مشخصات کتاب

سرشناسه : عصاریان، محمدمهدی، 1362 -

عنوان و نام پدیدآور : تبیین نظریه تنبیت: ( تاثیر تعالی فرد بر اجتماع)/محمدمهدی عصاریان.

مشخصات نشر : تهران: محمدمهدی عصاریان، 1401.

مشخصات ظاهری : 241ص.

شابک : 978-622-00-2213-8

وضعیت فهرست نویسی : فیپا

یادداشت : کتابنامه:ص.224-236؛همچنین به صورت زیرنویس.

موضوع : انسان (اسلام) -- جنبه های قرآنی

Theological anthropology -- Islam -- Qur'anic teaching

موضوع : قرآن-- بررسی و شناخت

Qur'an -- Surveys

موضوع : کرامت انسانی -- جنبه های قرآنی

Dignity -- Qur'anic teaching

رده بندی کنگره : BP104

رده بندی دیویی : 297/159

شماره کتابشناسی ملی : 8851430

اطلاعات رکورد کتابشناسی : فیپا

عنوان: تبیین نظریه تنبیت(تأثیر تعالی فرد بر اجتماع)

نویسنده: محمد مهدی عصاریان

ناشر: نگارنده

چاپ اول:1401

شمارگان: 100

شابک: 8-2213-00-622-978

اشاره

تبیین نظریه تنبیت:

( تاثیر تعالی فرد بر اجتماع)

محمدمهدی عصاریان.

فهرست

مقدمه --------------------------------------------------

فرضیه های تئوری -----------------------------------------

کرامت انسانی و ابعاد آن -----------------------------------

زبان دین ------------------------------------------------

قرآن کتاب انسان ساز؛ --------------------------------------

ماهیت وجودی انسان --------------------------------------

دنیا مقدمه آخرت -----------------------------------------

ژرفای ابعاد انسان در شناخت---------------------------------

نگاه معصومین به جایگاه کرامت انسانی ------------------------

نسبت انسان و دنیا -----------------------------------------

معیارهای انسان سالم --------------------------------------

ارتباط انسان با دنیا ----------------------------------------

طرح نیازها به درگاه بی نیاز----------------------------------

مفهوم واقعی دنیا ------------------------------------------

شرایط اجابت دعا -----------------------------------------

حال انسان در معصیت و توبه --------------------------------

مسئولیت عبادی انسان ------------------------------------

هشدار انسان در خصوص کنترل نفس -------------------------

دعوت انبیاء و بشر هدایت ناپذیر-------------------------------

میزان قدرت انسان -----------------------------------------

میزان اثر پذیری انسان -------------------------------------

دایره اثرگذاری و مثلث اثر پذیری -----------------------------

غفلت انسان از نعمت های الهی -------------------------------

نقصان شکرگزاری------------------------------------------

اسلام به عنوان چراغ هدایت --------------------------------

دیانت،التزام یا اختیار ---------------------------------------

نیازهای بشر در عصر حاضر-----------------------------------

تعامل پروردگار با انسان -------------------------------------

رشد شخصیتی انسان ---------------------------------------

اختلاف انسان ها با یکدیگر ----------------------------------

مرحله ابتلاء و آزمایش -------------------------------------

اسباب رستگاری ------------------------------------------

دامنه امیدواری و یأس--------------------------------------

برخورد انسان با سختی ها -----------------------------------

تطبیقی در تفاسیر آیات سرنوشت -----------------------------

ساختار رفتار انسانی ----------------------------------------

تقوی ملاک بندگی ----------------------------------------

رفتار انسانی با نفس خویش----------------------------------

بندگان در دایره بندگی--------------------------------------

روش شناسی کسب معرفت ----------------------------------

صراط مستقیم --------------------------------------------

شخصیت انسان -------------------------------------------

رابطه تقوی و توکل ----------------------------------------

واقع نگری و ایمان -----------------------------------------

قرآن و اسباب فزونی روزی ----------------------------------

نتیجه گیری ----------------------------------------------

منابع ---------------------------------------------------

مقدمه

انسان در فرهنگ الهی به عنوان موجودی پرارزش و دارای کرامت شناخته شده است تا آنجاکه حق تعالی برای آفرینش او به خود آفرین گفته است.

فَتَبارَکَ اللَّهُ أَحسَنُ الخالِقینَ (14) مومنون

اگر انسان در زندگی به دنبال راه راست و حقیقت است تا به سعادت و خوشبختی واقعی برسد باید بداند که این مسیر تنها از جاده بندگی می گذرد.

انسان باید بداند که کیست و چه کسی او را آفریده و در دنیا چه جایگاهی دارد؟

إِنَّ اللَّهَ هُوَ رَبِّی وَ رَبُّکُم فَاعبُدُوهُ هذا صِراطٌ مُستَقیمٌ (64) زخرف

ما در ابتدا برای شناخت جایگاه و موقعیت انسان باید به اهمیت وجودی و تکالیف و رسالت های او پی ببریم.

انسان به عبادت خدایی امر شده که خالق همه چیز و همه کس است و البته ثمره این عبادت و بندگی تقوی است که در آینده بیشتر راجع به آن سخن خواهیم گفت.

یَأَیهُّا النَّاسُ اعبُدُوا رَبَّکُمُ الَّذِی خَلَقَکُم وَ الَّذِینَ مِن قَبلِکُم لَعَلَّکُم تَتَّقُونَ(21) بقره

صاحب ارشاد الاذهان در خصوص این آیه به نکته ظریفی اشاره دارد و آن این است که حرف یا برای ندای دور دست به کار میرود ،اما برای بیان عظمت و منزلت فراخوانده در اینجا به کار رفته است.⁽¹⁾

آیه شریفه به زیبایی این بحث را مطرج می کند که ای انسان ها دقت داشته باشید؛ او خدایی است که هم شما را آفریده و همه ملل و اقوام قبل از شما را.

این نکته قصد دارد به ما بفهماند که جامعیت خلقت در عالم وجود دارد و ما به هنگام تفکر و تدبر در آیات الهی باید به همه ابعاد و زوایای خلقت در این عالم هستی نظر داشته باشیم.

صاحب تفسیر اطیب البیان می نویسد:

یا از حروف ندا است و گفته اند مخصوص ندای بعید است و بعد بر دو قسم است بعد حقیقی که زیادی فاصله بین منادی و منادا می باشد و بعد تنزیلی حکمی و این بعد خود اقسامی دارد:

1- عدم توجه به متکلم اگر چه مخاطب نزدیک باشد چنانچه توجه موجب قرب است اگر چه مسافت دور باشد و قرب در عبادت نیز عبارت از توجه است

2- غفلت که بعد آن از عدم توجه بیشتر است چنان که گاهی احتیاج بمنبّهات زیادی است تا شخص غافل توجه پیدا کند

3- ضعف و عجز و فقر متکلم که سبب بعد او از مقام مخاطب است مانند نداء عبد مولای خود را و لذا است که در دعا گفته میشود یا اللَّه یا ربّ و غیره و یا در آیه جهت بعد شنونده آورده شده چون اکثر مردم در غفلت اند و از مقام قرب پروردگار و آیات الهی دورند.⁽¹⁾

حال پس از شناخت خویش و شناخت جایگاه خویش به عنوان برترین موجود هستی باید دید وظیفه این موجود برتر چیست؟

در روایات ما بر اهمیت تفکر و تدبر در آیات الهی تاکید بی شماری شده است؛

امام صادق علیه السلام فرمودند: برترین عبادت مداومت نمودن بر تفکر درباره خداوند و قدرت اوست. ⁽¹⁾

این تفکر باعث می شود انسان برابر فطرت پاک الهی و خدادادی خود به حقایقی برسد که کشف آن چندان ریاضت نفسانی و مجاهدت علمی نیاز ندارد.

انسان فقط باید بداند که از کجا آمده و چه باید بکند؟

به قول مولانا:

از کجا آمده ام آمدنم بهر چه بود

این دانستن که قطعاً باید در درون خود ما حاصل شود چیزی نیست که تماماً در کتاب و تحصیل و علم بدست آید.

بشوی اوراق اگر همدرس مایی که علم عشق در دفتر نباشد⁽²⁾

وقتی سخن از انسان و رابطه او با خداوند به میان می آید باید دانست که این رابطه خالق و مخلوق است و در ذیل این رابطه چندین نکته مهم وجود دارد:

1- به دلیل عظمت ساحت وجودی پروردگار، انسان نمی تواند به کنه وجودی حضرتش پی ببرد.

2- این رابطه براساس ترس و یا نگرانی از یک مجازات عظیم نیست.

3- نباید تصورکرد که خداوند به این شناخت احتیاج دارد.

4-در این میان شناخت وظایف بندگی بسیار مهم است.

5-رابطه بنده و خداوند، رابطه ربوبیتی است یعنی جنبه تربیتی دارد.

6-این رابطه از نوع رابطه عبد و مولا که بنا بر تلقی رایج در میان انسان ها رابطه ملکیت است، نمی باشد.

7-خداوند محور این رابطه را بر اساس لطف و اعطای نعمات بی شمار و رحمت رحمانیه همه گیر قرار داده است.

8-سود و منفعت انسان در این رابطه، رشد یافتن و نیل به کمال است.

در روایات رسیده از ائمه معصومین (علیهم السلام) همه چیز خدا محور است یعنی همه خواسته ها و همه نیازها و همه امیدهای انسان در خدا خلاصه می شود.

امام علی علیه السلام فرمودند: اسلام دارای چهار رکن است: توکل بر خدا، واگذاری کار به خداوند، راضی بودن به قضای الهی و تسلیم بودن درمقابل امر خدای عزوجل.⁽¹⁾

چون بنده خدای خویش خواند*** باید که بجز خدا نداند⁽²⁾

انسان چگونه می تواد خود را از خدا بداند و آنگاه فقط از خدا نعمت هایش را بخواهد.

گر از دوست چشمت به احسان اوست

تو در بند خویشی نه در بند دوست

خلاف طریقت بود کاولیا

تمنا کنند از خدا جز خدا ⁽¹⁾

به آیه زیر دقت کنید که چگونه فرآیند آمدن انسان به دنیا و بازگشت او مطرح شده است:

کَیفَ تَکفُرُونَ بِاللَّهِ وَ کُنتُم أَمواتاً فَأَحیاکُم ثُمَّ یُمیتُکُم ثُمَّ یُحییکُم ثُمَّ إِلَیهِ تُرجَعُونَ (28) بقره

جناب همدانی می گوید:

او را آفریده و پس از زمانی او را بمیراند و دگر بار زنده نماید، پس چگونه در مقام طغیان برمی آیند؟ کیف حرف استفهام انکاری و توبیخی.

کفر دارای سه رکن اعتقادی و خلقی و عملی است و ذکر لفظ جلاله مشعر بتعلیل و اینکه او شایسته عبودیّت و پرستش میباشد.

«وَ کُنتُم أَمواتاً»: یعنی هیچگاه از جامعه بشر اثر و نشانی نبوده.⁽²⁾

احیاء عبارت از آنست که پروردگار بشر را بر حسب جریان علل و اسباب طبیعی از عالم اصلاب و ارحام گذرانیده تا اینکه شایسته آن شده که به او روح دمیده و حیات بخشد، و در کمون فطرت اوسعه وجودی و حیات بی پایانی بودیعت نهاده که یگانه فضیلت و موهبتی است که بشر را بدان امتیاز داده است.

«ثُمَّ یُمِیتُکُم» و اطلاق موت فقط بلحاظ جدائی روح انسانی از بدن عنصری است، که از آن نیز فوت (عنوان ثبوتی است) تعبیر میشود، و بدین نظر روح انسانی بسبب

قطع علاقه طبیعی از بدن بحیات دیگری انتقال خواهد یافت، زیرا از جوارح و قوای عامله خود بی نیاز گشته و در حدّ وجودی خود استقلال یافته و این کمال و حیات بهتریست برای روح زیرا دارای حیات برزخی گشته و بی نیاز از حیات طبیعی میباشد.

صاحب آلاء الرحمن نیز می گوید:

استفاده از کیف به عنوان حرف استفهام توبیخ کفار است.

و این می رساند که انسان به عنوان موجودی ذی شعور و دارای قوای فهم و شعور می تواند نسبت به پروردگار خویش شناخت پیدا کرده و احوال نفس خویش را بداند که چگونه به این جهان آمده و چگونه از این جهان می رود و اینها همه از قدرت و توانایی کیست ؟⁽¹⁾

نباید از این نکته غافل بود که خداوند همه مخلوقات و بندگانش را از روزی و نعمت های دنیوی به یک میزان بهره مند می سازد و این همان رحمت رحمانیه خداونداست.

امیر المومنین علی علیه السلام به زیبایی فرموده اند :

لَم تَرَکَ العُیُونُ فَتُخبِرَ عَنکَ، بَل کُنتَ قَبلَ الواصِفینَ مِن خَلقِکَ. لَم تَخلُقِ الخَلقَ لِوَحشَة، وَلاَ استَعمَلتَهُم لِمَنفَعَة، وَلایَسبِقُکَ مَن طَلَبتَ، وَلا یُفلِتُکَ مَن اَخَذتَ، وَ لایَنقُصُ سُلطانَکَ مَن عَصاکَ، وَلا یَزیدُ فی مُلکِکَ مَن اَطاعَکَ، وَلا یَرُدُّ اَمرَکَ مَن سَخِطَ قَضاءَکَ، وَلا یَستَغنی عَنکَ مَن تَوَلّی عَن اَمرِکَ. کُلُّ سِرٍّ عِندَکَ عَلانِیَةٌ، وَ کُلُّ غَیب

عِندَکَ شَهادَةٌ. اَنتَ الاَبَدُ فَلا اَمَدَ لَکَ، وَ اَنتَ المُنتَهی فَلا مَحیصَ عَنکَ، وَ اَنتَ المَوعِدُ فَلا مَنجی مِنکَ اِلاّ اِلَیکَ. بِیَدِکَ ناصِیَةُ کُلِّ دابَّة، وَ اِلَیکَ مَصیرُ کُلِّ نَسَمَة

دیده ها تو را ندیده تا از تو خبر دهند، بلکه پیش از وصف کنندگانِ از خَلقت بوده ای. موجودات را برای ترس از تنهایی خلق نکردی، و برای دریافت منفعت به کار نگرفتی، به دنبال هر که باشی از توپیش نیفتد، و آن را که بگیری از چنگ تو بیرون نرود، عصیان کننده از سلطنتت کم نمی کند، و مطیع به حکومتت اضافه نمی کند، آن که از حکم تو خشمناک است قدرت ردّ فرمانت را ندارد، و هر که از فرمانت روی گرداند از تو بی نیاز نمی شود. به نزدت هر نهانی آشکار است، و هر غیبی در پیشگاهت حاضر است. تو ابدی هستی بنابراین زمانی برایت نیست، و تو منتهای هر چیز هستی از این رو گریزی از تو نیست، و تو وعده گاه هستی که نجاتی از تو جز به تو نیست. مهار هر جنبنده ای در کف تو، و بازگشت هر انسانی به سوی توست. ⁽¹⁾

ادیم زمین سفره عام اوست*** بر این خوان یغما چه دشمن چه دوست⁽²⁾

آری اگر انسان جایگاه حقیقی خود را شناخت و آن را درک کرد و نسبت به دنیا و خواص دنیا نیز آگاهی کامل کسب کرد، می تواند خود را در مسیر رشد و سعادت قرار دهد و حال دیگر وقت آن است که ملزومات دیگررا بشناسد و خود را به آنها مجهز کند.

امام سجادعلیه السلام در صحیفه سجادیه در ضمن دعای شماره 41 بحثی را مطرح می فرمایند که بسیار شگفت انگیز و قابل تأمل است.

....وَ اَکمِل کَرامَتی بِغُفرانِکَ،....

ایشان در نیایش خود به درگاه الهی می فرمایند بارالها تکمیل کرامت من به آمرزش تو بستگی دارد و این آمرزش گناهان من توسط توست که به من کرامت می دهد و مرا ارزشمند می کند.

این کلام ارزشمند در خود نظریه ای را دربردارد که ما آن را از کلام امام معصوم وام گرفته ایم.

« آمرزش گناهان عامل تکمیل کرامت انسان»

چگونه است که با آمرزش گناهان کرامت ما تکمیل می شود و این فرآیند چگونه صورت می گیرد.

حال ما در این تحقیق درصصد هستیم تا در حد بضاعت و دانش اندک خود به محتوای این کلام ارزشمند ونورانی پی برده و به پیام عمیق آن دست یابیم؛ باشد که توشه راهمان باشد.

انشاء الله

فرضیه های تئوری:

در بیان تئوری تکمیل کرامت انسانی چندین فرضیه برای بررسی وجود خواهد داشت:

الف) آیا انسان بدون آمرزش الهی به کرامت نفسانی دست نخواهد یافت؟

ب) آیا کرامت انسانی فطرت نهاد نبوده و انسان بالذات دارای کرامت نفسانی نیست؟

ج) آیا انسان می تواند کرامت نفسانی خود را بدون آمرزش و مغفرت الهی تکامل بخشد؟

کرامت انسانی و ابعاد آن:

اگر انسان فطرت خویش را در معرض آسیب قرار دهد و این آسیب رسانی تا مرز مدفون کردن این بخش از وجود آدمی در طبیعتش ادامه یابد، انسان در فرآیند این رخداد، دچار بحران خواهدشد.⁽¹⁾

کرامت انسان : یعنی بشر از آن جهت که بشر است و صرفاً به اعتبار انسان بودنش حقوقی دارد و هیچ امر خارجی و عارضی نبادی مانع از برخورداری وی از این حقوق باشد و عزت و کرامت وی باید حفظ گردد.⁽²⁾

انسان فارغ از اجتماع در زندگی فردی دارای حق کرامت است و رعایت و حفظ آنها براو فرض و لازم است.

این معنا از کرامت، الزاماتی دارد و بدین شرح:

1- حق حیات

2- حق آزادی ⁽³⁾

نقیبی مؤلفه های کرامت انسانی از منظر قرآن را اینگونه بر شمرده است:

1- خلقت الهی

لَقَد خَلَقنَا الانسَانَ فیِ أَحسَنِ تَقوِیمٍ(4) تین

2- فطرت

فِطرَتَ اللَّهِ الَّتی فَطَرَ النَّاسَ عَلَیها ..... (30) روم

3- علم

وَ عَلَّمَ ءَادَمَ الأَسماءَ کلُّهَا .....(31) بقره

4- عقل

وَ لَقَد تَرَکنا مِنها آیَةً بَیِّنَةً لِقَومٍ یَعقِلُونَ (35) عنکبوت

5- اختیار

إِنَّا هَدَیناهُ السَّبیلَ إِمَّا شاکِراً وَ إِمَّا کَفُوراً (3) انسان

6- غایت بودن انسان برای آفریده ها

وَ سَخَّرَ لَکمُ مَّا فیِ السَّمَاوَاتِ وَ مَا فیِ الأَرضِ جَمِیعًا ....(13) جاثیه

7- خلافت

وَ إِذ قَالَ رَبُّکَ لِلمَلَئکَةِ إِنیّ ِ جَاعِلٌ فیِ الأَرضِ خَلِیفَةً ....(30) بقره ⁽¹⁾

نقش خدا باوری در پیدایش هنجارها و مقابله با نا هنجاری های رفتاری امری ثابت شده و مسلم است، بدین معنا که اگر کسی یقین بداند یک ناظر آگاه و هوشمند بر رفتار او نظارت دقیق دارد هیچ گاه دست به گناه و خلاف نمی زند، بلکه به وظایف انسانی خویش نیز بهتر عمل می کند.⁽¹⁾

زبان دین:

زبان دین زبان ایمان است و زبان ایمان، حکایت حال کسی است که (به هر دلیلی هست مثلا به سبب تعلیم و تربیت و محیط مناسب بیرونی و ذوق و استعداد درونی، و تمرین و تکرار، و مشق و یادگیری و ...) با نوعی بصیرت باطنی و از سر باور اعتقاد قلبی، اموری قدسی، مینوی، ماورایی، و معنوی را در این سراپرده احساس کرده و این احساس و چشایی را، مرتّب، آزمایش و تجربه نموده و در این رهگذر، بینشها، و کنشها، و منشهای مذهبی را آموخته و با آن انس و خو گرفته است و اینک سعی می کند دریافتهای قلبی و باطنی، و التذاذ و ابتهاج و حالات خویش را، و آنچه را که در جان و روانش نفوذ کرده، ریشه دوانیده و جایگیر شده است به زبان آورد.⁽²⁾

قرآن زمانی می تواند در انسان تحول ایجاد کند که ایمان در وجود انسان ریشه دوانیده باشد وگرنه خواندن مکرر قرآن هم در کسی که وجودش درگیر دنیاست و به آن چه در دنیاست دل بسته است تأثیری نخواهد داشت.

إِنَّ الَّذِینَ لَا یَرجُونَ لِقَاءَنَا وَ رَضُوا بِالحَیَوةِ الدُّنیَا وَ اطمَأَنُّوا بهِا وَ الَّذِینَ هُم عَن ءَایَاتِنَا غَافِلُونَ(7)

أُولَئکَ مَأوَئهُمُ النَّارُ بِمَا کَانُوا یَکسِبُونَ(8) یونس

اَللَّهُمَّ صَلِّ عَلی مُحَمَّدِ وَ الِهِ، وَاکفِنا طُولَ الاَمَلِ، وَ قَصِّرهُ عَنَّا بِصِدقِ العَمَلِ، حَتّی لا نُؤَمِّلَ استِتمامَ ساعَةٍ بَعدَساعَةٍ، وَ لاَ استیفآءَ یَومٍ بَعدَ یَومٍ، وَ لاَ اتِّصالَ نَفَسِ بِنَفَسٍ، و لا لُحُوقَ قَدَمٍ بِقَدَمٍ، وَ سَلِّمنا مِن غُروُرِهِ، وَ امِنّا مِن شُرُورِهِ،

بار خدایا بر محمد و آلش درود فرست، و ما را از آرزوی دراز نگاهدار، و آرزوها را با عمل راستین بر ما کوتاه کن، تا به پایان بردن ساعتی را از پی ساعتی، و دریافتن روزی را به دنبال روزی، و پیوستن نفسی را به نفسی، و رسیدن گامی را به گامی آرزو نکنیم، و ما را از فریب آرزوها در سلامت دار، و از بدیهایش در امان دار.⁽¹⁾

نکته مهمی که در خصوص آرزوهای انسان مهم است آن است که درازی آرزوهای دست نایافتنی انسان را از ادامه مسیر کمال باز ندارد.

آرزویی که آینده را بشود با آن ساخت یا لا اقل تأثیری در روند سیر صعودی انسان ایجاد نکند قطعاً ضرری نخواهد داشت.

همانگونه که در بالا توضیح دادیم در آیه 7 سوره مبارکه یونس آمده است که اگر همه چیز انسان دنیا بشود او نمی تواند یاد خدا را داشته باشد و این برای او ضرر و خسارت به همراه خواهد داشت.

بنابراین ایده آل بزرگ انسان نقطه آغاز ساختمان درونی جامعه بشری است و بستگی به نحوه دیدی دارد که آن جامعه، به زندگی و جهان می افکند. در پرتو آن دید، ایده آل بزرگش شکل می گیرد. و بر اثر نیروی روحی متناسب با آن ایده آل بزرگ، و با دیدگاهی که آن جامعه نسبت به زندگی و جهان دارد، می توان اراده جامعه را در حرکت به سوی این ایده آل، و در راه تحقق این ایده آل، تجسم بخشید.⁽¹⁾

قرآن کتاب انسان ساز:

در بررسی لغوی ایمان گفته اند:

فعل امن اگر متعدّی بنفسه باشد بمعنی ایمنی دادن است مثل «وَ آمَنَهُم مِن خَوفٍ» قریش: 4 یعنی آنها را از ترس ایمن گردانید و مؤمن که از اسماء حسنی است از همین معنی است، یعنی ایمنی دهنده (مفردات) «لا إِلهَ إِلَّا هُوَ المَلِکُ- القُدُّوسُ السَّلامُ المُؤمِنُ» حشر: 23.

ایمان عبارت است از تسلیم توأم با اطمینان خاطر.

اگر گویند: چرا بر خلاف اهل تفسیر ایمان را تسلیم معنی میکنید با آنکه طبرسی رحمه الله فرموده ازهری میگوید: علماء اتفاق دارند بر اینکه ایمان بمعنی تصدیق است، المیزان آنرا استقرار اعتقاد در قلب معنی کرده و راغب تصدیق توأم با اطمینان خاطر گفته است.

بهترین معنای ایمان همان تسلیم است زیرا می بینیم قرآن آنانرا که اعتقاد دارند ولی تسلیم عقیده خویش نیستند کافر می شمارد. در باره فرعون و قوم او آمده: «وَ جَحَدُوا بِها وَ استَیقَنَتها أَنفُسُهُم ظُلماً وَ عُلُوًّا» نمل: 14 فرعونیان در باطن و نفس خویش عقیده داشتند که آیات موسی از قبیل عصا و غیره از جانب خداست ولی در ظاهر تسلیم نشدند و اقرار نکردند نظیر این آیه قول موسی علیه السّلام است بفرعون که فرمود: «لَقَد عَلِمتَ ما أَنزَلَ هؤُلاءِ إِلَّا رَبُّ السَّماواتِ وَ الأَرضِ» اسراء: 102 فرعون یقین داشت که آیات از جانب خداست ولی تسلیم نبود.⁽¹⁾

فراهیدی نیز امن را بر ضد خوف گرفته است. او معتقد است أمان اعطا امنیت است و ایمان تصدیق نفس است.

در آیه 17 وسره مبارکه یونس (وَ ما أَنتَ بِمُؤمِنٍ لَنا) مؤمن به معنای تصدیق کننده آمده است.⁽²⁾

علامه جعفری در دو دیدگاه مکمل انقلاب درونی انسان و عوامل تعلیم و تربیت را اینگونه تبیین می کند:

بهترین انقلاب تحولی است که نخست در درون انسان ها به وجود بیاید و یا ریشه ای اصلی آن در درون انسانها باشد.⁽³⁾

ضربه های ملایم و منطقی روانی که باید پخته باشند به عقیده ما یکی از بزرگ ترین عوامل تعلیم و تربیت در انسان هاست.⁽⁴⁾

اخلاق بد هم می تواند مثل یک میکروب مسری باشد. مثلا معاشرت با یک فرد متکبر، انسان را متبکر می سازد.⁽¹⁾

از جمله مشترکات قرآن و کتاب مقدس مفاد و محتوای وحی است نظیر خداشناسی و خداپرستی، نبوت، شرح حال پیغمبران و امت ها، بیان احکام زندگی، مسائل اخلاقی و... .⁽²⁾

محتوای وحی همیشه هدایتگری است و تمامی پیامبران برای هدایت بشر از سوی پروردگار مبعوث شده اند.

قالَ إِنِّی عَبدُ اللَّهِ آتانِیَ الکِتابَ وَ جَعَلَنی نَبِیًّا (30) مریم

بحث ارسال رسل به غیر از هدایت بشر و نجات امت ها از جهل و تاریکی هدف دیگری نداشته است

معرفت و ایمان به شأن و مقام قرآن؛)

(1) ضرورت شناخت شأن و مقام قرآن:

(2) قرآن طبیب فکر و روح بشر:

(3) طبابت انحصاری قرآن:

(4) ایمان به طبابت انحصاری و قطعی قرآن:

(5) عواقب انکار شأن قرآن:

(6) شیوه یهود و منافقین در انکار شأن قرآن:

(7) افراط علم زده ها در شأن قرآن:

(8) تفسیر به رأی و جریان علم زدگی:

(9) «راسخان در علم» و تعبد فوق علمی به قرآن:

(10) تعبد دون علم توده مردم به قرآن:

درک و اعتراف به شأن خود در برابر قرآن نیز شامل این موارد است:

(1) اعتراف به مرض خود:

(2) برخورد ما با قرآن:

(3) رابطه قرآن و معصوم:

(4) دفع عذاب ⁽¹⁾

غزالی در خصوص جاهدوا فینا لنهدینهم سبلنا گفته است که اسرار ملکوت بر انسان ها پوشیده است و این راه تنها بر اهل حقیقت روشن خواهد بود.⁽²⁾

قرآن کلام حکیمانه ای دارد و دعوت انبیاء نیز بر اساس همین حکمت بوده است.⁽³⁾

محتوای قرآن در هر زمینه ای که باشد تعلیم گر انسان است. انسانی که نفس سرکش دارد و قدرت انتخاب و اختیار گزیدن راه درست و نادرست را در دست دارد.

حکمتی که در آیات قرآن وجود دارد می تواند دارای کارکردهای زیر باشد:

1- چراغ هدایت بشر

2- حل مشکلات بوجود آمده

3- پاسخ به پرسش های مسیر زندگی

4- آماده کردن انسان برای سیر کمال به صورت مرحله ای

5- پرداختن به مایحتاج انسان در هر دوره

6- توانایی تغییر نوع نگاه انسان به زندگی

7- انسان ساز بودن این حکمت ها

و.......

انسان همواره برای کسب بالاترین درصد خوشبختی در جستجوی بهترین روش برای زندگی است.

زندگی انفرادی و یا گروهی و اجتماعی خاستگاه بسیاری از تمدن ها و فرهنگ ها بوده واین درحالی است که انسان تنها زندگی کردن و تامین همه نیازهای خود و یا زندگی اجتماعی را به دنبال کسب آرامش و امنیت و به دست آوردن سعادت انتخاب کرده است.

بنابر این زندگی خوب برای انسان تنها در یک قاب و یا یک زاویه تعریف نمی شود و نمی توان برای همه انسان ها نسخه واحدی تجویز کرد اما آنچه مسلم است این است که با در نظر گرفتن الزامات زندگی امروز و ضرورت ها زندگی بشر باید گفت که

عصر زندگی انفرادی و یا خانواده محور گذشته است و ناگفته پیداست که این سبک زندگی حتی زندگی روستایی را نیز تحت الشعاع قرار داده است .

هرچند ممکن است فرد یا خانواه ای یافت شود که در دوردست های یک سرزمین زندگی کند و رابطه خود با دیگر انسانها را به حداقل رسانده باشد اما قاعده کلی زندگی امروز بشر زیست اجتماعی و گروهی است.

ادراک حسّی در قرآن؛

خداوند متعال اراده کرده است که کلیه امکانات و وسایل ضروری زندگی و بقا را در اختیار انسان و حیوان قرار دهد، از این رو علاوه بر انگیزه ها و انفعالها، آنها را به وسایلی مجهز کرد که با آن، جهان خارج و حوادث و وقایع اطراف و همچنین جهان درونی خود و تغییرات حاصل در آن را ادراک کنند. ادراک حسی وظیفه مهمی در زندگی انجام می دهد، زیرا موجود زنده توسط آن، چیزهایی را که مایه آزارش هستند می شناسد و از آنها دوری می کند و برای دستیابی به آنچه سودمند تشخیص می دهد تلاش می نماید. ⁽¹⁾

انگیزه های رفتار در قرآن؛

انگیزه ها نیروهای محرّکی هستند که در موجود زنده حالتی از نشاط و فعالیت برمی انگیزند و رفتارش را آشکار می سازند و او را به سوی هدف یا هدفهای مشخّصی راهنمایی می کنند. انگیزه ها وظایف ضروری و مهمّی برای موجود زنده انجام می دهند.

در واقع این انگیزه ها هستند که انسان را به برآوردن نیازهای اساسی و ضروری زندگی و ادامه آن وامی دارند. و نیز او را به انجام بسیاری از کارهای مهم دیگر که در هماهنگ کردن انسان با محیط زندگی مفید هستند، برمی انگیزند.

شخصیّت در قرآن؛

مردم معمولا به شخصیت از جهت تأثیری که فرد در دیگران ایجاد می کند و یا مهمترین تأثیراتی که در دیگران باقی می گذارد، می نگرند و مثلا او را شخصی پرخاشگر یا مسالمت جو می دانند. اما روان شناسان به هنگام بررسی «شخصیت» به آن، به عنوان مرکز ساختمانها و عملیات روانی ثابت می نگرند که سازمان دهنده مهارتهای فرد و موجب کنشها و واکنشهای او در محیط زندگی که مایه تمایزش از دیگران است، می باشد.

روان شناسان معاصر به هنگام تحقیق پیرامون عوامل شخصیت ساز، معمولا عوامل بیولوژیک، اجتماعی و فرهنگی را مورد بررسی قرار می دهند و در بررسی عوامل بیولوژیک، به مسأله تأثیر وراثت و ساختمان بدنی و ماهیت ساختاری سیستم مغز و اعصاب و دستگاه غددی اهمیت می دهند. و در تحقیق پیرامون تأثیر عوامل اجتماعی بر روی شخصیت به مطالعه مهارتهای دوره کودکی بویژه در خانواده و روش رفتار والدین و نیز تأثیر فرهنگهای جنبی و طبقات مختلف مردم و مؤسسات گوناگون اجتماعی و گروههای رفیق و دوست بر شخصیت فرد، می پردازند.

بنابراین، عوامل مشخص کننده شخصیت را می توان به دو گروه اصلی تقسیم کرد: عوامل وراثتی یعنی عواملی که از ساختمان طبیعی خود فرد منبعث می شود و عواملی

محیطی، یعنی عواملی که از محیط اجتماعی- فرهنگی خارج از وجود انسان، نشأت می گیرد.⁽¹⁾

شخصیت افراد گاهی تحت تاثیر خانواده و محیط از یک وراثت مشخص تغییرات باورنکردنی به خود می گیرد و گاهی هم به عکس.⁽²⁾

در رأس مشکلاتی که امّت مسلمان را در برخورد با قرآن، در این روزگار به رنج در انداخته مطالعه ی سطحی این کتاب عزیز است. امّت مسلمان چنین می پندارد که گویی سر و کار او با مشتی حروف و کلمات است نه مفاهیمی زنده و تپنده از جنبش و حیات. گویی وقتی به قرآن گوش فرا می دهد یا آن را می خواند، در برابر صوری از ادعیه مرموز و طلسمات نامفهوم قرار گرفته است که درست چیزی از آنها سر در نمی آورد.

بدین ترتیب قرآن تبدیل شده است به حروفی بی معنا و کلماتی نامفهوم. امّت مسلمان وقتی قرآن می خواند به همه چیز می اندیشد جز خود قرآن. تازه برای چه بیندیشد؟ مگر قرآن کتابی نیست که فوق عقول و مدارک بشری قرار دارد؟ آیا اندیشیدن در قرآن حرام نیست؟ پس چرا عاقل کند کاری که باز آرد پشیمانی و سرانجام هم طعمه ی حریق جهنم گردد ...!

هر بار که آدمی به خواندن قرآن می پردازد همّ بزرگ او این است که هر چه زودتر آن را تمام کند و هر دم می نگرد چند صفحه دیگر باقی مانده و هنگامی که قرآن را

ختم و حتم کرد که دیگر کارش تمام شده است نفس راحتی از سینه بر می کشد! ولی چه چیزی در او تغییر کرده؟ هیچ چیز! او همان آدم سابق است که بود، با همان عیوب و کمبودها و رذائلی که داشت!⁽¹⁾

سید محمد باقر صدر نکاتی را در خصوص جنبه هدایت گری قرآن متذکر می شود:

قرآن، اگرچه از ذره و گیاهان و سنتهای طبیعی صحبت می کند اما کتاب درسی و یا تاریخی نیست.

این کتاب ارزشمند نازل شده است تا انسان از تاریکی به سوی نور حرکت کند؛ از تاریکی جاهلیت به سوی نور هدایت و اسلام.⁽²⁾

علی الصغیر نیز قرآن را کتاب هدایت می داند که شکی در نقش هدایتگری آن نیست.

بیان زندگی پیامبران و شهدا و صدیقین مثالهایی است که در قرآن بیان شده و اینها هم، همه مصدر هدایت هستد.⁽³⁾

مجموع آیات ما را به یک مطلب دعوت می کند و آن اینکه از غیر خدا نباید استعانت جست.⁽⁴⁾

و این چیزی است که باید در مواجهه با قرآن در نظر داشت.

انسان شناسی در دیدگاه قرآن:

انسان از دیدگاه متعالی و مترقی انسان در چند گزاره طرح می شود:

1- توکل انسان به خداییی که به همه چیز از جمله گناهان آگاه است:

وَ تَوَکَّل عَلَی الحَیِّ الَّذِی لا یَمُوتُ وَ سَبِّح بِحَمدِهِ وَ کَفی بِهِ بِذُنُوبِ عِبادِهِ خَبِیراً (58) فرقان

2- اذعان انسان به نعمت های الهی و دایره گسترده خلقت خداوندی:

الَّذِی خَلَقَنِی فَهُوَ یَهدِینِ (78) وَ الَّذِی هُوَ یُطعِمُنِی وَ یَسقِینِ (79) وَ إِذا مَرِضتُ فَهُوَ یَشفِینِ (80) وَ الَّذِی یُمِیتُنِی ثُمَّ یُحیِینِ (81) وَ الَّذِی أَطمَعُ أَن یَغفِرَ لِی خَطِیئَتِی یَومَ الدِّینِ (82) شعرا

3- ایمان و عمل صالح و یاد خدا

إِلاَّ الَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحاتِ وَ ذَکَرُوا اللَّهَ کَثِیراً وَ انتَصَرُوا مِن بَعدِ ما ظُلِمُوا وَ سَیَعلَمُ الَّذِینَ ظَلَمُوا أَیَّ مُنقَلَبٍ یَنقَلِبُونَ (227) شعرا

4- مراجعه به خداوند در مشکلات به عنوان تنها ملجأ

أَمَّن یُجِیبُ المُضطَرَّ إِذا دَعاهُ وَ یَکشِفُ السُّوءَ وَ یَجعَلُکُم خُلَفاءَ الأَرضِ أَ إِلهٌ مَعَ اللَّهِ قَلِیلاً ما تَذَکَّرُونَ (62) نمل

5- فضل گسترده الهی بر بندگان

وَ إِنَّ رَبَّکَ لَذُو فَضلٍ عَلَی النَّاسِ وَ لَکِنَّ أَکثَرَهُم لا یَشکُرُونَ (73) نمل

6- کم بودن کالای بی ارزش دنیا در برابر قدر و قیمت دنیا

وَ ما أُوتِیتُم مِن شَی ءٍ فَمَتاعُ الحَیاةِ الدُّنیا وَ زِینَتُها وَ ما عِندَ اللَّهِ خَیرٌ وَ أَبقی أَ فَلا تَعقِلُونَ (60) قصص

7- ضعیف بودن انسان در برابر عظمت الهی:

أَ یحَسَبُونَ أَنَّمَا نُمِدُّهُم بِهِ مِن مَّالٍ وَ بَنِینَ(55) نُسَارِعُ لهَُم فیِ الخَیرَاتِ بَل لَّا یَشعُرُونَ(56) مومنون

نباید از این نکته گذشت که قرآن به عنوان کتاب هدایت بشری بالاترین و قوی ترین برنامه را برای بشر دارد و سراسر نکته و موعظه برای انسان است.

ماهیت وجودی انسان:

انسان هر گاه تصمیم می گیرد که به زندگی خود شکل انسانی دهد با موانعی روبرو می شود.

اما پیش از بررسی و بر شمردن این موانع بهتر است عواملی را مورد کنکاش قرار دهیم که انسان را به سوی مسیر انسانیت و زندگی انسانی راهنمایی می کنند.

از جمله این عوامل می توان موارد زیر را نام برد:

1- احساس نیاز برای بازگشت به فطرت

2- تلاش برای جبران وقتهای تلف شده

3- وجود یک تلنگر در مسیر زندگی انسان؛

که می تواند یک حادثه، یک برخورد، یک ملاقات، مطالعه یک کتاب و.. باشد.

4- درک معنای ماهوی انسان و انسانیت

5- توجه به منزلت والای انسانی

6- تمایل تبدیل به موجود برتر

7- کشش های درونی برای رشد وارتقا

8- درک مقام انسانیت به عنوان موجودی الهی

9- اشراف به خسارت ناشی از غفلت

10- گرایش به خرد ورزی و در نتیجه برتری خرد بر نفس؛

اما همانگونه که عنوان شد، انسان در مسیر انسانیت و سیر به سوی رشد و تعالی همواره با موانعی نیز روبرو است؛

1- هم نشینی با کسانی که در مسیر رشد نیستند.

2- سرکشی نفس انسان؛

3- که خود تحت تأثیر عوامل متعددی چون ثروت، زیاده خواهی، وسایس شیطانی، فراموشی جایگاه انسان و... دامنگیر انسان می شود.

4- لقمه ناسالم و تربیت نا صحیحی خانواده؛

البته نباید از نظر دور داشت که تربیت ناصحیح می تواند بیرون از محیط خانوداه نیز شخصیت ناسالم و ناصحیح یک نفر را شکل دهد.

بسیارند کسانیکه از کودکی اساساً خانواده و محیط گرم خانواده را تجربه نکرده اند، اما در مسیر زندگی خود با تربیتی صحیح و سالم رشد کرده اند و به عکس نیز گروهی از همین افراد نا گزیر بدون وجود تربیت صحیح

خانواده مسیری اشتباه را پیموده اند.

5- عدم تحمل موفقیت و رشد دیگران

6- غافل شدن از نعمت های الهی

7- بی توجهی به اهمیت مقام انسان

8- عدم شناخت صحیح از وظایف انسان

و....

چگونه انسان می تواند به جایگاه والای خود به عنوان برترین موجود خلق شده در عالم بی توجه باشد، و آنگاه در مسیر رشد قرار گرفته و به آن جایگاه بلند دست یابد.

اکنون زمان آن است که به یک پرسش پاسخ دهیم.

چرا انسان موجودی پر تلاطم بوده و تک بعدی نیست؟

به عبارت دیگر چرا انسان نمی تواند خوب بوده و دائماً به سمت بدی ها تمایل پیدا نکند و در نتیجه بدی در جهان وجود نداشته باشد؟

خوب پاسخ بسیار ساده است.

تصور کنید انسان ها همه خوب باشند و هیچکس نتواند به دیگری بدی کند.

در چنین محیطی هیچکس نمی تواند کار زشتی انجام دهد و ما با عده ای موجود زنده روبرو خواهیم بود که قادر به انجام هر کاری نیستند و مانند یک ربات فقط می توانند کارهای خوب انجام دهند.

با قدری فکر و اندیشه، این نکته برای ما روشن می شود که فرشتگان موجوداتی با همین ویژگی هستند.

آنها اساساً قادر به انجام گناه و اعمال زشت نیستند.

به نظر شما با وجود چنین موجوداتی چه نیازی به خلقت انسان بوده است.

آری، نکته مهم همین جاست و آن نکته این است که انسان موجودی برتر از فرشتگان است و این برتری صرفاً به سبب آن است که این موجود می تواند کار زشت

انجام داده و می تواند بد باشد، اما با غلبه بر سرکشی های نفسش و با سرکوب هواهای نفسانی که دائم او را وسوسه می کنند، به موجودی پاک تبدیل شده و نهاد و سرشت پاک خود را حفظ کرده و یا لاقل در جدال با بدیها، آلودگی های خود را بر طرف ساخته و به نهاد پاک خویش باز گشته است.

انسان اگر نتواند گناه کند و اگر نتواند به مسیر ناصحیحی رفته و نتواند منحرف شود که دیگر رشد و کمال برای او معنایی ندارد و در حقیقت کمال انسانی برای انسان تحقق نمی یابد.

انسانها زمانی می توانند به فضیلت اصلی یک انسان دست یابند و زمانی می توانند به برترین موجود خلقت تبدیل شوند که مراحل زیر را تجربه کرده باشند و یابهتر بگوئیم از مسیرهای زیر عبور کرده باشند:

1- پاک نگاه داشتن قلب از غیر خدا

2- توجه به حریم اطاعت الهی و قبح معصیت

3- پرهیز از تیره دلی و آلودگی های نفس

4- توجه دائم به لطف و رحمت الهی

5- عدم توجه به غیر خدا و عدم درخواست یاری از آنان

6- اشراف به زشتی گناه، هر چند کوچک باشد

7- ناراحتی از انجام گناه و پشیمانی از انجام آن

و....

انسان ها تنها زمانی می توانند خود را موجوداتی برتر بدانند که خوی حیوانی و غرایز طبیعی خود را که در تمام موجودات عالم وجود دارد، مدیریت کرده و درجهت اهداف انسانی به کار گیرند.

این اهداف انسانی که همانا جایگاه والای انسانی به عنوان برترین موجود را شکل می دهند عبارتند از:

دیگران را دیدن و تنها به فکر خویش نبودن، عدم تعرض به حریم دیگران، فکر بد برای کسی نداشتن، عدم انحصار گرایی، همه چیز را از خدا دانستن، عیب های خود را بزرگ دیدن، ندیدن عیوب دیگران، دنیا را مقدمه آخرت دانستن و...

بدیهی است که انسان آلوده به گناه و انسانی که قلبی تیره و دلی ناصاف دارد، با حیوانات فرقی ندارد.

وَ لَقَد ذَرَأنا لِجَهَنَّمَ کَثیراً مِنَ الجِنِّ وَ الإِنسِ لَهُم قُلُوبٌ لا یَفقَهُونَ بِها وَ لَهُم أَعیُنٌ لا یُبصِرُونَ بِها وَ لَهُم آذانٌ لا یَسمَعُونَ بِها أُولئِکَ کَالأَنعامِ بَل هُم أَضَلُّ أُولئِکَ هُمُ الغافِلُونَ (179) اعراف

أَم تحَسَبُ أَنَّ أَکثرََهُم یَسمَعُونَ أَو یَعقِلُونَ إِن هُم إِلَّا کاَلأَنعَامِ بَل هُم أَضَلُّ سَبِیلاً(44) فرقان

نکته ها:

1- هوا پرستی و عواقب دردناک آن

بی شک در وجود انسان، غرائز و امیال گوناگونی است که همه آنها برای ادامه حیات او ضرورت دارد: خشم و غضب، علاقه به خویشتن، علاقه به مال و زندگی مادی

و امثال اینها، و بدون تردید دستگاه آفرینش همه اینها را برای همان هدف تکاملی آفریده است.

اما مهم این است که گاه اینها از حد تجاوز می کنند و پا را از گلیمشان فراتر می نهند و از صورت یک ابزار مطیع در دست عقل در می آیند و بنای طغیان و یاغی گری می گذارند، عقل را زندانی کرده و بر کل وجود انسان حاکم می شوند و زمام اختیار او را در دست می گیرند.

این همان چیزی است که از آن به" هوا پرستی" تعبیر می کنند که از تمام انواع بت پرستی خطرناکتر است، بلکه بت پرستی نیز از آن ریشه می گیرد.

بی جهت نیست که پیامبر گرامی اسلام (صلی الله علیه و آله) بت" هوی" را برترین و بدترین بتها شمرده است در آنجا که می فرماید:

ما تحت ظل السماء من اله یعبد من دون اللَّه اعظم عند اللَّه من هوی متبع:

" در زیر آسمان هیچ بتی بزرگتر در نزد خدا از هوی و هوسی که از آن پیروی کنند وجود ندارد"! ⁽¹⁾

هواپرستی سرچشمه غفلت و بی خبری است، چنان که قرآن می گوید:

وَ لا تُطِع مَن أَغفَلنا قَلبَهُ عَن ذِکرِنا وَ اتَّبَعَ هَواهُ:" از کسی که قلب او را غافل از یاد خود کرده ایم و پیرو هوای خویش است اطاعت مکن" (کهف آیه 28).

از سوی دیگر هواپرستی سرچشمه کفر و بی ایمانی است، چنان که قرآن گوید: فَلا یَصُدَّنَّکَ عَنها مَن لا یُؤمِنُ بِها وَ اتَّبَعَ هَواهُ:" تو را از ایمان به قیامت باز ندارد کسی که ایمان به آن ندارد و پیرو هوای خویش است" (طه آیه 16).

از سوی سوم هواپرستی بدترین گمراهی است، قرآن می گوید: وَ مَن أَضَلُّ مِمَّنِ اتَّبَعَ هَواهُ بِغَیرِ هُدیً مِنَ اللَّهِ:" چه کسی گمراهتر است از آن کس که از هوای نفس خویش پیروی می کند و هدایت الهی نیافته است" (قصص آیه 50).

از سوی چهارم هواپرستی نقطه مقابل حق طلبی است و انسان را از راه خدا بیرون می برد، چنان که در قرآن می خوانیم: فَاحکُم بَینَ النَّاسِ بِالحَقِّ وَ لا تَتَّبِعِ الهَوی فَیُضِلَّکَ عَن سَبِیلِ اللَّهِ:" در میان مردم به حق داوری کن و پیرو هوی مباش که تو را از راه خدا گمراه می کند" (ص آیه 26).

از سوی پنجم هواپرستی مانع عدالت و دادگری است، چنان که در قرآن می خوانیم: فَلا تَتَّبِعُوا الهَوی أَن تَعدِلُوا:" پیروی هوی مانع اجرای عدالت شما نگردد" (نساء- 135).

بالآخره اگر نظام آسمان و زمین بر محور هوی و هوس مردم بگردد فساد سرتاسر پهنه هستی را خواهد گرفت: وَ لَوِ اتَّبَعَ الحَقُّ أَهواءَهُم لَفَسَدَتِ السَّماواتُ وَ الأَرضُ وَ مَن فِیهِنَّ:" اگر حق از هوی و هوس آنها پیروی کند آسمانها و زمین و تمام کسانی که در آنها هستند فاسد می شوند" (مؤمنون آیه 71).

در روایات اسلامی نیز تعبیرات تکان دهنده ای در این زمینه به چشم می خورد:

در روایتی از علی علیه السلام می خوانیم:

الشقی من انخدع لهواه و غروره

" بدبخت کسی است که فریب هوی و غرور خویش را بخورد" .⁽¹⁾

خلاصه آنجا که هواپرستی است نه پای دین در میان است و نه پای عقل، در آنجا چیزی جز بدبختی و رنج و بلا نیست، در آنجا جز بیچارگی و شقاوت و فساد نخواهد بود.

رویدادهای زندگی ما و تجربیات تلخی که در دوران عمر در مورد خویش و دیگران دیده ایم شاهد زنده تمام نکته هایی است که در آیات و روایات فوق در زمینه هواپرستی وارد شده است.

افرادی را می بینیم که چوب یک ساعت هواپرستی را تا آخر عمر می خورند!.

جوانانی را سراغ داریم که بر اثر پیروی از هوی چنان در دام اعتیادهای خطرناک و انحرافات جنسی و اخلاقی گرفتار شده اند که تبدیل به موجودی زبون، ناتوان و بی ارزش گردیده، و تمام نیروها و سرمایه های خویش را از کف دادند.

در تاریخ معاصر و گذشته به نام کسانی برخورد می کنیم که به خاطر هوا- پرستیشان هزاران و گاه میلیونها انسان بی گناه را به خاک و خون کشیده اند و نام ننگینشان تا ابد به زشتی برده می شود.

این اصل استثنا پذیر نیست حتی دانشمندان و عابدان پرسابقه ای همچون" بلعم باعورا" بر اثر پیروی از هوای نفس چنان از اوج عظمت انسانیت سقوط کردند که

قرآن مثل آنها را به سگ پلیدی می زند که همواره پارس می کند (آیه 176 سوره اعراف).

بنا بر این جای تعجب نیست که" پیامبر" صلی الله علیه واله و" امیر مؤمنان" علیه السلام می فرمایند:

" خطرناکترین پرتگاهی که بر سر راه سعادت شما قرار گرفته هواپرستی و آرزوهای دور و دراز است چرا که پیروی از هوی شما را از حق باز می دارد و آرزوهای دراز آخرت را به دست فراموشی می سپارد"

(ان اخوف ما اخاف علیکم اثنان اتباع الهوی و طول الامل اما اتباع الهوی فیصد عن الحق و اما طول الامل فینسی الآخرة).⁽¹⁾

تعبیراتی که در نقطه مقابل یعنی ترک هوی پرستی در آیات و روایات وارد شده نیز عمق این مساله را از دیدگاه اسلام روشن می سازد، تا آنجا که کلید بهشت را ترس از خدا و مبارزه با هوای نفس می شمرد: وَ أَمَّا مَن خافَ مَقامَ رَبِّهِ وَ نَهَی النَّفسَ عَنِ الهَوی فَإِنَّ الجَنَّةَ هِیَ المَأوی:" اما کسی که از مقام پروردگار بترسد و نفس خویش را از هواپرستی نهی کند بهشت جایگاه او است" (سوره نازعات آیه 40).

علی علیه السلام می فرماید:" (اشجع الناس من غلب هواه)؛ شجاعترین مردم کسی است که بر هوای خویش پیروز شود"⁽²⁾

در حالات دوستان حق و اولیای پروردگار و علما و بزرگان داستانهای زیادی نقل شده که بر اثر ترک هواپرستی به مقامات بلندی نائل شدند که از طرق عادی غیر ممکن بود.

2- چرا از چهارپایان گمراهتر؟!

در آیات فوق برای منعکس کردن اهمیت مطلب، نخست می فرماید: آنها که معبودشان هوای نفسشان است همچون چهارپایانند، بعد از آن ترقی کرده و اضافه می کند: بلکه از آنها گمراهترند! شبیه این تعبیر در آیه 172 سوره اعراف نیز آمده است که درباره دوزخیانی که به حکم استفاده نکردن از گوش و چشم و عقل خود، به چنان سرنوشتی گرفتار می شوند، می فرماید: أُولئِکَ کَالأَنعامِ بَل هُم أَضَلُّ:" آنها همچون چهارپایانند بلکه گمراهتر"! گرچه گمراهتر بودن آنها اجمالا روشن است، ولی مفسران بحثهای جالبی روی این مساله کرده اند که با تحلیل و اضافاتی می توان چنین گفت:

1- اگر چهارپایان، چیزی نمی فهمند و گوش شنوا و چشم بینایی ندارند، دلیلش عدم استعداد آنها است، اما از آنها بیچاره تر انسانی است که خمیره همه سعادتها در وجود او نهفته است و آن قدر خدا به او استعداد داده که می تواند نماینده و خلیفه اللَّه در زمین گردد، ولی کارش به جایی می رسد که تا سر حد یک چهارپا سقوط می کند، تمام شایستگیهای خود را به هدر داده، و از اوج مسجود بودن فرشتگان به حضیض نکبت بار شیاطین سقوط می کند، این راستی دردناک است و گمراهی آشکار.

2- چهارپایان تقریبا حساب و کتابی ندارند و مشمول مجازاتهای الهی نیستند در حالی که آدمیان گمراه باید بار تمام اعمال خود را بر دوش کشند و کیفر اعمال خویش را بی کم و کاست ببینند.

3- چهارپایان برای انسانها خدمات زیادی دارند و کارهای مختلفی انجام می دهند، اما انسانهای طاغی و یاغی خدمتی که نمی کنند هیچ، هزاران بلا و مصیبت نیز می آفرینند.

4- چهارپایان خطری برای کسی ندارند و اگر هم داشته باشند، خطرشان محدود است اما ای وای از انسان بی ایمان مستکبر هوی پرست که گاه آتش جنگی را روشن می کند که میلیونها نفر در آن خاکستر می شوند.

5- چهارپایان اگر قانون و برنامه ای ندارند، ولی مسیری که آفرینش را در شکل" غرائز" برای آنان تعیین کرده است پیروی می کنند و در همان خط حرکت می نمایند، اما انسان قلدر سرکش، نه قوانین تکوین را به رسمیت می شناسد و نه قوانین تشریع را و هوی و هوسهای خود را حاکم بر همه چیز می شمرد.

6- چهارپایان هرگز برای کارهای خود توجیه گری ندارند، اگر خلافی کنند خلاف است و اگر راه خود را بروند، که می روند، همانست که هست اما یک انسان خود خواه خونخوار هوی پرست بسیار می شود که تمام جنایات خود را آن چنان توجیه می کند که گویی دارد وظائف الهی و انسانی خویش را انجام می دهد! و به این ترتیب هیچ موجودی خطرناکتر و زیانبارتر از یک انسان هوی- پرست بی ایمان و سرکش نیست،

و به همین دلیل در آیه 22 سوره انفال عنوان" شر الدواب" (بدترین جنبندگان) به او داده شده است، و چه عنوان مناسبی؟⁽¹⁾

ص: 104 تا 109

آن انسانی به مرتبه والای انسانی دست یافته و اشرف مخلوقات است که پاک از هرگونه آلودگی و پیراسته از هر گونه آلایشی، تنها خود را بنده ای در برابر پروردگارش بداند و از نعمات بیشماری که بر او ارزانی داشته به درستی استفاده کند.

کاملاً روشن است که استفاده از نعمت های الهی در درجه اول شکرگزاری خداوند برای اعطای آنها و مصرف این نعمت ها در راه رضای او خواهد بود.

دنیا مقدمه آخرت:

برای انسان زندگی در دنیا یک مقدمه و مرحله ای است ابتدایی تا او بتواند در این مرحله برای صعود به مرحله بالاتر کسب آمادگی نموده و خود را از لحاظ توشه و تدارک سفر تجهیز کند.

اگر انسان به هنگام ترک دنیا، با دستی پر زندگی مادی را بدرود گوید، آنگاه سفری ایمن، مطمئن و تا مقصد آرامشی مطلق نصیب او خواهد شد.

چنین انسانی است که می توان گفت در دنیا خوب زندگی کرده است.

به عبارت دیگر انسانی که در دنیا خوب زندگی کند، به هنگام ترک دنیا دستش از خوبیها پر خواهد بود و این خوبیها، توشه سفر او هستند.

نکته ظریفی در این بین مطرح است و آن نکته این که هر چه انسان در دنیا سبک بار تر باشد و کمتر ظواهر و ملحقات دنیایی را جستجو کرده باشد، باطنی زلال تر و وزر و بالی کمتر خواهد داشت و این در هنگام سفر به سوی زندگی ابدی، دست انسان را از توشه سفر پر تر خواهد نمود.

و به عکس آن نیز، اگر انسان عمر خود را در طلب دنیا و آنچه رنگ دنیا دارد سپری کرده باشد، هرچند به ظاهر اطرافش رنگارنگ از کالاهای دنیا باشد؛ اما دستش برای سفر خالیست و ره توشه ای ندارد.و حتی ممکن است این رنگهای زیبا،کار را بر او در آخرت دشوار سازند.

در یک نگاه، انسان برای زندگی راحت در آخرت، ناگزیر است زندگی سختی را در دنیا تجربه کند.

این قانون زندگی است و یکی از مهمترین مبارزات انسان را شکل می دهد.

مبارزه ای میان راحتی و منافع دنیا ( که البته زمانی ناگوار خواهد بود که به هر قیمتی حاصل شود) و میان راحتی و مافع آخرت.

چرخش وضعیت انسان در دنیا علاوه برآنکه مستلزم عوامل گوناگونی است، خود زمینه ساز موقعیت هایی است که انسان را در مرتبه دیگری قرار می دهد.

اساساً انسان در دنیا، دائماً در حال چرخش است و در هر زمانی از مدت عمر خود به یک سو تمایل می یابد.

اما سعادت از آن کسی است که این چرخش ها و تغییر وضعیت ها برای او به سمتی باشند که او را در مسیر سیر الی الله قرار داده و غایت انسانی او را محقق سازند.

اگر انسان هیچگاه به وضعیت خود راضی نباشد، قطعاً به دنبال تغییر خواهد بود و در این میان چنانچه دید مادی نداشته باشد، رشد خواهد کرد.

اما عوامل تغییر وضعیت انسان در دنیا عبارتند از:

1- خستگی و دلزدگی از وضع موجود

2- ایجاد یک جو روانی مثبت یا منفی

3- استفاده از وضع موجود برای ترقی

4- احساس یک منفعت

5- همراهی با یک جمعیت دلخواه

و.....

در هر یک از این عوامل انسان از وضع موجود خود ناراضی می شود و تلاش می کند وضعیت را تغییر دهد.

او در این حالت در موقعیت چرخش و تغییر وضع قرار می گیرد.

گاه ممکن است انسان از وضعیت کنونی خود دلزده شود؛ این حالت خود دارای چندین فرض می تواندباشد:

1- فرض اول آن است که انسان در مسیر بدی ها گام برداشته و آلودگی ها و پلیدی ها او را دل آزرده ساخته باشند.

در این حالت انسان تلاش می کند وضع موجود را تغییر داده و به سوی انسانیت گردش کند.

1- فرض دو عکس این حالت است؛ بدین معنا که انسان در مسیر خوبی ها و نیکی ها حرکت می کند وعوامل دیگری او

را از مسیر بازداشته به سمت پلیدی ها و پلشتی ها متمایل می سازند.

2- فرض سوم نیز حالتی است که انسان در ابتدای زندگی بدی را تجربه کرده و سپس به راه راست هدایت شده و دوباره بر اثر رخدادی تغییر مسیر می دهد.

انسان همیشه برابر طبعی که دادر از دنیا متوقع است و همه چیز دنیا را برای خود می خواهد.

از سویی دیگر او به کم و مختصر قانع نیست و زیاد خواستن در طبع و فطرت اوست.

این زیاد خواستن هم جنبه مثبت دارد و همه منفی. از سویی اگر انسان زیاده خواه به جایگاه خود و آنچه که اکنون در دست دارد، به عنوان یک موجود متعالی قانع نبوده و تلاش کند تا در مسیر رشد و پیشرفت قرار گرفته و به آن جایگاه بلند و اعلی دست یازد، این قطعاً امری پسندیده است.

این گونه قانع نبودن و زیاده خواهی، انسان را رشد می دهد و از او یک موجود متعالی و به واقع اشرف مخلوقات می سازد.

اما به عکس، اگر این زیاده خواهی در امور دنیایی بوده و به کسب منافع مادی خلاصه شود، بسیار خطرناک است و می تواند انسان را در معرض پرتگاه های هولناک قرار داده و او را تا مرز سقوط بکشاند.

انسان مادی اگر زیاده خواه باشد صرفاً در دایره دنیا حرکت می کند و غرایز مادی بر او حاکم می شود.

اما انسان ملکوتی از دنیا صرفاً، به عنوان نردبام آسمان استفاده خواهد کرد.

حال ببینیم وقتی چرخش وضعیت در انسان اتفاق افتاد چه موقعیت هایی برای انسان شکل می گیرد.

در این حالت انسان می تواند در مراتب زیر دسته بندی شود:

1- موجودی ملکوتی که صرفاً جسمش در زمین حیات دارد.

2- موجودی فطرتاً ملکوتی که علاقه و اتصالی به اجزاء مادی دنیا داشته و تلاش می کند تعلقاتش را کم کند.

3- موجودی مادی که نیم نگاهی به عالم بالا دارد و اگر چه کما بیش اسیر دنیاست، اما آگاهی دلش او را به آسمان

وصل می کند.

4- معبودی مادی که غرق در دنیاست و حتی در زمان مرگ هم دست از تعلقات دنیا بر نمی دارد و در حقیقت نمی تواند بردارد.

در بین این 4 مرتبه، بیشتر انسان ها در مرتبه سوم قرار دارند که گاهی نفس آنها، تلاش می کند آنها را به سمت مرتبه چهارم تنزل دهد که که این خود جنگی تمام عیار را بین دو بعد خوب و به انسان شکل می دهد.

بعدی که ریشه در قدرت انتخاب و اختیار انسان دارد؛

فَأَلهَمَهَا فجُُورَهَا وَ تَقوَئهَا(8) قَد أَفلَحَ مَن زَکَّئهَا(9)وَ قَد خَابَ مَن دَسَّئهَا(10) شمس

آری هنگامی که خلقتش تکمیل شد، و" هستی" او تحقق یافت، خداوند" بایدها و نبایدها" را به او تعلیم داد، و به این ترتیب وجودی شد از نظر آفرینش مجموعه ای از" گل بد بو" و" روح الهی" و از نظر تعلیمات" آگاه بر فجور و تقوی" و در نتیجه وجودی است که می تواند در قوس صعودی برتر از فرشتگان گردد، و از ملک پران شود، و آنچه اندر وهم ناید آن شود، و در قوس نزولی از حیوانات درنده نیز منحطتر گردد و به مرحله" بَل هُم أَضَلُّ" برسد و این منوط به آن است که با اراده و انتخابگری خویش کدام مسیر را برگزیند.⁽¹⁾

لازم به یادآوری است که معنی این آیه (فَأَلهَمَها فُجُورَها وَ تَقواها) این نیست که خداوند عوامل فجور و تقوی را در درون جان آدمی ایجاد کرد، عواملی که او را به فجور و آلودگی و دریدن پرده های حیا دعوت می کند، و عواملی که او را به خیرات و نیکیها می کشاند، آن چنان که بعضی پنداشته، و آیه را دلیلی بر وجود تضاد در درون وجود انسان دانسته اند.

بلکه می گوید این دو حقیقت را به او الهام و تعلیم کرد، یا به تعبیر ساده- تر راه و چاه را به او نشان داد.

و به تعبیر دیگر: خداوند آن چنان قدرت تشخیص و عقل و و جدان بیدار، به او داده که" فجور" و" تقوی" را از طریق" عقل" و" فطرت" در می یابد.⁽¹⁾

و بی شک آنانی که دردسته چهارم هستند ضرر کرده و دست آخر هم دست خالی دنیارا ترک خوانند کرد وکوله باری از تعلیقات دنیوی در روز جزا و حساب و کتاب اعمال گریبانگیرشان خواهد بود.

انسان موجودی است که ماهیت پیچیده ومبهمی دارد. شناخت ابعاد وجودی انسان بدون شک حتی با وجود مطالعات پیشرفته امروز، کاری سخت و ناممکن می نماید.

انسان از یک سو موجودی است که به لحاظ ساختار زیستی و خلقت مادی یکی از ناشناخته ترین و پیچیده ترین دستگاه های زیستی را دردرون خود داراست.

از سویی دیگر همین انسان موجودی است ضعیف و نا توان که در بعد زیستی با یک بیماری کوچک از پای درمی آید و در بعد روحی و روانی نیز با کوچکترین مسئله دچار عجز و ناتوانی می شود.

شخصی را تصور کنید که در زندگی روزمره خود دچار مشکلی حاد شده.

این مطلب از چند وجه قابل توجه و بررسی است:

1- این شخص از یک سو مورد امتحان و آزمایش قرار گرفته است .

2- از سویی دیگر این توان انسانی است که می تواند قدرت مدیریت مشکلات را به انسان بدهد.

3- رتبه و درجه هر انسان در مواجهه با همین مشکلات مشخص خواهد شد.

4- انسان در مواجهه با مشکلات و گرفتاری های دنیا به راحتی روحیه خود را از دست می دهد.

نکته ای که آیه 155 سوره مبارکه بقره به زیبائی آن را بیان می کند؛ شمارش مشکلات دنیا به عنوان آزمایش برای انسان است:

وَ لَنَبلُوَنَّکُم بِشیَ ءٍ مِّنَ الخَوفِ وَ الجُوعِ وَ نَقصٍ مِّنَ الأَموَالِ وَ الأَنفُسِ وَ الثَّمَرَاتِ وَ بَشِّرِ الصَّابرِِینَ

آزمایش انسان با ترس، گرسنگی، زیان مالی و جانی، کمبود در محصولات کشاورزی.

چگونه است که گاهی ما انسان ها متوجه نمی شویم که در حال آزمایش هستیم.

ماهیت وجودی انسان ایجاب می کند تا در سخت ترین ازمایشات محک بخورد و گوهر وجودی خود را دریابد.

انسان بر خلاف حیوانات و سایر موجودات زنده روی زمین، موجودی تک بعدینیست که تنها بخورد و بیاشامد و بخوابد و دارای فرزند و خانوده باشد و خود را زاسرما و رگما بپوشاند.

بلکه انسان موجودی است که دارای تعاملات اجتماعی و شرکت در خرد جمعی و اخلاقیات است.

انسان نه تنها موظف است خود را در مسیر هدایت و کمال قرار دهد، بلکه نسبت به خانواده و جامعه و درکل اطرافیانش نیز مسئولیت دارد.

انسان همیشه موظف است از خود بپرسد که تا چه حد به معیارهای انسانیت نزدیک شده و انحراف خود را از این معیارها اندازه گیری کند و بسنجد.

انسان موجودی است که روح پاک خود را از ملکوت گرفته و با کالبدی خاکی در زمین مشغول انجام آزمایش و امتحانی بزرگ است.

روح پاک و الهی انسان این ظرفیت را به او میدهد که به سمت خدا برود و رو به سوی او کند؛

یا أَیُّهَا الَّذینَ آمَنُوا استَجیبُوا لِلَّهِ وَ لِلرَّسُولِ إِذا دَعاکُم لِما یُحییکُم وَ اعلَمُوا أَنَّ اللَّهَ یَحُولُ بَینَ المَرءِ وَ قَلبِهِ وَ أَنَّهُ إِلَیهِ تُحشَرُونَ (24) بقره

بیضاوی درخصوص آیه شریفه وَ اعلَمُوا أَنَّ اللَّهَ یَحُولُ بَینَ المَرءِ وَ قَلبِهِ می نویسد: این تمثیلی است برای بیان نهایت نزدیکی بنده و این با فرمایش الهی که می فرماید: وَ نَحنُ أَقرَبُ إِلَیهِ مِن حَبلِ الوَرِیدِ مطابقت دارد. و البته این پیام بر مکنونات قلبی استوار است.⁽¹⁾

انسان در چهارچوب خلقت انسانی خویش رابطه ای عبادی را با خدای خود تعریف می کند. این رابطه از آنجا دارای اهمیت است که انسان سعی می کند تا با خود شناسی خدای خود را بهتر شناخته و در صدد بندگی او گام بردارد.

شناخت خداوند به عنوان خالق و به عنوان کسی که برنامه کامل سعادت را برای بشر از طریق انبیا خود ارسال نموده، بسیار اهمیت دارد و به انسان کمک می کند تا مسیر درست زندگی را تشخیص دهد و بداند که او در دنیا چه جایگاهی دارد.

نفس انسان که همواره دنبال دنیاست و برای زندگی بهتر، رفاه اقتصادی را می طلبد، اگر به شناخت درستی از جایگاه خود در دنیا دست پیدا نکند، قطعاً با تعلق به دنیا، دنیا را ترک می کند و حب دنیا از دل و بیرون نخواهد رفت.

وَ ما أُبَرِّئُ نَفسی إِنَّ النَّفسَ لَأَمَّارَةٌ بِالسُّوءِ إِلاَّ ما رَحِمَ رَبِّی إِنَّ رَبِّی غَفُورٌ رَحیمٌ (53) یوسف

قمی مشهدی در کنز الدقائق علت فرمان داده نفس به بدی را میل آن به شهوات می داند.

او اضافه می کند که خداوند این میل به بدی را می بخشد؛ اما این در صورتی اتفاق می افتد که فرد از گناه پشیمان شده باشد.

در حقیقت کسی مورد بخشش قرار می گرد که میل به بخشش داشته باشد.میل نفس به گناه با میل فرد گناهکار به بخشش، جبران می شود. ⁽¹⁾

نفس اماره، مانند دوست و همنشینی بد، همواره انسان را به سوی دنیا و زیبائی های کاذب آن دعوت می کند و از انسان می خواهد تا به هر وسیله ای به دنبال دنیا باشد.

امام صادق(علیه السلام) فرمودند: هرکس خدا را بشناسد، ترس او در دلش می افتد و هر که از خدا ترسان باشد نفسش از دنیا طلبی باز می ماند.⁽¹⁾

این کلام امام خود مشتمل بر چند نکته مهم است:

1- خداشناسی مقدمه خدا ترسی است.

2- ترس از خدا، ترس از مقام ربوبی پروردگار است.

3- خداترسی به اعراض از دنیا می انجامد.

4- دنیایی مضر است که انسان را از خدا باز دارد.

5- شناخت عظمت الهی، دنیا را در نظر ما کوچک میدارد.

امام هادی (علیه السلام) نیز در خصوص هوای نفس می فرمایند:

راکِبُ الحَرُونِ أسیرُ نَفسِهِ، وَ الجاهِلُ أسیرُ لِسانِهِ

کسی که بر اسب سرکش هوای نفس سوار است او در حقیقت اسیر نفس امّاره خویش است و انسان نادان نیز در اسارت زبان خویش است.⁽²⁾

استاد جوادی آملی جان ملکوتی و روح الهی انسان را مستند به ذات مقدس ربوبی دانسته معتقد است و آدمی در پرتو این استناد فطری، همواره با خدای خویش در ارتباط است.⁽¹⁾

ایشان اهداف ارسال انبیاء را در این موارد بر شمرده اند:

تعلیم دست نایافتنی ها – تکامل عقل – بر پاداری قسط – نجات از تاریکی ها – یادآوری نعمت ها – سفارش به اخلاق ستوده – آزادی انسان و...⁽²⁾

نبی می آید تا به انسان یادآوری کند کیست و چه مقصد و مقصودی پیش روی دارد و چرا باید چند روزی را در این جهان به درستی زندگی کند.

سنت الهی بر آن است که جامعه انسانی را هدایت کند و در برابر تباهی آنها مهلت برگشت دهد؛ اما گر نصاب صبر به سر آمد و آنها توبه نکردند، خداوند آنها را به کام هلاکت فرو می برد.⁽³⁾

که این نکته نیز در اینجا معنا دارد که توبه در انسان شرایطی دارد که اصل آن قصد و نیت بازگشت از گناه و حرکت در مسیر صحیح می باشد.

استاد در خصوص حجاب های انسانی می نویسد:

حجاب دوطرفه است یعنی اگر بدی حجاب خوبی است، خوب هم حجاب بدی است. اگر بدان به انجام فضای موفق نیستند، نیکان هم از انجام رذایل منزه هستند.⁽⁴⁾

حجاب، خود در شرایط گوناگونی ایجاد می شود و حجاب نتیجه عملکرد خود انسان است.

میان عاشق و معشوق هیچ حائل نیست تو خود حجاب خودی حافظ از میان برخیز⁽¹⁾

در باب توکل نیز نکاتی را بیان نموده اند:

توکل بر خداوند گذشته از آن که مایه تحقق مطلوب است، خود توکل نیز صیغه عبادی دارد و خالی از ثواب نیست.⁽²⁾

استاد در خصوص رابطه تقوی و عمل می نویسد:

همه انسانها موظفند سه رکن اصیل ایمان را تحصیل کنند؛ اعتقاد – اخلاص و عمل.⁽³⁾

یا أَیُّهَا الَّذینَ آمَنُوا لا تَتَّبِعُوا خُطُواتِ الشَّیطانِ وَ مَن یَتَّبِع خُطُواتِ الشَّیطانِ فَإِنَّهُ یَأمُرُ بِالفَحشاءِ وَ المُنکَرِ وَ لَو لا فَضلُ اللَّهِ عَلَیکُم وَ رَحمَتُهُ ما زَکی مِنکُم مِن أَحَدٍ أَبَداً وَ لکِنَّ اللَّهَ یُزَکِّی مَن یَشاءُ وَ اللَّهُ سَمیعٌ عَلیمٌ (21)نور

در تفسیر نمونه آمده است:

هرگز یک انسان پاکدامن و با ایمان را نمی شود یک مرتبه در آغوش فساد پرتاب کرد، بلکه گام به گام این راه را می سپرد:

گام اول معاشرت و دوستی با آلودگان است.

گام دوم شرکت در مجلس آنها.

گام سوم فکر گناه.

گام چهارم ارتکاب مصادیق مشکوک و شبهات.

گام پنجم انجام گناهان صغیره.

و بالآخره در گامهای بعد گرفتار بدترین کبائر می شود، درست به کسی می ماند که زمان خویش به دست جنایتکاری سپرده او را گام به گام به سوی پرتگاه می برد، تا سقوط کند و نابود گردد، آری این است" خطوات شیطان" .

سپس اشاره به یکی از مهمترین نعمتهای بزرگش بر انسانها در طریق هدایت کرده چنین می گوید:" اگر فضل و رحمت الهی بر شما نبود احدی از شما هرگز پاک نمی شد، ولی خداوند هر که را بخواهد تزکیه می کند، و خدا شنوا و دانا است" (وَ لَو لا فَضلُ اللَّهِ عَلَیکُم وَ رَحمَتُهُ ما زَکی مِنکُم مِن أَحَدٍ أَبَداً وَ لکِنَّ اللَّهَ یُزَکِّی مَن یَشاءُ وَ اللَّهُ سَمِیعٌ عَلِیمٌ).

بدون شک فضل و رحمت الهی است که موجب نجات انسانها از آلودگیها و انحرافات و گناهان می شود، چرا که از یک سو موهبت عقل را داده، و از سوی دیگر موهبت وجود پیامبر و احکامی که از طریق وحی نازل می گردد، ولی از این مواهب

گذشته توفیقات خاص او و امدادهای غیبیش که شامل حال انسانهای آماده و مستعد و مستحق می گردد مهمترین عامل پاکی و تزکیه است.

جمله" مَن یَشاءُ" چنان که بارها گفته ایم به معنی اراده و مشیت بی دلیل نیست، بلکه تا مجاهده و تلاشی از ناحیه بندگان نباشد هدایت و موهبتی از ناحیه خدا صورت نمی گیرد، آن کس که طالب این راه است و در آن گام می نهد و جهاد می کند، دستش را می گیرد، از وسوسه شیاطین حفظش می کند و به سر منزل مقصود می رساند.

و به تعبیر دیگر فضل و رحمت الهی گاه جنبه" تشریعی" دارد، و آن از طریق بعثت پیامبران و نزول کتب آسمانی و تشریع احکام و بشارتها و انذارها است، و گاه جنبه" تکوینی" دارد و آن از طریق امدادهای معنوی و الهی است، و آیات مورد بحث (بقرینه جمله" من یشاء") بیشتر ناظر به قسمت دوم است.

ضمنا باید توجه داشت که" زکات" و" تزکیه" در اصل به معنی" نمو یافتن" و" نمو دادن" است، ولی در بسیاری از موارد به معنی" پاک شدن" و" پاک کردن" به کار رفته است، و این هر دو ممکن است به یک ریشه باز گردد، زیرا تا پاکی از موانع و مفاسد و رذائل نباشد نمو و رشد امکان پذیر نخواهد بود.⁽¹⁾

به عقیده استاد قطع علایق از غیر خدا تنها راه تزکیه نفس است؛

راهی که طی آن مایه تزکیه نفس و نزاهت روح است و انصراف از آن مایه تیرگی روح ،راه قطع علایق از ماسوی الله است.⁽¹⁾

استاد همچنین غفلت – وسوسه علمی و شیطانی – پتدارگایی – عقل متعارف – کبر – خودبینی و هوس – دنیا گرایی و... را از موانع شکوفایی فطرت می دانند.⁽²⁾

شکوفایی فطرت که استاد جوادی از آن سخن گفته اند، به نوعی همان پرورش و رشد فطرت الهی است که تنها از طریق پذیرش دعوت انبیاء و کتاب های آسمانی میسر است.

اصرار قرآن کریم برمعرفی انسان از این روست که آدمی بداند با چه خطری روبروست و چه شعله سوزانی از غضب و عصبیت به دنبال اوست.⁽³⁾

به قول مولانا:

تا من بدیدم روی تو ای ماه و شمع روشنم

هر جا نشینم خرمم هرجا روم در گلشنم⁽⁴⁾

ژرفای ابعاد انسان در شناخت:

از آنجاکه انسان اجتماعی است و طبیعت اجتماعی دارد از ابتدای خلقت نیازمند ارتباط برقرار کردن با افراد پیرامون خود بوده است. انسان در ابتدا با رسم و نقوش افکار و عقاید خود رابیان داشت.⁽¹⁾

نویسنده به استفاده پیامبر صلی الله علیه واله از نقوش و خطوط در بیان مسایل اعتقادی اشاره داشته؛ که به عنوان مثال تبیین صراط مستقیم و راههای متعدد گمراهی را آورده است.⁽²⁾

محمد عبده در خصوص روح تدین نوشته است:

آنچه در یادآوری انسان مهم است ایجاد و تحصیل ملکه تمییز می باشد.⁽³⁾

روح تدین به طور غریزی در انسان وجود دارد و آن شامل شعور فطری او می شود.⁽⁴⁾

آنچه که انسان از معارف در درون خود دارد با تنبیه و تنبه آگاه شده و فطرتش بیدار می شود.

باید افزود که دین باوری می تواند ریشه های مختلفی در خانواده و گذشته فرد داشته باشد. آگاهی انسان به دین و ابعاد شناختی آن برای دریافت دستورالعملی برای زندگی معنا می یابد.

زمانی انسان می تواند راه درستی برای زندگی خویش برگزیند که این راه راه را اولاً شناخته باشد، ثانیاً به تجزیه و تحلیل درستی در باب آن رسیده باشد و ثالثا مشی عملی و طریق اجرایی آن را یافته باشد.

نویسنده در ارائه تعبیری از تقوی، آن را میزان تفاضل بین مردم می داند و با تقوی ترین کسی است که موجب اصلاح خود و جامعه اش می شود.⁽¹⁾

علاوه بر این نکته، اگر انسان در حدی باشد که علاوه بر خود موجب اصلاح جامعه پیرامونی اش شود بسیار مهم است.

نباید از نظر دور داشت که تقوای واقعی این قدرت را دارد که علاوه بر اصلاح خود انسان جامعه او را نیز اصلاح کند.

در حقیقت وقتی کسی به فضایل اخلاقی و شخصیتی آراسته شد خود به خود اطراف خود را تاثیر می بخشد و این نیز موجب رشد شاخص های انسانیت نیز می شود.

علل عدم گرایش به سمت اخلاقیات و فضایل اخلاقی و تقوی عبارتست از:

پیامبران پیشین همیشه همراه معجزات خود بودند و برای اثبات اعجاز آنها مخالفان را دعوت به مقابله به مثل می کردند در حقیقت معجزات آنها خود زبان نداشت و گفتار ایشان، آن را تکمیل می نمود.

ولی قرآن یک معجزه گویاست، نیازی به معرفی دگری ندارد، خودش به سوی خود دعوت می کند. مخالفان را به مبارزه فرا می خواند محکوم می سازد و از میدان

مبارزه پیروزی بیرون می آید، لذا پس از وفات پیامبر اسلام صلی الله علیه واله همچون زمان حیات او به دعوت خود ادامه می دهد.⁽¹⁾

وجود ایدئولوژی، ارزش ها و هنجارهای اجتماعی نشان می دهد که قلمرو اسلام فراتر از زندگی فردی است. حیات آدمی به دو بخش دنیایی و آخرتی تقسیم شده و ارتباط تنگاتنگی با یکدیگر دارند و اساساً چگونگی زندگی انسان در آخرت با توجه به نوع حیات وی در دنیا شکل می گیرد.⁽²⁾

مجموع آیات قرآن نشان می دهد که همیشه روی سخن با اجتماعات بشری است و انسان برای تربیت نفس خویش در میان جامعه انسانی دیده شده است.

در حقیقت این انسان است که محور اجتماع را تشکیل می دهد و اساس هر جامعه بر او استوار است.

در قرآن و روایات نیز هر کجا سخن از ساختن دنیا برای داشتن آخرتی آباد به میان آمده انسان به عنوان موجودی دارای خانواده و خویشاوند و اطرافیان که همان اجتماع باشد لحاظ گردیده است.

ضمن آن که این جامعه پیرامونی آزمایشی برای او نیز به حساب می آید.

وَ اعلَمُوا أَنَّما أَموالُکُم وَ أَولادُکُم فِتنَةٌ وَ أَنَّ اللَّهَ عِندَهُ أَجرٌ عَظیمٌ (28) انفال

وَ ما أَموالُکُم وَ لا أَولادُکُم بِالَّتی تُقَرِّبُکُم عِندَنا زُلفی إِلاَّ مَن آمَنَ وَ عَمِلَ صالِحاً فَأُولئِکَ لَهُم جَزاءُ الضِّعفِ بِما عَمِلُوا وَ هُم فِی الغُرُفاتِ آمِنُونَ (37) سبا

یا أَیُّهَا الَّذینَ آمَنُوا لا تُلهِکُم أَموالُکُم وَ لا أَولادُکُم عَن ذِکرِ اللَّهِ وَ مَن یَفعَل ذلِکَ فَأُولئِکَ هُمُ الخاسِرُونَ (9)منافقون

إِنَّما أَموالُکُم وَ أَولادُکُم فِتنَةٌ وَ اللَّهُ عِندَهُ أَجرٌ عَظیمٌ (15) تغابن

همانگونه که ملاحظه می کنید در مجموع آیات بالا چند نکته زیبا و مهم نهفته است:

1- اموال و اولاد انسان( ظواهر دنیوی و زندگی مادی) تنها در صورت ایمان برای انسان سودمند هستند.

2- تنها بهره و حظ واقعی اجری است که در برابر رضایت الهی نصیب انسان می شود و اگر جز این باشد دنیا برای انسان جز فتنه نخواهد بود.

در اینجا فتنه را از قول لغویون بازشناسی می کنیم:

امتحان اصل فتن گذاشتن طلا در آتش است تا خوبی آن از ناخوبی آشکار شود (مفردات) در مجمع فرموده: فتنه، امتحان، اختبار نظیر هم اند «فتنت الذهب فی النار» آنوقت گویند که طلا را در آتش برای خالص و ناخالص بودن آن امتحان کنی.

در المیزان هست: فتنه آنست که بوسیله آن چیزی امتحان شود، بخود امتحان و بلازم امتحان که شدت و عذاب است و بضلال و شرک که سبب عذاب اند، اطلاق میشود، در قرآن در همه این معانی بکار رفته است.⁽¹⁾

الفِتنة الابتلاء و الامتِحانُ و الاختبار، و أَصلها مأخوذ من قولک فتَنتُ الفضة و الذهب إِذا أَذبتهما بالنار لتمیز الردی ء من الجیِّدِ.⁽¹⁾

1- هر کس مراقبت نکند و مواظب نباشد و ظواهر دنیوی او را از یاد خدا غافل کند او قطعا زیان خواهد دید.

2- دنیا و متعلقات آن می تواند باعث تقرب الی الله شده و مایه ایمان شود به شرط آنکه انسان در بکارگیری و ارتباط با دنیا و ما فیها دل نبسته و پایبند دنیا نباشد.

3- غفلت از یاد خدا و معیار های ارزشمند انسانی پس از اشتغال به دنیا اتفاق می افتد و انسان را از مسیر آخرت فارغ می سازد.

در حقیقت ابتدا انسان مشغول به دنیا می شود و سپس از یاد خدا غافل شده و دنیا تمام خواسته های او را شکل می دهد. در حقیقت ابتدا انسان مشغول به دنیا می شود و سپس از یاد خدا غافل شده و دنیا تمام خواسته های او را شکل می دهد؛

تربیت اسلامی بر عقیده استوار است و به شدت با آن ارتباط دارد.⁽²⁾

بکارگیری قصه در قرآن از مبادی تربیتی اسلام به شمار می رود.⁽³⁾

از مزیت های اسلام آن است که با فطرت سازگاری دارد و بیش از طاقت بر نفس، باری نمی نهد.⁽⁴⁾

سازگاری اسلام با فطرت بشری زمینه لازم برای پذیرش حقیقت دین است.

چرا که اگر دستورات اسلام با فطرت سازگاری نداشته باشد، انسان به سرعت از دین فاصله می گیرد و حتی ممکن است در وهله اول آن را نپذیرد و از تمایل به سوی دعوت آن اجتناب کند.

این سازگاری با فطرت است که انسان را جذب می کند و باعث می شود او براحتی جذب برنامه تربیتی اسلام شود.

شهید بهشتی در خصوص وضعیت انسان اینگونه توضیح داده اند:

به انسان گفته شده : تو با این روح الهی مسئول آن هستی که از لابلای بندها و پیچ و خم هایی که در پیکرت و در رابطه پیکرت با محیط طبیعت و محیط اجتماع وجود دارد، با اختیار و انتخاب خود راه را به سوی آینده تاریک یا روشن بگشایی⁽¹⁾

شرکی که در قرآن از آن نهی شده عبارتست از: شفا خواستن و کمک طلبیدن و عبادت و تذلل در برابر مخلوق خداوند.⁽²⁾

همه کارها و امور از جمله هدایت، ضلالت، ایمان، کفر، خیر، شر، نفع و ضرر همه در دایره علم الهی و مشیت و اراده حضرت حق قرار میگیرد. که البته در خصوص نیکوئی ها بالذات و در خصوص معاصی و کفر و ضرر بالعرض است.⁽³⁾

در ذیل آیه 37 حج و عبارت لن ینال الله لحومها نکاتی قابل توجه وجود دارد:

هدف آن است که شما با پیمودن مدارج تقوی در مسیر یک انسان کامل قرار گیرید و روز به روز به خدا نزدیک تر شوید.⁽¹⁾

و این بیان آیه بدان معناست که خداوند تنها روح عمال را از شما می خواهد و این عمل در حقیقت عامل رشد دهنده خود شماست.

یکی از خصایص فکر مادیگری این است که می خواهد همه حقایق عالم را با اصول نارسای مادیگری و دانش کوتاه بشر تفسیر نماید.⁽²⁾

خداوند بهترین کسی است که می داند انسان به چه چیزی احتیاج دارد؛ او خالق انسان است و قطعاً بهترین برنامه برای زندگی را می تواند در اختیار او قرار دهد:

در کتاب های مربوط به حوزه آموزش آمده است:

هدف های تربیتی باید با توجه به احتیاجات و مشکلات اجتماعی تعیین شود.⁽³⁾

پس می توان تیجه گرفت که خداوند همه چیز را برای انسان تدارک دیده تا او رشد کند و بعد ها انسان با کشف این قواعد از علم لا یزال الهی توانسته برای امور اجتماعی خود تصمیمی سازی کند.

اجتماع همه چیز را به انسان نمی دهد و تهیه برخی لوازم زندگی را بر عهده خود انسان می گذارد.

هیچگاه نمی توان به مسائل معیشتی جامعه و اجرای عدالت جدای از مسائل اعتقادی و عملی و اخلاقی مردم نگریست.⁽¹⁾

مبنای کلام قرآن کریم موعظه حسنه است و موعظه حسنه گفتگو بر مبنای اخلاق را گویند و جدال احسن نیز در همین مقال می گنجد.⁽²⁾

قرآن بر اساس زبان مردم و نیاز آنها سخن می گوید:

قُل هذِهِ سَبیلی أَدعُوا إِلَی اللَّهِ عَلی بَصیرَةٍ أَنَا وَ مَنِ اتَّبَعَنی وَ سُبحانَ اللَّهِ وَ ما أَنَا مِنَ المُشرِکینَ (108) یوسف

قُل هذِهِ اشاره دارد که مجموعه دین مقدس اسلام از عقائد حقه و اخلاق فاضله و احکام شرعیه و دستورات الهیه است و تعبیر بهذه بجای هذا بواسطه اشتمال بر جمیع مذکورات است که گفتند دین مقدس اسلام عبارت است از امور دینیه و صفات قلبیه و ملکات نفسانیه و اعمال جوارحیه و عقائد و اخلاق و افعال.

اینجا یک توضیح لازم است و آن این که نفس و صفات نفسانی برگرفته از طبع و ذات انسان است و این ذات و فطرت است که اعمال و رفتار انسان را شکل می دهد.

طیب تنبیهی را در این بخش متذکر می شود:

انسان دارای سه جزء است؛ نفس انسانی جوهری مجرد است که تعبیر بعقل و لطیفه ربانی و جوهر ملکوتی میکنند و در لسان آیات و اخبار بقلب تعبیر فرموده و

این چون مجرد است قابل عروض عرض نیست بلکه علم و معرفت موجب توسعه او میشود و عین ذات او است و شاید اشاره باین باشد که فرموده:⁽¹⁾

فَمَن تابَ مِن بَعدِ ظُلمِهِ وَ أَصلَحَ فَإِنَّ اللَّهَ یَتُوبُ عَلَیهِ إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحیمٌ (39) مائده

با آنکه آیه در مورد سرقت است، اما تعمیم مطلب را در خود دارد که هر ظالمی هر ظلمی کرده بین خود و خدای خود اظهار ندامت و پشیمانی نماید.

نویسنده در اینجا به تفاوت بین ظلم با سایر معاصی اشاره دارد و آن جنبه حق الناسی آن است. در سایر معاصی فقط توبه و ندامت برای رفع عذاب کافی است، چون فقط حق اللَّه است و اما ظلم جنبه حق الناسی دارد و باید اصلاح کند و تدارک حق مظلوم را هم بنماید مثلا سارق باید عین مال را اگر موجود است رد کند و اگر تلف شده جبران کند.⁽²⁾

ما اگر به موعظه های قرآن گوش فرا دهیم بسیاری از مشکلات حل خواهد شد؛

یا أَیُّهَا النَّاسُ قَد جاءَتکُم مَوعِظَةٌ مِن رَبِّکُم وَ شِفاءٌ لِما فِی الصُّدُورِ وَ هُدیً وَ رَحمَةٌ لِلمُؤمِنینَ (57) یونس

تفسیر خسروی در این باب می گوید:

(ای مردم شما را چه شده است که قرآن را تکذیب می کنید و حال آنکه نه بتاویل آن دست یافته اید و نه احاطه علمی بآن پیدا کرده اید؟) ای مردم (خطاب بهمه مخلوق

عموما و بقریش و أهل مکّه خصوصا) حقا برای شما کتابی از جانب پروردگارتان آمده است که در آن موعظه (یعنی بیان هر چیزی است که ترس و احتراز از آن واجب و یا رغبت و توجّه بآن لازم است و در آن دعوت بصلاح و ممانعت از فساد است).

(کتابی آمده است که جامع حکمت عملی و کاشف از محاسن أعمال و مقابح أفعال است) و باعث تشفّی و شفاء عقده است که در سینه هاست یعنی باعث آرامش دلهاست (دوائی است که زایل کننده درد جهل و شک و شرک و غیر آنها از عقاید باطله و فاسده است و کتابی است که جامع حکمت نظری و مزید دردهای درونی و باطنی است) و راهنمائی است بسوی حق و یقین و رحمتی است برای مؤمنین (که از زمان نزول آن از ظلمات گمراهی نجات یافته و بنور ایمان بهره مند گشته اند و از طبقات نیران بدرجات جنان ارتقاء یافته اند و طباع آنها را نسبت بیکدیگر رءوف و عطوف، دلهای آنان را تطهیر کرده تخم خیر و صلاح در زمین قلوب آنها کشته و رقتی بآنها عطا کرده است که ترحّم و مهربانی بنوع را بر خود فرض شمارند).⁽¹⁾

خداوند عموم بندگان را مخاطب فرموده و منّت بر آنها نهاده برای نازل فرمودن کتابیکه مشتمل است بر موعظه و پند یعنی مبیّن است اموری را که باید از آنها احتراز و بآنها اقبال نمود و صلاح و فساد حال و مئال ایشان منوط بآنست و شفاء است برای امراض قلبیّه آنها از قبیل جهل و شک و شبهه و بخل و حسد و کینه و شقاق و نفاق و غیرها و هدایت و دلالت و راهنمائی است بحقّ و حقیقت و رحمت و

نعمت و مغفرت است برای خصوص اهل ایمان چون غیر ایشان مهتدی بهدایت قرآن نمیشوند و مشمول رحمت رحیمیّه نمیگردند و قابلیّت بهره برداری از آنرا ندارند.⁽¹⁾

مغنیه نیز موعظه، شفاء، هدایت و رحمت را اوصاف اربعه قرآن بر شمرده است.⁽²⁾

کاشانی به نکاتی در این خصوص اشاره می کند:

موعظه قرآن برای همه امراض درونی من جمله جهالت راهگشاست و این به سبب حکمتی است که در قرآن وجود دارد.

قرآن برای مردمان کتابیست جامع که مواعظ آن به محاسن اعمال ترغیب میکند. با قرآن می توان از تاریکی و ظلمت جهل بیرون شد و بهسوی نور و روشنائی حرکت کرد.⁽³⁾

نگاه معصومین به جایگاه کرامت انسانی:

ائمه هدی علیهم السلام، تنها راه سعادت انسان را باور مندی او دانسته و معتقدند که اگر انسان تسلیم حق نباشد، بی گمان نمی تواند مسیر سعادت را طی کند.

مؤمنان کسانی هستند که در برابر فرامین الهی جز تسلیم هیچ واکنشی نشان نمی دهند؛

وَ ما زادَهُم إِلاَّ إیماناً وَ تَسلیماً (22) احزاب

حال باید قدری در خصوص مفهوم تسلیم و اسلام تدبر کنیم؛ اسلام چیست و چرا بر طبق فرمایش قرآن هیچ کس نمی تواند غیر از اسلام را بپذیرد.

وَ مَن یَبتَغِ غَیرَ الإِسلامِ دیناً فَلَن یُقبَلَ مِنهُ وَ هُوَ فِی الآخِرَةِ مِنَ الخاسِرینَ (85) آل عمران

کرمی حویزی در تفسیر این آیه شریفه دو نکته مهم را متذکر می شود:

1- بسیاری از انسان ها در نظام زندگی دنیایی دچار گمراهی و ضلالت هستند .

2- تمایل به شهوات و شیرینی های دنیا انسان را از مسیر حق گمراه ساخته و به بیراهه می برد.⁽¹⁾

فضل الله نیز با بیان دیگری معنی اسلام حقیقی را پذیرش دعوت و رسالت انبیا می داند که اگر انسان ها چنین محتوایی را پذیرفته باشند قطعاً در مسیر اسلام قرار دارند.⁽²⁾

امام سجاد علیه السلام در دعای 38 اینگونه با خدا راز و نیاز می کنند:

وَاجعَل نَدامَتی عَلی ما وَقَعتُ فیهِ مِنَ الزَّلاَّتِ، وَ عَزمی عَلی تَرکِ مایَعرِضُ لی مِنَ السَّیِّئاتِ تَوبَةً تُوجِبُ لی مَحَبَّتَکَ، یا مُحِبَّ التَّوَّابینَ.

و پشیمانیم را بر لغزشهایی که گرفتارشان شده ام، و تصمیم را بر ترک گناهانی که برایم پیش آیند توبه ای قرار ده که برایم موجب عشق تو گردد، ای دوستدار توبه کنندگان.⁽¹⁾

استاد مکارم شیرازی در تفسیر نمونه آورده اند:

اسلام آیین همه جهان هستی و عالم آفرینش است. در اینجا قرآن مجید اسلام را به معنی وسیعی تفسیر کرده و می گوید: تمام کسانی که در آسمان و زمین اند و تمام موجوداتی که در آنها وجود دارند مسلمان اند یعنی در برابر فرمان او تسلیم اند زیرا روح اسلام همان تسلیم در برابر حق است منتها گروهی از روی اختیار (طوعا) در برابر" قوانین تشریعی" او تسلیم اند و گروهی بی اختیار (کرها) در برابر" قوانین تکوینی" او.

وی سپس توضیح می دهد که خداوند دو گونه فرمان در عالم هستی دارد یک سلسله از فرمانهای او به صورت قوانین طبیعی و ما فوق طبیعی است که بر موجودات مختلف این جهان حکومت می کند و همه آنها مجبورند در برابر آن زانو زنند و لحظه ای از این قوانین سرپیچی نکنند و اگر فرضاً سرپیچی کنند ممکن است محو و نابود گردند و یک نوع" اسلام و تسلیم" در برابر فرمان خدا است، بنا بر این اشعه آفتاب که به دریاها می تابد و بخار آب که از دریا بر می خیزد و قطعات ابر که به هم می پیوندند دانه های باران که از آسمان فرو می ریزد، درختانی که بر اثر آن نمو

می کنند و گلها که در پرتو آن شکفته می شوند همه مسلمان اند زیرا هر کدام در برابر قانونی که آفرینش برای او تعیین کرده است تسلیم اند.

نوع دیگری از فرمان خدا هست که فرمان تشریعی نامیده می شود یعنی قوانینی که در تشریع آسمانی و تعلیمات انبیاء وجود داشته است تسلیم در برابر آنها جنبه" اختیاری" دارد و تنها افراد با ایمان هستند که به خاطر تسلیم در مقابل آنها شایسته نام" مسلمان" می باشند.

و از آنجا که جمله" اسلم" در آیه فوق اشاره به معنی وسیع اسلام است که هر دو قسمت را در بر می گیرد و لذا می فرماید: جمعی از روی اختیار تسلیم می شوند (طوعا) مانند مؤمنان و جمعی از روی اجبار (کرها) مانند کافران نسبت به قوانین تکوینی، بنا بر این معنی آیه این است که کافران با این که از قبول اسلام در برابر بخشی از فرمانهای خدا سرباز زده اند ناچار به قبول بخش دیگر شده اند، پس چرا آنها در برابر همه قوانین الهی و دین و آیین حق یک باره تسلیم نمی شوند.

احتمال دیگری که در تفسیر آیه می باشد و بسیاری از مفسران آن را ذکر کرده اند و در عین حال منافاتی با آنچه در بالا گفتیم ندارد این است که افراد با ایمان در حال رفاه و آرامش از روی رغبت و اختیار به سوی خدا می روند، اما افراد بی ایمان تنها به هنگام گرفتاری و مشکلات طاقت فرسا به سوی او می شتابند و او را می خوانند و با این که در حال معمولی شریکهایی برای او قایل می شوند در آن لحظات سخت و حساس جز او کسی را نمی شناسند و نمی خوانند.

به این ترتیب از مفهوم عام اسلام به عنوان یک اصل کلی که همان تسلیم در مقابل حق است به مفهوم خاص آن یعنی آیین اسلام منتقل می شود که نمونه کامل و اکمل آن است و می گوید: امروز جز آیین اسلام از هیچ کس پذیرفته نیست و در عین احترام به همه ادیان الهی برنامه امروز، اسلام است. همانگونه که دانشجویان دوره دکترا در عین احترام به تمام دروسی که در مقاطع مختلف تحصیلی مانند ابتدایی، راهنمایی و دبیرستان و دوره لیسانس خوانده اند تنها درسی را که باید دنبال کنند همان دروس سطح بالای مقطع نهایی خودشان است و پرداختن به غیر از آن جز زیان و خسران چیزی نخواهد داشت و آنها که با تقلید نابجا و تعصب جاهلی و مسائل نژادی و خرافات خود ساخته پشت به این آیین کنند بدون شک گرفتار زیان و خسران خواهند شد و جز تاسف و ندامت از سرمایه های عمر و حیات که بر باد داده اند نتیجه ای نخواهند گرفت.⁽¹⁾

حال ببینیم معیار ایمان در دیدگاه ائمه معصومین علیهم اسلام شامل چه چیزهایی می شود:

امام صادق(علیه السلام) فرمود: شما نیکوکار نمی باشید مگر اینکه شناخت پیدا کنید و شناخت پیدا نمی کنید مگر اینکه تصدیق کنید و تصدیق نمی کنید، مگر اینکه تسلیم شوید و اینها چهار باب است(صلاح، عرفان، تصدیق و تسلیم) که اولین آنها به سامان نمی آید مگر به سبب آخرین آنها.⁽²⁾

امام (علیه السلام) تسلیم را مقدمه تصدیق، و تصدیق را مقدمه شناخت و شناخت را عامل اصلی نیکوکاری می دانند.

امام امیر المؤمنین(علیه السلام) نیز به زیبائی زیر ساخت های تقوی را تبیین فرموده و ملاک هایی به دست انسان می دهند تا با کمک آنها بتواند راه را پیدا کند.

فَاتَّقی عَبدٌ رَبَّهُ نَصَحَ نَفسَهُ، وَ قَدَّمَ تَوبَتَهُ، وَ غَلَبَ شَهوَتَهُ، فَاِنَّ اَجَلَهُ مَستُورٌ عَنهُ، وَ اَمَلَهُ خادِعٌ لَهُ، وَالشَّیطانُ مُوَکَّلٌ بِهِ یُزَیِّنُ لَهُ المَعصِیَةَ لِیَرکَبَها، وَ یُمَنِّیهِ التَّوبَةَ لِیُسَوِّفَها، حَتّی تَهجُمَ مَنِیَّتُهُ عَلَیهِ اَغفَلَ ما یَکُونُ عَنها.

آن عبدی تقواپیشه شد که خیرخواه خود گشت، و توبه اش را پیش انداخت، و بر شهوتش پیروز شد، زیرا زمان اجل انسان مخفی است، و آرزویش گول زننده اوست، شیطان موکّل آدمی است که معصیتش را در نظرش می آراید تا مرتکب آن شود، و توبه را به صورت آرزو برای آینده جلوه می دهد تا آن را به تأخیر افکند، تامرگ برآدمی بتازد زمانی که نسبت به آن غافل تر از هرچیز باشد.⁽¹⁾

معیارهای بندگان برگزیده خداوند در کلام نورانی امام باقر علیه السلام اینگونه مورد اشاره قرار گرفته است:

امام باقر علیه السلام فرمودند: از رسول خدا صلی الله علیه و آله درباره بهترین بندگان پرسیده شد، حضرت فرمود: بهترین بندگان کسانی هستند که هنگامی که نیکی می کنند شادمان می شوند و هنگامی که بدی می کنند استغفار می کنند و

هنگامی که به آنا عطا می شود شکر آن را به جای می آورند و هنگامی که گرفتار می شوند صبر پیشه می کنند و هنگامی که خشمگین می شوند می بخشند.⁽¹⁾

امام در این حدیث زیبا به نقل مطلبی از قول پیامبر اکرم صلی الله علیه واله می پردازند که درآن چندین معیار درخصوص بندگان برگزیده به دست می دهد؛

اولین نکته مهم در این زمینه شادمانی بندگان خوب به هنگام نیکی کردن است.

نیکی کردن، انجام عمل از روی علم و اراده فردی است و قرآن کریم در جای جای آیات نورانی خود این مهم را مورد تأکید قرار داده است.

در جایی می فرماید اساس خلقت ارزیابی عملکرد نیکوی شما بوده؛ لِیَبلُوَکُم أَیُّکُم أَحسَنُ عَمَلاً – 7 هود

در بسیاری از موارد کار نیک را سفارش می کند: إِنَّ الَّذینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحاتِ إِنَّا لا نُضیعُ أَجرَ مَن أَحسَنَ عَمَلاً (30) کهف

نکته دوم استغفار از عمل زشت است. این استغفار البته خود دارای مراحلی است که در کلام ائمه بدان تصریح شده است.

شکر خداوند به هنگام دریافت نعمات الهی، صبر به هنگام گرفتاری و بخشش به هنگام خشم از دیگر نکات ارزشمند اشاره شده در این حدیث است.

در یکی دیگر از فرمایشات معصومین(علیهم السلام) ایمان و عمل دو عنصر مرتبط و تؤامان شناخته شده اند؛

امام صادق علیه السلام فرمودند: ایمان نمی باشد مگر همراه با عمل و عمل نیز برخاسته از ایمان است و ایمان فقط با عمل ثابت می شود.⁽¹⁾

یکی از مواردی که شخصیت انسان را به عنوان یک بنده شکل می دهد ارتباط او با خدای متعال است.

نسبت انسان و دنیا :

ابولفضل بهشتی در خصوص تعیین مصداق محبت و عشق ورزی می نویسد:

خدای متعال، تنها مصداق حقیقی محبت است ودوست داشتن دیگران نیز در راستای محبت خداست.⁽²⁾

تنها رابطه ای که بین انسان و دنیا تعریف می شود این است که دنیا نعمتی از سوی خداوند است که برای رسیدن به او، به انسان اعطا شده.و این نعمت تنها با باور و یقین ممکن است.

از عوامل عمده ایجاد باور و یقین در اسلام، تفکر و اندیشه است.⁽³⁾

وی در جای دیگری می نویسد؛ شناخت و معرفت که همان تسلیم فکر و ادراک و عقل است برای مومن شدن کافی نیست و تسلیم روح و قلب است که آن را به اتمام می رساند.⁽⁴⁾

شهید مطهری در خصوص باور و یقین می گوید: اگر بشر خود را مقید کند که در مسائل تابع یقین باشد و گمان را به عوض یقین نپذیرد به خطا نخواهد افتاد.⁽¹⁾

پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله) در خصوص خیر دنیا و آخرت فرموده اند: ثَلاثٌ مَن کُنَّ فیهِ جَمَعَ اللّه لَهُ خَیرَ الدُّنیا وَالخِرَةِ: اَلرِّضا بِالقَضاءِ وَالصَّبرُ عِندَ البَلاءِ وَالدُّعاءُ عِندَ الشِّدَّةِ وَالرَّخاءِ؛ کسی که سه خصلت در او باشد خداوند خیر دنیا و آخرت را برای او فراهم می کند: خشنودی به مقدّرات، صبر در بلا و دعا در سختی و راحتی.⁽²⁾

معیارهای انسان سالم:

میخواهیم قدری در خصوص ویژگی های انسانی و انسان ویژه سخن بگویئم.

وَ لَقَد کَرَّمنا بَنی آدَمَ وَ حَمَلناهُم فِی البَرِّ وَ البَحرِ وَ رَزَقناهُم مِنَ الطَّیِّباتِ وَ فَضَّلناهُم عَلی کَثیرٍ مِمَّن خَلَقنا تَفضیلاً (70)

طبرسی در ذیل این آیه به چند نکته اشاره دارد:

برخی گویند: بخاطر این است که انسان خدا را می شناسد و او را فرمان می برد. برخی گویند: بخاطر همه اینها و نعمتهای دیگری است که به انسان اختصاص دارد.

ما بنی آدم را در خشکی سوار بر شتر، اسب، قاطر، الاغ و مرکبهای دیگر و در دریا سوار بر کشتی کردیم. و میوه های گوارا و چیزهای نیکو و لذتبخش را روزی ایشان کردیم. اینها اختصاص به انسان دارد و حیوانات را در آن سهمی نیست.

و ایشان را بر بسیاری از مخلوقات، برتری بخشیدیم. بعضی به این آیه، استدلال کرده اند که: فرشتگان برتر از پیامبرانند، زیرا از این جمله استفاده می شود، که اولاد آدم بر همه مخلوقات برتری ندارند بلکه بر بسیاری از آنها. پس آنها بر حیوانات برتری دارند ولی بر فرشتگان برتری ندارند.

اما بچند دلیل، این عقیده باطل است:

1- مقصود از این برتری، ثواب نیست، زیرا ثواب، چیزی نیست که بتوان ابتداء و بدون عمل به کسی بخشید و بدانوسیله، او را بر دیگران برتری داد. بلکه مقصود از این برتری، همان نعمتهایی است که پاره ای از آنها را شمردیم.

1- مقصود، از «کثیر» جمیع است. یعنی: ما اولاد آدم را بر مخلوقات دیگر، که بسیارند، برتری داده ایم. نمونه آن در محاورات عرفی بسیار است. مثلا: جاه و مقام پهناور خود را به او بخشیدم و حریم منیع خود را برای او مباح کردم. مقصود این است که همه جاه و مقام خود را بخشیدم و همه حریم خود را مباح کردم، نه قسمتی از آنها را.⁽¹⁾

جامعه انسانی همانگونه که بدن محتاج تعادل و سلامتی است به صداقت امانت ایمان و عفت احتیاج دارد و نمی شود جامعه از این گونه مفاهیم خالی باشد.⁽²⁾

شهید مطهری همچنین در خصوص تأثیر ساختاری تقوی درانسان و ساختمان اصلی روح و فکر انسان توضیحاتی ارائه کرده اند: انسان در اثر تقوی درونش روشن

می شود و به همین جهت روشن بین می شود و وقتی انسان روشن بین باشد کاستی ها، عیوب و تیرگی های نفسش را بهتر می تواند ببیند . اثر تقوی در دنیا همین بینش انسانی است.⁽¹⁾

ساختمان اصلی روح و فکر و عقل انسان حقیقت جو و حقیقت خواه آفریده شده، یعنی حقیقت ،راستی ،واقعیت و درستی غذای

روح انسان است.⁽²⁾

تعبیر قرآن درباره کارهای خیر برطرف کردن سنگینی و دادن نیرو به انسان است . با هر گناهی مثل اینکه باری بر دوش انسان قرار می گیرد و قدرت تحرک را از انسان می گیرد.⁽³⁾

ایمان مانند ابزار و اهرمی برای عمل است . ایمان مانند اهرمی است که به وسیله آن حرکت سنگینی صورت می گیرد.⁽⁴⁾

شهید مطهری معتقد است خوشی های دنیا در نظر اینگونه اند و اگر رنج و سختی بعد آن را ببینیم می فهمیم که گناهان دنیوی هم خوشی محض نیستند.⁽⁵⁾

دنیا چیزی است که در قرآن و کلام ائمه معصومین علیهم السلام بسیار درباره آن سخن گفته شده و ابعاد و ویژگی هایش مورد تبیین و توصیف قرار گرفته.

حال این انسان است که از رهگذر این کلمات نورانی باید راه خویش را بیابد و گام در آن بنهد و تا رسیدن به مقصود دست از طلب ندارد.

دست از طلب ندارم تا کام من برآید

یا جان رسد به جانان یا جان ز تن درآید

إِنَّ هذِهِ تَذکِرَةٌ فَمَن شاءَ اتَّخَذَ إِلی رَبِّهِ سَبیلاً (29) انسان

إِنَّ هذِهِ تَذکِرَةٌ «هذه» اشاره به سوره یا آیات نزدیک است منظور از تذکره، پند و موعظه است.

فَمَن شاءَ اتَّخَذَ إِلی رَبِّهِ سَبِیلًا پس هر کس خیر را بر می گزیند راه پروردگارش را در پیش بگیرد و با عبادات به او تقرّب جوید.

وَ ما تَشاؤُنَ إِلَّا أَن یَشاءَ اللَّهُ و آنها عبادتی را به میل خود نخواهند مگر این که خدا بخواهد و آنها را مجبور سازد.⁽¹⁾

ارتباط انسان با دنیا:

رابطه انسان با دنیا رابطه مخلوقی است که درون مخلوقی دیگر زندگی می کند.

انسان باید با دنیا چونان رحم مادری رفتار کند که قرار است از آن متولد شود و آنگاه زندگی ابدی و اصلی خویش آغاز نماید.

ابزار و نیازمندی های انسان در دوران جنینی زندگی دنیا عبارتند از:

1- تغذیه مناسب که محتوای غنی فکری شامل آن می شود.

2- ارتباطات مناسب که همنشینی از آن جمله است.

3- نیت و تفکر درونی که باید سازنده و رو به رشد باشد.

در باب ویژگی های خداوند رحمت واسعه الهی از بارزترین آنهاست؛

کاشانی رحمان را به معنای کسی گرفته که رحمتش شامل همه بندگان از مومن و کافر است و روزی دهنده آنهاست و رحمت فرا گستر ده اش برای همه آنهاست و این اسم برهیچکس قابل اطلاق نیست.⁽¹⁾

یکی از مواردی که باید انسان حتماً به آن توجه داشته باشد سنت های الهی است که از ابتدای خلقت در عالم جاری است.عدم تنافی سنت های الهی با اصل علیت، استمرار و ثبات سنن الهی، عدم تنافی سنت های الهی با اراده انسان، حتمی بودن سنن الهی و... از ویژگی های سنن الهی هستند.⁽²⁾

انسان باید جای خود را در دنیا پیدا کند؛ او باید بداند که از دنیا و زندگی در آن چه می خواهد، و گرنه تا به ابد به بیراهه می رود.

وقتی انسان دانست که موقعیتش در دنیا چیست آنگاه راحت تر نیز زندگی خواهد کرد. آنان که دل درگرو تعلقات دنیوی دارند، به هنگام ترک دنیا نیز به سختی از دنیا دل می کنند؛ آنها عمر خود را در طلب دنیا سپری کرده اند و در برابرش هیچ برایشان نمانده است.

امام صادق به روایت از امام باقر علیهما السلام فرمودند: مثل شخصی که بر دنیا حریص است همانند کرم ابریشم است که هر چه پیله را بیشتر به دور خود می پیچد خارج شدنش از دورن آن بعید تر می شود تا اینکه از (شدت) اندوه می میرد.⁽¹⁾

حال دنیایی ما را نیز دیدگاهمان به دنیا تعیین می کند و همین دیدگاه آخرتمان را نیزخواهد ساخت.

امام صادق(علیه السلام) در فرمایشی تعلق بیش از حد دنیا را مایه ناراحتی توصیف فرموده اند:

کسی که زیاد با دنیا گره خورده باشد حسرت و اندوهش هنگام جدایی از آن زیادتر خواهد بود.⁽²⁾

طرح نیازها به درگاه بی نیاز:

اساس اینکه انسان باید به درگاه خدا نیاز خود را برده و همه چیز را از او بخواهد چیست ؟

در پاسخی ساده باید گفت که همه چیز را تنها می توان از کسی خواست که همه چیز نزد اوست و علاوه برآن بی منت و بدون هیچ چشم داشتی نیاز انسان را بر طرف می سازد.

وَ إِذا سَأَلَکَ عِبادی عَنِّی فَإِنِّی قَریبٌ أُجیبُ دَعوَةَ الدَّاعِ إِذا دَعانِ فَلیَستَجیبُوا لی وَ لیُؤمِنُوا بی لَعَلَّهُم یَرشُدُونَ (186) بقره

از آنجا که یکی از وسائل ارتباط بندگان با خدا مساله دعا و نیایش است به دنبال ذکر بخش مهمی از احکام اسلام در آیات گذشته آیه مورد بحث از آن سخن می گوید، و با اینکه یک برنامه عمومی برای همه کسانی که می خواهند با خدا مناجات کنند در بر دارد قرار گرفتن آن در میان آیات مربوط به روزه مفهوم تازه ای به آن می بخشد، چرا که روح هر عبادتی قرب به خدا و راز و نیاز با اوست.

آنها که حقیقت و روح دعا و اثرات تربیتی و روانی آن را نشناخته اند ایرادهای گوناگونی به مساله دعا دارند:

گاه می گویند: دعا عامل تخدیر است، چرا که مردم را بجای فعالیت و کوشش و استفاده از وسائل پیشرفت و پیروزی، به سراغ دعا می فرستد، و به آنها تعلیم می دهد که بجای همه این تلاشها دعا کنند! و گاه می گویند: اصولا آیا دعا کردن فضولی در کار خدا نیست؟! خدا هر چه را مصلحت بداند انجام می دهد، او به ما محبت دارد، مصالح ما را بهتر از خود ما می داند، پس چرا ما هر ساعت مطابق دلخواه خود از او چیزی بخواهیم؟! و زمانی می گویند: از همه اینها گذشته آیا دعا منافات با مقام رضا و تسلیم در برابر اراده خداوند ندارد؟

آنها که چنین ایرادهایی را مطرح می کنند از آثار روانی، اجتماعی و تربیتی و معنوی دعا و نیایش غافلند؟ زیرا انسان برای تقویت اراده و بر طرف کردن ناراحتیها به تکیه گاهی احتیاج دارد، دعا چراغ امید را در انسان روشن می سازد.

مردمی که دعا و نیایش را فراموش کنند، با عکس العملهای نامطلوب روانی و اجتماعی مواجه خواهند شد.

و به تعبیر یکی از روانشناسان معروف:

" فقدان نیایش در میان ملتی برابر با سقوط آن ملت است! اجتماعی که احتیاج به نیایش را در خود کشته است معمولا از فساد و زوال مصون نخواهد بود.

البته نباید این مطلب را فراموش کرد که تنها صبح نیایش کردن و بقیه روز همچون یک وحشی به سر بردن بیهوده است، باید نیایش را پیوسته انجام داد و در همه حال با توجه بود تا اثر عمیق خود را در انسان از دست ندهد.

آنان که برای دعا اثر تخدیری قائلند معنی دعا را نفهمیده اند، زیرا معنی دعا این نیست که از وسائل و علل طبیعی دست بکشیم و بجای آن دست به دعا برداریم، بلکه مقصود این است بعد از آنکه نهایت کوشش خود را در استفاده از همه وسائل موجود به کار بستیم، آنجا که دست ما کوتاه شد و به بن بست رسیدیم به سراغ دعا برویم، و با توجه و تکیه بر خداوند روح امید و حرکت را در خود زنده کنیم، و از کمکهای بی دریغ آن مبدء بزرگ مدد گیریم.

بنا بر این دعا مخصوص به نارساییها و بن بستها است، نه عاملی به جای عوامل طبیعی.

" نیایش در همین حال که آرامش را پدید آورده است، در فعالیتهای مغزی انسان یک نوع شکفتگی و انبساط باطنی و گاهی روح قهرمانی و دلاوری را تحریک می کند، نیایش خصائل خویش را با علامات بسیار مشخص و منحصر به فرد نشان می دهد،

صفای نگاه، متانت رفتار، انبساط و شادی درونی، چهره پر از یقین، استعداد هدایت، و نیز استقبال از حوادث، اینها است که از وجود یک گنجینه پنهان در عمق روح ما حکایت می کند، و تحت این قدرت حتی مردم عقب مانده و کم استعداد نیز می توانند نیروی عقلی و اخلاقی خویش را بهتر به کار بندند، و از آن بیشتر بهره گیرند، اما متاسفانه در دنیای ما کسانی که نیایش را در چهره حقیقتش بشناسند بسیار کمند.

از آنچه گفتیم پاسخ این ایراد که می گویند دعا بر خلاف" رضا و تسلیم" است نیز روشن شد، زیرا دعا همانطور که در بالا شرح داده شد یک نوع کسب قابلیت برای تحصیل سهم زیادتر از فیض بی پایان پروردگار است.

به عبارت دیگر انسان به وسیله دعا توجه و شایستگی بیشتری برای درک فیض خداوند پیدا می کند، بدیهی است کوشش برای تکامل و کسب شایستگی بیشتر عین تسلیم در برابر قوانین آفرینش است، نه چیزی بر خلاف آن.

از همه گذشته" دعا" یک نوع عبادت و خضوع و بندگی است، و انسان به وسیله دعا توجه تازه ای به ذات خداوند پیدا می کند، و همانطور که همه عبادات اثر تربیتی دارد دعا هم دارای چنین اثری خواهد بود.

و اینکه می گویند:" دعا فضولی در کار خدا است! و خدا هر چه مصلحت باشد انجام می دهد" توجه ندارد که مواهب الهی بر حسب استعدادها و لیاقتها تقسیم می شود، هر قدر استعداد و شایستگی بیشتر باشد سهم بیشتری از آن مواهب نصیب انسان می گردد.

لذا می بینیم امام صادق علیه السلام می فرمایند: