مشخصات کتاب
سرشناسه : ارفع، کاظم، - ۱۳۲۳
عنوان و نام پدیدآور : فاطمه علیهاالسلام: اسوه زنان/ نویسنده کاظم ارفع
مشخصات نشر : تهران: فیض کاشانی، ۱۳۷۰.
مشخصات ظاهری : ۹۳ص.
فروست : (سیره عملی اهل بیت(ع))
شابک : 964-403-016-8۳۰۰ریال
وضعیت فهرست نویسی : فهرستنویسی قبلی
یادداشت : چاپ چهارم: ۱۳۷۲؛ بها: ۲۵۰ ریال
یادداشت : چاپ چهارم: پاییز ۱۳۷۱
یادداشت : چاپ پنجم: ۱۳۷۳؛ بها: ۵۰۰ ریال
یادداشت : چاپ ششم: ۱۳۷۴؛ بها: ۱۰۰۰ ریال
یادداشت : چاپ هفتم: ۱۳۷۵؛ بها: ۱۳۵۰ ریال :ISBN 964-403-016-8
یادداشت : چاپ هشتم: ۱۳۷۶؛ بها: ۱۵۰۰ ریال :ISBN 964-403-016-8
یادداشت : چاپ دوم: ۲۵۰۰ :۱۳۸۱ ریال
یادداشت : عنوان روی جلد: حضرت فاطمه(س).
یادداشت : کتابنامه به صورت زیرنویس
عنوان روی جلد : حضرت فاطمه(س).
عنوان دیگر : حضرت فاطمه"س"
موضوع : فاطمه زهرا(س)، ۱۳؟ قبل از هجرت - ۱۱ق. -- سرگذشتنامه
رده بندی کنگره : BP۲۷/۲/الف ۴ف ۲ ۱۳۷۰
رده بندی دیویی : ۲۹۷/۹۷۳
شماره کتابشناسی ملی : م ۷۰-۲۰۵۹
اشاره
پیش سخن
بسم الله الرحمن الرحیم
اللهم صل علی الصدیقه فاطمه الزکیه حبیبه حبیبک و نبیک و ام احبائک و اصفیائک التی انتجبتها و فضلتها و اخترتها علی نساء العالمین اللهم کن الطالب لها ممن ظلمها و استخف بحقها و کن الثائر اللهم بدم اولادها.
اگرچه درباره ی زندگانی حضرت فاطمه علیهاالسلام در ابعاد مختلف مطالب فراوانی نوشته شده ولی باین مسئله که باید آن بانوی بزرگوار را اسوه ی حسنه قرار داد و راز عظمت و شخصیت آنحضرت را شناخت کمتر پرداخته شده است.
بنابراین چه خوبست زنان مسلمان با این انگیزه به مطالعه و بررسی زندگی زهرا علیهاالسلام بپردازند که صفات کمال و حمیده ی ایشان را در خویش ایجاد نمایند.
همانطور که معروف و مشهور است دوران زندگی حضرت فاطمه علیهاالسلام بسیار کوتاه بود و از هجده سال تجاوز نکرد، اما در همین مدت کوتاه این برترین بانوی دو جهان عالیترین آئین همسرداری، خانه داری، بچه داری، مبارزه با غاصبین حقوق آل محمد علیهم السلام و غیره را به مردم عالم
آموخت.
خانمها می توانند زندگی مختصر فاطمه علیهاالسلام را از ولادت تا شهادت همانند یک تابلوی زیبا در برابر دید خویش مجسم کنند و با الگو گرفتن و نگاه بر آن، نیکبختی و سعادت دنیا و آخرت خود را تامین نمایند.
کاری هم که در این کتاب شده بررسی و مروری کوتاه است با پشتوانه ی روایات درباره ی آنچه بر فاطمه علیهاالسلام گذشت و البته بیشتر بدین منظور که زنان با ایمان با داشتن چنین گنج گرانمایه ای که سر تا پا همه نور و فضیلت است سراغ بیگانگان نروند و خط و الگو از غرب و شرق نگیرند.
والسلام علی من اتبع الهدی
سید کاظم ارفع
بهار 1369
نامگذاری
نخستین مسئله ای که بین خانواده ها حتی قبل از تولد نوزاد مطرح است موضوع نامگذاری و انتخاب اسم است و بی شک برگزیدن هر اسمی حکایت از طرز تفکر و علاقه ی پدر و مادر به شخصی است که نامش را برای فرزند خویش انتخاب می کنند.
آیا بهتر نیست اولیاء محترم نامی را برای فرزندان خویش برگزینند که باعث احیاء فرهنگ اسلام و زنده نگهداشتن اسامی اهل بیت عصمت و طهارت علیهم السلام باشد و از نامها و اسامی قبیحه و بیگانه پرهیز کنند؟
در زیارت ارزشمند جامعه کبیره خطاب به خاندان پیامبر علیهم السلام عرض می کنیم که:
«و اسماوکم فی الاسماء... فما احلی اسمائکم»
اسامی شما در بین اسامی است... و چقدر نامهای شما با حلاوت و شیرین است.
«قیل لابی عبدالله علیه السلام: انا نسمی باسمائکم و اسماء آبائکم فینفعنا ذلک؟ فقال ای والله»(1).
حضور امام جعفر صادق علیه السلام عرض شد که ما فرزندان خود را بأسماء
1) بحارالانوار ج 23 ص 122.
شما و پدرانتان نامگذاری می کنیم، آیا این عمل برای ما در پیشگاه الهی أجر و فایده ای دارد؟ حضرت صادق علیه السلام فرمود: بلی بخدا قسم این عمل نفع معنوی دارد.
«ان النبی صلی الله علیه و آله و سلم قال: من ولد اربعه اولاد لم یسم احدهم باسمی فقد جفانی»(1).
رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم میفرمود: کسی که چهار فرزند بیاورد و هیچ یک را باسم من نامگذاری نکند بمن جفا کرده است.
ممکن است کسی بگوید که اولاد چه تقصیری دارد! وقتی پدر و مادر و بزرگترها نام زشتی برای او انتخاب کرده اند چه کاری از او ساخته است پاسخ این عزیزان اینست که هیچوقت دیر نیست، اولاد می تواند شخصا اقدام کند و نام خوب را برای خویش برگزیند و از همه بخواهد که الزاما او را با آن نام دلخواهش صدا بزنند.
«عن جعفر بن محمد عن ابیه علیهاالسلام: ان رسول الله کان یغیر الاسماء القبیحه فی الرجال والبلدان»(2).
امام صادق علیه السلام از پدر بزرگوارش نقل نمود که فرمود: رسول اکرم صلی الله علیه و آله و سلم أسماء قبیح مردم و شهرها را تغییر می داد.
همانطور که ذکر شد بهترین نامها، اسامی و ألقاب معصومین علیهم السلام، بنابراین بچه شیعه ها و شیفتگان اهل بیت پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم لازم است که نامهایشان همانند نامهای آن بزرگواران باشد و چون در این مقال بحث درباره ی بزرگ مقتدای بانوان فاطمه ی زهرا علیهاالسلام است به نقل اسامی آن حضرت اکتفا می کنیم.
«عن یونس بن ظبیان قال: قال ابو عبدالله علیه السلام: لفاطمه علیهاالسلام تستعه اسماء عندالله عزوجل فاطمه، والصدیقه، والمبارکه، والطاهره، والزکیه، والراضیه، والمرضیه،
والمحدثه، والزهراء»(1).
امام صادق علیه السلام فرمودند: حضرت فاطمه علیهاالسلام نزد خداوند بزرگ نه اسم دارند. فاطمه، صدیقه، مبارکه، طاهره، زکیه، راضیه، مرضیه، محدثه، زهراء.
شیخ صدوق در کتاب امالی و علل و خصال روایت فوق را با همان مضمون نقل نموده است.
نامهای حضرت فاطمه علیهاالسلام بر اساس نقل ابوجعفر القمی عبارت است از:
فاطمه، بتول، حصان، حره، سیده، عذرا، زهرا، حوراء، مبارکه، طاهره، زکیه، راضیّه، مرضیه، محدّثه، مریم کبری، صدیقه کبری و در آسمان او را نوریه و حانیه نامند(2).
«زهراء» یعنی درخشنده و روشن، «حصان» بمعنای پارسا و عفیف است، «حرّه» زن آزاد و کریمه را گویند، «محدثه» فرشتگان با او حدیث می گفتند، «محدثه» او در شکم مادر حدیث می گفت، «حانیه» به زنی گویند که کمال مهربانی را نسبت به شوهر و فرزندان خود داشته باشد.
«فاطمه» وصفی است از مصدر فطم در لغت یعنی بریدن و قطع کردن، این صیغه که بر وزن فاعل معنی مفعولی می دهد به معنی بریده و جدا شده است، فاطمه از چه چیز جدا شده است؟
«عن الرضا عن آبائه عن علی علیه السلام قال: سمعت رسول الله صلی الله علیه و آله و سلم یقول: سمیت فاطمه لان الله فطمها و ذریتها من النار»(3).
امیرالمؤمنین علی علیه السلام می فرماید از رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم شنیدم که فرمود: نام دخترم فاطمه شد چونکه خداوند او و فرزندانش را از آتش جدا
می نماید.
در حدیث دیگر جبرئیل در پاسخ رسول گرامی صلی الله علیه و آله و سلم گفت:
«سمیت فاطمه فی الارض (لانه) فطمت شیعتا من النار»(1).
نام او را در زمین فاطمه گفتند زیرا که خداوند شیعیان او را از آتش دوزخ جدا می کند.
مرحوم مجلسی از عیون أخبارالرضا علیه السلام روایت دیگری را نقل می کند که:
«قال ابن عباس لمعاویه: اتدری لم سمیت فاطمه، فاطمه؟ قال لا، قال: لانها فطمت هی و شیعتها من النار»(2).
ابن عباس از معاویه پرسید: می دانی چرا فاطمه را فاطمه نامیدند؟ گفت نه! ابن عباس گفت: چون او و شیعیان او به دوزخ نمی روند. امام صادق علیه السلام به یونس بن ظبیان فرمود:
«اتدری ای شی تفسیر فاطمه؟ قلت: اخبرنی یا سیدی قال: فطمت من الشر» (3)آیا می دانی تفسیر فاطمه چیست؟ گفت بفرمائید آقای من. فرمود: یعنی از شر و بدیها بریده شد.
هنگامی که فاطمه ی زهراء علیهاالسلام بدنیا آمد اهل آسمان به یکدیگر مژده به ولادت آن حضرت می دادند، «وحدث فی السماء نور زاهر لم تره الملائکه قبل ذلک و قالت النسوه: خذبها یا خدیجه طاهره مطهره، زکیه، میمونه بورک فیها و فی نسلها»(4).
در آسمان نوری درخشان جلوه گر شد که تا آن لحظه هیچ یک از ملائکه ندیده بودند و زنان (ساره- آسیه- مریم- کلثم) که از بهشت برای یاری خدیجه آمده بودند گفتند: بگیر فرزندت را که طاهره، مطهره، زکیه
و میمونه است او و نسلش مبارک باشند.
و از جمله نامهای حضرت فاطمه علیهاالسلام حوراء و انسیه و منصوره است و بهمین جهت در روایات نبوی صلی الله علیه و آله و سلم آمده است که فاطمه علیهاالسلام حوریه ای بصورت انسان، در آسمانها او را منصوره و در زمین فاطمه نامیدند.
و در حدیثی که از ابن عباس نقل شده رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم فرمود:
فاطمه بضعه منی و هی نور عینی و ثمره فوادی، و روحی التی بین جنبی و هی الحوراء الانسیه»(1).
فاطمه پاره ی تن من است و او نور چشم می و جای من است که میان سینه ام قرار دارد و او حوراء انسیه است.
اکنون با استفاده از روایات ذکر شده اسامی آن بزرگوار را مرور می کنیم.
1- فاطمه
2- صدیقه
3- مبارکه
4- طاهره
5- زکیه
6- راضیه
7- مرضیه
8- محدثه
9- زهراء
10- بتول
11- حصان
12- حره
13- سیده
14- عذراء
15- حوراء
16- انسیه
17- منصوره
18- مریم کبری
19- صدیقه کبری
20- نوریه
21- حانیه
22- مطهره
23- میمونه
24- محدثه
دوران بارداری
نقش مادر در سعادت و شقاوت فرزند بخصوص در دوران بارداری
1) ریاحین الشریعه ج 1 ص 21.
بسیار حساس و حیاتی است. مادران اگر تعالیم اسلامی را مورد توجه قرار دهند و همانند خدیجه مادر بزرگوار فاطمه علیهاالسلام حتی قبل از انعقاد نطفه به تهذیب و پاکیزه کردن خویش برآیند شک نیست که خود در درجه ی اول عفت و تقوی قرار گرفته و ثمره ی آنها نیز پاکیزه خواهد بود. و برعکس اگر بخواهند پیروی از تمدن افسار گسیخته غرب و شرق کنند دامان خود را آلوده به هرزگیها و رسوائیهای بیگانگان نموده و در نتیجه کودکان و نونهالان خویش را به تباهی و نابودی خواهند کشاند. برای مادران ارجمند باید این مسئله روشن باشد که فرزندانی که در شکم دارند خلاصه ای از مجموعه ی حالات نفسانی آنها است، هر نوع حرکت مادی و معنوی که داشته باشند دقیقاً روی بچه تاثیر می گذارد. در دوران حمل نهایت دقت را در انتخاب غذا از جهت طهارت و نجاست و حلال و حرام بنمایند، چه بسا در اثر بی احتیاطی مادران در خوردن غذاهای آلوده و شرکت در مجالس و محافل گناه در همان روزهای نخستین شکل گیری فرزند بدبختی و شقاوت او نیز شکل خواهد گرفت!
رسول مکرّم اسلام صلی الله علیه و آله و سلم میفرماید:
«الشقی شقی فی بطی امه والسعید من سعد فی بطن امه»(1).
بدبخت کسی است که در رحم مادر گرفتار شقاوت شود و خوشبخت کسی است که در شکم مادر سعادتمند باشد.
رهبری مادر در تأمین سعادت و شقاوت فرزند یک اصل مسلم و بدون مخالف است. مادر نقش اول را در ساختن پایه های معنوی فرزند بعهده دارد. آری مادری که فریب الگوهای غربی را نمی خورد حتماً خوشبختی فرزندان خویش را در پرتو عفاف و پاکدامنی خود تامین خواهد کرد. رسول گرامی اسلام می فرمود:
1) بحار ج 3 ص 44.
«طوبی لمن کانت امه عفیفه»(1).
خوشبخت کسی است که مادرش صاحب عفت و طهارت نفسانی باشد.
روزی رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم در ابطح نشسته بود جبرئیل نازل شد و عرض کرد:
یا محمد: العلی الاعلی یقرء علیک السلام و هو یامرک ان تعتزل عن خدیجه اربعین صباحاً»
یا محمد صلی الله علیه و آله و سلم: خداوند بزرگ بر تو سلام می رساند و می فرماید:
چهل شبانه روز از خدیجه کناره گیری کن و به عبادت و تهجّد مشغول باش، پیغمبر اکرم بر اساس دستور خداوند تبارک و تعالی چهل روز به خانه ی خدیجه نرفت و در آن مدت شبها به نماز و عبادت می پرداخت و روزها روزه دار بود.
«فلما کان فی کمال الاربعین هبط جبرئیل علیه السلام فقال: یا محمد العلی الاعلی یقرئک السلام و هو یامرک ان تتاهب لتحیته، و تحفته»
چون چهل روز بدین منوال سپری شد جبرئیل فرود آمد و غذائی از بهشت آورد و عرض کرد: یا محمد صلی الله علیه و آله و سلم خداوند بزرگ بر تو سلام می رساند و فرمان می دهد که از این غذاهای بهشتی تناول کن.
رسول الله صلی الله علیه و آله و سلم با آن غذاهای روحانی و هدایای بهشتی افطار کرد، هنگامی که برخاست تا آماده ی نماز و عبادت شود جبرئیل نازل شد و عرض کرد:
«الصلوه محرمه عغلیک فی وقتک حتی تاتی الی منزل خدیجه فتواقعها فان الله عز و جل الی علی نفسه ان یخلق من صلبک فی هذه اللیله ذریه طیبه»(2).
ای رسول خدا امشب از نماز مستحبی بگذر و به سوی خانه ی خدیجه
حرکت کن زیرا خداوند اراده نموده که از صلب تو فرزند پاکیزه ای بیافریند. از آن شب که نور فاطمه علیهاالسلام از صلب پدر به رحم مادر منتقل شد کم کم آثار بارداری را در خویش احسام می کرد و آن بانوی گرامی و فداکار تا حدی از غم و غصه ی تنهایی بیرون آمد.
مفضل بن عمر می گوید به امام صادق علیه السلام عرض کردم کیفیت ولادت فاطمه علیهاالسلام چگونه بوده، فرمود:
«نعم ان خدنجه علیها رضوان الله لما تزوج بها رسول الله صلی الله علیه و آله و سلم هجرتها نسوه مکه، فکن لایدخلن علیها و لایسلمن علیها ولا یترکن امراه تدخل علیها فاستوحشت خدیجه من ذلک فلما حملت بفاطمه علیهاالسلام صارت تحدثها فی بطنها و تصبرها»(1).
به هنگامیکه رسول الله صلی الله علیه و آله و سلم با خدیجه علیها رضوان الله ازدواج کرد. زنان مکه از وی کناره گیری کرده و رفت و آمد خود را با او قطع نمودند، خدیجه از این جهت غمگین گردید تا اینکه به فاطمه حامله شد و این نوزاد در شکم با خدیجه سخن می گفت و خدیجه را دلداری می داد.
نوزاد چیست؟
این اولین سؤال در بدو تولد هر نوزاد است و البته حکایت از حساسیت اشخاص نسبت به پسر یا دختر بودن طفل تازه وارد می نماید!
روش امامان معصوم علیهم السلام خلاف این بود، مثلاً امام سجاد زین العابدین علیه السلام همینکه مژده تولد فرزندی را به حضرتش می دادند:
«لم یسئل اذکر هو ام انثی بل یقول اسوی فاذا کان سویاً قال الحمد لله الذی لم یخلقه مشوها»(2).
نمی پرسید پسر است یا دختر بلکه از اندام معتدل و ساختمان سالم او
سؤال می کرد. چون خبر سلامتش را می شنید می گفت: خدای را شکر که او را ناقص نیافریده است.
آرزوی پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم و خدیجه علیهاالسلام این بود که بر اساس نیاز فطری هر زوج صاحب فرزندی شوند و خداوند تباک و تعالی آرزوی آنها را برآورده کرد و دو پسر پی در پی به آنها عنایت فرمود ولی هر دو در کودکی وفات یافتند. به همان مقدار که رسول الله صلی الله علیه و آله و سلم و خدیجه از مرگ آنها متأثر شدند کفار و مشرکین شادمان و خشنود گشتند و فکر کردند که دیگر نسل پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم قطع شده و گاهی امثال عاص بن وائل با کمال گستاخی آن حضرت را ابتر یعنی بی فرزند می خواندند.
اما خداوند تبارک و تعالی به پیغمبر صلی الله علیه و آله و سلم مژده داد که ما بتو کوثر عطا خواهیم کرد و در پاسخ دشمنان سوره ی کوثر را فرستاد.
وقتی رسول الله صلی الله علیه و آله و سلم مژده دادند که خداوند به شما نوزاد دختر عطا خواهیم کرد غرق شادی شد و از دختردار شدن نه تنها غمگین نشد بلکه مطمئن و آرام خدای را سپاس گذارد.
آری پیامبر عظیم الشأن اسلام یکی از موارد مبارزاتش مبارزه با افکار کوتاه و جاهلانه ی مردم عصر خویش بود که قرآن آنها را درباره ی دختردار شدنشان اینگونه معرفی می کند.
«و ادا بشر احدهم بالانثی ظل وجهه مسوداً و هو کظیم، یتواری من القوم من سوء ما بشر به ایمسکه علا هون ام یدسه فی التراب الاساء ما یحکمون»(1).
و چون یک نفرشان را بشارت دختر دهند، چهره اش تیره گردد و غمزده شود، از قباحت چیزی که بدان بشارتش داده اند، از قوم نهان شود و نداند آن را به ذلت نگهدارد یا در خاکش نهان کند، چه بد قضاوت می کنند.
1) نحل 58-59.
بهر حال رسول الله صلی الله علیه و آله و سلم به مردم عالم تا قیامت فهماند که دختر و اصولاً زن یکی از اعضاء مهم و حساس خانواده است و مقدسترین مسئولیتها را بعهده دارد.
و این خواست پروردگار بود که پس از مرگ پسران پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم فرزند دختری به آن بزرگوار عنایت کند که مادر و منشأ ذریّه و نسل پاک پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم گردد و از این طریق ارزش زن عملاً به جهانیان فهمانده شود.
شدت علاقه ی پیغمبر صلی الله علیه و آله و سلم به فاطمه اگر چه بیش ار حد محبت یک پدر نسبت به دخترش بود و بیشتر مربوط می شد به شخصیت ذاتی و ایمان و تقوی خانم زهرا علیهاالسلام ولی باحتمال زاید پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم می خواهد آن حالت زبونی و کوچک کردن زن را بشکند و با محبت به فاطمه به زنان عزت بخشد.
یکی از همسران پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم می گوید:
«ما کان احد من الرجال احب الی رسول الله من علی ولا من النساء احب الیه من فاطمه»(1).
از مردان کسی نزد پیغمبر صلی الله علیه و آله و سلم محبوب تر از علی علیه السلام نبود و از زنان کسی را بیشتر از فاطمه دوست نمی داشت.
در جای دیگر می گوید:
«ان فاطمه کانت اذا دخلت علی رسول الله علیه و آله و قام لها من مجلسه و قبل راسها واجلسها مجلسه»(2).
هر وقت فاطمه علیهاالسلام بر رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم وارد می شد از جای خود بلند می شد سر او را می بوسید و او را بر جای خویش می نشاند.
و نیز همان شخص به رسول الله صلی الله علیه و آله و سلم اعتراض کرد که چرا اینقدر فاطمه را می بوسی... پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم پس از بیان چگونگی انعقاد نطفه ی
فاطمه علیهاالسلام فرمود:
«ففاطمه حوراء انسیه فکلما اشتقت الی رائحه الجنه شممت رائحه ابنتی»(1).
فاطمه حوراء انسیه است من هر وقت مشتاق بوی بهشت شوم فاطمه را می بوسم و می بویم زیرا که از او رائحه ی بهشت را استشمام می کنم.
دوران کودکی
حضرت فاطمه علیهاالسلام دوران کودکی در محیطی بسیار خطرناک و اوضاع بحرانی گذراند. تولد آن حضرت در سال پنجم بعثت بود یعنی درست همان زمانی که رسول الله صلی الله علیه و آله و سلم مأمور باظهار دعوت شده و مشرکین و کفار برای اذیت و آزار آن حضرت هجوم برده بودند. زیرا تا آن موقع دعوت حضرت مخفیانه انجام می شد و پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم از ترس دشمنان نمی توانست دعوتش را علنی کند.
اغلب روزها با دست و پای خونین و سنگ خورده و دلی آزرده از زخم زبانها و تمسخرها و اهانت های دشمنان به خانه می آمد و این وضع تقریباً تا سالهای پنجم و ششم عمر فاطمه علیهاالسلام که حضرت خدیه و ابوطالب زنده بودند ادامه داشت ولی با مرگ این دو بزرگوار که تنها حامیان وفادار حضرت رسول صلی الله علیه و آله و سلم بودند آزار مشرکین بر آن حضرت بیشتر شد و همه این صدمات و اهانتها یک نوع شکنجه روحی برای حضرت زهرا علیهاالسلام بود که پدر را چون جان خویش دوست می داشت.
عبدالله بن مسعود می گوید:
روزی در حالیکه رسول الله صلی الله علیه و آله و سلم در سجده بود و أطراف آن حضرت جمعی از قریش بودند عقبه این أبی معیط شکنبه ی گوسفندی را آورده و بر پشت آن حضرت انداخت، «فلم یرفع راسه فجاءت فاطمه علیهاالسلام فاخذته من
1) بحار ج 43 ص 42.
ظهره دعت علی من صنع»(1)پیغمبر صلی الله علیه و آله و سلم سر خود را برنداشت تا آنکه حضرت فاطمه علیهاالسلام آمد و آن را برداشت و درباره ی کسانی که این کار را انجام داده بودند نفرین کرد.
شبیه حوادث فوق برای رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم چندین بار اتفاق افتاد که در اغلب موارد حضرت زهرا علیهاالسلام به یاری پدر شتافت و از نزدیک شاهد جسارتها و آزارها بر پدر بود.
در سه سالی که بعنوان تبعید در شعب ابوطالب گذراندند خدا می داند که به فاطمه علیهاالسلام چه گذشت، تمام سنگینی مشکلات بر دوش حضرتش بود و این کودک عالیمقام چون کوه در برابر همه ی سختیها ایستاد.
انتخاب همسر
قال رسول الله صلی الله علیه و آله و سلم:
«من زوج کریمته من فاسق فقد قطع رحمها»(2)هر کس دختر خود را به ازدواج مر فاسقی درآورد با این عمل از وی قطع رحم نموده است.
اسلام درباره مسئله ی ازدواج تعقیب کننده مقاصدی بزرگ و حیاتی است. این دین مبین می خواهد ضمن پاسخ به ندای فطرت و غریزه ی جنسی نفس به آرامش و سکون برسد و زمینه ی محبت و مودّت با تعاون و همدلی یکدیگر ایجاد گردد و در نتیجه نسلی پاک و صالح از این پیوند بوجود آید.
و من آیاته ان خلق لکم من انفسکم ازواجاً لتسکنوا الیها و جعل بینکم موده و رحمه ان فی ذلک لآیات لقوم یتفکرون»(3).
از جمله آیه ها (خداوند تبارک و تعالی) اینست که برایتان از جنس خودتان همسرانی آفریده تا بدانها آرام گیرید و میان شما دوستی و مهربانی نهاد که در این برای گروهی که اندیشه می کنند عبرتهاست.
ازدواج وقتی ثمره مودّت و رحمت دارد که ضوابط و نکات مربوط به انتخاب همسر رعایت شود، و آن ضوابط عبارت است از معتقدات سالم و اسلامی، خلق و خوی شایسته و اصالت خانواده، و این حق مسلم زن و شوهر است که این نوع معیارها را درباره ی همسر آینده خود جستجو کنند و بدون تردید ضابطه کفویت هم از همین مقوله است، باین معنی که زن و مرد در اعتقادات و اخلاق و رفتار و خانواده کفو و موزون باشند.
در مکتب اسلام همتائی و کفویت بر مبنای طهارت و پاکیزگی معنوی زن و مرد است مرد مؤمن هم کفو و متعلق به زن مؤمنه است.
مردی از رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم سؤال کرد که با چه کسی باید ازدواج کرد؟
حضرت فرمود:
«الاکفاء فقال و من الاکفا فقال صلی الله علیه و آله و سلم المؤمنون بعضهم اکفاء بعض»(1).
هم کفو، عرض کرد، هم کفو چه کسانی هستند؟ فرمود مؤمنون بعضی بر بعض دیگر هم کفو می باشند.
حسین بن بشار گفت به حضرت جواد علیه السلام نامه ای نوشته راجع به کفویت در ازدواج سؤال کردم آن حضرت در پاسخ به من نوشت:
«من خطب الیکم فرضیتم دینه و امانته فزوجوه»(2).
هر کس از شما خواستگاری کند دین و امانتش را بپسندید هر که باشد بوی دختر بدهید.
حال برگردیم به اصل مطلب و آن الگو گرفتن از روش رسول الله صلی الله علیه و آله و سلم و خواستگاران فاطمه ی زهرا علیهاالسلام است و ببینیم که آیا رسول الله صلی الله علیه و آله و سلم هر کس از
دخترش خواستگاری کرد فاطمه را به عقد او درآورد، یا آنکه کفویت و لیاقت معنی و الهی را ضابطه قرار داد.
فاطمه ی زهرا علیهاالسلام از نظر اصالت خانواده جزء شریفترین خانوده ها است. او سلاله ی اصحاب طاهرین و ارحام مطهرّه است، از حیث کمالات معنوی و اخلاقی و مقام والای عصمت در عالی ترین مرتبه قرار دارد. به همین علت همواره مورد توجه بزرگان قریش و رجال معروف عرب واقع شده و گاه و بیگاه پیشنهاد ازدواج با حضرتش را می دادند، ولی رسول الله صلی الله علیه و آله و سلم اصلاً خوشش نمی آمد که اینها درباره ی فاطمه علیهاالسلام صحبت کنند لذا خواستگاران را با بی اعتنائی رد می کرد.
«ان ابابکر و عمر خطبا الی النبی صلی الله علیه و آله و سلم فاطمه مره بعد اخری فردهما»(1).
چندین بار ابابکر و عمر به خواستگاری حضرت زهرا علیهاالسلام آمدند ولی حضرت پاسخ منفی به آنها داد.
یک روز ابابکر بدین منظور خدمت رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم رسید و عرض کرد:
یا رسول الله میل دارم با شما وصلت کنم! آیا می شود که فاطمه را به عقد من درآوری؟
فرمود: انها صغیره و انی انتظر بهاالقضاء فلقیه عمر فاخبره فقال ردک ثم خطبها عمر فرده»(2).
فاطمه هنوز کوچک است و اصلا تعیین همسر او با خداست من نیز منتظر دستور خدایم، ابوبکر مأیوسانه برگشت. در بین راه با عمر ملاقات نمود و جریان خواستگاری خودش را با او در میان گذاشت. عمر گفت: رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم پیشنهاد ترا رد کرده. بعد عمر خود به عنوان خواستگاری خدمت پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم حاضر شد. رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم پیشنهاد او را نیز
نپذیرفت. عبدالرحمان بن عوف و عثمان بن عفان که هر دو از ثروتمندان بزرگ بودند به عزم خواستگاری خمت رسول خدا رسیدند. عبدالرحمان عرض کرد یا رسول الله اگر فاطمه علیهاالسلام را به من تزویج کنی حاضرم یکصد شتر سیاه آبی چشم که بارهایشان پارچه های کتان اعلای مصر باشد و ده هزار دینار مهریه اش کنم.
عثمان نیز اظهار داشت: یا رسول الله من هم به همین مهریه حاضرم و بر عبدالرحمان برتری دارم زیرا زودتر مسلمان شده ام. پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم از سخن آنان سخت خشمناک شد و برای آنکه بفهماند من به مال شما علاقه ندارم و داستان ازدواج داستان خرید و فروش و مبادله ی ثروت نیست، مشتی سنگ ریزه برگرفت و به جانب عبدالرحمان پاشیده و فرمود: تو خیال می کنی من بنده ی پول و ثروتم و بوسیله ی ثروت خودت بر من فخر و مباهات می کنی و می خواهی بوسیله ی پول ازدواج را بر من تحمیل کنی.
امیرالمؤمنین علی علیه السلام تنها کفو فاطمه علیهاالسلام:
امام صادق علیه السلام فرمود:
«لولا ان الله تعالی خلق امیرالمؤمنین لم یکن لفاطمه کفو علی وجه الارض آدم فمن دونه»(1).
اگر خداوند تبارک و تعالی امیرالمؤمنین علی علیه السلام را خلق نمی کرد از حضرت آدم تا آخرین انسان روی زمین کسی همتا و کفو فاطمه نبود.
و البته این بدان جهت است که مسئله ازدواج علی علیه السلام نیز با فاطمه علیهاالسلام از جانب پروردگار تعیین شده و شخص رسول الله صلی الله علیه و آله و سلم نیز مامور باین امریّه بوده است. و بهمین جهت همه ی خواستگاران پاسخ رد شنیدند و به اکثر آنهائی که داوطلب ازدواج با حضرت فاطمه علیهاالسلام بودند از ناحیه پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم
1) بحار ج 43 ص 107
جواب می شود که: «انتظر امر الله فیها» منتظر فرمان خدایم.
و بالاخره انتطار سرآمد و پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم فرمود:
«آتانی ملک فقال یا محمد ان الله یقرا علیک السلام و یقول لک انی فد زوجت فاطمه ابنتک من علی بی ابیطالب فی الملاء الاعلی فزوجها منه فی الارض»(1).
فرشته ای به نزد من آمد و گفت ای محمد صلی الله علیه و آله و سلم خداوند تو را سلام می رساند و می گوید من دخترت فاطمه را در آسمانها به همسری علی بن ابیطالب درآوردم تو هم در زمین اینکار را انجام بده.
در حدیث دیگر نقل شده که رسول الله صلی الله علیه و آله و سلم فرمود:
«یا علی ان الله امرنی ان اتخذک صهرا»(2).
ای علی: خداوند مرا امر کرده که تو را به دامادی خود انتخاب کنم. یک روز امیرالمؤمنین علی علیه السلام بنابر پیشنهاد عده ای از مردم و تشویق و ترغیب آنها تصمیم به خواستگاری حضرت زهراء علیهاالسلام گرفت و خود را آماده کرد تا به محضر رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم شرفیاب شود. پیغمبر صلی الله علیه و آله و سلم در خانه نشسته بود که ناگهان در باز شد و علی علیه السلام سلام کرده در حضور آن حضرت نشست. در این مورد راوی حدیث خود امیرالمؤمنین علیه السلام است، می فرماید:
فلما رآنی رسول الله صلی الله علیه و آله و سلم ضحک ثم قال: ما جاء بک یا ابالحسن حاجتک؟»
همین که رسول الله صلی الله علیه و آله و سلم مرا دید خندان شد و فرمود: ای ابالحسن به چه منظوری آمده ای؟ حاجتت را بیان کن. علی علیه السلام می فرماید: از آنجا که رسول الله صلی الله علیه و آله و سلم ابهت خاصی داشت من نتوانستم حاجتم را بگویم و سکوت کردم، پیغمبر که چنان دید، خود به سخن آمده و فرمود:
«لعلک جئت تخطب فاطمه» شاید به خواستگارن فاطمه آمده ای. عرض کردم آری.
«فقال یا علی انه فد ذکرها قبلک رجال فذکرت ذلک لها فرایت الکراهه فی وجهها، ولکن علی رملک حتی اخرج الیک».
پیغمبر صلی الله علیه و آله و سلم فرمودند: یا علی پیش از تو مردان دیگری هم به خواستگاری او آمدند ولی من گاهی که با خود فاطمه در میان گذاشتم چنین احساس کرده ام که موافق نبوده و روی خوش نشان نداده است. اینک تو در جای خود باش تا من بازگردم.
رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم برخاست و به درون خانه و پیش فاطمه علیهاالسلام رفت. حضرت زهرا علیهاالسلام جلو رفت عبای پدر را از دوشش برداشت و نعلین های او را به کناری گذارد و سپس آب آورد دست و روی و پاهای مبارکش را شست و آنگاه پیش روی پدر نشست.
«فقال لها: یا فاطمه فقالت لبیک لبیک حاجتک یا رسول الله صلی الله علیه و آله و سلم؟»
رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم فاطمه را صدا زد و با جمله ی لبیک لبیک پاسخ دختر گرامی را شنید.
سپس فرمود: ای فاطمه: علی بن ابیطالب کسی است که خوبی، نزدیکی و فضیلت و سابقه اش را در اسلام می دانی، و من از پروردگار خود خواسته ام که تو را به همسری بهترین خلق خود و محبربترین آنها در پیشگاه او درآورد و اکنون که وی به خواستگاری تو آمده نظر تو در این باره چیست؟
فاطمه سر به زیر انداخت و چیزی نگفت: اما مانند دفعات قبل آثار ناراحتی در چهره اش دیده نشد. رسول اکرم صلی الله علیه و آله و سلم از جا برخاست و فرمود:
«الله اکبر سکوتها اقرارها» الله اکبر سکوت فاطمه نشانه ی رضایت و پذیرش اوست.
«فاتاه جبرئیل علیه السلام فقال: یا محمد زوجها علی بن ابیطالت فان الله قد رضیها له و
رضیه لها»(1).
و به دنبال آن جبرئیل نازل شد و گفت ای محمد: فاطمه را به عقد علی بن ابیطالب درآور زیرا که خداوند به این ازدواج راضی است.
مهریه
اشاره
از ارکان مهم عقد و ازدواج مهر است که با توافق طرفین تعیین می گردد و شرعا بر ذمه ی شوهر باقی می ماند که عندالمطالبه بپردازد و هیچگاه شوهر نباید قصد نپرداختن داشته باشد، چنانکه بعضی که مهریه را خیلی سنگین و بالا می گیرند می گویند مهر را که داده و که گرفته و حال آنکه یک دین شرعی و قانونی است. مهر به هر چیزی که ارزش مالکیت داشته باشد اطلق می شود البته به شرط آنکه بی حساب نباشد زیرا که در اسلام مهر زیاد نهی شده است. پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم فرمود:
«افضل نساء امتی اصبحهن وجها و اقلهن مهرا»(2).
بهترین زنان امت من کسانی هستند که در عین داشتن زیباترین چهره کمترین مهر را دارند.
اگر اسلام ما را از سنگین کردن مهریه منع می کند به این دلیل است که بالا بردن مهریه باعث کدورت و دشمنی در خانواده ها می شود.
امیرالمؤمنین علی علیه السلام می فرماید:
«لا تغالوا بمهور النساء فتکون عداوه»(3).
مهر زنان را از حد معمول بالاتر نبرید که سبب پیدایش دشمنی خواهد شد. شاید بعضی که مهر را خیلی سنگین می گیرند به این انگیره است که مانعی سر راه شوهر بگذارند و از متلاشی شدن زندگی جلوگیری
کنند و حال آنکه تجربه نشان داده که اینطور نیست و باید روی درک یکدیگر و احترام متقابل زوج اندیشید و در روزهای نخستین زندگی آنها را به مسئله ی محبت و وحدت و تفاهم و گذشت ترغیب و تشویق نمود.
امام محمد باقر علیه السلام می فرمود:
«من برکه المراه قله مهرها و من شومها کثره مهرها»(1).
از برکت زن کمی مهر او و از شومی زن زیادی مهر است.
نقطه ی مقابل اشخاصی هستند که می خواهند اصلا مهری در کار نباشد و یا بسیار ناچیز باشد و البته اینهم کار درستی نیست.
حضرت مولا علی علیه السلام می فرمود:
«انی لا کره ان یکون المهر اقل من عشره دراهم»(2).
من کراهت دارم که مهریه از ده درهم کمتر باشد.
پس در یک جمع بندی مهریه باید باشد ولی متعارف و معمولی، زیرا مسابقه در ازدیاد مهریه زندگی را بر جوانان سخت می کند و مانعی سر راه ازدواج آنها می گذارد.
عقیده بر اینست که با آسان گرفتن امر ازدواج جوانان، آنها تشویق به تشکیل خانواده می شوند و از بسیاری فسادها و آلودگیهای اجتماعی درامان می مانند.
مهریه ی فاطمه
پیامبر گرامی صلی الله علیه و آله و سلم که خود اسوه ی حسنه ی امت است برای آنکه عملا به مردم بفهماند که مهرهای سنگین صلاح ملت نیست دختر عزیزش را با مهریه ای بسیار مختصر به عقد علی بن ابیطالب علیه السلام درآورد. رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم پس از کسب اجازه از فرزندش فاطمه علیهاالسلام به نزد علی علیه السلام آمد و با
لبی خندان فرمود:
«یا ابالحسن فهل معک شیی ازوجک به؟» یا ابالحسن آیا برای عروسی چیزی داری؟ پاسخ داد: پدرم و مادرم فدایت شما از وضع من کاملا اطلاع دارید. تمام ثروت من عبارت است از یک شمشیر، یک زره و یک شتر. فرمود: تو مرد جنگ و جهادی و بدون شمشیر نمی توانی در راه خدا جهاد کنی، شمشیر از لوازم و احتیاجات تو است. شتر نیز از ضروریات زندگی تو محسوب می شود. باید به وسیله ی آن آبکشی کنی و وضع اقتصادی خودت و خانواده ات را تامین کنی و برای اهل و عیالت کسب روزی نمائی، و در مسافرت بارت را بر آن حمل نمائی، تنها چیزی که می توانی از آن صرف نظر کنی همان زره است منهم به تو سختگیری نمی کنم و بهمان زره اکتفا می نمایم. یا علی اکنون که کار بدینجا رسید می خواهی بشارتی به تو بدهم و رازی را برایت آشکار سازم؟
عرض کرد: آری یا رسول الله صلی الله علیه و آله و سلم پدر و مادرم فدایت، شما همیشه نیک خوی و خوشزبان بوده اید. فرمود:
پیش از آنکه به نزد من بیایی جبرئیل نازل شد و گفت یا محمد: خدا ترا از بین مخلوقاتش برگزیده و به رسالت انتخاب کرد. علی علیه السلام را برگزید و برادر و وزیر تو قرار داد. باید دخترت فاطمه را به عقد علی علیه السلام درآوری، زیرا که ازدواج آنان در عالم بالا و در حضور فرشتگان برگزار شده است.
«و تبشرها بغلامین زکیین، نجیبین، طاهرین، طیبین، خیرین، فاضلین فی الدنیا والآخره، یا ابالحسن فوالله ما عرج الملک من عندی حتی دققت الباب»(1).
خداوند دو فرزند پاک، نجیب، طاهر، طیب، خوب و فاضل در دنیا و آخرت به آنان عطا خواهد فرمود. یا اباالحسن هنوز جبرئیل بالا نرفته بود که تو درب منزل ما را به صدا درآوردی!
1) بحار ج 43 ص 127.