکٌ فیکُمُ الثّقلینِ، کتابَ اللّه
و عِتْرتی، کتابُ اللّه حبلٌ ممدودٌ من السّماءِ إلی الأرضِ و عِتْرَتی أهلَ بیتی و إنّ اللّطیفَ الخبیرَ، أخْبَرَنی: انّهما لن یَفْتَرِقا حتّی یَرِدا علیّ الحوضَ فانظروا کیفَ تَخْلُفونی فیهما...» یعنی: «من نزدیک است دعوت پروردگار خود را اجابت کنم. دو چیز گرانقدر در میان
شما باقی می گذارم، کتاب خدا و خاندانم، کتاب خدا ریسمانی است که از آسمان به زمین کشیده شده است، و خاندان من اهل بیت منند. و خداوند مهربان آگاه مرا خبر داده است، که این دو از یکدیگر جدا نخواهند شد، تا در کنار حوض بر من وارد شوند، بنگرید پس از من چگونه با آنها رفتار می کنید».
در صحیح ترمذی و نسایی است «یا ایّها النّاسُ انّی ترکتُ فیکُمْ ما إنْ اخَذْتُمْ به لَنْ تَضِلّوا: کتابَ اللّه و عِتْرَتی أهلَ بیتی...»(1)
احمدبن حنبل به دو طریق صحیح در مسند خود ج5، ص182، از زیدبن ثابت، و نیز به دو طریق از ابی سعید خدری در مسند، ج3، ص17 - 26، آن را روایت کرده است. مسند احمد بن حنبل، بیروت، دارالصادر، بی تا.
المستدرک علی الصحیحین، حاکم نیشابوری، تحقیق عبدالقادر عطا، بیروت، دارالکتب العلمیه، چاپ اول، 1411ه .ق، ج3، ص161 آن را نقل کرده و گفته است، اسناد این حدیث صحیح است جز این که مسلم و بخاری آن را روایت نکرده اند، ذهبی در تلخیص مستدرک نیز ضمن اعتراف به صحّت آن، همین را گفته است. ابن ابی شیبه، ابویعلی و ابن سعد نیز آن را از ابی سعید خدری، و کنز العمّال در ج1، ص47، حدیث 945 آن را روایت کرده اند، ابن حجر در صواعق، ص75 و جز اینها بسیاری از حافظان و نویسندگان حدیث، با اختلاف جزئی در الفاظ آن را نقل کرده اند، ابن حجر در صواعق، پس از ذکر حدیث، گفته است: «بدان، حدیث تمسّک به کتاب و عترت طرق زیادی دارد، و بیست و چند تن از اصحاب، آن را روایت کرده اند».
برای این حدیث اسناد معتبر زیادی است، یکی از دانشمندان معاصر، اسناد آن را از کتابهای اهل سنّت، در رساله ای جمع آوری و «دار التقریب بین المذاهب الإسلامیّه» در قاهره آن را به چاپ رسانیده است.
یعنی : «ای مردم! من در میان شما باقی گذاشته ام1) حدیث ثقلین را بسیاری از سران و بزرگان حدیث روایت کرده اند، که از آن جمله اند: صحیح ترمذی، ترمذی، تحقیق حسن نصار، بیروت، دارالکتب العلمیه، چاپ اول، 1421ه . ق، ج4، ص502 - 503؛ السنن الکبری، نسایی، تحقیق عبدالغفار البنداری، بیروت، دارالکتب العلمیه، چاپ اول 1411ه .ق و المعجم الکبیر، طبرانی، تحقیق عبدالمجید سلفی، بیروت، دار احیاءالتراث العربی، چاپ دوم، 1405ه .ق ج5، ص154 و متقی هندی در کنزالعمّال، ج1، ص185، آن را روایت کرده اند.
آنچه را، که اگر به آن تمسّک جویید، هرگز گمراه نخواهید شد، کتاب خدا و خاندانم، که
اهل بیت من هستند...»
و در نقل طبرانی اضافه شده است «فلاتقدّموهما فَتُهْلَکُوا، و لا تُعَلِّمُوهُمْ فإنّهم أعْلَمُ منکُمْ» یعنی: «بر آنها پیشی نگیرید که هلاک می شوید، و آنها را علم نیاموزید، که آنان از شما داناترند».
ابن حجر گفته است: این بیان دلیل است بر این که هرکس از اهل بیت، شایستگی احراز مراتب عالیه مقامات دینی را داشته باشد، بر دیگران مقدّم است(1).
صراحت این حدیث نیازی به توضیح و تفسیر ندارد، زیرا کتاب خدا نخستین دستور هدایت، و عترت که همان اهل بیت است، دوّمین راهنمای طریق دین می باشند، و بر امّت است که راه این دو را در پیش گیرد تا مطمئن شود، که از گمراهی و بیراهه روی مصون مانده است.
روشنتر بگوییم: مضمون این حدیث دلالت دارد بر این که شخصیّت اهل بیت علیهم السلام بی نظیر و ممتاز است و این همان بی نیازی آنهاست از آنچه در دست دیگران است، زیرا پیامبر خدا صلی الله علیه و آله در مقام بیان محتوا و حقیقت رسالت خود، آنان را همپایه و همانند کتاب
1) الصّواعق المحرقه ابن حجر هیثمی، خرج احادیثه عبدالوهاب عبداللطیف، قاهره، مکتبه القاهره، چاپ دوم 1285ه . ق، ص 229 باب وصیّت پیامبر صلی الله علیه و آله درباره آنان.
خدا قرار داده است، و منطقی نیست که فرض شود، آنان به دیگران نیازمند بوده اند، زیرا
در چنین صورتی، دیگران به این که همانند و همپایه کتاب خدا باشند، سزاوارتر خواهند بود، علاوه بر این اگر اهل بیت علیهم السلام دارای چنین امتیازی نبودند، چرا پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله اصحاب و تابعان را همانند کتاب خدا قرار نداده، و یا لااقل آنان را ضمیمه عترت نفرموده است.
برخی از اهل سنّت، این حدیث را به نحو دیگری روایت کرده اند، چنان که در موطّأ مالک آمده که راوی گفت: «مالک برای من حدیث کرده، که به او چنین رسیده، که پیامبر خدا صلی الله علیه و آله فرموده است : ترکت فیکم أمرین لَنْ تَضِلُّوا ما تَمَسّکتُمْ بهما کتابَ اللّه و سُنَّةَ نبیّه. یعنی : دو امر را در میان شما وا می گذارم مادام که به آنها چنگ زنید، هرگز گمراه
نخواهید شد. و اینها کتاب خدا و سنّت پیامبر اوست»(1).
ابن حجر در صواعق، این را به طور مرسل آورده است(2)، و طبرانی در أوسط، و ابن
هشام در سیره، نیز آن را مرسلاً و بدون ذکر سند، نقل کرده اند، و شاید این راویان به موطّأ مالک اعتماد کرده اند، که او نیز آن را مرفوعا بدون ذکر سند آورده است.
مایه شگفتی است که، استاد محمّد ابوزهره، در کتاب خود به نام الإمام الصّادق می گوید، کتابهایی از اهل سنّت که این حدیث را به لفظ «سنّتی» آورده اند، معتبرتر از کتابهایی است، که آن را به لفظ «عترتی» روایت کرده اند، با این که تنها کتابی که، آن را به لفظ «سنّتی» آورده و با لفظ «عترتی» آن را روایت نکرده، همان موطّأ مالک است، و کتابهای سه گانه دیگری، که این حدیث را به لفظ «سنّتی» ذکر کرده اند، با لفظ «عترتی»
نیز روایت کرده اند.
و امّا کتاب هایی که به لفظ «عترتی» آن را روایت کرده اند، بیشتر آنها کتابهای حدیث و تفسیر و سیره است مانند صحیح مسلم، سنن دارمی، سنن ابی داوود، سنن ابن ماجه، خصایص نسایی، مسند احمد، مستدرک حاکم، ذخایر طبری، حلیه الأولیاء، کنزالعمّال، تفسیر رازی، ثعالبی، نیشابوری، خازن، ابن کثیر و بسیاری جز اینها.
این روایت با لفظ «عترتی» در سی و دو حدیث از طرق اهل سنّت نقل، و چنان که ابن حجر گفته، از بیست و چند صحابی، روایت شده، و از طریق شیعه ضمن هشتاد و دو حدیث بیان شده است، و با وجود همه این کتابها و طرق معتبر آن، که برخی از آنها در عالی ترین درجه صحّت و وثاقت است، و همچنین تواتر آن که کمتر حدیثی از آن برخوردار است، متأسفانه استاد ابوزهره نتوانسته است وثوق و اطمینان پیدا کند، و روایت مرسل یا مرفوعی را که بیش از یک روایت واحد نیست، آن را در عالی ترین درجه وثاقت می شمارد، و حدیثی را که نسبت به روایات دیگر متواتر، و بر صحّت آن شبه اجماع است، رد می کند.
سپس استاد ابوزهره از خود سخن می گوید، و خویش را پیرو حقیقت و واقع می شمارد و مدّعی می شود که آنچه می نویسد، برخاسته از علم، و مطابق با موازین عدل و انصاف، و دور از هواداری و تعصّب می باشد، ولی ما در کتاب آینده خود، به نام إلامام
الصّادق با او گفتگوی بسیار داریم، و برخی از سخنان او را که تجاوز از مرز حق، و دور از حقیقت است، نشان خواهیم داد، و روشن خواهیم کرد، که چگونه بعضی از آرای او بر خلاف آنچه مدّعی شده مبتنی بر هواداری و تعصّب می باشد.
3
آنچه در این جا ضروری است گفته شود، این است که دانشمندان مذاهب اهل سنّت، هنگامی که آرا و عقاید خود را بیان، و برای اثبات آنها اقامه دلیل و برهان می کنند،
مغرضانه، امامان اهل بیت را فراموش می کنند و از آرا و نظریّات آنان ذکری به میان نمی آورند، و همه کوشش آنان این است، که روایات رسیده از طریق صحابه و تابعان و جز آنان را بیان کنند، و در مقام استدلال و قبول و اختیار، به آرا و نظریّات آنان، استناد
جویند، و بسا که اعمال آنان را سنّت به حساب می آورند، و پیروی از آن را واجب می شمارند.
از این سوی می بینیم، امامان اهل بیت علیهم السلام روایات این گروه را متعرّض نمی شوند، و احادیث وارده از طریق اینها را بیان نمی کنند، و علی رغم این که ابوحنیفه، مالک، سفیان
ثوری و ابوایّوب سجستانی، طلیعه داران و پدید آورندگان مذاهب اهل سنّتند، این افراد
خود از شاگردان و تعلیم یافتگان مدرسه امام صادق علیه السلام یکی از امامان اهل بیت علیهم السلام می باشند، حتّی ابوحنیفه سبب تقدّم و پیشی گرفتن خود را بر امثال و اقران خویش، شاگردی و تلمّذ نزد امام صادق علیه السلام می داند، و این گفته او که: «لولا السَّنَتَان لهَلکَ النُّعمانُ»(1)نقش تاریخ است منظور او از این دو سال، مدّت زمانی بوده است، که در مدرسه امام صادق علیه السلام گذرانیده است، همچنین پاسخ او را به پرسش این که: کدام کس را به فقه داناتر دیده ای؟ که گفت: جعفربن محمّد را، تاریخ ثبت کرده است. ونیز بسیاری از
گفتارهای پیشوایان و بزرگان اهل سنّت، درباره امام صادق علیه السلام و دیگر امامان
اهل بیت علیهم السلام در دل تاریخ ضبط است، که همه از تقدّم آنان بر کافّه مردم، و نیاز جمیع امّت به آنان حکایت دارد، ولی دیده می شود بخاری در صحیح خود، از نقل روایتی که سلسله سند آن، به امام صادق می رسد، پرهیز کرده است، زیرا درباره آن حضرت، در دل خود احساس شک و ریب می کند.
ابن حجر در تهذیب التّهذیب می گوید: دشواری تمیز میان احادیث صحیح و غیر صحیح او، بخاری را وادار کرده که چیزی از احادیث او را روایت نکند(2). ولی ابن حجر برای ما بیان نکرده است، که بخاری چگونه میان روایات درست و نادرست ابوهریره و امثال او، از وضّاعان و جعل کنندگان حدیث، تمیز داده، و صحیح از غیر صحیح آنها را شناخته است، ممکن است ابن حجر بگوید بدین علّت که، صحابه همگی در نهایت عدالتند ولی بی شک این عذری بدتر از گناه می باشد، زیرا بررسی احوال صحابه، و رفتار آنها با یکدیگر، و اتهام فسق برخی از آنان به دیگری کذب این گفته را ثابت و محقّق ساخته است.
به راستی ما این وضع شگفت انگیز را، به هیچ روی نمی توانیم تفسیر و توجیه کنیم، جز این که آن را برخاسته از تعصّبات، و ناشی از اثرات جوّ مذهبی حاکم بدانیم، همان جوّی که از دیر زمان، به سموم کینه و بغض اهل بیت عصمت علیهم السلام آمیخته و آلوده بوده است و دنباله ای است از کوششهای پیگیر معاویه و یارانش و خلفای جور پس از او که
می کوشیدند شکافی را که میان امّت و خاندان نبوّت، به وجود آمده بود، هرچه عمیقتر و
وسیعتر گردانند و آنان را از حیات عملی و واقعی زندگی مردم، که به نصّ پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله جز به هدایت و رهبری آنان، سامان نخواهد یافت دور سازند، حدیثی که ذکر شد، و احادیث بسیار دیگری که کتابهای شیعه و سنّی از آنها پر است، حاکی این نص است.
در غیر این صورت چگونه می توان خودداری و اعراض بخاری را از روایات امام صادق علیه السلام توجیه کرد، درحالی که او از امثال معاویه بن ابی سفیان، و مروان بن حکم، و عمران بن حطّان ستایشگر ابن ملجم قاتل امیرالمؤمنین علی علیه السلام، و عمربن سعد کشنده
امام حسین علیه السلام روایت می کند، و از نقل حدیث فاسقان و کسانی که امّت اسلام، آنها را مردود و مطرود شناخته است، دریغ و پرهیز ندارد.
و چگونه می توان گفتار سیوطی را نسبت به امام حسن عسکری علیه السلام تفسیر کرد که
درباره حدیث آن حضرت می گوید: چیزی نیست. بلی امام عسکری علیه السلام روایتی در فضیلت حضرت زهرا علیهاالسلام بیان فرموده که با مزاج علمی سیوطی سازگار نبوده، و حدیث آن حضرت را «موضوع» شمرده است(1).
4
تقدیر چنین بود که، نقشه برکنارماندن و دور نگهداشتن امامان اهل بیت علیهم السلام اهل بیت از امور عامّه و مسائل مردم، در تمام دوران حکومت امویان و عبّاسیان، با پیروزی کامل
همراه باشد، جز در زمانی کوتاه، و شرایطی محدود که مقتضیات سیاسی، برای امامان علیهم السلام این امکان را فراهم کرد، که شاگردان و یاران خود را از نظر علمی و فکری از سرچشمه دانش خویش سیراب سازند. و علی رغم محدودیّت این فرصت، و کوتاهی این مدّت، بسیاری از اسرار علوم و دقایق فنون را آشکار کردند، و در دسترس استفاده مردم قرار دادند، چنان که کتاب های تاریخ و حدیث و جز آنها، پر از این مطالب، و شاهد
این مدّعاست.
سبب عمده این که، امامان علیهم السلام در برابر حاکمان زمان خود، موضع منفی و مخالف
1) اللآلی المصنوعة فی الأحادیث الموضوعة، جلال الدین عبدالرحمن سیوطی، بیروت، دارالمعرفه، 1403ه .ق، ج1، ص396.
داشتند این بود، که آنان و شیعیان آنها، حکومت این حاکمان را مشروع نمی دانستند، و صلاحیّت آنان را برای جانشینی پیامبر صلی الله علیه و آله گرامی، و زعامت امّت تأیید نمی کردند، زیرا روش کار و زندگی عملی آنها، به هیچ روی نمایانگر سیره نبوی، و پیروی از طریقه ای، که بر هر حاکم مسلمان واجب است بدان پای بند باشد، استوار نبود، و آن چنان نبودند که امّت، بدانها اقتدا کند. و به روش آنها تمسّک جوید، و کژیها و
انحرافاتی را که دامن گیر آنها می شود، به نور هدایت آنها برطرف سازد و با این که امامان علیهم السلام روش منفی و مخالف خود را، در قبال حاکمان زمان، با مسالمت، اعمال می کردند، با این حال، همین رویّه، سختیها و رنجهای بسیاری را، در تمام طول زندگی برای آنها فراهم کرد، و این مصائب و آزارها تنها متوجّه آنها نبود، بلکه شیعیان و پیروان
آنها نیز از این احوال، بهره بسیار داشتند.
5
ضروری است به این نکته مهم اشاره کنیم، که مخالفت و موضع منفی امامان علیهم السلام و پیروان آنان، در برابر حاکمان زمان، منتهای تأثیر را در ناقلان و گردآورندگان حدیث، به وجود آورده است، زیرا اینها برای دفاع و جانبداری از حاکمان، و هماهنگی با مقاصد آنان قلمهای خود را زهرآگین ساختند، تا آن حد که اگر در سلسله سند حدیثی، یکی از راویان و محدّثان شیعه قرار داشت، هرچند این حدیث از کمال صحّت و وثاقت برخوردار بود، آن را به کلّی رد می کردند و هیچ عذری برای رد آن نداشتند، جز این که
یکی از راویان آن شیعی بوده است، و می گفتند در طریق این حدیث، فلانی قرار دارد، که
شیعی است و یا در نهان شیعی است، و بالاخره او رافضی و خبیث است، و اوصاف دیگری از این قبیل به او نسبت می دادند، که همه نمایانگر تعصب مذهبی شدیدی است، که نتیجه آن دگرگونی معیارهای بینش درست، و مخدوش شدن نظریّات سالم و بیطرفانه می باشد.
برخلاف این رویّه، معیار دانشمندان شیعه در نقد روایات و تشخیص احادیث از نظر صحّت و سقم، صدق و کذب راوی است، و صحّت یا عدم صحّت حدیث، بر همین اساس تعیین می شود، بدون این که مذهب و مسلک راوی در نظر گرفته شود، از این رو
احادیث بسیاری نزد این طایفه است، که پایه احکام آنها شمرده می شود، و بدانها عمل می کنند، در حالی که در سلسله سند راویان آنها، یک یا چند نفر غیر شیعی وجود دارد، و ما در این جا درصدد بیان مثال نیستیم، و هرکس بخواهد، می تواند به کتاب های رجال شیعه مراجعه کند، و به این نوع احادیث آگاهی یابد.
از این جا بخوبی آشکار می شود، که در زمان امامان علیهم السلام روش اهل سنّت، با برادران شیعی خود، در داد و ستدهای علمی، دستخوش احساسات مذهبی و تعصّبات سیاسی نبوده است، و این ناهنجاریها در ادوار پس از آن، در میان شیعه و سنّی پدید آمده، و با
بروز مجادلات مذهبی، و توسعه مباحثات کلامی، و اظهار تعصّبات افتراق انگیز شکاف اختلاف وسعت و عمق یافته است، و با اعمال شدّت و خشونت در میان اصحاب مذاهب، بالاخره کار به تفسیق و تکفیر و مباح کردن خون و کشتار یکدیگر انجامیده است، چنان که تاریخ، این ماجراهای تلخ را برای ما بیان می کند.
اضافه بر اینها حکومتهای وقت نیز همواره آتش اختلافات مذهبی را دامن زده اند، و این نعره های شوم را هرچه بیشتر برانگیخته اند و میدان را برای بداندیشان و کینه توزان
آماده می کرده اند، تا اینها بتوانند با پخش سموم خود عوامل تفرقه را تغذیه و تقویت
کنند، و در نتیجه امّت اسلام به این مسائل و مشکلات سرگرم شود، و از توجّه به دستگاه
حاکم و اعمال فاسد و تبهکاریهای اندوهبار آن باز ماند، و دولتمردان بی دغدغه خاطر از
حسابرسی ملّت، همچنان به کامجویی و عیش و نوش خود ادامه دهند.
6
اکنون ممکن است پرسش شود، که چرا شیعه تنها به مذهب اهل بیت علیهم السلام پای بند است، بدون این که اعتنایی به مذاهب دیگر اسلامی داشته باشد؟
به اعتقاد ما پاسخ این پرسش روشن است، و نیازی به گستراندن سخن، و ارائه دلیل ندارد. زیرا انسان بنابر فطرت خود هنگامی که برای وصول به مقصد، در پیش روی خویش، طرق مختلف و راههای متعدّدی را می بیند، راهی را که سالمتر و خطر آن کمتر است، برمی گزیند، تا رسیدن به هدف، پیروزی و رستگاری را در پایان راه، برای خود تأمین کرده باشد، و البته بر او لازم است، پیش از آن که به راه افتد نیک بیندیشد، و راهی
را که اختیار کرده شناسایی کند، که مبادا در حرکت خود به جانب مقصود، اشتباه گام بردارد. طبیعی است در این هنگام اگر نتواند راهها را از یکدیگر باز شناسد، و طریق سالمتر را تشخیص دهد، به کسی که به این راهها دانا و آشناست مراجعه می کند، ما
شاید در این مورد اختلافی نداشته باشیم که راهی را که دانا و آشنای طریق دین، به ما نشان داده و واجب است در آن راه گام برداریم، و راهنمایی و ارشاد او را، تا به آخر به کار بندیم، همان مقام رسالت و برانگیزنده اوست، و وظیفه ماست در هر موقع که از شناخت اموری که فهم آن برای ما ضروری است، درمانیم. به راهنمایی ها و دستورها و تکالیفی که در این باره تعیین فرموده اند و البته ما را به نتیجه مطلوب می رساند، مراجعه
کنیم.
نصوصی که از پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله درباره معرّفی راه راست و طریق بی خطر در دست است، و واجب است در آن راه گام برداریم، و از آن دستورها پیروی کنیم، ما را از این که
سرگردان باشیم، و به جستجو بپردازیم، رهایی می بخشد و بی نیاز می کند، زیرا اضافه بر
حدیث تمسّک به ثقلین، که پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله کتاب و عترت را با هم حد فاصل، و مرز میان هدایت و کفر معرّفی فرموده است، حدیث دیگری نیز از آن حضرت صلی الله علیه و آلهوارد است، که
عبارت آن، از حدیث ثقلین صریح تر و مفسّر آن است، و آن حدیث این است که فرمود:
«ألا اِنّ مَثَلَ أهلِ بیتی فیکُمْ، مَثَلَ سفینةِ نُوحٍ مَنْ رَکَبَها نَجا، و مَنْ تَخَلَّفَ عنها غَرَقَ»(1)یعنی: «مثل اهل بیت من در میان شما، مثل کشتی نوح است، هرکس بر آن سوار شد رستگاری یافت، و هر کس تخلّف ورزید غرق شد» طبرانی اضافه کرده است: «و انّما مثلُ أهلِ بَیْتی فیکُمْ، مَثَلُ بابِ حطّةٍ فی بنی اسرائیل مَنْ دَخَلَهُ غُفِرَ لَهُ»(2)یعنی: «جز این نیست، که مثل اهل بیت من در میان شما، مثل باب حطّه در بنی اسرائیل است، که هر کس وارد آن شد آمرزیده شد» و صراحت این حدیث درباره این که، راه سالم و بی خطر کدام است بی نیاز از شرح و توضیح می باشد، زیرا نجات و رستگاری، منوط به پیروی از
1) حاکم در ص163، ج 3، از مستدرک، به اسناد خود از ابی ذر، آن را روایت کرده است، چاپ اول، 1420ه . ق، ج4، ص 246.
2) طبرانی در اوسط از ابی سعید، آن را روایت کرده است: المعجم الاوسط، طبرانی، تحقیق محمد حسن اسماعیل الشافعی، عمّان، دارالفکر. و این حدیث هجدهمین، از اربعین پنجم از کتاب «الأربعین حدیثا» تألیف نبهانی است، ص216.
آنها، و نابودی و غرق در امواج گمراهی ها نتیجه تخلّف از آنان بیان شده است.
حدیث دیگری نیز در این باره از رسول اکرم صلی الله علیه و آله وارد است، که فرمود: «النّجُوم أمانٌ لأهلِ الأرضِ مِنَ الغَرْقِ، و أهلُ بَیْتی أمانٌ لاُِمّتی مِنَ الاخْتِلافِ فِی الدّینِ، فَإذا خالَفَتْها قَبیْلةٌ مِن العَرَبِ اختلفُوا فصارُوا حِزْبَ إبْلیس»(1). یعنی : «ستارگان، پناه و امان اهل زمین از غرقند، و اهل بیت من امان و پناه امّتم از اختلاف در دین می باشند، و هرگاه گروهی یا قبیله ای از عرب مخالفت آنها کند، دچار اختلاف شود، و حزب شیطان گردد».
ابن حجر در ذیل این احادیث می گوید:
«و سبب تشبیه اهل بیت به سفینه نوح، این است که هر کس آنان را، از جهت شکر نعمت پروردگار که این شرف را به آنها ارزانی فرموده، دوست بدارد، و بزرگ بشمارد، و از عالمان آنان کسب هدایت کند، از تاریکی مخالفت ها رهایی می یابد و هرکس از پیروی آنان سرباز زند، در بحر کفران نعمتهای پروردگار غرق، و در بیابان طغیان و سرکشی نابود خواهد شد»(2).
اضافه بر این، امامان اهل بیت علیهم السلام سرچشمه جوشان دانش بوده اند، و پیشوایان علوم اسلامی، و رهبران مذاهب اهل سنّت، همه از این سرچشمه سیراب شده، و بهره برده اند، چه مانعی دارد که ما نیز همانند اینها از این منبع زلال بهره گیریم، و کسب علم و معرفت کنیم؟
دیگر این که بنا به اجماع امّت، اعمال و رفتار اهل بیت عصمت علیهم السلام همواره از هرگونه
شایبه شک و ریب پاک و منزّه بوده است، و برتری و تقدّم علمی آنها، مورد اتفاق امّت اسلام می باشد، و به شهادت سران علم و بزرگان فقه و حتّی رجال خلافت، نظر آنها در هر مشکل علمی و معضل فقهی، حجّت قاطع بوده است، و همه در برابر رأی آنان به میل یا به اکراه خاضع و تسلیم بوده اند.
آری به همین سبب و دلایل دیگر است که ما جز به اهل بیت علیهم السلام تمسّک نمی جوییم، و جز در خطی که آنان ترسیم فرموده اند، گام بر نمی داریم، و به هیچ مذهبی جز مذهب
آنان، اعتنا نمی کنیم، به ویژه این که آنان ما را از آنچه یک انسان مسلمان احتیاج دارد، در
تمام شؤون زندگی، بی نیاز ساخته اند، اعم از امکانات علمی و مایه های فکری و شناخت آنچه جدّ بزرگوار آنان، یعنی پیامبر خدا صلی الله علیه و آله برای تبلیغ آن، به رسالت برانگیخته شده است.
بنابراین سزاوار است تاریخ زندگی این امامان بزرگوار را دقیقا بررسی کنیم، و دقایق و ویژگیهای زمان آنان را روشن سازیم، و جهات عظمت و برجستگی شخصیّت بی مانند آنان را مکشوف داریم، تا بتوانیم از راه و روش آنها الهام گیریم، همچنین باید سیره و
سلوک آنان را در ایّام حیات، با رفتار و اعمال دیگران بسنجیم، تا امتیازاتی که آن بزرگواران را به اوج عظمت، و قلّه کمال انسانیّت رسانیده است، برای ما آشکار شود.
ما در این بررسی تا آن جا که می توانیم می کوشیم، زندگی یکی از این امامان علیهم السلام را، که امام هشتم از سلسله امامان دوازده گانه، یعنی علیّ بن موسی الرضا علیه السلام است، مورد تحقیق قرار دهیم، و عصری را که آن حضرت در آن زندگی می کرده اند و پر از وقایع و حوادث است، و امام علیه السلام در مسیر برخی از این رویدادها و کشمکشها واقع شده و در آنها اثری به سزا داشته اند، و در بخش تاریخ اسلام آن زمان منعکس شده است، بنگاریم.
آنچه ما را بر آن داشت، که بررسی زندگی امام هشتم علیه السلام را، بر دیگر امامان علیهم السلام مقدّم بداریم این است که تا آن جا که می دانیم، علی رغم مسائل مهمّی، که از جنبه های
مختلف در تاریخ زندگی امام هشتم علیه السلام وجود دارد، و با همه حوادث پراهمیّت زیادی، که در این دوران، اتّفاق افتاده، کمتر کسی به تحقیق و بررسی زندگی آن حضرت بطور مستقل پرداخته است.
اینک آنچه مخلصانه آرزو داریم، این است که در عرض و تحلیل مطالب، طریق صدق را دنبال کنیم، و از اثرات عقده های درونی، و تعصّبات مذهبی، دوری جوییم، همچنان که امیدواریم خوانندگان نیز، در هنگام مطالعه این سطور، از این حالات به دور
باشند. و خداوند توفیق دهنده و به راه راست آورنده است.
بخش اوّل: زندگانی امام هشتم علیه السلام از نظر تاریخی
اشاره
ویژگیها و صفات
نسب امام علیه السلام
او علیّ بن موسی بن جعفربن محمّدبن علیّ بن الحسین بن علیّ بن ابی طالب علیهم السلام هشتمین امام اهل بیت است، که در مدینه متولّد شده، و در طوس وفات یافته است.
ولادت و شهادت امام علیه السلام
در تعیین ماه و سال تولّد آن حضرت، اختلاف زیادی وجود دارد، همچنان که در ماه و سال شهادت آن امام بزرگوار نیز اختلاف است، و تفاوت این اقوال هم کم نیست، و در برخی از آنها از پنج سال بیشتر است، و چون آنچه در این باره گفته اند، در هم و آمیخته
است، و تعیین قول صحیح دشوار می باشد، لذا بدون این که یکی از این اقوال را اختیار و
در این جا ذکر کنیم، همه آنها را از نظر خوانندگان می گذرانیم، زیرا در بررسی و استقصای قول صحیح، و اقامه دلیل برای اثبات صحّت آن، فایده مهمّی مترتّب نیست.
تولّد آن حضرت در مدینه در روز پنجشنبه یا جمعه 11 ذی الحجّه، یا ذی القعده، یا ربیع الاوّل سال 148 یا 153ه اتّفاق افتاده است.
شهادت آن بزرگوار، روز جمعه، یا دوشنبه آخر ماه صفر، یا 17 صفر، یا 21 رمضان، یا 18 جمادی الاولی، یا 23 ذی القعده، یا آخر آن، در سال 202 ، یا 203، یا 206 روی داده است، و شیخ صدوق در عیون گفته است که صحیح این است که وفات آن حضرت، در روز جمعه 21 رمضان سال 203ه بوده است. و ظنّ قوی قول شیخ صدوق است که
وفات آن امام را در سال 203 ذکر کرده است، و این همان سالی است، که مأمون به سوی
عراق رهسپار شده است، و این که وفات آن حضرت سال 206 بوده، قطعا صحیح نیست زیرا مأمون در سال 204 وارد بغداد شده، و مسلّم است که وفات امام علیه السلامدر هنگامی واقع شده که او راهی سفر بغداد بوده است.
مادر امام علیه السلام
در مورد نام مادر امام هشتم علیه السلام اختلاف بسیاری است، گفته شده که نام مادر آن
حضرت، خیزران بوده است و برخی أروی گفته اند، که ملقّب به شقراءِ نوبیّه بوده است، و بعضی نام مادرش را نجمه دانسته اند، که کنیه اش امّ البنین بوده است و برخی سکن نوبیّه گفته اند، و نیز گروهی نام مادر آن حضرت را تُکتَم نوشته اند، و شاید این دسته به آنچه در شعر یکی از مدیحه سرایان آن حضرت آمده است، استناد جسته اند:
ألا إنّ خیرَ النّاسِ نفسا و والداً
و رَهْطا و أجداداً، عَلیُّ الْمُعَظَّمُ
اَتَتْنا به لِلْعِلْمِ و الحِلْمِ ثامِنا
إماما یُؤَدّی حُجَّةَ اللّه (تُکْتَمُ)(1)
فرزندان امام علیه السلام
در شماره و اسامی فرزندان امام علیه السلام نیز اختلاف است، گروهی آنها را پنج تن پسر و یک دختر نوشته اند، به نامهای محمّد قانع، حسن، جعفر، ابراهیم، حسین و عایشه.
سبط بن جوزی در تذکره الخواصّ، آنان را چهار تن، که با حذف حسین، به شرحی که ذکر شده نام برده است، امّا شیخ مفید بر این باور است، که امام هشتم علیه السلام را، فرزندی جز امام محمّد جواد علیه السلام نبوده است(2)، و ابن شهرآشوب(3)و طبرسی در اعلام الوری،(4)نیز بر همین اعتقاد می باشند، و اما در کتاب العُدد القویّه تعداد فرزندان آن حضرت دو فرزند
1) آگاه باشید، بهترین مردم، از نظر شخصیّت، پدر، قوم و جدّ «علیّ» بزرگوار است - تکتم او را جهت تعلیم علم و حلم برای ما آورده است، و او هشتمین امام است، که حکم خدا را به مردم می رساند، اعلام الوری، ص302.
2) ارشاد، شیخ مفید، قم، کتابفروشی بصیرتی - بی تا، ص 316.
3) مناقب ال ابی طالب، ابن شهر آشوب، تصحیح هاشم رسولی محلاتی، قم، انتشارات علامه، بی تا، ج4، ص367.
4) اعلام الوری، طبرسی، تصحیح علی اکبر غفاری، بیروت، دارالهجره، 1399ه . ق، ص329.
پسر، به نامهای محمّد و موسی، ذکر شده است(1)و آنچه در کتاب قرب الاسناد آمده
است، این قول را تقویت می کند، و آن این است که بزنطی به امام هشتم علیه السلام عرض کرد، در چند سال پیش پرسیدم که جانشین شما کیست؟ فرمودید فرزندم، و در آن روز فرزند نداشتید، و اکنون خداوند به شما دو فرزند عطا فرموده است، کدام یک از این دو جانشین شماست(2)؟ در عیون اخبارالرضا آمده که امام دختری به نام فاطمه داشته است.
اکنون ما در این صدد نیستیم، که دقیقا شماره و نام فرزندان آن حضرت را، بررسی و تعیین کنیم، ولی نظر شیخ مفید را که ذکر شد ترجیح می دهیم، و آنچه از نظر ما محقّق است این است که امام هشتم علیه السلام فرزندی جز امام محمّد جواد علیه السلام نداشته، و آنچه غیر از این گفته شده، به ثبوت نرسیده است، و خداوند به حقیقت حال داناتر است.
شخصیّت و صفات امام علیه السلام
امام رضا علیه السلام به طور کلّی دارای شخصیّتی یگانه، و صفاتی ویژه بوده است و از نظر طایفه امامیّه دارای مرتبه ای است، که آنچه نسبت آن به همه رواست، به او روا نیست، مانند وقوع در خطا و اشتباه، بلکه آن حضرت دارای ملکه عصمت است که از لوازم امامت می باشد، زیرا امام از جانب پیامبر صلی الله علیه و آله دقایق رسالت و اسرار نبوّت را به امّت می رساند، و به همان دلایلی که عصمت، برای پیامبر صلی الله علیه و آله ثابت است، برای امام نیز قطعی و محقّق می باشد جز این که پیامبر رسالت خود را از جانب خدا تبلیغ می کند، و امام از طرف پیامبر، احکام و اسرار دین را به مردم می رساند حکمت و فلسفه لزوم عصمت برای امام این است که ، اگر خطا و اشتباه برای پیامبر یا امام جایز باشد، طبعا در آنچه تبلیغ می کند، شک و تردید راه خواهد یافت، و وثوق و اطمینان، به آنچه از جانب خدا و پیامبر آورده است، اعم از احکام و تعالیم و غیر از آن، از میان خواهد رفت، و مردم اگر چه در عمل به تکلیف مخالف با واقع، که ناشی از خطا و اشتباهِ مبلّغ باشد معذورند، ولی این امر با فلسفه بعثت پیامبران و ارسال رسولان، منافات دارد، زیرا
غرض از بعثت پیامبران این است که واقع را برای بشر، بیان کنند، و آنچه را که خدا از
مردم می خواهد، بی کم و کاست، و دور از خطا و اشتباه به مردم برسانند.
باری، دلایل لزوم عصمت برای پیامبران و امامان علیهم السلام بحث گسترده ای دارد، که مجال شرح آن نیست، و جداگانه باید مورد بررسی قرار گیرد، و اگر فرصت دست دهد، بحث بیشتری در این باره خواهیم داشت.
آنچه در این جا باید گفته شود، این است که برحسب اعتقاد ما، امام دارای ویژگیها و امتیازاتی همچون عصمت است که گفتگو بطور مستقل درباره آنها با دیگران، منوط به این است که شنونده، در اساس مورد گفتگو، با گوینده اتّفاق نظر داشته باشد، و در غیر
این صورت مانند کسی خواهیم بود، که بخواهد وجوب نماز را برای فردی که اصلاً به رسالت پیامبر صلی الله علیه و آله اعتقاد ندارد، اثبات کند. اساس و مبنایی که لازم است در آن اتّفاق نظر باشد، نخست تعریف مفهوم امامت عامّه، و سپس تعیین امتیازاتی که لازمه امامت است می باشد، و پس از روشن شدن اینها، باید از مصادیق امامت و کسانی که جامع این امتیازات می باشند بحث شود، در اینصورت گفتگو میان دو طرف، معقول و منطقی خواهد بود، و چون ما دلایل قوی و قانع کننده بسیاری بر آنانی که مصداق امامت اند، در
دست داریم، و غور و بررسی و استقراء، ما را به حصر این مصادیق در امامان اثنی عشر علیه السلام معتقد ساخته است، لذا به برتری و امتیاز آنان بر دیگران، اعتقاد جازم داریم، و آنان را جامع مطلق کمالات می دانیم.
بنابر آنچه گفته شد، ناگزیر امام باید از همه مردم داناتر، و به نیازهای افراد، و خواستهای عموم، اعمّ از فکری و روحی و دیگر ضرورتهای زندگی آگاه تر باشد، و نیز از همگان عابدتر و پارساتر، و به صفات کریمه، و اخلاق حسنه آراسته تر باشد، و به طور
کلّی در تمامی عناصر کمال و شایستگیها و ارزشها، بر همه پیشی و فزونی داشته باشد، تا
رهبری و پیشوایی در او تحقّق یابد.
بر همین اساس، شخصیّت امام رضا علیه السلام که یکی از امامان دوازده گانه است، و دارای جمیع این امتیازات می باشند، معلوم و بی نیاز از تعریف و توضیح است، امّا ما به این
اندازه بسنده نمی کنیم، و با توجّه به آنچه تاریخ، راجع به سیره و روش او بیان می کند، و همچنین نظر دانشمندان و خلفای زمان نسبت به آن حضرت، درباره ابعاد شخصیّت
امام علیه السلام بحث خواهیم کرد.
موضع حکومت در برابر امام علیه السلام
شاید موضعگیری حکومتهای وقت، در برابر امام رضا علیه السلام و دیگر امامان اهل بیت علیهم السلام خود تصویر روشنی از صفات ممتازی که شخصیّت این امامان را، در اوج قلّه انسانیّت قرار داده، به دست دهد، بنابراین ناگزیر باید انگیزه کوشش و تلاش حکومتهای
زمان را در محدود کردن و زیرنظر گرفتن امامان علیهم السلام، بدون این که متعرّض دیگر بزرگان علوی شوند توضیح دهیم، و این که چرا پیوسته تحرّکات آنان را پیگیری، و اقدامات ایشان را، در همه امور عمومی و شخصی مراقبت می کردند روشن سازیم، آنچه در این باره می توان گفت این است:
1 - اعتقاد بخش بزرگی از مسلمانان به امامت و حقّانیّت و اولویّت امامان علیهم السلام برای خلافت، و این که خلفای دیگر، این منصب را غصب کرده، و از حدّی که خدا برای آنها قرار داده است، پا فراتر نهاده اند، از این رو حکومت، آنان را رقیب خود می شمرد، و عامل خطری که رژیم را تهدید می کرد، و نظام را منهدم می ساخت به حساب می آورد.
2 - جمع شدن پیشوایان فکری، و سرآمدان علم و معرفت به دور امامان علیهم السلام، و اعتراف به کوچکی خود در برابر برتری آنان در انواع علوم و فنون، با این که این بزرگان
در انواع دانشها ممتاز، و از نوابغ روزگار به شمار می آمدند. این جریان سینه خلفا را از دشمنی امامان علیهم السلام پر می کرد، و کینه آنها را هر چه بیشتر و فزونتر می ساخت، به ویژه این که مردم با مشاهده این وضع، به اهل بیت علیهم السلام شیفتگی پیدا می کردند، و به آنها تقرّب می جستند، و قلبا از مرکز خلافت دور می شدند.
3 - این که آنها از نظر سیاست مملکتی و افکار عمومی، بهترین جانشینانی بودند، که می توانستند مسؤولیّتهای حکومت را بپذیرند و به وظایف آن عمل کنند، و به شایستگی از عهده آن برآیند، و همین امر، باعث برانگیخته شدن ترس در دل خلفا بود، و رؤیایی را
که برای آینده داشتند، آشفته و پریشان می ساخت.
4 - سخن چینیهای غرض آلود، توسّط حسودان و کینه توزان، به قصد پایان دادن به زندگی امامان علیهم السلام یکی دیگر از انگیزه های این موضعگیری است، چنان که برخی از
خویشاوندان آنها، که حسادت، چشم بصیرت شان را کور کرده بود، نزد خلفا می رفتند، و تهمتها و نسبتهای دروغی را، که می دانستند قابل قبول و خوشایند خلفا و مرهمی بر دلهای پر از کینه آنهاست، علیه امامان علیهم السلام ساخته و پرداخته کرده به سمع آنان می رساندند، در این هنگام حاکمان نیز به خود اجازه می دادند، که به اذیّت و آزار امامان علیهم السلام پردازند، و بر آنان سخت گیرند، و بالاخره درصدد کشتن آنها برآیند تا از عقده وجود آنها رهایی یابند.
از آنچه گفته شد و جز آنها، می توان انگیزه حکومت را، در این که پیوسته امامان علیهم السلام را زیر نظر می داشتند و با کوششهای پیگیر، آنها را از جریان حوادث زندگی، و رویدادهای اجتماعی، دور می ساختند، شناخت و دانست که خلفا با این گونه موضعگیری، رقیبانی را که اگر به آنان آزادی و امکان عمل داده می شد، حکومت آنها در معرض خطر قرار می گرفت، از صحنه خارج و محیط را برای فرمانفرمایی خود مساعد می کردند، و از این جا به خوبی می توانیم افکار عمومی و دیدگاههای مردم را، علی رغم
گرایشها و وابستگیهای مختلف، نسبت به شخصیّت امامان علیهم السلام و امتیازات بزرگی که بدان اختصاص داشتند بشناسیم، زیرا اگر این اهمیّت و عظمت شخصیّت آنها نبود، این همه سختگیری و فشار چه معنایی داشت؟ و این همه اهتمام و کوشش در قبال آنها برای چه بود؟
دانش امام علیه السلام
امام علیه السلام دانش خود را از جدّش پیامبر خدا صلی الله علیه و آله به ارث برده و سرچشمه جوشانی از
علم و فضیلت بود که تشنگان دانش و معرفت از فیض او بهره می بردند و تشنگی خود را برای فهم مشکلات و حلّ معضلات، بدو فرو می نشاندند.
تاریخ، بسیاری از مناظرات علمی، و مباحثات فکری آن حضرت علیه السلام را، که موجب پیروزی بر دشمنان اسلام شده، برای ما بیان کرده است، و نیز افاضات آن حضرت را در انواع دانشها، که مورد استفاده بزرگان علم و رجال فکر قرار گرفته، شرح داده است.
از امام موسی بن جعفر علیه السلام روایت شده است، که به فرزندان خود می فرمود:
این برادرتان، علیّ بن موسی، عالم آل محمّد صلی الله علیه و آله است، مسائل دین خود را از او
بپرسید، و آنچه به شما می گوید نگهدارید، زیرا من بارها از پدرم، جعفربن محمّد، شنیدم که می فرمود: عالم آل محمّد در صلب توست، و ای کاش من او را دیدار می کردم، و او با امیرالمؤمنین، علیّ همنام است.(1)
و از ابراهیم بن عبّاس صولی نقل شده که گفته است: من ندیدم از امام رضا علیه السلام پرسشی شود، که او آن را نداند، و داناتری از او، به آنچه تا زمانش، بر روزگار گذشته است، ندیده ام، مأمون با پرسش از هر چیزی، آن حضرت را می آزمود، و امام علیه السلام او را پاسخ می فرمود، در حالی که تمامی پاسخهای آن حضرت، مأخوذ از قرآن و مستند به آن بود(2).
از رجاءبن ابی الضحّاک، که مأمون او را برای حرکت دادن امام رضا علیه السلام به مدینه فرستاده بود، نقل شده که گفته است: به خدا سوگند، من مردی را، برای خدا پرهیزگارتر از او ندیدم، همچنین کسی را ندیدم، که بیش از او، در تمام اوقاتش، به یاد خدا باشد، و بیشتر از او، از خدا بترسد، رجاء ادامه می دهد که:
آن حضرت در هیچ شهری وارد نمی شدند، مگر این که مردم از هر سو، به او رو می آوردند، و مسائل دین را از آن امام علیه السلام پرسش و استفتا می کردند، و آن حضرت نیز به آنان پاسخ می دادند، و احادیث بسیاری، برای آنها از پدرانش از حضرت علی علیه السلام، از پیامبر خدا صلی الله علیه و آله بیان می فرمود، هنگامی که از این سفر بازگشتم، و نزد مأمون رفتم، از چگونگی حال آن حضرت در طول راه پرسید، او را به آنچه در شب و روز، و اوقات سکون و حرکت از آن امام دیده بودم، خبر دادم، مأمون گفت: آری ای پسر ابی الضحّاک، این بهترین، و داناترین، و عابدترین مردم روی زمین است(3).
حاکم در تاریخ نیشابور می نویسد: امام رضا علیه السلام در مسجد پیامبر خدا صلی الله علیه و آله می نشست و فتوا می داد، در حالی که او بیست و چند ساله بود.
در سنن ابن ماجه و همچنین در خلاصه تهذیب الکمال است که: او سرور بنی هاشم بود، و مأمون او را بسیار بزرگ می داشت و احترام می کرد. جانشینی خود را به او سپرد،
و پیمان ولایتعهدی با او بست.
مأمون در پاسخی که به بنی هاشم داده است می گوید: درباره این که گفتید، مأمون در بیعت خود، با ابوالحسن الرضا تشیّع اختیار کرده است، به راستی مأمون به بیعت با او اقدام نکرد مگر این که در امر او آگاه و بینا بود، و می داند که در روی زمین کسی نیست،
که فضیلتش از او آشکارتر، و عفّتش از او نمایان تر، و ورعش از او زیادتر، و زهد و بی میلی او به دنیا از او بیشتر باشد، و نیز از او وارسته تر، و در میان خاصّ و عام،
پسندیده تر، و در اجرای اوامر و نواهی الهی از او سخت تر باشد(1).
از ابوصلت هروی نقل شده که گفته است: من از علیّ بن موسی الرضا علیه السلام دانشمندتر و عالمتر ندیده ام، و هیچ عالمی او را دیدار نکرد، مگر این که همین را مانند من شهادت
داد، مأمون گروهی از دانشمندان ادیان مختلف، و فقها و متکلّمان اسلام را در جلسات متعدّد گرد آورد، همگی مغلوب علوم سرشار آن حضرت شدند، و به فضل و برتری او اقرار و به ناتوانی خود اعتراف کردند(2).
و هم از او روایت شده که گفته است: شنیدم علیّ بن موسی الرضا علیه السلام می فرمود: من در روضه پیامبر خدا صلی الله علیه و آله می نشستم، و دانشمندان در مدینه زیاد بودند، چون یکی از آنها در مسأله ای ناتوان می شد، همگی متوجّه من می شدند و مسائل را نزد من می فرستادند، و من پاسخ آنها را می دادم(3).
از مأمون در داستان ولایتعهدی امام علیه السلام نقل شده که گفته است: من کسی را در روی زمین دانشمندتر از این مرد نمی دانم(4).
در مناقب ابن شهرآشوب است که : مردم در مورد ابوالحسن الرّضا علیه السلام هیچ اختلاف پیدا نکردند، و همه از او خشنود بودند، محمّدبن عیسی یقطینی می گوید: من از مسائلی که از آن حضرت سؤال شده است و پاسخ فرموده اند، هجده هزار مسأله جمع آوری کرده ام، بسیاری از مصنّفان و نویسندگان، که از آن جمله اند ابوبکر خطیب در تاریخ خود،
و ثعلبی در تفسیرش، و سمعانی در رساله خویش و ابن معتز در کتابش، و جز آنها از آن حضرت نقل حدیث کرده اند(1).
علیّ بن جهم گفته است که : پس از محاوره علمی مأمون با آن حضرت، مأمون برای ادای نماز از جای برخاست، و دست محمّدبن جعفر را که در آن مجلس حضور داشت گرفت، و من هم در پی آنها روان شدم.
مأمون به محمّد بن جعفر گفت: پسر برادرت را چگونه دیدی؟
محمّد گفت: دانشمند است، در حالی که من ندیده ام، او نزد اهل علم، رفت و آمد کند.
مأمون گفت: این پسر برادر تو، از آن دسته از اهل بیت است، که رسول خدا صلی الله علیه و آله درباره آنها فرموده است، «ألا إنَّ أَبرارَ عِتْرتی. واُطائب اُرومَتی، اَحْلَمُ النّاسِ صَغارا، أعلَمُهُمْ کِبارا لاتُعلِّموهُمْ فَإنَّهم أعْلَمُ مِنْکُمْ و لا یُخْرِجُونکُمْ من بابِ هُدی ولایُدْخِلُونکُمْ من بابِ ضَلالٍ»(2). یعنی: «آگاه باشید، نیکان فرزندان من، و پاکیزگان نسل من، در کودکی
از همه خردمندتر، و در بزرگسالی از همه داناترند، به آنها علم نیاموزید، زیرا آنها از شما
داناترند، آنان شما را از راه هدایت، بیرون نمی برند، و در طریق گمراهی وارد نمی کنند».
ابن اثیر می نویسد: او (مأمون) در فرزندان عبّاس و علیّ علیه السلام نظر کرد، هیچ کدام را برتر و پرهیزگارتر و دانشمندتر از او (امام رضا علیه السلام) نیافت(3).
ما برای اثبات برتری علمی امام رضا علیه السلام بر دیگر مردمان، نیازی به گواهی هیچ کس نداریم، بلکه کافی است به کتابهای حدیث، نظر اندازیم، که پر است از تعالیم و بیانات
آن حضرت در علوم و فنون مختلف به نحوی که هر انسانی در هر مرتبه از علم و معرفت باشد، گزیری ندارد، جز این که در برابر مقام شامخ علمی آن حضرت، احساس حقارت و قصور کند.
روش اخلاقی و انسانی امام علیه السلام
اخلاق، یکی از عناصر مهمّ شخصیّت انسان است، و کاشف کیفیّت ذات، و حاکی درون اوست، و درجه رسوخ ایمان را در او نشان می دهد.
امام رضا علیه السلام به اخلاقی عالی و ممتاز، آراسته بود، و بدین سبب دوستی عامّ و خاصّ را، به خود جلب فرموده بود، همچنین انسانیّت آن حضرت، یگانه و بی مانند، و در حقیقت تجلّی روح نبوّت، و مصداق رسالتی بود که خود آن حضرت، یکی از نگهبانان و امانت داران و وارثان اسرار آن، به شمار است.
از ابراهیم بن عبّاس صولی نقل شده، که گفته است:
من ابوالحسن الرّضا علیه السلام را هرگز ندیدم در سخن گفتن، با کسی درشتی کند.
من ابوالحسن الرّضا علیه السلامرا هرگز ندیدم سخن کسی را پیش از فراغ از آن، قطع کند.
و هرگز درخواست کسی را، که قادر به انجام دادن آن بود، رد نفرمود.
و هرگز پاهای خود را جلو همنشین، دراز نمی کرد.
و هرگز در برابر همنشین تکیه نمی داد.
و هرگز او را ندیدم، که غلامان و بردگان خود را بد گوید.
و هرگز او را ندیدم، که آب دهان اندازد.
و هرگز او را ندیدم، که قهقهه کند، بلکه خنده اش تبسّم بود.
و هنگامی که مجلس او از مردم خالی، و سفره غذا انداخته می شد، همه غلامان و بردگانش، حتّی دربان و میرآخور را، به دور سفره غذا می نشانید.
تا آن جا که می گوید: هرکه بگوید در فضیلت، کسی را مانند او دیده، از او باور نکنید(1).
مهمانی بر آن جناب وارد شد، و تا پاسی از شب گذشته، نزد آن حضرت نشسته بود و سخن می گفت، در این میان چراغ به هم خورد، مرد برای اصلاح آن دست دراز کرد، امام علیه السلام او را از این کار بازداشت، و خود به اصلاح چراغ پرداخت، و سپس فرمود: ما گروهی هستیم که هرگز مهمان را به کار وا نمی داریم(2).
در مناقب ابن شهرآشوب است که: امام رضا علیه السلام وارد حمّام شد، مردی که آن حضرت را نمی شناخت، به او گفت بدن مرا مالش ده، امام علیه السلام شروع به مالش بدن او فرمود و هنگامی که مردم آن مرد را متوجّه کردند، و حضرت را شناخت با پریشانی شروع به عذرخواهی و پوزش کرد، امّا امام علیه السلام همچنان به مالش بدن او ادامه، و او را
دلداری می داد(1).
در مراتب فروتنی آن حضرت، محمّدبن فضل گفته است: امام رضا علیه السلام به یکی از غلامان خود در روز عید فطر، که برای آن حضرت دعا می کرد فرمود: تَقَّبَلَ اللّه مِنْکَ و مِنّا(2)سپس آن حضرت برخاست، و چون روز عید قربان فرا رسید، امام به او فرمود: ای
فلان، تقبّلَ اللّه مِنّاومِنکَ(3). محمّدبن فضل گفته است، به آن حضرت عرض کردم، ای فرزند پیامبر در عید فطر چیزی فرمودی و در اضحی چیزی دیگر؟ امام فرمود: بلی، من در روز فطر گفتم تَقَّبَلَ اللّه مِنْکَ و مِنّا زیرا او همان کاری را که من به جای آورده بودم، انجام داده بود، و هر دو در عمل مشابهت داشتیم، و در روز قربان، به او گفتم: تَقَبَّل اللّه مِنّا و مِنْکَ زیرا برای ما مقدور است، که اعمال اضحی را برگزار کنیم، و شاید او نتواند به
جای آورد، در این صورت عمل او غیر از عمل ما خواهد بود(4).
آری، امام رضا علیه السلام رسالت اخلاقی خود را این گونه نمایان می سازد، و نشان می دهد که این شیوه پیامبر گونه ای است، که می توان بدان به اوج کمالات انسانی رسید، و به سوی بلندای عظمت واقعی گام برداشت، و به همین اخلاق و رفتار است، که می توان اصالت و عمق ایمان و علوّ ذات و بلندی مقام انسان را شناخت.
امام رضا علیه السلام نظریّه اسلام را، درباره روابط میان انسانها، که برادران یکدیگرند، با برخی اعمال خود، که تراویده از رفتار یک انسان حقیقی است، بیان می فرماید، آن چنان که می توان دریافت، که اسلام از نظر حفظ حقوق جامعه، و رعایت شرف انسانی، هرگونه امتیاز طبقاتی، و هر نوع برتری جویی فردی و اجتماعی را لغو کرده است و تنها
تفاوتی که در نظر گرفته است، فرمانبرداری خدا و نافرمانی اوست.
مردی به امام علیه السلام عرض می کند: به خدا سوگند، در روی زمین، از حیث نسب کسی از شما برتر نیست.
امام علیه السلام به آن مرد فرمود: تقوا به آنان برتری داد، و فرمانبرداری خدا، آنان را بدان پایه و مقام رسانید(1).
دیگری به آن حضرت عرض کرد: به خدا قسم تو بهترین مردم هستی.
امام علیه السلام به او فرمود: ای فلانی سوگند مخور، بهتر از من کسی است، که برای خدا فرمانبردارتر، و از نافرمانی او پرهیزگارتر باشد، به خدا سوگند این آیه نسخ نشده است
که:«...و جَعَلناکُمْ شُعُوبا و قَبائلَ لِتَعارَفُوا إنّ أکْرَمَکُمْ عِنْدَ اللّه اَتقاکُم...»(2).
ابوصلت گفته است، از آن حضرت پرسیدم: ای پسر پیامبر خدا، این چیست که مردم از شما نقل می کنند؟
امام فرمود: مگر چه می گویند؟
گفتم: می گویند شما ادّعا می کنید، که مردم بردگان شمایند!
امام علیه السلام سر به آسمان برداشت و گفت: خداوندا! تو آفریننده آسمانها و زمین، و دانای آشکار و نهانی، تو گواهی که من هرگز این را نگفته ام، و نشنیده ام کسی از پدرانم
هرگز چنین چیزی گفته باشد، و تو دانایی به ستمهایی که این امّت، بر ما روا داشته اند که این هم یکی از آنهاست.
پس از آن رو به من کرد و فرمود: ای عبدالسّلام، اگر مردمان آن چنان که می گویند، همه بردگان ما هستند ما آنها را از چه کسی خریده ایم؟
گفتم: ای فرزند پیامبر خدا، راست فرمودی.
سپس فرمود: ای عبدالسّلام، آیا دوستی ما را که خداوند عزّوجل واجب فرموده، تو هم مانند دیگران انکار می کنی؟
گفتم: پناه می برم به خدا، بلکه من ولایت شما را اقرار دارم(3).
امام علیه السلام این تهمت و نسبت مغرضانه را، که دشمنان می خواستند، بدین وسیله مِهر آنان را از دلها، بزدایند نفی فرمود و آن را از جمله ستمهایی شمرد، که امّت در حقّ آنان
روا داشته است، زیرا امامان علیهم السلام همه مردم را از لحاظ حقوق اجتماعی، یکسان و برابر می دانند، جز حقّ ولایت، که خداوند آنان را، بدان مخصوص داشته است، و دیگران نمی توانند آن را برای خود ادّعا کنند، و جز حقّ طاعت و فرمانبرداری، که خداوند خالصانه ترین آن را ویژه خود گردانیده، و آن را وسیله ترفیع درجات بندگان، در نزد خود
و میان مردمان، قرار داده است، و در غیر این دو، همه برابر و بندگان خدایند، و همگی از
یک پدر، و یک مادر، به وجود آمده اند، و پروردگار آنها نیز یکی است.
عبداللّه بن صلت، از مردی از اهالی بلخ روایت کرده است که:
گفته است: من در سفر امام رضا علیه السلام به خراسان، در خدمت او بودم، یک روز دستور فرمود سفره غذا اندازند، در کنار سفره، همگی غلامان آن حضرت از سیاهان و غیر آنها، گرد آمدند. من به آن جناب عرض کردم، فدایت شوم، کاش برای اینها، سفره جداگانه ای انداخته می شد، امام علیه السلام فرمود: پروردگار ما یکی است، پدر و مادر ما هم یکی است و پاداش هم به کردار است(1).
بنابراین امام علیه السلام هیچ تفاوتی میان خود، و بردگان و غلامان خویش جز به کردار نمی بیند، و به غیر از عمل، همه امتیازات و نابرابریهایی که مربوط به حقوق اجتماعی می باشد، منتفی است و همگی در این امور، برابر و یکسانند زیرا همه مخلوق خدایند، و پدر آنها آدم، و آدم از خاک آفریده شده است.
هنگامی که مشاهده می کنیم، امام علیه السلام برسر سفره غذا، همگی بردگان و غلامان و حتّی دربان و میرآخور را در کنار خویش می نشاند در می یابیم که این گونه رفتار، برای
این است که به امّت، درس انسانیّت و فضیلت آموزد، و شرف و کرامت انسانی را پابرجا و استوار کند و نظریّه اسلام را، در روشی که باید هر انسان، با برادر انسانش داشته باشد،
عملاً نشان دهد، زیرا لازمه بلندی مقام، و علوّ مرتبه، این نیست که انسان دیگری را که
پایین دست اوست، تحقیر کند، یا پستی شخصیّت و زبونی او را، گوشزدش سازد، هرچند او بنده و برده ای زر خرید باشد، بدیهی است چنین روشی، سبب ایجاد عقده و
1) کافی، ج8، ص230.
اختلاف طبقاتی می شود، و شکاف میان افراد جامعه را عمیقتر می کند، و کینه ها و دشمنیها را بر می انگیزاند و امّت را به دسته هایی جدا و گریزان از یکدیگر، بدل می سازد.
این که اسلام از نظر حقوق اجتماعی، قانون برابری و مساوات را، میان افراد امّت برقرار ساخته، برای این است که کرامت انسانی را، به او بازگرداند، و او را از قید و بند
زندگی طبقاتی، که در حقیقت حیات جاهلی، و بازمانده دورانهای کهن بشری است، رها و آزاد سازد، چنان که خداوند متعال فرموده است: «...اِنَّ أکْرَمَکُمْ عِنْدَ اللّه أتقاکم...»(1)و هم پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله فرموده است: «کُلُّکُمْ مِنْ آدمَ و آدَمُ مِنْ تُرابٍ»(2)یعنی: همه از آدم پدید آمده اید، و آدم از خاک است. و همچنین فرموده است: «لافَضْلَ لِعَربیٍّ علی أعجمیٍّ إلاّ بالتّقوی»(3)یعنی: عرب را بر عجم هیچ گونه برتری نیست، جز به پرهیزگاری.
از ابراهیم بن عبّاس صولی نقل است، که گفت: شنیدم علیّ بن موسی الرّضا علیه السلام می فرمود:
برای سوگند خود، بنده ای آزاد می کنم، و من چنین سوگندی نمی خورم مگر این که بنده ای را آزاد و پس از آن همه دارایی خود را در راه خدا انفاق می کنم، سوگند می خورم
به قرابتی که با پیامبر خدا صلی الله علیه و آله دارم، اگر کسی گمان کند، من بهتر از این هستم (اشاره به یکی از غلامان سیاه خود فرمود) درست نیست، مگر این که من عمل شایسته داشته باشم، تا این که بهتر از او باشم(4).
امام علیه السلام اخلاق اصیل اسلامی را، بدین گونه برای ما تعریف می کند، و روشی را که باید برای حفظ شرف انسانی، و از بین بردن امتیازات طبقاتی، اختیار کرد تعیین می فرماید، امّا عمل شایسته، از قانون مساوات و برابری بیرون است، چنان که امام علیه السلام خویشی خود را با پیامبر خدا، مایه امتیاز و برتری او، بر غلام سیاه خود نمی داند، مگر
این که این قرابت، با عمل شایسته همراه باشد، تا موجب فضیلت و امتیاز شود.
از یاسر خادم نقل شده، که گفته است:
ابوالحسن الرضا علیه السلام به ما فرمود، اگر هنگامی که مشغول خوردن خوراک هستید، مرا بالای سر خود، ایستاده دیدید از جای برنخیزید، مگر این که از خوردن، فارغ شده باشید. و بسا که آن حضرت، تنی چند از ما را طلب می فرمود، و گفته می شد که مشغول
غذا خوردن هستند و امام علیه السلام می فرمود، آنها را رها کنید، تا فارغ شوند.(1)
یاسر خادم گفته است: هرگاه یکی از ما، مشغول خوراک بود، تا از خوردن دست نمی کشید کاری به او رجوع نمی شد(2).
اینها نمونه های عملی چندی است، از مرتبه اخلاق و درجه انسانیّت آن حضرت و میراثی است پاکیزه، با شمیم خیر و رحمت، که از جدّ بزرگوارش، رسول اکرم صلی الله علیه و آله به او رسیده است، پیامبر عالیقدری که، اخلاق را زیور و هدف رسالت خود قرار داده و فرموده است: بُعِثْتُ لاُِتَمِّم مَکارِمَ الأخْلاقِ(3)، آری این همان میراث اصیل انسانی است، که ملّتها باید از آن نیرو گیرند، و پایه های مجد و عظمت خود را، بر آن قرار دهند، و دوام و بقای خود را به وسیله آن تضمین کنند.
رفتار و منش ظاهری امام
شکّی نیست که امامان علیه السلام عموما، نسبت به مال دنیوی، از همه زاهدتر بودند، و از زخارف و زر و زیور آن، بیشتر از همه کناره می گرفتند، لیکن از نظر آنان، زهد به پوشیدن
لباس خشن، و خوردن خوراک ساده محدود نمی شود، و مفهومی گسترده تر دارد، و در حقیقت زاهد کسی است که روا نمی دارد، میل به لذّات و خوشیهای دنیوی، بر جان او حکومت کند، و برای جلوگیری از آن، توان و قدرت نداشته باشد، و نیز زاهد آن کس است که دنیا از نظر او هدف و مقصود نیست تا این که کوشش خود را بدان منحصر کند، بلکه اگر دنیا به او رو آورد، از آن بهره می گیرد، واگر به او پشت کند، آنچه را نزد خداست بهتر و پایدارتر می داند.
آبی در نثر الدّرر گفته است:
گروهی از صوفیان، در خراسان بر امام رضا علیه السلام وارد شدند، و به آن حضرت عرض
کردند، که امیرالمؤمنین درباره امری که خداوند بر عهده او گذاشته اندیشه کرد، دریافت که شما اهل بیت، از همه مردم به امامت و پیشوایی امّت سزاوارترید، سپس به اهل بیت، نظر انداخت، دانست که تو از همه آنان شایسته تری از این رو برآن شد، امر خلافت را به
تو باز گرداند، اکنون امّت به پیشوا و رهبری نیازمند است، که جامه اش خشن و طعامش ساده باشد، و بر الاغ سوار شود و از بیمار عیادت کند.
راوی می گوید: امام علیه السلام که تکیه داده بود، در این هنگام راست نشست و فرمود:
یوسف منصب پیامبری داشت قبای ابریشمی با تکمه های زر می پوشید، و در مجلس فرعونیان بر پشتیهای آنان تکیه می زد، وای بر شما جز این است که از امام، قسط و عدل خواسته می شود؟ و اگر سخن گوید راست گوید، و اگر حکم کند، بر قاعده عدل و داد باشد، و اگر وعده کند انجام دهد. همانا خداوند لباس یا طعامی را حرام نفرموده
است، و این آیه را تلاوت فرمود «قُلْ مَنْ حَرَّمَ زِینَةَ اللّه الَّتی أخْرَجَ لِعبادِه والطَّیباتِ مِنَ الرِّزْقِ...(1)»(2).
به امام جواد علیه السلام عرض شد، درباره مشک، چه می فرمایی؟
فرمود: پدرم دستور داد، قطعه مشکی برای او تهیّه کردند، که هفتصد درهم بهای آن شد، فضل بن سهل به آن حضرت نوشت که: مردم این را عیبجویی می کنند.
پدرم در پاسخ او نوشت: ای فضل آیا نمی دانی یوسف که پیامبر خدا بود، جامه ابریشم با تکمه های زر، می پوشید و بر کرسی زرّین می نشست، و این عمل چیزی از عدالت و حکمت او نمی کاست.
سپس دستور فرمود غالیه یا آمیخته ای از چند نوع عطر، برای آن حضرت فراهم کردند، که بهای آن چهار هزار درهم شد(3).
امام علیه السلام با این روش و رفتار ثابت می فرماید، که ظاهر زندگی، و نمود خارجی انسان،
ربطی به زهد واقعی ندارد، بلکه بسا این ظاهرسازی نیرنگی باشد، که آدمی بخواهد، از این راه توجّه دیگران را به خود جلب کند. از این رو امام رضا علیه السلام و دیگر امامان
طاهرین علیهم السلام مانعی نمی دیدند، که ظاهر حال، و وضع لباس و خوراک آنها، متنعّمانه باشد، و این را تا آن حد روا می داشتند، که با زهد واقعی که همان عدم دلبستگی و شیفتگی باطنی انسان به دنیاست، برخورد و تعارض پیدا نکند، و این که دنیا پدیده ای گذرا و ناپایدار است مانع این نیست که مؤمن از نعمتهای پاکیزه و لذّتهایی که خداوند آنها را برای او، جایز و حلال کرده، بهره نگیرد، زیرا خداوند این نعمتها را برای این نیافریده،
که کافر از آنها بهره مند، و مؤمن از آنها محروم باشد. بلکه مؤمن که سر به فرمان خدا
دارد، و جان خود را در راه او فدا می کند، اولی و سزاوارتر به استفاده و بهره گرفتن، از نعمتهای اوست.
ابن عبّاد(1)، نوع سلوک زاهدانه آن حضرت را، برای ما بیان می کند، و می گوید:
«امام رضا علیه السلام در تابستان، به روی حصیر، و در زمستان بر روی پلاس می نشست، و جامه خشن می پوشید، و هنگامی که در میان مردم، ظاهر می شد، خود را می آراست»(2).
بنابراین هنگامی که تنها و از صحنه زندگی عمومی به دور بود، روش آن حضرت، با طبیعت او، که دوری گزیدن از پدیده های پوچ، و زخارف دنیاست، هماهنگی داشت، و هنگامی که در میان مردم ظاهر می شد، خود را با طبیعت مردم، که اهتمام در آرایش ظواهر زندگی، و بهره گیری از تنعّمات است، منسجم می ساخت.
این روش زاهدانه واقعی امام علیه السلام نمونه جالب و زیبایی را، از نظریّه اهل بیت علیهم السلام به دست می دهد که مبتنی است بر این که زندگانی انسان باید همواره پاک و منزّه از هرگونه
شائبه دورویی و فریب باشد.
بردباری و گذشت امام علیه السلام
امام موسی بن جعفر علیه السلام، امام رضا علیه السلام را وصیّ، و سرپرست اموال، و اولاد، و
همسران، و مادران فرزندان خود قرار داد، بدون این که برای دیگر فرزندان خود، حقّ تصرّف در چیزی را پس از درگذشت خویش قرار داده باشد، و در این باره وصیّتنامه ای مرقوم، و پس از گواهی بسیاری از اهل بیت و اصحابش، آن را مهر فرمود، و لعنت فرستاد بر کسی که مهر از آن برگیرد، امّا برادران امام رضا علیه السلام درباره این وصیّت و ترکه پدر، با آن حضرت نزاع کردند، چنان که کافی به سند خود، از یزیدبن سلیط، روایت می کند که گفته است:
ابو عمران طلحی قاضی مدینه بود، هنگامی که امام موسی بن جعفر علیه السلامدرگذشت، برادران امام رضا علیه السلام نزد طلحی آمدند.
عبّاس بن موسی گفت: خداوند تو را به صلاح آورد، و مردم را به تو بهره مند گرداند، در پایان این نامه گنجی و گوهری است، و برادر ما می خواهد آن را از ما پوشیده بدارد، و خود آن را بردارد، و ما را از آن محروم سازد، و پدر ما چیزی را به جای نگذارده مگر این
که آن را ویژه او ساخته است، و اینک ما را عیالمند و محتاج رها کرده است، و اگر این
نبود که نفس را جلو می گیرم، در پیش روی همه، خبر آن را به تو می دادم.
ابراهیم بن محمّد، که از گواهان وصیّت بود برخاست، و پرخاش کنان گفت، تو چیزی می گویی، که ما آن را از تو نمی پذیریم، و تو را تصدیق نمی کنیم، و تو از نظر ما رانده
شده ای و سزاوار سرزنش و توبیخی، ما تو را، از خرد و کلان، به دروغگویی می شناسیم، و اگر در تو خوبی و خیری بود، پدر تو بدان داناتر بود، بلکه او به سبب این
که ظاهر و باطن تو را خوب می شناخت، هرگز تو را حتّی به دو دانه خرما هم امین نمی دانست.
سپس عمویش اسحاق بن جعفر برخاست، و گریبان او را گرفت، و به او گفت، تو سفیه و بی خرد و سبک مغزی اینها هم روی کارهای دیروز تو باشد.
دیگران که در آن مجلس بودند، با اسحاق همصدا شدند.
ابوعمران قاضی به علیّ بن موسی علیه السلام گفت: ای اباالحسن برخیز، من نمی خواهم
امروز به لعنت پدر تو، گرفتار شوم، به راستی پدرت، به تو اختیار وسیع داده است، و به خدا سوگند هیچ کس از پدر، داناتر به فرزند نیست، و هم به خدا سوگند می خورم، که پدر تو آن کسی نبود، که در خردش سبکی، و در رأیش سستی باشد.
عبّاس به قاضی گفت: خداوند تو را به صلاح آورد، مهر از نامه برگیر، و آن را بخوان.
ابوعمران گفت: نامه را باز نمی کنم، و لعنت پدر تو در آن روز برای من بس است.
عبّاس گفت: من نامه را می گشایم.
ابوعمران گفت: آن را بگیر.
عبّاس وصیتنامه را گشود. و هنگامی که خوانده شد، همه دانستند، که تنها علیّ بن موسی علیه السلام وصیّ پدر خود می باشد. و دیگر فرزندان امام موسی علیه السلامچه بخواهند چه نخواهند، در تحت ولایت و سرپرستی آن حضرت، قرار دارند، و حقّ مداخله در امر صدقات و جز آن را ندارند. در نتیجه، گشودن وصیّتنامه، برای علیّ بن موسی علیه السلامتأیید و سرافرازی و برای شاکیان مایه خواری و رسوایی شد.
سپس علیّ بن موسی علیه السلام رو به عبّاس کرد و فرمود: من می دانم. آنچه شما را بدین امور واداشته، بدهیها و وامهایی است که برعهده دارید، ای سعید! برو و بدهیهای آنان را، برای من معیّن کن و سپس آنها را بپرداز همچنین زکات حقوق آنان را اخذ و رسید وجوه پرداختی و مفاصا حساب دریافت کن. به خدا سوگند تا زنده ام، کمک و یاری خود را از شما دریغ نخواهم داشت. شما هر چه می خواهید بگویید.
عبّاس گفت: آنچه به ما می دهی، بخشی از اموال ماست، و آنچه نزد تو داریم، بیشتر از این است.
علیّ بن موسی علیه السلام فرمود: هرچه می خواهید بگویید، آبرو، آبروی شماست، اگر نیکویی کنید در نزد خدا محفوظ خواهد بود، و اگر بدی کنید، خداوند آمرزنده و مهربان است. به خدا سوگند، شما می دانید که من در حال حاضر، فرزند یا وارثی جز شما ندارم، و آنچه را گمان می کنید، برای خود نگهداشته و ذخیره کرده ام برگشت آن به سوی
شما، و برای شما خواهد بود، به خدا سوگند از زمانی که پدرت، که خداوند از او خشنود باد به دیار باقی شتافته است، مالک چیزی نشده ام، مگر این که در مواردی که می دانید
آن را صرف کرده ام.
عبّاس برخاست، و گفت: به خدا سوگند چنین نیست، و خداوند تو را بر ما فرمانروا قرار نداده است، ولیکن حسادت پدر به ما، و آنچه را او خواسته، چیزی است که
خداوند آنرا، به او و تو، اجازه نداده است، و تو می دانی که من صفوان بن یحیی(1)جامه فروش را در کوفه می شناسم، و اگر به این شهر درآمدم، گلوی او را خواهم فشرد و تو هم
با او خواهی بود.
علیّ بن موسی علیه السلام فرمود: لاحَوْلَ و لا قُوَّة إلاّ باللّه العلیّ العَظیمِ، امّا ای برادران من
خداوند می داند، که من خواستار خرسندی شما هستم، پروردگارا اگر می دانی، که من دوستدار اصلاح حال آنانم، با آنان خوشرفتارم، پاس پیوند آنان را دارم، به آنان مهربانم و برای اصلاح امور آنان، روز و شب می کوشم، پاداش نیکو به من مرحمت فرما، و اگر جز این است، تو خود دانای اسراری، به هر چه شایسته آنم پاداشم ده، اگر بد است بد، و اگر
خوب است خوب. خداوندا، آنان را اصلاح فرما، و امور آنان را بهبود بخش و شیطان را از ما و اینها دور گردان، و بر فرمانبرداری خود، آنان را یاری ده، و آنان را به راه خودت هدایت فرما امّا ای برادر، من خواستار خوشحالی شما هستم، در اصلاح امورتان کوشایم، و خدا را به آنچه می گویم، گواه می گیرم.
عبّاس گفت: من زبان آوری تو را، خوب می شناسم، و اینها در من، همچون نقش بر آب است(2).
عبّاس با این سخنان نسنجیده، گفتگوی خود را با برادرش امام رضا علیه السلام پایان داد،
علی رغم این که امام علیه السلام با نرمی و بردباری با او سخن گفت، و با این که ثابت شد، حق با امام علیه السلام است. و با این که آن حضرت را بمحلّی که شایسته مقام او نبوده کشانیده و به او ستم کرده اند، با این همه، هیچ سخن تلخ، و واژه سختی از آن حضرت شنیده نشد، و این خود نشانه ای است، بر بردباری زیاد، و گذشت بی اندازه امام علیه السلام.
همچنین با این که عبّاس، در برخورد با برادر و گفتگو با او، از حد خود تجاوز کرد، و سخنهای ناشایست و گزنده گفت، و به پدر خود، امام موسی بن جعفر علیه السلام تهمت زد، که
حسد ورزیده، و به آنان ستم کرده و این گونه سخنان معمولاً غیرت برانگیز است، امّا امام علیه السلام همچنان آرام و بردبار ماند و نادانی و سبکسری برادر، او را از جای نبرد، و از
حد تعادل خارج نساخت. به راستی این درجه حلم و گذشت از طرف امام علیه السلام، ظاهرسازی و تصنّع کاری نیست بلکه اینها جاری از منبع خیر و اصل محبّت است، که همه امامان طاهرین علیهم السلام در حالت مواجهه با دیگران، و مبارزه جویی آنان، بدین صفت شناخته شده اند.
از نظر دیگر، امام علیه السلام سعی دارد، دیگران را به بردباری، و گذشت از بدی، وادار و تشویق فرماید، تا این را عنصر ضروری زندگی اجتماعی بدانند و از اهمّ لوازم اخلاق پاکیزه انسانی بشناسند، امام علیه السلام بردباری را سبب مزید عزّت، و افزایش قدر و منزلت انسان، تَلَقّی می کرد، زیرا شکیبایی و گذشت، در هنگامی که انسان می تواند بدی را با
بدی تلافی کند، و نمی کند، گویای نیرومندی انسان، در مهار کردن خشم، و نشانه و سلطه قدرت او بر جلوگیری از تحریکات نفس، در برابر تجاوزات است، و همین خویشتن داری موجب برانگیختن ستایش و بزرگداشت او از جانب دیگران است، به ویژه اگر چنین انسانی دارای مسؤولیّتهای حکومتی و منصبهای عالی باشد، که بردباری و گذشت، از هر چه برای او زیبنده تر و سزاوارتر است.
مردی بر مأمون وارد شد، مأمون خواست گردن او را بزند، امام رضا علیه السلام حضور داشت. مأمون گفت: ای اباالحسن چه می فرمایی؟
امام علیه السلام فرمود: من می گویم: ...اگر نکویی کنی و از او درگذری، خداوند بر عزّت تو می افزاید، مأمون او را بخشید(1).
سرعت انتقال امام علیه السلام
امام رضا علیه السلام دارای حضور ذهن، سرعت انتقال، قوّت استدلال و روانی و شیوایی کلام بود، معانی بکر و تازه، در هنگام ضرورت بی زحمت اندیشه، و بدون سستی در بیان، در اختیارش قرار داشت، مباحثات و مناظرات آن حضرت، با رؤسای ادیان و دانشمندان و زندیقان، که آنان را با دلایل روشن، و براهین قاطع محکوم و مغلوب می فرمود، دلیل آشکاری است بر درجه حضور ذهن و سرعت انتقال آن حضرت علیه السلام.
از این رو مشاهده می شود، که علما و دانشمندان زمان، از این که در مسائل علمی، با
1) کشف الغمّه، ج2، ص307.
آن حضرت وارد بحث و مناظره شوند، خودداری و بیم داشتند، چنان که در مجلسی که مأمون از رؤسای ادیان مختلف تشکیل داد، و از آنها خواست، که بی پروا هرچه را اعتقاد
دارند، در این مجلس، مورد بحث قرار دهند، پس از مناظره آن حضرت، با دانشمندان حاضر، سکوت همه جا را فرا گرفت، و زبان همگی آنان، بند آمد.
بردباری و شکیبایی امام علیه السلام
صلابت و استقامت امام علیه السلام در موقعیّتهای سخت و دشواری، که موجب برانگیختن بحرانهای نفسانی وعاطفی است، برای ما آشکار می شود، هنگامی که مأمون آن حضرت علیه السلام را به خراسان احضار کرده بود، و امام علیه السلام برای وداع خانه خدا عازم مکّه می شد، لحظه جدایی آن حضرت، از یگانه فرزندش ابو جعفر، محمّدبن علیّ الجواد علیه السلام از جمله همین موقعیّتهای دشوار است، که امام علیه السلام با آن برخورد کرد، ولی آن حضرت با دلی استوار و مطمئن به قضا و قدر الهی، در برابر آن پایداری و شکیبایی فرمود.
امیّة بن علیّ می گوید:
در سالی که ابوالحسن الرّضا علیه السلام خانه خدا را زیارت کرد، و از آن جا عازم خراسان
شد، من در مکّه خدمت آن حضرت نشسته بودم، ابوجعفر محمّد الجواد علیه السلام نیز همراه آن حضرت بود، در این هنگام امام رضا علیه السلام آخرین وداع خود را از خانه خدا، به عمل آورد، سپس به مقام ابراهیم علیه السلام آمد، و نماز گزارد، و ابوجعفر علیه السلام نیز بر دوش «موفّق» شروع به طواف خانه کعبه کرد، و وقتی به حجرالاسود رسید، نشست، چون جلوس ابوجعفر علیه السلام طول کشید، موفّق به او عرض کرد: فدایت شوم برخیز!
ابوجعفر علیه السلام فرمود: از این جا برنمی خیزم، تا آن گاه که خدا بخواهد و آثار اندوه در چهره آن حضرت نمایان بود. موفّق نزد امام رضا علیه السلام آمد، و عرض کرد:
فدایت شوم، ابوجعفر در کنار حجرالاسود نشسته، و برنمی خیزد. امام رضا علیه السلام برخاست، و نزد ابوجعفر آمد، و فرمود: فرزندم برخیز!
ابوجعفر علیه السلام گفت: نمی خواهم از این جا برخیزم.
امام رضا علیه السلام فرمود: آری برخیز فرزندم.
ابوجعفر علیه السلام گفت: چگونه برخیزم، و حال آن که مشاهده کردم، که خانه کعبه را آن
چنان وداع کردی، که گویی دیگر به سوی آن باز نخواهی گشت.
امام رضا علیه السلام فرمود: برخیز فرزندم، پس از آن ابوجعفر علیه السلام برخاست.
آن حضرت، در زمان خلافت هارون، در برابر انواع ستمها و سختیها، تحمّل و شکیبایی فرمود، حبس طولانی پدر و مصیبت او، مشاهده انواع شکنجه ها و عذابهایی که در این دوره به علویان وارد شد، و بالاخره سعایت ناجوانمردانه دشمنان او نزد هارون، برای کشتن و از میان بردن او.
شکیبایی و بردباری آن حضرت، در دوره خلافت مأمون، و در برابر سیاست مرموز و مزوّرانه و پشت پرده او، به ویژه پس از تفویض ولایتعهدی، درجه صبر و تحمّل آن حضرت را، برای ما آشکار می سازد. با توجّه به این که امام علیه السلام بخوبی می دانست، که مأمون در کردار و رفتارش با او، اخلاص ندارد، و آنچه درباره او می کند تنها یک نمایش
سیاسی است، که می خواهد با یک بازی ماهرانه، از طریق واگذاری ولایتعهدی، که موضوعی پر سروصداست و انعکاس گسترده ای دارد، از نتایج آن بهره گیری، و پایه های لرزان حکومت خود را استوار سازد.
روایت یاسر خادم برای ما آشکار می کند، که امام علیه السلام در دوران ولایتعهدی، تا چه اندازه، از ناراحتی و فشار درونی، رنج می برد، و تا چه حد از سوء رفتار مأمون و دستگاه
او، دچار حزن و اندوه بود، و همه این تلخیها و ناراحتیها را امام علیه السلام با صلابت و صبر و سکوت تحمّل می فرمود، یاسر خادم گفته است:
در روز جمعه، هنگامی که امام رضا علیه السلام از مسجد باز می گشت، و عرق و غبار بر آن
حضرت نشسته بود، دستهای خود را به آسمان بلند کرد، و می گفت، خداوندا! اگر فرج و رهایی من، از آنچه درآنم به مرگ است، شتاب فرمای، و همین ساعت آن را برسان.
آری او حجّت خدا بر خلق است، می بیند که به حق عمل نمی شود، و باطل را جلو نمی گیرند، و خود هم قدرت حاکمیّت ندارد، همین کافی است، که درجه صبر و تحمّل آن حضرت، دانسته شود.
جود و بخشش امام علیه السلام
امام علیه السلام در گفتگوی خود با بزنطی، می فرماید: دارنده نعمت، در آزمون بزرگی است،
زیرا خداوند حقوق خود را، در نعمتی که به او داده، واجب ساخته است، به خدا سوگند نعمتهایی از خداوند عزّوجل نزد من است و من پیوسته از این بابت بیمناکم (و دست خود را تکان داد) تا آن گاه که حقوقی را، که خداوند بر من واجب ساخته است ادا کرده باشم.
گفتم: فدایت شوم... تو با این جلالت قدر، از این بیم داری؟
فرمود: بلی. ستایش می کنم پروردگارم را، برآنچه به من منّت نهاده است.(1)
احسان و بخشش امام علیه السلام از همین منشأ ایمان و مبدأ خیر، که مبتنی بر مشارکت خداوند در اموال و نعمتها و بخششهای او، و بر مبنای فضل و کرمی که درباره وی ارزانی
داشته است سرچشمه می گیرد امّا حقوقی که خداوند واجب فرموده و امام علیه السلام در این حدیث، به آن اشاره کرده، همان دستگیری بینوایان و تهیدستان زمان است، آنانی که شرایط بیرحمانه حاکم بر اوضاع، زندگی آنها را واژگون و از هستی تهی ساخته است، و یا توان کار، برای به دست آوردن زندگی بهتر را از دست داده اند، و یا درمانده و از وطن و کاشانه خود، به دور افتاده اند، و دیگر کسانی که ضرورتهای زندگی آنان را وادار کرده که از دیگران درخواست کمک کنند.
بی شک سؤال و خواهش، خواری است و موجب از میان رفتن عزّت و آبروی سائل
می شود. زیرا او دست نیاز دراز می کند، و با دیده خواهش و التماس، به مسؤول می نگرد و همه قلب خود را متوجّه آن چیزی می کند که به او داده می شود.
و امام علیه السلام در این حدیث، ما را متوجّه حقیقتی والا و انسانی می کند، و آن این است که چیزی را که انسان به سائل می دهد، بخشش نیست، بلکه شکر نعمتی است که خداوند به او تفضّل فرموده است، از این رو دارنده نعمت، مادام که حقوق واجب الهی را نپرداخته، در آزمون و خطر بزرگی است. و روش امام علیه السلام در عطا و بخشش از همین زاویه، و ناشی از حقیقت والای انسانی است.
از یسع بن حمزه نقل شده که گفته است:
من در مجلس امام رضا علیه السلام مشغول گفتگو با او بودم، و مردم بسیاری در خدمت آن بزرگوار گرد آمده بودند و از حلال و حرام، می پرسیدند، ناگهان مردی بلند قامت وارد
1) کافی، ج3، ص502.
شد، و گفت: سلام بر تو، ای فرزند پیامبر خدا، من مردی از دوستان تو، و پدران و نیاکانت هستم، و از زیارت خانه خدا باز گشته ام، و خرجی خود را از دست داده ام، و چیزی که بتوانم با آن، خود را به منزل دیگر برسانم، ندارم، اگر موافقت فرمایی، و مرا به دیار خویش فرستی، من دارای نعمت و دولتم، و استحقاق صدقه ندارم، آنچه را مرحمت فرمایی، از طرف شما صدقه خواهم داد.
امام علیه السلام فرمود: بنشین خدا تو را رحمت کناد. سپس رو به مردم کرد و به سخنان خود، ادامه داد، تا این که مردم پراکنده شدند، و جز او، و سلیمان جعفری و خیثمه و من، کسی
در خدمت امام علیه السلام باقی نماند، امام علیه السلام به ما فرمود: اجازه می دهید داخل منزل شوم.
سلیمان عرض کرد: خداوند امر تو را پیشی دهد.
امام علیه السلام برخاست، و وارد حجره شد، ساعتی درنگ فرمود، سپس بیرون آمد، و در را بست و دستش را از بالای در بیرون آورد، و فرمود: خراسانی کجاست؟
گفت: این جا هستم.
فرمود: این دویست دینار را بگیر، و با آن هزینه و خرجی راه خود را تأمین کن، و به اینها تبرّک جوی، و از جانب من صدقه مده، و بیرون شو تا تو را نبینم و مرا نبینی. پس از این خراسانی بیرون رفت.
سلیمان به امام علیه السلام عرض کرد: فدایت شوم، به او مهربانی فرمودی، و مال فراوان به او بخشیدی ولی چرا صورت خود را پنهان داشتی؟
امام علیه السلام فرمود: چون نیاز او را برآوردم، نخواستم ذلّت خواهش را در چهره او ببینم. آیا این حدیث پیامبر خدا صلی الله علیه و آله را نشنیده ای که: کار نیکی که در پنهانی انجام شود، برابر هفتاد حجّ است، و افشاکننده کار بد، خوار، و پنهان کننده آن، آمرزیده است. آیا گفته
«پیشینیان» را نشنیده ای؟
متی آته یوما لأطلُبَ حاجَةً
رَجَعْتُ إلی أهْلِی وَوَجْهِی بِمائه(1)
آبرویم به جای خود باقی است. کافی، ج4، ص24.
بلی امام علیه السلام هنگامی که عطای خویش را به سائل می دهد، خود را از او پنهان می دارد، تا خواری خواهش را در چهره او نبیند، و سائل هم به سبب این که هنگام اخذ
1) او کسی است که اگر روزی برای حاجتی نزد او روم، هنگامی که به سوی خانواده خود باز گردم،
عطا، چشمش به روی عطا دهنده نیفتد، عزّت نفس خود را همچنان نگه دارد، امام علیه السلام از او می خواهد، بیرون رود، تا او را نبیند، برای این که نفس خویش را از غرور این احساس
که منّتی بر سائل نهاده حفظ کند، و سائل را هم از اظهار امتنان نسبت به خویش باز دارد.
«امام علیه السلام در روز عرفه، همگی اموال خود را، انفاق فرمود، فضل بن سهل به او عرض کرد، این کاری زیان آور بود...
امام علیه السلام فرمود: بلکه بسیار سودآور بود، چیزی را که با آن پاداش و بخشایش خداوند را می خری زیان به شمار میاور»(1).
نیکی و بخشش امام علیه السلام برای این نیست، که دوستی دیگران را به دست آورد، و آنان را به جانب خود بکشاند، بلکه به اعتبار این است که کرم و بخشش، خویی پسندیده است، که انسان را به پروردگارش نزدیک می سازد، و با این کار، خداوند را در آنچه به او
داده و در نعمتهایی که به وی تفضّل فرموده است شریک خویش قرار می دهد، و تفاوت میان بخششهای امام و دیگران همین است.
یعقوب بن اسحاق نوبختی گفته است:
«مردی از جلو ابوالحسن الرّضا علیه السلام عبور، و به او عرض کرد، به اندازه جوانمردی خود، به من بده. امام علیه السلام فرمود: این را نمی توانم.
عرض کرد: به اندازه جوانمردی من.
امام علیه السلام فرمود: حالا بلی. سپس فرمود ای غلام دویست دینار به او بده»(2).
خودداری امام علیه السلام از توجّه به درخواست نخست این مرد، که به اندازه جوانمردی آن حضرت به او عطا فرماید، شاید برای این است، که تمام دارایی امام علیه السلام کمتر از آن مقداری است که جوانمردی او اقتضای آن را دارد.
درباره احسان آن حضرت علیه السلام به بینوایان و تهیدستان، معمّربن خلاّد حدیث می کند، که:
ابوالحسن الرّضا علیه السلام هنگامی که بر سفره غذا می نشست، قدح بزرگی نزدیک او گذاشته می شد، امام علیه السلام از بهترین غذاهایی که حاضر می کردند، از هر کدام مقداری بر
می داشت، و در قدح می گذاشت، و دستور می فرمود، که آن را به بینوایان و درماندگان برسانند، سپس این آیه را تلاوت می فرمود، «فَلاَ اقْتَحَمَ الْعَقَبَةَ»(1)و بعد از آن می فرمود: خداوند دانا بود به این که همه انسانها، توان آزاد کردن بنده را ندارند، (با اطعام طعام)
راهی برای اینها، به سوی بهشت گشود(2).
همچنین امام علیه السلام از فشار سختی و محرومیّتی، که زندگانی بینوایان و تنگدستان را، دچار دشواری و نومیدی ساخته، آگاه است، از این رو آنها را در طعام پاکیزه خود، شرکت می دهد، تا ندای وجدان و احسان را، اجابت، و به محتوای رسالتی که مسؤولیّتهای آن را، به عهده دارد، عمل فرموده باشد.
بزنطی نامه ای را روایت می کند، که امام علیه السلام برای فرزندش، امام ابوجعفر علیه السلام فرستاده است، و در آن روح سخا و بخشش و نیکوکاری، که در نفوس اهل بیت علیهم السلام راسخ و ریشه دار است، برای ما مجسّم می شود، بزنطی می گوید:
«نامه ابوالحسن الرّضا علیه السلام را به ابوجعفر علیه السلام که بدین شرح بود، خواندم: ای ابا جعفر... به من رسیده که هنگامی که سوار می شوی، غلامان تو را از «باب صغیر» بیرون می برند، و این از بخل آنهاست تا خیری از تو به کسی نرسد، به حقّی که بر تو دارم، از تو می خواهم، که ورود و خروج تو، جز از «باب کبیر» نباشد، و زمانی که سوار می شوی با خود دینار و درهمی بردار، و باید هرکس از تو خواهش عطا کند، به او بدهی و اگر کسی از عموهایت درخواست احسان کند، به او کمتر از پنجاه دینار مده، و بیش از این را خود دانی، و اگر کسی از عمّه هایت طلب عطا کند، کمتر از بیست و پنج دینار به او مده، و بیش از آن را مختاری، من خواستار آنم که خداوند مرتبه تو را بلند گرداند، پس بخشش کن و به یاری خدا از تنگدستی بیمناک مباش(3).
عدالت امام علیه السلام
برای امام رضا علیه السلام تصدّی مسؤولیّتهای حکومتی، هیچ گاه فراهم نشده است، تا
بتوانیم روش عملی آن حضرت را در حکمرانی، و اداره امور، عرضه بداریم، جز این که می توانیم از خلال بیانات آن حضرت برای برخی از اصحابش، که اشتیاق داشتند امام علیه السلام قدرت را به دست گیرد، تا حدّی به این موضوع پی ببریم.
محمّدبن عباده از امام علیه السلام پرسید:
چرا آنچه را امیرالمؤمنین گفت، تأخیر انداختی، و امتناع فرمودی؟
امام علیه السلام فرمود: وای بر تو، ای اباالحسن من از عدم پذیرش این امر نگران نیستم.
محمّدبن عباده می گوید: امام علیه السلام اندوه مرا دریافت.
فرمود: منظور تو در این کار چیست؟ اگر امر حکومت، چنان که می گویی، به ما بازگشت کند و تو هم آن چنان باشی، که اکنون هستی، در آن روز هم چیزی نصیب تو نخواهد شد، و مانند یکی از دیگران خواهی بود.
امام علیه السلام در پاسخ خود، نخست او را از واقع امر، آگاه می فرماید، و متذکّر می شود، تا
موقعی که امر خلافت کلاًّ به آن حضرت منتقل نشود، سودی در قبول و اجابت نیست، و چون بر اثر این پاسخ، آثار اندوه در چهره سائل، ملاحظه می کند، روش خود را در امر حکومت و خلافت، اگر به دست او برسد بیان، و به طور خلاصه می فرماید، که در آن هنگام نزد او، هیچ کس را، بر دیگری امتیاز و برتری نیست، و رعایت قانون عدل از طرف حکومت و اجرای اصل برابری میان مردم، اموری ضروری است، و در چنین حکومتی، اختلاف طبقاتی، و تبعیض میان افراد و ریختن مال به جیب دوستان و یاران، وجود ندارد، بلکه همه در حقوق اجتماعی با یکدیگر برابرند، بدون این که امتیازی میان
افراد وجود داشته باشد، یا بر کسی به خاطر مصلحت دیگری، ستم شود.
بیان امام علیه السلام درباره چگونگی روش او برای اداره امور امّت و حکومت، عملاً انتقاد صریحی است، بر شیوه نظام جابر وقت، که بنای آن به هیچ روی، براساس عدالت و برابری، استوار نبود، بلکه بر پایه حفظ مصالح ویژه ای، که دوام حکومت و قدرت خلیفه و یاران و پیروان او را تضمین می کرد، قرار داشت، و خون و مال و عرض مردم و همه دستگاه دولت، در خدمت اعمال خودسرانه، و هوسهای ستمگرانه حاکم و خویشان و یارانش بود، و از اصول عدالت و برابری، که اسلام با احکام و تعالیم انسانی خود، آن را
تضمین کرده، اثری وجود نداشت.
شیوه های تربیتی امام علیه السلام
امامان علیهم السلام در مورد امور تربیتی، و فرهنگ عملی، و تهذیب نفوس، کوشش فراوان داشتند، و اهتمام آنان، تنها به بیان و نصیحت و ارشاد، منحصر نمی شد، بلکه مراقبت دقیق بر اعمال، و مواظبت مستمرّ سلوک و رفتار، و ملاحظه و اصلاح نواقص و معایب اخلاقی را، بر هر کس لازم و ضروری می شمردند. و ما در این مورد، سه نمونه از روش تربیتی امام علیه السلام را، که هر کدام مربوط به جنبه ای از زندگانی انسان است، عرضه می داریم:
«یاسر خادم گفته است: روزی غلامان میوه ای می خوردند، آنها میوه را به تمامی نخورده باقی آن را، به دور انداختند، ابوالحسن الرّضا علیه السلام به آنان فرمود: سبحان اللّه، اگر
شما از آن بی نیازید، هستند کسانی که بدان نیازمندند، به آنان بخورانید»(1).
در این بیان امام علیه السلام اشاره ای است، به عدم توجّه به ناسپاسی در زندگی روزانه، چنان که امروز در زندگی ما هم به چشم می خورد، و هر کدام ما، هنگامی که از چیزی بی نیازی
احساس می کنیم، خواه خوردنی باشد یا غیر از آن، بدون این که درصدد برآییم، به وسیله آن نیاز دیگران را برطرف کنیم، به طرق مختلف، آن را از میان می بریم، و در این
کار هم احساس گناه نمی کنیم.
سلیمان بن جعفر جعفری گفته است:
«برای کاری که داشتم خدمت امام رضا علیه السلام بودم، خواستم به خانه ام باز گردم.
امام فرمود: با من بیا، و امشب را نزد من بمان...
با آن حضرت روانه شدم، تا وارد خانه شد، هنگام غروب آفتاب بود، و غلامان در طویله خانه به کار گل و بستن اخیه (میخ آخور) برای ستوران و غیر از آن مشغول بودند،
و با آنان مرد سیاهی کار می کرد، که از جمله غلامان حضرت نبود، امام علیه السلام فرمود: این مرد که با شماست، کیست؟
گفتند: به ما کمک می کند، و مزدش را می دهیم.
امام علیه السلام فرمود: اجرتش را معیّن کرده اید؟
1) کافی، ج6، ص297.
گفتند: خیر... هرچه به او بدهیم راضی است.
امام علیه السلام شدیدا برآشفت، و تازیانه بر آنان فرود آورد.
گفتم فدایت شوم، چرا خشمگین می شوید؟
فرمود: من بارها آنها را نهی کرده ام، از این که کسی را پیش از آن که اجرتش را معیّن کنند به کار گیرند.
و بدان! هر کارگری بدون این که قبلاً مزد او را تعیین کرده باشی، کاری برای تو انجام دهد، اگر سه برابر آنچه مزدش است، به او بپردازی باز گمان می کند، که از اجرت او کاسته ای، و اگر پیش از انجام دادن کار، مزدش را معیّن کنی، و پس از آن پرداخت کنی، تو
را به سبب وفای به عهد می ستاید، و اگر اندکی زیادتر از مزدش به او بدهی، آن را بخششی از تو می داند».(1)
در این حدیث امام علیه السلام اشاره می فرماید، به نکته مهمّی که مربوط به قانون کار است، تا به وسیله آن حقّ کارگر و کارفرما هر دو تأمین شود، و چنان که می دانیم بسیاری از
درگیریها و مشاجره ها، میان این دو، مربوط است به میزان دستمزد، اگر در ابتدا تعیین
نشده باشد، ولی چنانچه پیش از شروع کار، هر دو درباره میزان اجرت، توافق کنند، حقوق همدیگر را تضمین، و از بروز هرگونه نزاع و جدال، جلوگیری کرده اند، و اگر کارفرما پس از پایان کار، چیزی هرچند کم، بر دستمزد تعیین شده بیفزاید، امتنان و سپاس کارگر را برای خود جلب کرده است.
از بزنطی نقل شده که گفته است: امام رضا علیه السلام مرکب خویش را برایم فرستاد، و چون به صریّا(2)آمدم، همه شب را در خدمت آن حضرت بودم، پس از آن که شام برایم آورده شد، امام علیه السلام فرمود: برایم رختخواب اندازند، یک بالش طبری و یک تشک و لباس خواب قیصری، با یک عدد ملحفه مروی برایم آورده شد، و پس از آن که شام خوردم.
امام فرمود: آیا می خواهی بخوابی؟
گفتم: آری فدایت شوم، پس امام علیه السلام شخصا ملحفه و لحاف را، به رویم انداختند، و
فرمود: خداوند شبت را سلامت کناد، و ما در آن وقت، روی پشت بام بودیم.
هنگامی که امام علیه السلام از نزد من پایین رفت، در دل خود گفتم، من از امام علیه السلام کرامت و محبّتی دیدم، که هرگز کسی آن را ندیده است، ناگهان آوازی برآمد: ای احمد، و این آواز
برای من شناخته نبود، تا این که غلام آن حضرت وارد شد.
گفت: آقایم را اجابت کن، من فرود آمدم، و به نزد آن حضرت رفتم، امام علیه السلام رو به سوی من کرد، و فرمود: دست خود را پیش آر، من دست خود را جلو بردم، حضرت آن را گرفت و فشرد.
سپس فرمود: امیرالمؤمنین علیه السلام که درود خدا بر او باد، به عیادت صعصعه بن صوحان رفت، و چون خواست، از نزد او برخیزد، فرمود: ای صعصعة بن صوحان... به این که تو را عیادت کردم، بر دیگران مباهات مکن، و مواظب نفس خویش باش، و گمان کن که مرگت فرا رسیده است، و آرزوها تو را به بازی نگیرند، تو را به خدا می سپارم، و سلام
فراوان بر تو دارم»(1).
امام علیه السلام در این بیان اشاره می فرماید، به ضرورت تربیت واقعی نفس، به طوری که تحت تأثیر پدیده های گذرای خارج قرار نگیرد، و فریفته اوهام پوچ، و پندارهای باطل نشود، و بداند که توجّه و عنایت دیگران به او، چیزی از واقعیّت و حقیقت او را، دگرگون
نمی سازد، زیرا انگیزه توجّه مردمان، گاهی برحسب مصلحت، و زمانی ناشی از محبّت، و یا چیزهای دیگری است، که ابدا ارتباطی به واقعیّت، و ارزش ذات او ندارد.
همچنین امام علیه السلام ما را وادار می سازد، که بر تربیت نفس خویش حریص بوده، آن را تحت مراقبت داشته باشیم مبادا مفتون و شیفته چیزی شود، که وی را از توجّه به سرنوشت واقعی خود، باز می دارد، و بر ماست که به این حقیقت به دیده اهمیّت، بنگریم، و با دور داشتن نفس، از تأثیرات خارجی و گذرا آن را صیانت کنیم.
عدم همکاری با حکومت
چنان که می دانیم امامان علیهم السلام هیچ کدام، و در هیچ موقع، حکومتهای همزمان خود را،
1) قرب الاسناد، ص337، و الخرائج والجرائح، قطب الدین راوندی، تحقیق مؤسسة الإمام المهدی، قم، المطبعة العلمیة، ج2، ص662، چاپ اول، 1409ه .ق.
صحیح ندانسته، و مشروع تلقّی نکرده اند خواه حکومت از نوع اموی بوده، یا عبّاسی، زیرا این رژیمها همواره از طریقه اصیل حکومت در اسلام، دور و به سبب انحرافات روحی واخلاقی، از ساده ترین قواعد عدل، و نظام انسانی بی بهره بوده اند، کشتار، تبعید
و آوارگی، مصادره و اخذ اموال، از میان بردن حرمت اعراض و نوامیس، از نظر اینها مادام که برای تحکیم مبانی حکومت، و تثبیت آن بود تابع احکام شرع نبود. و ارتکاب
این اعمال آنها را از مرز ایمان و عدالت، بیرون نمی ساخت.
بدیهی است هر انسانی که مسؤولیّتهای شرعی را بداند، تا آن جا که می تواند، از مشارکت و تحمّل وزر و وبال چنین دستگاهی دوری اختیار می کند، و از مباشرت امور آن اجتناب می ورزد، زیرا در غیر این صورت، به منزله این است که آن را مشروع دانسته،
و حقّ و قانونی، شناخته است.
بلی اگر هدف از مشارکت در امور حکومتی، دفع ستمها و بیدادگریهایی باشد که غالبا در این نوع حکومتها، دامنگیر مؤمنان و بی گناهان می شود، و یا برای تخفیف شدّت
تجاوزات اخلاقی و اجتماعی خطرناکی باشد، که امّت را از حقایق دینی و وظایف شرعی، به دور می سازد، این مشارکت مطلوب، و بسا این که ضرورتی ایمانی و مؤکّد باشد.
از این رو براساس آنچه گفته شد، امامان علیهم السلام به هیچ یک از پیروان خود، اجازه نمی دادند، که در خدمت دستگاههای حکومت درآیند. زیرا این عمل، اعانت بر ظلم، و تقویت دستگاه ستم و بیدادگری بود، جز در هنگامی که مصلحت دینی در کار بود، که در این صورت، برخی از متنفّذان اصحاب را، برای مشارکت در حکومت و خدمت در دستگاه دولت، وادار می فرمودند، چنان که برای علیّ بن یقطین، پیش آمد، او از منصبی که در دستگاه حکومت هارون داشت، بارها تصمیم به استعفا گرفت، ولی در هربار، امام موسی بن جعفر علیه السلام او را به ادامه خدمت، و انصراف از استعفا تشویق فرمود، زیرا ادامه کار او، موجب دفع مظالم و ستمهایی می شد که بر بسیاری از مؤمنان وارد می آمد، و به قدر امکان، باعث اصلاح تباهیهایی بود، که دیگران به وجود می آوردند.
ما به خوبی می توانیم به موضعگیری مخالفانه اهل بیت علیهم السلام با حکومتهای وقت، از آنچه حسن بن حسین انباری، از امام ابوالحسن الرّضا علیه السلام روایت کرده، پی ببریم.
«او گفته است: چهارده سال به امام علیه السلام نامه نوشتم که اجازه فرماید، در کار سلطان وارد شوم، در آخرین نامه، متذکّر شدم که بر جان خویش بیم دارم، زیرا سلطان می گوید تو رافضی هستی، و شک نیست، که به همین سبب، خدمت در دستگاه دولت را، ترک کرده ای.
ابوالحسن الرّضا علیه السلام در پاسخ نوشت، نامه ات را خواندم، و آنچه را درباره بیم بر جان خویش نوشته بودی دریافتم، اگر می دانی که در صورت ورود در دستگاه حکومت، آنچه را پیامبر خدا صلی الله علیه و آله فرموده، به کار می بندی، و یاران و منشیانت، با تو همکیش می شوند، و از مالی که از آن راه به دست تو می رسد، به بینوایان و تهیدستان مؤمن کمک، و با آنان مواسات می کنی، چنان که خود را، یکی از آنان به شمار آوری، در این صورت، این کفّاره آن خواهد بود، و گرنه، نه»(1).
امام علیه السلام اجازه خود را، برای کار در دستگاه حکومت، موکول و مشروط بدین فرمود که مصلحتی دینی وجود داشته باشد، تا مفسده ای را که از اعانت به ظلم ناشی می شود، تلافی کند و در غیر این صورت، روحا و عملاً از مبادی دینی، و ارزشهای اصیل اسلامی، جدا شده، و به واقعیّتی فاسد، که این حاکمان در آن زندگی می کنند، پیوسته است.
واقعا چگونه ممکن است، امام علیه السلام اجازه دهد، با کسانی که جامه خلافت به تن کرده، و بر مسند جانشینی پیامبر خدا صلی الله علیه و آله نشسته، و با ارتکاب انواع تجاوزات اخلاقی و انحرافات عملی، محتوای قدسی رسالت الهی را به تباهی می کشانند همکاری شود، و با جباران و سرکشانی که با اعمال خلاف دین، و تبهکاریهای هولناک خویش، پرده حیا را پاره کرده و سدّ عفّت و پاکی را شکسته، و فاصله بین مردم و این تجاوزات و تباهیها را، از میان برداشته اند، اشتراک مساعی به عمل آید، و برای دستگاه خلافت اموی و عبّاسی، که کاخهای آن را مجالس میگساری و رقص و آوازه خوانی، و اجتماع ندیمه ها و انواع لهو
و لعب، آباد ساخته کار و خدمت شود، یکی از این سرکشان، وقاحت و بیشرمی را، به آن جا رسانید، که به یکی از امامان طاهرین علیهم السلام پیشنهاد کرد، در مجلس شراب او، شرکت کند، و این متوکّل عبّاسی بود، که به امام علیّ الهادی علیه السلام پیشنهاد کرد، و این خود کاشف
1) کافی، ج5، ص111.
نهایت هرزگی و بیشرمی، و نشانه فساد شدیدی است که در داخل دستگاه خلافت عبّاسی، وجود داشته است.
این حاکمان، موضعگیری مخالفانه امامان علیهم السلام را، در برابر دستگاه حکومت بی بند و بار خود می دانستند و چنان که در حدیثی ذکر شد، درباره کسانی که با آنها همکاری نمی کردند، دچار شک و تردید می شدند، و آنها را به تشیّع و همراهی با موضعگیری مخالفانه امامان علیهم السلام در قبال حکومت نسبت می دادند، و آنها را مخالف خود می شناختند.
خلافت اسلامی، در دوره اموی و عبّاسی، آن چنان دچار فاجعه انحراف و سقوط، و آلوده به اعمال خلاف دین شد، که اثرات آن در همه طبقات مختلف امّت اسلام، بروز کرد، و تباهی، و بی قیدی در برابر احکام الهی همه جا نمایان شد. واقعا کدام دستگاه خلافت اسلامی، در این دوره از زمان بود، که از ساز و آواز خنیاگران و مطربان چشم پوشیده، و شنیدن افسانه های شب هنگام، بدون حرکات مستانه، و عربده های مدهوشانه برای او دلنشین نباشد؟ و حقیقتا این کدام اسلام بود، که به این گروه خود کامه
اجازه می داد این گونه بلهوسانه بر مردم فرمانروایی کنند، با این احوال و اوضاع، چگونه
می توان انتظار داشت، که امامان علیهم السلام که نگهبانان حق، و پاسداران دینند، به خود و پیروان خویش، اجازه دهند، که کمترین مسؤولیّت و دخالتی را در چنین حکومتهای فاسدی که آن را دستهای آلوده به گناه، و یازیده به حرام، رهبری می کرد، به عهده گیرند.
موضع مخالف امامان علیهم السلام در برابر این حکومتها، در واقع دعوت آشکاری بوده است از مردم، برای پذیرفتن و رو آوردن، به تعالیم و احکام دین، و فریاد طنین اندازی
است، برای بیداری مردم که شاید به اوضاع فاسدی، که بر اثر هواپرستی و بی بند و باری
حاکمان و یاران آنها، در مسیر رهبری این امّت، پدید آمده آگاه شوند.
این بود برخی از ویژگیها و صفاتی که طبق روایات موجود می تواند تصویری از شخصیّت امام رضا علیه السلام را به دست دهد، و برای ما ممکن نیست، بتوانیم بر تمامی ارزشهای اصیلی که محتوای واقعی شخصیّت آن بزرگوار را مشخّص می سازد، آگاه شویم، زیرا حصول این مقصود، مستلزم وصول به نقطه اوجی است، که دسترسی بدان، از قدرت ما بیرون، و قلم از شرح آن ناتوان، و بیان از احاطه بر آن عاجز است.
امام رضا علیه السلام و واقفیان
اشاره
امام رضا علیه السلام بعد از شهادت پدرش، دچار موقعیّت اسفناک و دشواری شد که از هر جهت غم انگیز و موجب تأثّر آن حضرت بود، زیرا از یک سو حکومت با تمام دستگاههای خود در تلاش بود، که موجبات قتل او را فراهم کند، و از این حیث آن حضرت رنج می برد، و از سوی دیگر، شکاف عمیقی که موجب اختلاف میان اصحاب و یاران پدرش شده بود، او را دچار غم و اندوه کرده بود.
این اختلاف بر اثر اشاعه پدیده ای ساختگی به وجود آمد، مبنی بر این که امام موسی بن جعفر علیه السلام نمرده است، بلکه او زنده است و روزی می خورد، و همو قائم آل محمّد صلی الله علیه و آله است، و غیبت او همچون غیبت موسی بن عمران از قومش می باشد، و نتیجه این فکر، باعث وقوف امامت بر موسی بن جعفر علیه السلام و عدم انتقال آن به فرزندش امام رضا علیه السلام می گردید.
واقفیان نخستین
پدیده وقف را، برخی از بزرگان اصحاب امام موسی بن جعفر علیه السلام رواج داده اند، مانند علیّ بن ابی حمزه بطائنی، و زیادبن مروان قندی، و عثمان بن عیسی رواسی، و این سه تن،
نخستین کسانی شمرده می شوند که این مذهب را پدید آورده اند و نسبت به آن اظهار اعتقاد و برای آن دعوت کرده اند.
انگیزه های پیدایش جریان واقفی گری
تردیدی نیست، انگیزه پیدایش وقف و گرایش به آن ناشی از محض عقیده و درک
واقعیّت نبوده است، بلکه برخاسته از تمایلات مادّی، و دواعی نفسانی و دنیوی بوده، که
آنها را از راه راست منحرف ساخته است، و این که واقفیان متعذر شده اند، که در این باره، اخباری از امام صادق علیه السلام شنیده اند، بی گمان محتوای این اخبار را درنیافته اند، و عقل آنها از درک آن اخبار قاصر بوده است، و شاید هم در این امر تعمّد داشته اند، زیرا
امام موسی بن جعفر علیه السلام در دوران زندگی خود، معانی صحیح اخباری را که مدّعی شده اند، برای آنان بیان فرموده است.
در کتاب غیبت شیخ طوسی، از حسن بن حسن ضمن نقل حدیثی، روایت شده که گفته است:
به ابوالحسن موسی علیه السلام عرض کردم، پرسشی دارم.
فرمود: بپرس از امام خود.
گفتم: چه کسی را در نظر داری؟ زیرا من امامی جز شما نمی شناسم.
فرمود: علیّ فرزندم را، که کنیه خود را به او بخشیده ام.
گفتم: سرورم! مرا از آتش برهان، زیرا ابوعبداللّه علیه السلام فرموده است: شما قائم به این امر هستید.
فرمود: آیا من قائم نبوده ام؟ سپس فرمود: ای حسن! هر امامی که در میان امّت قائم و زنده است، قائم آن امّت است، و چون درگذشت، جانشین او قائم و حجّت است تا این که از آنها غایب شود، بنابراین ما همگی قائم هستیم و تو تمامی آنچه را میان خود و من
داری، به سوی فرزندم علیّ باز گردان، به خدا من این امر را برای او قرار نداده ام، بلکه
خداوند از جهت دوستی او برای وی مقرّر کرده است...(1).
این حدیث از چگونگی شبهه کسانی که به وقف گراییدند، پرده بر می دارد. و نیز مشخص می کند که پدیده وقف، مولود زمان پس از وفات امام موسی بن جعفر علیه السلام نبوده،
بلکه به سبب ورود روایاتی که محتوای آنها از نظر راویان مبهم بوده، در روزگار امام صادق علیه السلام نیز وجود داشته است، و امام علیه السلام در این حدیث اشتباه مدّعیان وقف را نسبت به مضمون این روایات بیان، و تأویل نادرست و کوته فهمی آنان را آشکار فرموده است.
1) غیبت، شیخ طوسی، تهران، کتابفروشی نینوی الحدیثه، بی تا، ص27.
امام موسی بن جعفر علیه السلام و محکومیت دیدگاه واقفیان
امام موسی بن جعفر علیه السلام با بیانات صریح و مکرّر خود، به این که امام پس از او، فرزندش علیّ علیه السلام است، کوشیده است بر نادرستی اندیشه وقف تأکید فرماید، و اضافه بر این گروهی از اصحاب و خاندان خود را بر این انتخاب، گواه گرفته است، از حیدربن ایّوب نقل شده، که گفته است:
در مدینه در محلّی از قبا بودیم که در آن جا محمّدبن زیدبن علیّ اقامت داشت، او دیرتر از موقعی که معمولاً ما را در آن جا دیدار می کرد وارد شد، به او گفتیم فدای تو
شویم، موجب دیر آمدنت چه بود؟
گفت: ابوابراهیم (موسی بن جعفر علیه السلام) ما را فرا خواند، و ما هفده نفر مرد از فرزندان علی و فاطمه علیهماالسلام بودیم که ما را گواه گرفت، بر این که علیّ علیه السلام فرزندش، در دوران زندگی و پس از مرگش وصیّ و وکیل اوست، و امر وصیّ او به سود یا زیان جایز و نافذ است.
سپس محمّدبن زید گفت: به خدا سوگند ای حیدر، ابوابراهیم علیه السلام امروز عقد امامت
را برای فرزندش علیّ علیه السلام بست، و بر شیعه است که پای بند به امامت او پس از ابوابراهیم علیه السلام باشد(1).
از عبداللّه بن حارث نقل شده، که گفته است: ابوابراهیم علیه السلام در پی ما فرستاد، و ما را نزد خود فرا خواند.
سپس فرمود: آیا می دانید چرا شما را در این جا گرد آورده ام؟
گفتیم: نه.
فرمود: گواهی دهید که این فرزندم علیّ، وصیّ من، سرپرست امور من، و پس از من جانشینم می باشد. اگر به کسی بدهی دارم، آن را باید از همین فرزندم بستاند، و اگر به
کسی وعده یا قراری داده ام، انجام آن را از او بخواهد و هرکس ناگزیر از دیدار من است،
از او نوشته ای بیاورد(2).
عبدالرّحمن بن الحجّاج گفته است: موسی بن جعفر علیه السلام فرزندش علی علیه السلام را وصیّ
خود قرار داد، و در این باره وصیّت نامه ای نوشت، و شصت تن از بزرگان اهل مدینه را بر آن گواه گرفت(1).
از این که امام علیه السلام در این نصوص صریح و از طریق اقدامات دیگر، بر وصایت فرزندش تأکید می کند و تصریح می فرماید که او هم ناگزیر از مرگ است، از نظر ما برای
جلوگیری از اندیشه وقف، و رد تکذیب کنندگان می باشد.
رسوایی سران واقفیان
برخی از سران وقف، و پدیدآورندگان آن، احادیثی را نقل کرده اند، که دلالت بر کذب مدّعای آنها در خصوص وقف دارد، که از آن جمله است:
از زیادبن مروان قندی روایت شده که گفته است:
«بر ابوابراهیم علیه السلام وارد شدم، و فرزندش علیّ علیه السلام نزد او بود، ابوابراهیم علیه السلام فرمود: ای زیاد! این، نامه اش نامه من، سخنش سخن من، و فرستاده او فرستاده من است، و سخن حق همان است که می گوید»(2).
احمدبن محمّد المیثمی که واقفی مذهب است، از محمّد بن اسماعیل بن فضل هاشمی روایت می کند، که گفته است:
«بر ابوالحسن موسی بن جعفر علیهماالسلام وارد شدم، آن حضرت به شدّت ناراحت بود، به او عرض کردم: اگر آنچه را از خدا می خواهیم پیش نیاورد، اتّفاق افتد، به چه کسی باید
مراجعه کنیم؟
فرمود: به فرزندم علیّ، نامه اش نامه من است، و او وصیّ و پس از من جانشینم می باشد»(3).
از غنام بن قاسم نقل شده که گفته است: منصوربن یونس برزج به من گفت:
بر ابوالحسن یعنی موسی بن جعفر علیهماالسلام وارد شدم، به من فرمود: آیا می دانی امروز چه کرده ام؟
عرض کردم : نه.
فرمود: فرزندم علیّ را، وصیّ و جانشین خود کرده ام بر او وارد شو، و به او تهنیت بگو و آگاهش کن که من تو را به این کار دستور داده ام.
گفت: من بر او (علیّ بن موسی علیه السلام) وارد شدم، و تهنیت گفتم، و او را آگاه کردم، که پدرت مرا به این کار دستور داده است پس از این منصور امامت علیّ بن موسی الرّضا علیه السلامرا، انکار و اموالی را که نزد او بود، با زور تصرّف کرد».(1)
آنچه در این حدیث جلب نظر می کند این است که امام علیه السلام پیش از آن که منصور سخن بگوید، درباره جانشین خود، با او گفتگو می کند، و سپس به او دستور می دهد، که بر فرزندش امام رضا علیه السلام وارد شود، و به او تهنیت گوید و آگاهش گرداند، که به دستور پدرش به خدمت او رسیده و تهنیت گفته است.
گویی امام علیه السلام در نظر دارد با این شیوه وظیفه عملی منصور را، در اعتراف به امامت فرزندش پس از او، به نحوی متوجّه وی گرداند، که بعدا نتواند آن را انکار، و یا در آن
توقّف کند، مگر این که راه تمرّد و عناد گیرد چنان که پس از این شد.
امام موسی بن جعفر علیه السلام و هشدار به واقفیان
در این جا موردی وجود دارد، که می توان گفت موجب برآشفتن امام علیه السلام علیه یکی از
سران واقفیان شده است، و این خود هشدار صریحی است، به آنانی که این فتنه را برپا کرده، و به آن دعوت کرده اند، از بطائنی نقل شده که گفته است:
به ابوالحسن (موسی بن جعفر علیه السلام) عرض کردم: پدرت ما را از جانشین پس از خودش خبر داده کاش شما هم خبر می دادی. بطائنی گفت، امام علیه السلام دست مراگرفت، و تکان داد سپس فرمود: «وَ ما کانَ اللّه لِیُضِلَّ قَوْمًا بَعْدَ اِذ هَداهُمْ حَتّی یُبَیِّنَ لَهُم ما یَتَّقُونَ...»(2)
گویی امام علیه السلام آینده را از نظر می گذراند، و به پایان کار این مرد و یاران او که افتادن در
1) اختیار معرفة الرجال معروف به رجال کشی، شیخ طوسی، تصحیح میرداماد، قم، چاپ بعثت، 1404ه . ق، ص 768.
2) تفسیر عیاشی، ج2، ص115 - توبه/ 115 . یعنی: چنان نبود که خداوند قومی را، پس از آنکه آنها را هدایت کرد و ایمان آوردند گمراه (و مجازات) کند؛ مگر آنکه اموری را که باید از آن بپرهیزند برای آنان بیان نماید...
عمق پرتگاه ضلالت و گمراهی است می نگرد، سپس دست او را می فشارد، و آیه ای از قرآن شریف را می خواند، که اشاره دارد به این که انحراف اینها پس از اتمام حجّت بر آنان خواهد بود.
همچنین امام علیه السلام به جنبش واقفیها، پس از درگذشت خودش، آشکارا اشاره می فرماید، و معتقدان به آن را سرزنش، و دین آنها را باطل و ضلالت، اعلام می فرماید،
چنان که محمّدبن سنان در روایت خود از آن حضرت گفته است: «بر ابوالحسن (موسی بن جعفر علیه السلام) وارد شدم، و این یک سال پیش از آن بود، که به عراق فرستاده شود، و فرزندش علیّ علیه السلام در حضورش بود.
امام علیه السلام فرمود: ای محمّد.
عرض کردم : بلی.
فرمود: امسال جریانی روی خواهد داد از آن بی تابی مکن، سپس سر به زیر انداخت، و دست خود را برزمین زد، پس از آن سرش را به طرف من بلند کرد و فرمود: «یُضِلُّ اللّه الظالِمینَ و یَفْعَلُ اللّه مایَشاءُ»(1)عرض کردم: فدایت شوم، جریان چیست؟
فرمود: «هرکس در حقّ این فرزندم ستم، و امامتش را پس از من، انکار کند، همچون
کسی است که در حقّ علیّ بن ابی طالب علیه السلام ستم، و امامت او را پس از پیامبر صلی الله علیه و آله انکار کرده است.
از این سخن دریافتم، که امام خبر مرگ خود را به من می دهد، و به فرزندش دلالت می فرماید»(2).
انگیزه های مادّی واقفیان
چنان که تاریخ می گوید، کسانی که این فتنه را برانگیخته، و این اختلاف را به وجود آورده اند، از کارگزاران امام موسی بن جعفر علیه السلام و خزانه داران اموالی بودند، که از شیعیان جمع آوری می شد، و هنگامی که امام علیه السلام به شهادت رسید نزد ابوحمزه بطائنی سی هزار
دینار، و نزد زیادبن مروان قندی هفتاد هزار دینار، و نزد عثمان بن عیسی رواسی سی هزار دینار و شش کنیزک بود.
تمایلات نفسانی و انگیزه های شیطانی آنها را از تسلیم این اموال به فرزند امام علیه السلام و جانشین پس از او بازداشت و آنانرا برانگیخت که مرگ امام موسی بن جعفر علیه السلام را انکار کنند، و او را زنده و در نزد پروردگارش مرزوق بدانند، و اموال را نگه دارند، تا باز گردد و به او تسلیم کنند.
از احمدبن حمّاد روایت است که گفت: یکی از کارگزاران امام علیه السلام عثمان بن عیسی
است، که در مصر بود، واموال بسیاری از جمله شش کنیز درنزد او بود.
ابوالحسن الرّضا علیه السلام درباره کنیزکان و اموال به او پیغام فرستاد. در پاسخ نوشت، پدرت نمرده است.
امام علیه السلام به او پاسخ داد، که او مرده، و میراث او را قسمت کرده ایم و در صحّت خبر مرگ او تردید نیست و بر عثمان اقامه حجّت فرمود، عثمان بن عیسی در جواب نوشت: اگر پدر تو نمرده، تو را در این اموال حقّی نیست، و اگر چنان که می گویی مرده است او به من دستوری نداده که چیزی از این اموال را به تو بدهم. و من کنیزکان را آزاد کرده به
شوی داده ام.
در روایت کتاب غیبت شیخ طوسی چنین است: پدر تو نمرده، و او زنده و پاینده است، و هر کس بگوید مرده است او یاوه گفته است(1).
علیّ بن ابی حمزه بطائنی، و زیاد قندی، به دنبال پیگیری امام علیه السلام برای استرداد اموال و مطالبه از آنها کوشیدند که در برابر امام علیه السلام بایستند، و وجود هرگونه اموالی را نزد خود انکار کنند، لیکن یونس بن عبدالرّحمن، یعنی همان کسی که این دو نفر سعی کردند، با دادن مال او را فریب دهند، و در جرگه واقفیها در آورند، پرده از کار اینها بر می دارد، و آنها را دزدان و غصب کنندگان اموال امامت، معرّفی می کند. یونس می گوید:
هنگامی که ابوابراهیم علیه السلام وفات یافت، در نزد هریک از کارگزاران آن حضرت، اموال زیادی بود، و همین امر سبب شد، که به طمع تصرّف این اموال، مرگ آن حضرت را انکار کنند، و مدّعی وقف و ختم امامت شوند، چنان که در نزد زیاد قندی هفتاد هزار
1) عیون اخبارالرّضا؛ ج1، ص113؛ غیبت شیخ طوسی، ص 43.
دینار، و نزد علّی بن ابی حمزه بطائنی سی هزار دینار بود، و من هنگامی که این وضع را
مشاهده کردم و حق را شناختم، و آنچه را درباره ولایت و امامت ابوالحسن الرّضا علیه السلام می دانم دانستم، و به دعوت مردم برای رو آوردن به سوی او پرداختم، این دو تن در پی من فرستادند وگفتند: انگیزه تو در این کار چیست؟ اگر خواهان دارایی هستی ما تو را بی نیاز می کنیم، و ده هزار دینار تعهّد کردند، و گفتند از این رویّه باز گرد، امّا من خودداری کردم، و به آنها گفتم از امامان صادقین علیهماالسلام به ما روایت رسیده که فرموده اند: هنگامی که بدعتها آشکار شود، بر عالم است که علمش را اظهار کند، و اگر آشکار نکند، از نور ایمان تهی شود... و من در هیچ حالی، جهاد در راه دین خدا را رها نمی کنم، اینها به من دشنام دادند، و کینه مرا به دل گرفتند(1).
امام رضا علیه السلام و پرده برداری از راز واقفیان
امام رضا علیه السلام در یکی از نامه های خود به بزنطی، انگیزه های این دعوت، و اغراض این گروه را چنین بیان می فرماید: امّا ابن السّراج، آنچه او را به مخالفت، و خروج از
فرمانبرداری، برانگیخته این است که او به اموال زیادی که متعلّق به ابوالحسن (موسی بن
جعفر علیه السلام) بوده تجاوز، و در زمان حیات او آنها را تصرّف کرده است، و اکنون هم از تسلیم آنها به من خودداری و وجود آن اموال را انکار می کند، در حالی که مردم همگی بی هیچ انکار بر رد اموالی که نزد آنهاست به من، اتّفاق دارند، پس از حادثه شهادت ابوالحسن (موسی بن جعفر علیه السلام) این مرد، جدایی علی بن حمزه و یارانش را از من مغتنم شمرد و شروع به تعلّل و بهانه جویی کرد، و به جان خودم سوگند که نافرمانی او هیچ سببی جز این ندارد، که مال را تصرّف و از میان برده است.
امّا ابن ابی حمزه، او نادانسته به تأویل چیزی پرداخت که از دانش آن بی بهره بود، و نادانیهای خود را هم به مردم عرضه و در آن پافشاری کرد، اکنون ناخوش می دارد که خویشتن را دروغگو شمارد، و گفتارهای نادرست و تأویلات جاهلانه خود را باطل اعلام کند، او نمی داند اگر پدران مرا
1) عیون اخبارالرّضا، ج1، ص312.
در این امر تصدیق نکند، ممکن است او هم مانند
سفیانی و امثال او، شناخته شود، وی به یارانش گفته است، که چیزی از اقوال پدران مرا
رد نکرده است، امّا چون دانش او از فهم حقایق و درک مطالب قاصر است، در فتنه و یا شبهه افتاده، و از آنچه گریزان بوده، به آن دچار شده است(1).
این که امام علیه السلام اشاره نفرموده است، که تصرّف اموالی که نزد بطائنی و یاران او بوده، انگیزه اصلی آنها در ایجاد این انحراف بوده است، مانع این نیست که ما همین را سبب اصلی پیدایش این پدیده انحرافی بدانیم، زیرا در این نامه امام علیه السلام تنها در مقام دفع دلایل، و رد بهانه های این منحرفان است.
امّا ابن سرّاج چون بهانه ای نیاورده و دلیلی اقامه نکرده، امام علیه السلام با ذکر این که در زمان حیات پدرش اقدام به تصرّف و برداشت اموال کرده، تنها او را مورد اعتراض و سرزنش قرار داده است.
اعتراف یکی از سران واقفیان
و از جمله دلایل این که ادّعای و اقفیها، امری اعتقادی و قلبی نبوده است، بلکه این گروه صرفا برای اشباع هوای نفس خود، این انحراف را به وجود آورده اند، اعتراف یکی از این کارگزاران اموال است در هنگام مرگ خود، به این که با نگهداری اموال و عدم تسلیم آنها به امام رضا علیه السلام کار بسیار زشت و شنیعی را مرتکب شده است.
در کتاب غیبت طوسی است، که حسین بن فضّال گفته است: من نزد عمویم علیّ بن حسین بن فضّال، پیرمردی از اهالی بغداد را می دیدم، که با یکدیگر شوخی می کردند.
یک روز به عمویم گفت: ای گروه شیعه (یا این که گفت رافضه) در دین از شما بدتر وجود ندارد.
عمویم گفت: برای چه؟ خدا تو را لعنت کند؟
گفت: من همسر دختر احمدبن ابی بشر سرّاج هستم، هنگامی که مرگ او فرا رسید به من گفت: ده هزار دینار متعلّق به موسی بن جعفر علیه السلام به امانت نزد من بوده است، و پس از مرگ او، از تسلیم این وجه به فرزندش خودداری کردم و گواهی دادم که او نمرده است، شما را به خدا مرا از آتش برهانید، و این پول را به امام رضا علیه السلام برسانید، به خدا سوگند ما حتّی دیناری از این وجه را از دارایی او محاسبه و پرداخت نکردیم، و او را رها
1) قرب الاسناد، ص351.
کرده ایم که وارد آتش جهنّم شود(1).
شیوع شبهه وقف و اهمیّت آن
واقفیان گروهی از پاکدلان و ساده اندیشان اصحاب امام علیه السلام را فریفتند، و شبهات و تشکیکاتی را نزد آنها عنوان کردند، در نتیجه اینها به واقفیان گرویدند، و باطل آنها را پذیرفتند، و به اطاعت آنها درآمدند، آنان عبارت بودند از: عبدالرّحمن حجّاج، رفاعه بن
موسی، یونس بن یعقوب، جمیل بن درّاج، حمّادبن عیسی، احمدبن محمّدبن ابی نصر،
حسن بن علی وشّاء و امثال اینها، که همه از بزرگان اصحاب اهل بیت علیهم السلام به شمار می آمدند، لیکن اینها بعدا از مذهب وقف برگشتند، و به امامت امام رضا علیه السلام اعتراف کردند، امّا برخی از کسانی را که با دادن مال فریب داده، و به طریقه خود درآورده بودند،
دلیل و حجّت برای آنها سودی نداشت، و همچنان در گمراهی خود باقی ماندند، و به همین حال مردند، مانند حمزه بن بزیع که امام رضا علیه السلام از او به بدبخت و شقیّ تعبیر فرموده است.
از ابراهیم بن یحیی بن ابی البلاد نقل شده که گفته است:
امام رضا علیه السلام فرمود: آن حمزه بن بزیع بدبخت چه کار کرد؟
عرض کردم: او همان است که از پیش بوده است.
امام فرمود: او گمان می کند، پدر من زنده است، اینها امروز شک می کنند، و فردا بی دین و زندیق خواهند مرد، صفوان گفته است، در پیش خود گفتم، اینها را می شناسم که در شک و تردیدند، چگونه ممکن است بی دین و زندیق بمیرند، دیری نگذشت، که شنیدم یکی از اینها در هنگام مرگش گفته است: او به پروردگاری که او (موسی بن جعفر علیه السلام) را میرانیده کافر است. این گواهی است بر صدق فرمایش امام رضا علیه السلام(2).
امام رضا علیه السلام در مبارزه با واقفیها رنج فراوان تحمّل فرمود، یاوه گوییها و اوهام پوچ آنها را مردود اعلام کرد و از انگیزه های شیطانی و هوسهای نفسانی آنها، پرده برداشت،
و آنها را در پیش همه رسوا کرد، تا نفوس ضعیف و سست اعتقاد، فریب نخورند، و در
دام آنها گرفتار نشوند.
سرگردانی برخی از واقفیان
از تفرقه گراییهای شگرف اینها یکی این است که برخی از آنان پس از وفات امام موسی بن جعفر علیه السلام احمد فرزند او را به امامت برداشتند، ولی هنگامی که در قیام ابن طباطبا بر ضدّ حکومت عبّاسی، احمد به همراه ابی السّرایا خروج کرد، این کار را زشت
شمردند، و از او برگشتند، و دوباره به طریقه وقف عود کردند، و به امامت حضرت رضا علیه السلام که جانشینی پدرش را داشت، معترف نشدند. محمّدبن احمدبن اُسَیْد گفته است که:
هنگامی که ابوالحسن (موسی بن جعفر علیه السلام) به شهادت رسید، ابراهیم و اسماعیل فرزندان ابی الاسمال گفتند: ما نزد احمد فرزندش می رویم، مدّتی هم با او رفت و آمد داشتند، هنگامی که ابوالسّرایا خروج کرد، احمدبن ابوالحسن نیز او را همراهی کرد، ما
نزد ابراهیم و اسماعیل آمدیم، و به آنها گفتیم: این مرد با ابوالسّرایا خروج کرده است،
درباره او چه می گویید؟ آنان این کار او را زشت شمردند، و برگشت خود را از او اعلام
کردند و گفتند: ابوالحسن (موسی بن جعفر علیه السلام) زنده است، و ما همچنان معتقد به وقف هستیم، محمّدبن احمدبن اسید گفته است که اسماعیل بر حالت شک زندگی را بدرود گفت(1).
فتنه واقفیها مدّت نسبتا درازی ادامه یافت، واختلاف و کشمکش میان آنها و فرقه ناجیه تا آن زمان که خداوند سقوط و انقراض آنها را مقدّر کرده بود، در اوج خود بود، و چون این پدیده براساس درستی استوار نبود، نتوانست مدّتی طولانی پایداری کند، و از میان رفت.
1) رجال کشیّ، ص771.
امام رضا علیه السلام و خلفا
اشاره
مدّتی از روزگار زندگانی امام رضا علیه السلام همزمان با خلافت هارون الرّشید بود، و در این زمان است که مصیبت دردناک پدرش، و دیگر مصیبتهای اسفبار علویان اتّفاق افتاده است.
امام علیه السلام پس از شهادت پدرش از آسیب اعمال وابستگان و سرسپردگان دربار خلافت، و کسانی که می کوشیدند با برانگیختن و وادار کردن خلیفه به سرکوبی و ریشه کن کردن دشمنانش، دوستی و همدلی خود را با خلفا ابراز کنند، مصون نماند، اینها
برای این که به دستگاه خلافت تقرّب جویند، و عطوفت آن را متوجّه خود سازند، و موقعیّت خود را تحکیم بخشند، و امتیازات عالی به دست آورند، این رویّه را دنبال می کردند.
کوشش برای کشتن امام علیه السلام
جعفربن یحیی می گوید: از عیسی بن جعفر شنیدم، هنگامی که هارون از رقّه رهسپار مکّه بود، به او می گفت: به یاد آور که درباره خاندان ابوطالب سوگند خوردی، که اگر یکی از آنها پس از موسی، مدّعی امامت شود، پس از حبس گردن او را بزنی، اینک علی فرزندش مدّعی این امر است، و آنچه درباره پدرش گفته می شد درباره او می گویند.
هارون با خشم به من نگریست و گفت: چه فکر می کنی، می خواهی همه آنان را بکشم...؟
موسی بن مهران گفته است: هنگامی که این را از جعفربن یحیی شنیدم، نزد حضرت
رضا علیه السلام روانه شدم، و او را بدان آگاه کردم.
امام رضا فرمود: مرا با اینها چه کار است؟ به خدا سوگند اینها نمی توانند، هیچ آسیبی به من برسانند.
تحریک خلفا برای سرکوب مخالفان، در حد متوازن و معقولی متوقف نمی شد، و گاهی به مرحله خطرناکی می رسید، هارون الرّشید برای شنیدن این تحریک ها، گوشهای شنوایی داشت، این ثابت است که عداوت برمکیان با اهل بیت علیهم السلام از همه مردم بیشتر، و کینه آنها نسبت به خاندان پیامبر صلی الله علیه و آله از همه فزونتر بود، چنان که نقل شده یحیی بن خالد برمکی بود که دستور کشتن امام موسی بن جعفر علیه السلام را داد(1)، و این همان هنگام بود که خلافت عبّاسی در زیر سایه رحمت و شفقت آنها اداره می شد(2).
امام رضا علیه السلام انتقامی را که خداوند از خاندان برمک گرفت، و آنها را خوار و نابود ساخت، سبب آن را ظلم و ستم شدیدی بیان فرمود، که از آنها به امام موسی بن جعفر علیه السلامرسید(3).
در این مورد کافی است بدانیم که یحیی بن خالد بود، که زمینه توطئه قتل امام کاظم علیه السلامرا، نزد هارون فراهم ساخت و از ضعف نفس و سادگی برخی از علویان، در این مورد بهره برداری کرد، و او را به این کار برانگیخت(4). و کینه توزانه هارون را بر آن داشت که امام رضا علیه السلام را، نیز به پدرش ملحق کند، چنان که روزی به او گفت:
این علیّ فرزند موسی بن جعفر علیه السلام جانشین پدر شده، و مدّعی امامت است.
هارون گفت: آنچه به پدرش کردیم برای ما بس نیست، تو می خواهی همه آنان را بکشیم(5)؟
هارون سخن او را با پاسخی که نمایانگر عظمت فاجعه ای است، که درون او را پرکرده، رد می کند، و با این واژه ها، از پیکاری تمام نشدنی که در ژرفای وجود او در
جریان است، پرده بر می دارد، آری بس است او را گناه کشتن نفس پاک امام موسی بن جعفر علیه السلامکه تا زمانی که خشنود و مطمئن به لقای پروردگار خود شتافت، و رسالت خود را با امانت و اخلاص به پایان برد، او را به انواع رنج و بلا مبتلا گردانید، و دیگر این ستمگر سرکش توان تحمّل وبال گناهی بیش از این را ندارد، و چه گناهی بزرگ و سنگین!
هارون و کشتن امام
کوششهای فراوانی که از هر طرف، در تحریک هارون برای کشتن امام رضا علیه السلام می شد، بالاخره حسّ انتقامجویی او را برانگیخت، و خوی درّندگی و انسان کشی او را به
جنبش آورد، چنان که از ابوصلت هروی است که گفته است: یک روز امام علیه السلام در منزل خود نشسته بود، ناگهان فرستاده هارون درآمد، و عرض کرد، امیرالمؤمنین را اجابت فرمای، امام علیه السلام از جا برخاست و فرمود: ای اباصلت، او در این هنگام مرا برای امر مهم و ناگواری طلبیده است، ولی به خدا سوگند، به سبب دعایی که از جدّم پیامبر خدا صلی الله علیه و آله در نزد خود دارم، او نمی تواند کمترین گزندی به من برساند.
ابوصلت گفته است، من با او همراه شدم، تا این که بر هارون وارد شد، به محض این که نظر امام علیه السلام بر هارون افتاد، آهسته آن دعا را خواند، پس از آن در پیش روی هارون قرار گرفت، هارون به او نگریست، و گفت ای اباالحسن: من دستور پرداخت یک صد هزار درهم در وجه شما داده ام، نیازهای خانواده خود را برای من بنویس، و هنگامی که امام علیه السلام او را ترک کرد، هارون از پشت سر به او می نگریست و می گفت، من چیزی را خواستم، و خدا چیز دیگر را، و آنچه را خدا می خواهد نیکوتر است.(1)
امام علیه السلام به وسیله کلماتی که از جدّش پیامبر خدا صلی الله علیه و آله به او رسیده بود، برای دفع شرّ این طاغی به خدا پناه برد و از او یاری خواست، و خداوند نیز شرّ این ستمگر را، از او
دور گردانید، و هارون هم هنگامی که می دید قضای الهی اراده او را دگرگون کرده است، با گفتن آنچه خدا می خواهد خوبتر است، درون ملتهب خود را آرامش داد.
1) بحارالانوار، ج49، ص116.
اقدامات مخلصانه
در قبال این کوششهای خصمانه، اقدامات مخلصانه ای نیز برای رفع خطر از امام رضا علیه السلام جریان داشت، و این اقدامات به وسیله گروهی از اصحاب آن حضرت، که رنجهای سخت دوران پدرش را مشاهده کرده و ستمها و بلاهای آن جبّار طاغی را نسبت به پدرش امام کاظم علیه السلام دیده بودند، انجام می شد، و این اقدامات کلاًّ متوجّه این بود، که از امام علیه السلام درخواست می کردند امر امامت خود را اظهار نکند، و از تصریح به آنچه توجّه حکومت را به سوی او معطوف می دارد، و آن را به انتقامجویی و آزار و قتل وی وادار می کند، پرهیز فرماید، امّا امام علیه السلام با وثوق و اطمینان تمام، به این درخواستها و کوششها اعتنا نمی فرمود، و تلاشهای آنها را بی اثر می دانست، زیرا از طریق پدرانش به او رسیده
بود، که هارون نمی تواند هیچ گزندی به او برساند، و بر این، یقین و اطمینان داشت.
از صفوان بن یحیی نقل شده که گفته است: هنگامی که ابوالحسن موسی علیه السلام به دیار باقی شتافت، و امام رضا علیه السلام سخن از امامت خود گفت، بر او بیمناک شدیم، و عرض کردیم: تو امر بزرگی را اظهار می کنی، و ما بر جان تو از این طاغی بیمناکیم.
امام علیه السلام فرمود:
او هر کاری بکند، نمی تواند بر من دست پیدا کند(1).
همچنین محمّدبن سنان گفته است:
در روزگار خلافت هارون، به ابوالحسن الرّضا علیه السلام عرض کردم: تو در جای پدر خویش نشسته و امامت خویش را آشکار کرده ای، در حالی که خون از شمشیر هارون
می چکد.
امام علیه السلام فرمود : این سخن پیامبر خدا صلی الله علیه و آله مرا بر این داشته، که فرموده است: اگر ابوجهل بتواند مویی از سر من کم کند همه گواهی دهید، که من پیامبر خدا نیستم.
و من به شما می گویم: اگر هارون مویی از سر من کم کند، من امام نیستم(2).
نیّت های غرض آلود
برخی از اصحاب پدرش امام کاظم علیه السلام که بعدا طریقه وقف را به وجود آوردند، آن حضرت را از این که آشکارا برای خود دعوت، و اظهار امامت می کرد، برحذر می داشتند، و امام رضا علیه السلام به آنان پاسخ می داد، باکی نیست، و بیم این که هارون دست شرارت به سوی او دراز کند، موردی ندارد.
هدف اینها جز این نبود، که امام را از دعوت به خویش و اظهار امامت، باز دارند تا بتوانند مذهب خود را، مبنی بر این که امام قائم امام موسی بن جعفر علیه السلام است که زنده
است و روزی می خورد، به پیش برند، چنان که در بخش مربوط به واقفیان شرح داده ایم.
اکنون به آنچه ابومسروق درباره گفتگوی امام رضا علیه السلام با یکی از این واقفیان، روایت
کرده توجّه کنیم: گروهی از واقفیان، که از آن جمله علیّ بن ابی حمزه بطائنی، و محمّدبن
اسحاق بن عمّار، و حسین بن عمران، و حسین بن ابی سعید مکاری بودند، بر امام رضا علیه السلام وارد شدند.
علیّ بن حمزه عرض کرد: قربانت شوم، به ما خبر ده حال پدرت چگونه است؟
امام علیه السلام فرمود : بر او درود باد، در گذشته است.
عرض کرد : چه کسی را وصیّ و جانشین خود قرار داده است؟
فرمود : مرا.
عرض کرد : شما چیزی را می گویی که هیچ یک از پدرانت، تا علیّ بن ابی طالب علیه السلام، نگفته است.
فرمود : لیکن آن را بهترین و برترین پدرانم، پیامبر خدا صلی الله علیه و آله فرموده است.
عرض کرد : آیا از اینان برجان خویش بیم نداری؟
فرمود : اگر برجان خویش بترسم، به آن کمک کرده ام، همانا ابولهب نزد پیامبر خدا صلی الله علیه و آلهآمد، و او را تهدید کرد، پیامبر خدا صلی الله علیه و آله فرمودند: اگر از جانب تو خراشی بر من وارد شود، من دروغگویم، و این نخستین آیه و نشانه ای بود، که رسول خدا صلی الله علیه و آله بر صدق رسالت خود ظاهر کرد، و این که می گویم: اگر از جانب هارون خراشی به من برسد، من دروغگویم، نخستین نشانه صدق امامت من است که برای شما ظاهر می کنم.
حسین بن مهران عرض کرد: اگر آن چه را می فرمایی، آشکارا بیان کنی، خواسته ما
برآورده است.
امام فرمود: خواسته شما چیست؟ آیا می خواهید نزد هارون بروم، و به او بگویم من امام هستم، و تو هیچ کاره ای.
پیامبر خدا صلی الله علیه و آله در آغاز رسالت خود چنین نکرده است، و آنچه را به ابولهب فرموده تنها به خانواده و دوستان و افراد مورد وثوق خود فرموده است، و شما امامت پدران مرا
اعتقاد دارید، و می گویید: تقیّه مانع است از این که علیّ بن موسی بگوید، پدرم زنده
است، چطور من تقیّه نمی کنم از این که بگویم امام هستم، ولی تقیّه می کنم که اگر پدرم
زنده بود، بگویم زنده است(1).
صدق خبر امام رضا علیه السلام به ثبوت رسید، و بالاخره هارون مرد، بدون این که بتواند، هیچ گزندی به آن حضرت برساند.
یک رویداد غم انگیز دیگر
یکی از حوادث ناگواری که امام رضا علیه السلام در زمان خلافت هارون، با آن روبرو شد، و یادآور مصیبتهای سختی است که در دوران خلافت منصور پیاپی بر علویان وارد شده بود، این است که محمّدبن جعفر در مدینه بر ضدّ حکومت عبّاسیان قیام کرد. هارون
سپاهی به سرداری جلّودی، برای سرکوب او، به مدینه روانه کرد، و به او دستور داد که اگر بر محمّدبن جعفر دست یابد گردن او را بزند، و هارون به این حد هم اکتفا نکرد، و به جلّودی دستور داد، به خانه های علویان یورش برد، و داراییها و لباس و زیور زنان را غارت کند، و حتّی یک جامه بر تن زنان باقی نگذارد.
جلّودی بر آن شد، که امر هارون را خود اجرا کند، از این رو با سواران خویش، به خانه امام علیه السلام هجوم آورد، هنگامی که نظر امام علیه السلام بر او افتاد، دستور فرمود همگی زنان، در یک خانه گرد آمدند و خود بر در خانه ایستاد، جلّودی به امام علیه السلام عرض کرد، من
مجبورم درون خانه شوم و همان گونه که امیرالمؤمنین دستور داده است لباس از تن زنان بیرون کشم امام علیه السلام فرمود، این کار را من می کنم، و سوگند می خورم که همان گونه که می گویی انجام دهم، و پیوسته امام علیه السلام قول و سوگند خود را تکرار فرمود تا جلّودی
1) عیون اخبارالرّضا، ج1، ص231.
آرام شد و موافقت کرد.
امام علیه السلام درون منزل شد، و اموال موجود در خانه، و آنچه دارایی زنان بود ازلباس و گوشواره و خلخال و جز آنها کم یا زیاد همه را جمع آوری فرمود و به او تحویل داد، این
رویداد اگر درست باشد، از رفتار هارون با علویان، دور و شگفت آور نیست، زیرا هارون سینه اش پر از کینه و دلش مملوّ از دشمنی با علویان بود، و از جمله آنچه ما را وادار
می کند بر وقوع این صحنه های غم انگیز، و صدور این مظالم و ستمگریها از هارون، صحّه بگذاریم، گفتار ابن اثیر است که نقل می کند هنگامی که هارون در حال احتضار، و مرگ گریبان او را گرفته بود، پیوسته می گفت، وای از رسوایی من نزد پیامبر خدا، وای از
کردار زشت من نزد رسول خدا(1).
این بیان اشاره روشنی است بر ستمها و بلاها و مصیبتهای بزرگی که این ستمگر بر اهل بیت پیامبر علیه السلام وارد ساخت و نمایانگر پشیمانی تلخی است، که در این ساعت آخر عمر، اعماق وجود او را به درد آورده است.
امام رضا علیه السلام در روزگار خلافت امین
تاریخ نشان نمی دهد، که در دوران خلافت امین، حکومت با امام علیه السلام برخوردی داشته باشد، شاید بدین علّت بوده است، که در این زمان جوّ تردید و تزلزل بر حکومت، سایه افکنده، و اختلافات داخلی، خانواده عبّاسی را به تفرقه خطرناکی کشانده بود، به
طوری که امین برادر خود مأمون را، از ولایتعهدی خلع، و فرزندش موسی را بدین سمت برگزید، و این به صوابدید فضل بن ربیع بود، که مأمون پیش از این با او اظهار مخالفت کرده بود، و از او کینه در دل داشت، و از آینده خود در صورت انتقال خلافت به
مأمون بیمناک بود(2).
این تزلزل و اضطراب باعث شد، که امین و دستگاه حکومت او، از توجّه به سوی امام علیه السلامو پیگیری امر او باز ماند، از این رو می توانیم این دوره را در زندگی امام علیه السلام دوران آرامش بنامیم، که شرایط زمان برای آن حضرت فراهم کرده بود، تا فرصت یابد،
به رسالتی که در نشر مبادی صحیح اسلامی، میان افراد امّت، برعهده دارد قیام و اقدام
فرماید.
امام رضا علیه السلام در روزگار خلافت مأمون
امّا آن دوره از زندگانی امام علیه السلام که همزمان با خلافت مأمون است، مهمترین ادوار
تاریخ حیات آن بزرگوار به شمار است، و شخصیّت امام علیه السلام در بروز حوادث و دگرگونیهای اوضاع این دوره و انعکاس آنها در میان جامعه آن روز تأثیر آشکار داشته است.
بنابراین پیش از هر چیز، لازم است اسباب و عللی را که باعث شد شخصیّت امام علیه السلام به نحو بارزی، در گذرگاه حوادث و وقایع این زمان، قرار گیرد، به طور اجمال عرضه بداریم، سپس از نظر این که مأمون مرکز قدرت، و محور سیاستهای جاری این عصر بوده است، چگونگی شخصیّت و ویژگیهای او را نیز بررسی کنیم، و برای تکمیل این بحث،
ممکن است ناگزیر شویم، شخصیّت افرادی را که در این دوره، نقش مهمّی را ایفا کرده، و در به راه اندازی چرخ سیاستهای این عصر اثر داشته اند نیز مورد تحقیق قرار دهیم.
شخصیّت مأمون
تردیدی نیست که مأمون از نیرومندترین، باهوشترین، دانشمندترین و میانه روترین خلفای دوره اوّل عبّاسی است، او در زمان خلافت خویش، علم و دانش را ترویج کرد، و پایگاه دانشمندان را بالا برد، و آنها را به خود نزدیک ساخت، و مجالس بحث و مناظره آزاد، با آنان تشکیل داد، و این به سبب شیفتگی و علاقه او، به توسعه علوم و معارف بود، به تشیّع اظهار تمایل می کرد، و علی علیه السلام را احقّ و افضل از دیگران می دانست، ارباب حدیث مناظره ها و مباحثه های طولانی او را، با گروهی از دانشمندان حدیث و علمای اهل سنّت و کلام نقل کرده اند، که دلالت دارد بر روشنی و وسعت اندیشه، و داشتن ایده و نیرومندی و پایداری او در دفاع از آن.
تشیّع مأمون
درباره مذهب مأمون اختلاف است، برخی او را شیعه دانسته اند، و بعضی گفته اند اظهار تمایل و گرایش او به این مذهب، به خاطر حضرت رضا علیه السلام و رعایت احساسات دیگر علویان بوده است، و لیکن بررسی احوال او، چیز دیگری را نشان می دهد، شاید مباحثات و اسلوب جالب او، در رد نکات مثبت اقوال مخالفان، شکّی باقی نگذارد، که او ایده تشیّع را پذیرفته است، علاوه بر این گرایشهای روشن دیگری، که در خلال احوال
از او دیده شده، نظر ما را تأیید می کند، که از آن جمله است، اعتقاد او به مخلوق بودن
قرآن، که در این خصوص، به فقها سخت می گرفت، و از آنان می خواست، که همین قول را تبلیغ کنند، و چنان که می دانیم، در آن روزگار موضوع حادث یا قدیم بودن قرآن، سروصدا و غوغای بزرگی را در جهان اسلام، برپا کرده بود، که این حادثه را «محنت قرآن مجید» نام نهاده اند، پدرش هارون، با مخلوق بودن قرآن، مخالف بود، و معروف
است هنگامی که به او گفتند بشرالمریسی قایل به مخلوق بودن قرآن است، گفت اگر به او دست یابم، گردنش را می زنم(1).
دیگر از گرایشهای مأمون، اعتقاد او به جواز نکاح متعه است، که در اثبات آن استدلال می کرد، و خلیفه دوّم را که امر به تحریم آن کرده بود، محکوم می داشت، چنان
که تاریخ نویسان آن را نوشته اند.
و دیگر قول او به برتری و تفضیل علی علیه السلام است بر دیگر صحابه، و این که پس از پیامبر خدا صلی الله علیه و آله او احقّ و از همه کس به خلافت شایسته تر بوده است.
و دیگر اقدام جالب اوست، به این که طعن و لعن معاویه را مرسوم داشت، و آن را بر همه مردم لازم شمرد، و اعلان کرد هرکس معاویه را به نیکی یاد کند، ذمّه اش از او بری
است، و همانا بهترین مردم پس از پیامبر صلی الله علیه و آله علیّ بن ابی طالب علیه السلام است(2)، و این اقدام
مناسب و شایسته ای بود، در برابر کردار زشت معاویه، که ناسزاگویی و لعن بر علی علیه السلام را سنّت قرار داد، و تا زمان عمربن عبدالعزیز ادامه داشت، و در این زمان که مردم توانستند ناخشنودی و کراهت خود را از این عمل اظهار کنند، به منظور تحکیم پایه های
لرزان حکومت اموی، آن را منسوخ کرد.
و دیگر از کارهای مأمون توجّه او به علویان و عطوفت با آنان بود، علویان فدک را از او مطالبه کردند، و او آن را به آنها برگردانید، و عمل پیشینیان خود را در غصب و تصرّف
آن محکوم کرد چنان که پاسخ او به بنی هاشم گواه این معناست:
«وای بر شما، بنی امیّه هرکس را از آنان که می توانست شمشیر کشد کُشت، و ما بنی عبّاس همه آنان را کشتیم، از بیشتر هاشمیان پرسیده خواهد شد، شما به چه گناهی کشته شدید، همچنین همین سؤال خواهد شد از نفوسی که زنده به دجله و فرات انداخته شدند، و یا زنده در بغداد و کوفه مدفون گردیدند»(1).
تشیّع مأمون بر اثر عوامل متعدّدی بود، از جمله این که او در کودکی، از تربیت مربّی
شیعی برخوردار بود، و اندیشه تشیّع و دوستی علی علیه السلام و خاندانش، در اعماق وجود او راه یافته و تأثیر کرده بود، در بزرگی نیز در سرزمین خراسان، که بیشتر مردم آن شیعه و دوستدار اهل بیت علیهم السلام بودند استقرار پیدا کرد.
مأمون خود موضوعی را که سبب تشیّع او شده، و این درس را از آن آموخته، بیان می کند، و این قضیه ای است که با پدرش هارون، برای او اتّفاق افتاده است، سنگدلی و کینه توزی و غلبه جویی هارون را با علویان، به ویژه با امام موسی بن جعفر علیه السلام که آن حضرت را پس از حبس طولانی مسموم کرد و به شهادت رسانید می دانیم، مأمون پس از آن که چگونگی ورود امام موسی بن جعفر علیه السلام را بر هارون در مدینه، بیان می کند، و فروتنی و تعظیم پدرش را نسبت به آن حضرت، تا آن حد که موجب جلب توجّه او شده، شرح می دهد، می گوید پس از آن که مجلس خلوت شد، گفتم ای امیرالمؤمنین، این مرد که بود؟ که این همه از او تعظیم و تجلیل کردی، و برای او از جا برخاستی، و به پیشواز او شتافتی، و او را در صدر مجلس خویش جای دادی، و خود فروتر از او نشستی، و به ما فرمان دادی که رکاب او گیریم.
گفت: این پیشوای مردم، و حجّت خدا بر آفریدگان، و نماینده و جانشین او در میان بندگانش می باشد.
گفتم : ای امیرالمؤمنین آیا این صفات، همه در تو و از آن تو نیست؟
1) بحارالانوار، ج49، ص210، از کتاب ندیم الفرید، تألیف ابن مسکویه.
گفت : من از طریق قهر و غلبه در ظاهر پیشوای مردم هستم، و موسی بن جعفر علیه السلام پیشوای به حقّ و راستین مردم است ای فرزند، به خدا او به جانشینی پیامبر خدا صلی الله علیه و آلهاز من و همگی مردم سزاوارتر است، امّا اگر تو هم درباره این سلطنت، با من به نزاع برخیزی، به خدا سوگند سر از تنت برمی گیرم، زیرا پادشاهی عقیم و نازاست(1).
بنابراین از مجموع این نظریّات، ممکن است قول به تشیّع مأمون را تأیید کرد، و دریافت که او برخی از مبادی این مذهب را، که مبتنی بر اساس اولویّت علی علیه السلام به
خلافت بلافصل پیامبر صلی الله علیه و آله می باشد، پذیرفته است، زیرا در مناظره ها و استدلالهای خود
با دیگران، درباره این مسأله پافشاری می کند.
و امّا رفتار او با امام رضا علیه السلام و تحمیل ولایتعهدی خود به او و به شهادت رسانیدن آن حضرت، همه بر مبنای همان اصلی است که پدرش از آن پیروی می کرد، که «المُلک عقیم» یعنی پادشاهی نازاست.
تفاوتهای شخصیّت امین و مأمون
میان امین و مأمون از نظر قوای ذهنی و فکری، تفاوت آشکاری وجود داشته است، مأمون نسبت به برادرش، از وسعت ذهن و بلندی اندیشه بیشتری برخوردار و نظریّاتش در مسائل سیاسی و دینی عمیقتر بود، همچنان که در اداره و حلّ مهمّات امور، بیشتر توانایی و قاطعیّت داشت، امّا امین به پایه برادر نمی رسید، و شاید منشأ این اختلاف این
بود، که امین در مهد ناز و نعمت، و در آغوش محبّت پدر و مادرش، بزرگ شده بود، و از این حیث نسبت به برادر، احساس امتیاز و برتری می کرد، اضافه بر شرف اصالت مادرش، دختر جعفر بن منصور بود، در حالی که مادر مأمون کنیزی بود «امّ ولد»(2)به نام مراجل.
هارون هر زمان نسبت به فرزندش مأمون میل و محبّت بیشتری اظهار می کرد مادر امین با سخنان ظریف و کنایات لطیف، که میان او و هارون رد و بدل می شد، این احساس
برتری و امتیاز طبقاتی و اشرافی را، به فرزندش امین منتقل می کرد.
ارزیابی هارون از دو فرزند خود
هارون تفاوت دو فرزند خود را از نظر ذهنی و فکری می دانست، لیکن از لحاظ رعایت خاطر مادر امین، که بانوی برتر او بود، و نیز به ملاحظه مقام فرزند، نمی توانست
آن را آشکارا اظهار کند، نقل شده که هارون گفته است، من در عبداللّه هشیاری و زیرکی
منصور، و پارسایی مهدی، و عزّت هادی را می بینم، واگر بخواهم می گویم که نسبت او با چهارمی (خودش) چیست، و من محمّد را بر او مقدّم می دارم، در حالی که می دانم او از هوای نفس خویش پیروی می کند، و اسراف کار است، و در رأی او کنیزکان و زنان، مشارکت دارند، و اگر به خاطر امّ جعفر و تمایل بنی هاشم نبود، عبداللّه را بر او مقدّم
می داشتم.
تفاوت رفتار این دو برادر
هنگامی که زندگی این دو برادر را، مورد بررسی قرار می دهیم، و ویژگیها و صفات آنان را، از نظر می گذرانیم در می یابیم، که میان این دو تفاوت بسیاری، وجود داشته است.
مأمون انسانی بود، پرکار، نیرومند، با تدبیر از کارهای غیرجدّی و شوخی پرهیز داشت، و اعمال خود را سنجیده انجام می داد، و در مقاصد خود، خواه سیاسی یا علمی، آینده نگر و ژرف بین بود، دانش و دانشمندان را دوست می داشت تا آن جا که او را عالم
بنی عبّاس گفته اند.
امّا امین در تمام رفتار خود، واژگونه مأمون بود، او بازی و سرگرمی را از هر چیز بیشتر دوست می داشت و این بر اثر تربیت بی قید و بند ایّام کودکی او بود، رویداد جالبی
که اکنون ذکر می شود، دلیل این معنا، و گویای نوع رفتاری است، که امین در لحظات آخر
زندگی خود داشته است، ابن اثیر در تاریخ خود می گوید:
«ابراهیم بن مهدی حکایت کرده است، هنگامی که طاهربن حسین سردار سپاه مأمون، امین را در محاصره گرفته بود، او همراه امین بود، یک شب امین برای این که از
فشار سختی که در آن قرار گرفته بود بیاساید، به کاخی که در ناحیه خلد داشت، بازگشت، پس از آن در پی من فرستاد، و چون نزد او حاضر شدم گفت: آیا پاکیزگی و صفای هوای امشب را، احساس می کنی، و زیبایی ماه را در آسمان، و پرتو آن را در آب و ساحل دجله می بینی؟ آیا میل به نوشیدن شراب داری؟ گفتم آنچه شما مایلی، سپس شروع به نوشیدن شراب کرد، و یک رطل تمام آشامید، و همین مقدار نیز به خورد من
داد، سپس برای او شروع به خواندن آوازها و ترانه هایی کردم، که می دانستم آنها را دوست می دارد»(1).
واقعا در تصوّر نمی گنجد، مردی که زمامدار و حاکم است، در هنگامی که دچار نبردی هولناک شده، و در سراشیبی سقوط قرار گرفته است به این نوع کارهای زشت و بی خردانه ای که مانع تفکّر درباره امری است که زندگی او را تهدید می کند، بپردازد.
شاید برخی کارهای بلهوسانه، که از امین در دوران خلافتش، و حتّی در لحظات آخر زندگیش، نقل می کنند، به روشنی نمایانگر این باشد، که او مردی لایق حکومت و زمامداری، به معنای وسیع کلمه، نبوده و شایستگی رهبری و فرمانروایی را نداشته است.
آغاز اختلاف
بروز اختلاف میان دو برادر، پیش از مرگ هارون آغاز شده بود، تاریخ نویسان سبب اختلاف را چنین بیان می کنند که هارون حکومت خراسان را، با اختیارات تام، به فرزندش مأمون واگذار کرد، و از فرماندهان و سران مردم آن جا، برای او بیعت گرفت. و همگی آنچه را اعمّ از اموال و غیره که همراه خود به خراسان آورده بود، به مأمون واگذاشت(2)و هنگامی که این خبر در بغداد به امین رسید، بر او گران آمد، و آن را کاری شتابزده و نابجا از طرف پدرش که در آستانه مرگ قرار گرفته بود، تلقّی کرد، و این کارها
را مربوط به خود دانست، زیرا نخستین ولیعهد پدرش بود، و می بایست این امور به دست او انجام گیرد.
درماندگی هارون میان دو فرزندش
هارون یک نوع نفرت و انزجار نسبت به فرزندش امین، در وجود خود احساس
می کرد، از این رو هنگامی که امین به بهانه کسب خبر از حال پدر، فرستاده ای را به خراسان، روانه کرده بود، هارون او را دستگیر و زندانی ساخت، این فرستاده در نهان، نامه هایی از امین برای فرماندهان و سران مردم در خراسان، به همراه داشت، که می بایست به محض این که هارون بمیرد، نامه ها را به آنها تسلیم کند، و این نامه ها متضمّن اوامر و دستورهایی از امین به این فرماندهان و سران بود، که می بایست در آن هنگام به انجام برسانند، و غرض او از این اقدام، عزل برادرش مأمون از مقام کنونی بود،
در حالی که این سمت را پدرش هارون، به او داده بود.
هارون کوشید فرستاده امین را وادار به اعتراف کند، که او حامل نامه هایی از امین، به سوی فرماندهان و سران است، ولی کوشش او سودی نبخشید، و فرستاده اقرار نکرد، بالاخره او را تهدید کرد، که اگر اعتراف نکند کشته خواهد شد، و نزدیک بود که این امر
به مرحله اجرا درآید، که هارون مُرد و او از زندان رها شد و توانست نامه ها را به صاحبان
آنها برساند، و پس از آن سپاهیان پیمان هارون را با فرماندهان، نقض کردند... و حوادث
دیگری که به دنبال آن روی داد(1).
ما به زودی روشن خواهیم کرد که چگونه هارون، در ترکیب و تقسیم ولایتعهدی میان فرزندان خود، دچار حیرانی و سرگردانی شده است.
او پس از آن که از دو فرزندش امین و مأمون، برای وفاداری به تقسیم قدرت و حدود حکومت که برای هر یک از آنها معیّن کرده بود، عهد و میثاق محکم و مؤکّد گرفت، بدین هم بسنده نکرد، بلکه در موسم حج به مکّه رفت، و از آنها خواست که هر کدام کتبا تعهّد
بسپارد، که بر پیمان و میثاق خود وفا کند و از آن نگذرد، و سپس از تمام کسانی که در آن موسم حج حضور داشتند خواست که نوشته ها را گواهی کنند، و پس از آن تعهّد نامه های آنان را، در خانه کعبه آویزان کرد، تا کسانی که در این روز حضور نداشته اند، و پس از آن خواهند آمد، بر این نامه ها گواه باشند.
1) ابن اثیر، ج5، ص359-360.
تقسیم حکومت توسط هارون
هارون به این حد نیز اکتفا نکرد، بلکه قلمرو دولت خود را به سه بخش تقسیم کرد، حکومت عراق، شام تا مغرب را به امین، و حکومت همدان و تمام خاور اسلامی را به مأمون، و الجزیره و مرزها و توابع آن را به قاسم واگذار کرد، ضمنا برای قاسم بیعت گرفت، که پس از مأمون ولیعهد باشد، ولی ابقا و خلع او را به عهده مأمون گذاشت(1).
هارون با این کارها تصوّر می کرد، که شبح اختلاف از میان رفته، و مصونیّت حکومت تأمین شده است زیرا او به هر یک از آنها بخشی از قدرت را که مانع تعدّی طرف دیگر می شد، بخشیده بود امّا همه این طرح ریزیها نتوانست عوامل بدگمانی و سرگشتگی را از ژرفای وجود هارون بزداید چنان که دستگیری فرستاده فرزندش امین، ناشی از همین حالت بود.
هراس مردم از این تقسیم
مردم همگی از کاری که هارون کرده بود، پیش بینی شر و فتنه می کردند، برخی می گفتند هارون، میان فرزندان خود، جنگ و نزاع انداخت... و از عاقبت کار همان گونه که واقع شد بیمناک بودند(2)، دسته ای از خردمندان آن روز می گفتند هارون شرّشان را میان خودشان انداخت و سختیها و بدبختیهای آن دامنگیر مردم خواهد شد(3).
طمع اطرافیان و تشدید اختلافات
بدگوییها و تلقینهای دولتمردان و اطرافیان نزد هریک از دو برادر، و وجود عوامل زیادی که می توانست هریک از آنها را بر دیگری بشوراند، پیوسته بر دامنه اختلاف می افزود، چنان که فضل بن ربیع پس از مرگ هارون سپاهیان را به مخالفت با مأمون و نقض قرار و میثاق وادار کرد، و آنها را به همراه خویش روانه بغداد ساخت، تا موقعیّت
امین را تحکیم کند، و منظورش در این کار، تشدید بحران و توسعه اختلاف میان امین و مأمون بود، و نیز در همین هنگام با استفاده از انگیزه های بسیاری که وجود داشت، امین
را تشویق می کرد، که پیمان ولایتعهدی مأمون را نقض کند، و فرزند خود موسی را بدین مقام برگزیند. هدف فضل در این اقدامها این بود، که از بیم ولایتعهدی مأمون خلاصی پیدا کند، زیرا فضل موجب نقض پیمان سپاهیان، و جدا شدن آنها از مأمون شده، و او را تحقیر کرده بود و می ترسید اگر خلافت به او برسد، وی را به قتل برساند(1).
از سوی دیگر فضل بن سهل، مرد بزرگ خراسانی، که مأمون مهار امور حکومت خود را به دست او سپرده بود، با استفاده از تمام وسایل، هشیارانه و زیرکانه می کوشید،
پایه های حکومت مأمون را مستقر و مستحکم سازد، و به مأمون قول داده بود به هر بهایی که باشد، او را بر مسند خلافت بنشاند، و در برابر اقدامهای امین که او را از ولایتعهدی خلع کرده است، سخت ایستادگی کند. فضل و برادرش حسن بن سهل و دیگر سران و فرماندهان خراسانی، به اهمیّت و خطر موقعیّت، کاملاً آگاه بودند، و می دانستند اگر امین بر برادرش مأمون پیروز شود، از این که آنان دوستی و همبستگی خود را با مأمون اعلام، و با امین نقض عهد کرده اند، چه سرنوشتی خواهند داشت.
بروز جنگ و پیروزی مأمون
هنگامی که امین، موسی فرزند خود را، به ولایتعهدی انتخاب و اعلام کرد، و در بغداد نام برادرش مأمون را از خطبه انداخت، و به جای او نام فرزندش موسی را مقرّر داشت، و به همه جا نوشت که به همین نحو عمل کنند، آتش اختلاف شعله ور، و فاجعه جنگ میان دو برادر آغاز شد.
مأمون از شنیدن خبر خلع او از ولایتعهدی، به هیجان آمد، و تصمیم گرفت بغداد پایتخت خلافت عبّاسی را تصرّف کند، از آن سوی امین سپاهیان خود را مجهّز و آماده کرد، تا به قلمرو حکومت مأمون یورش برد و بر آن نقاط دست یابد. جنگ میان دو سپاه
در گرفت، و بالاخره مأمون پیروز شد، و بغداد به تصرّف او درآمد، و برادرش امین کشته شد، این پیروزی و کامیابی، مرهون شایستگی و کاردانی فضل بن سهل ذوالرّیاستین و
1) تاریخ ابن اثیر، ج5، ص 359 - 360.
برادرش حسن بن سهل بود، که با همکاری گروهی از فرماندهان آگاه و سران اندیشمند، به دست آمد.
مأمون پس از پیروزی بر برادرش، برآن شد مرو را به جای بغداد، پایتخت خلافت عبّاسی قرار دهد، و این به صوابدید همان گروه از فرماندهان و برجستگان دولت بود، که
هنگامی که امین او را از ولایتعهدی خلع کرد، در اعاده حقّ او و رسیدنش به مقام خلافت، وی را یاری کردند، و دارای فضل سبقت و حق خدمت بودند، و هم برای اظهار وفاداری و حقشناسی نسبت به شهری بود، که در محنت بارترین روزهای زندگیش، به یاری او برخاست، و پیروزی برایش به دست آورد.
ولایتعهدی
اشاره
بر مأمون لازم بود، در این هنگام که حکومتش استقرار یافته، و امر خلافت بر او مستقر شده است، بنابر سنّت خلافت و رسم پیشینیان خود، ولیعهدی برای خویش برگزیند، و این رسم را معاویه پدید آورده بود، که فرزندش یزید را جانشین خویش قرار داد، و از مردم برای او بیعت گرفت.
و هم بر او لازم بود، که در گزینش ولیعهد، منتهای دقت را به کار برد، و این اقدام را با
شرایط دقیق دورانی که با برادرش اختلاف داشت، و نیز زمان پس از آن هماهنگ سازد، برای او آسان نبود، که از خانواده و فرزندان پدرش، و یا دیگران هرکس را بخواهد، به این مقام برگزیند، بلکه ناگزیر بود هر گامی که در این راه بر می دارد، جنبه های گوناگون
آن را دقیقا محاسبه کند، و تجربه های گذشته را با آنچه در آینده پیش بینی می شود بسنجد، و میان احساسات شیعیان علوی که بر پهنه خراسان و آن سوی آن، چیرگی دارند، و احساسات متعصّبانه عبّاسیان که عراق و پیرامون آن زیر سلطه آنهاست، سازگاری و همسویی برقرار کند، به ویژه این که گروهی از فرماندهان و یاران او، به تشیّع
گرایش دارند و علویان را به حکومت و خلافت، از دیگران اولی و سزاوارتر می دانند، و بسا این که ذوالرّیاستین و برادرش حسن بن سهل که از نیرومندترین عناصری بودند، که در مقابله او با برادرش امین، از او دفع خطر کرده، و اسباب پیروزی او را فراهم ساختند،
هم از این گروه باشند، هرچند ما درباره تشیّع ذوالرّیاستین و برادرش تردید داریم، و نظر خود را در این مورد پس از این، خواهیم نگاشت.
علاوه براین، برای مأمون مشکل بود که، خلافت را از خاندان بنی عبّاس، بیرون برد
و آن را در علویان یا دیگران قرار دهد، بلکه علی رغم این که او از جنبه نظری، نه از لحاظ عملی، گرایش به تشیّع داشت، امّا در راه حفظ مواریث خانوادگی، و نگهداری ظاهر و باطن آنچه از طریق پدرانش به او رسیده بود، از هر کوششی کوتاهی نمی کرد.
در بحثی که - راجع به انگیزه هایی که به نظر می رسد همانها باعث تحمیل ولایتعهدی به امام رضا علیه السلام شده است - خواهیم داشت، درستی این نظریّه را می توان دریافت.
امام علیه السلام و مأمون و ولایتعهدی
در جایی که بحث می کنیم از علل و اسبابی که مأمون را وادار کرد، ولایتعهدی را بر امام رضا علیه السلام تحمیل کند، خواهیم دید که انگیزه های این عمل، نظریّات ژرف سیاسی بوده، که مأمون خواسته است برای تحکیم موقعیّت خود و خلافت عبّاسی، این اقدام مصلحت اندیشانه را انجام دهد، و از آن بهره برداری کند، بی گمان مأمون با انتخاب امام
رضا علیه السلام برای این مقام، هوش فراوانی از خود نشان داده است، زیرا با این کار، گروه زیادی را که هسته اصلی مخالفت با حکومت بودند، در اطاعت و فرمان خود درآورده است.
لیکن امام رضا علیه السلام از هر کس به مأمون آگاهتر، و به مقاصد او بیناتر بود، چنان که از قبول منصب خلافت که مأمون به آن حضرت عرضه داشت و خودش خواهان کناره گیری از آن بود امتناع فرمود، همچنان که پیشنهاد ولایتعهدی او را نیز نپذیرفت، از هروی نقل
شده که گفته است:
«به خدا سوگند، امام رضا علیه السلام از روی رغبت و اختیار، وارد این امر نشد، بلکه، آن حضرت را برخلاف میل و به اجبار به سوی کوفه و سپس از طریق بصره و فارس به مرو حرکت دادند»(1).
علت خودداری امام از پذیرش ولایتعهدی مأمون
انگیزه امتناع امام علیه السلام تا آن جا که می توان فهمید، این بوده است، که امام علیه السلام به خوبی می دانست، مأمون می خواهد او را از سویی وسیله معامله میان خود و عبّاسیان، و از
1) عیون اخبارالرّضا، ج2، ص141.