مشخصات کتاب

کنگره جهانی حضرت رضا علیه السلام

عنوان و نام پدیدآور : جنبه های اخلاقی و سیره های عملی حضرت رضا علیه السلام/هاشم رسولی محلاتی

مشخصات نشر : مشهد: کنگره جهانی حضرت رضا علیه السلام، 1404ق=1362.

مشخصات ظاهری : 60ص.

وضعیت فهرست نویسی : در انتظار فهرستنویسی (اطلاعات ثبت)

شماره کتابشناسی ملی : 2050820

خیراندیش دیجیتالی : انجمن مددکاری امام زمان (عج) اصفهان

ویراستار کتاب : خانم نرگس قمی

اشاره

شناسنامه :

مقاله : جنبه های اخلاقی و سیره های عملی حضرت رضا علیه السلام نویسنده : سید هاشم رسولی محلاتی

ناشر : کنگره جهانی حضرت رضا علیه السلام

حروفچینی و چاپ : دفتر انتشارات اسلامی وابسته بجامعه مدرسین حوزه علمیه قم

تیراژ : 1000 نسخه

تاریخ : ذی القعده 1404

محل نشر : آستان قدس رضوی - دانشگاه علوم اسلامی

بسم الله الرحمن الرحیم

روزهای آخر سال 62 بود که از طرف کنگره جهانی حضرت رضا علیه السلام از این جانب دعوتی به عمل آمد تا ضمن شرکت در این کنگره، مقاله ای نیز تدوین کرده و تقدیم کنگره بنمایم، موضوعاتی که برای تدوین مقاله پیشنهاد شده بود چند موضوع بود که در میان آن ها «جنبه های اخلاقی و سیره های عملی حضرت رضا علیه السلام» نظرم را جلب کرد، و با مشغله های زیادی که داشتم چون علاقه داشتم تا در این راه بلکه بتوانم افتخاری را نصیب خود کرده و نام خود را در زمره خدمت گزاران این آستان مقدس ثبت نموده باشم تدوین مقاله ای را در این موضوع بعهده گرفتم، و به خیال خود آسان ترین و کم کارترین آن ها را انتخاب کردم.

اما با شروع به کار و تهیه یادداشت ها و مطالعات مقدماتی، ناگهان خود را در میان دریائی از مطالب متنوع و بحث های گوناگونی یافتم که هر کدام بنوعی با تدوین این مقاله مربوط می شد و از این رو ناچار شدم تنها به بحث در همان محدوده موضوع انتخابی که «جنبه های اخلاقی و سیره های عملی امام علیه السلام» بود اکتفا نموده، و از آن محدوده پا فراتر نگذارم گرچه آن نیز دریای بی کرانی است.

و قبل از شروع بحث های مقدماتی برای این که طولانی شدن مقاله شما را خسته نکند و موجب ملال و چرت شما نگردد توجه شما را به حدیث شریفی که در باب امامت حضرت رضا علیه السلام وارد شده جلب می کنم، و پس از آن به بحث خود می پردازم :

عیاشی بسندش از علی بن ابی حمزه روایت کرده که می گوید: به امام هفتم حضرت موسی بن جعفر علیه السلام عرض کردم: پدرت ما را از جانشین پس از خود آگاه کرد خوب است شما هم ما را از امام پس از خود آگاه فرمائی؟ در این وقت امام موسی بن جعفر علیه السلام دست مرا گرفت و حرکتی داده فرمود:

ما کَانَ اللهُ لِیُضِلَّ قَوْماً بَعْدَ إِذْ هَدیهُمْ حَتَّی یُبَیِّنَ لَهُم ما یَتَّقُونَ. ⁽¹⁾ (و با قرائت این آیه شریفه بمن فهماند که خدای تعالی حجت خود را بر مردم تمام خواهد کرد...)

علی بن ابی حمزه گوید: در این وقت مرا چرت و خواب گرفت و چرتی زدم «فخفقت» امام موسی بن جعفر علیه السلام فرمود:

مَة لا تُعَوِّدْ عَیْنَیْکَ کَثْرَةَ النَّومِ، فَإِنَّهَا أَقَلُّ شَیْءٍ فِی الْجَسَدِ شُکراً

و البته این حدیث احتیاج به شرح و توضیح بیش تری دارد که فعلا جای آن نیست .

و اما مقدمات بحث :

مقدمه اول

درباره این که اخلاق چیست و از چه مقوله ای است بحث بسیار است مانند سقراط و افلاطون و هم فکرانشان اخلاق را از مقوله علم جمعیت می دانند و معتقدند اگر علم و دانش در جامعه گسترش یابد و مردم تشخیص خوب و بد کارها را بدهند خود بخود از کارهای زشت پرهیز کرده و به اخلاق حمیده رو آور می شوند.

گروهی مانند ارسطو عقل و اراده را نیز دخیل دانسته و گفته اند: علم تنها، برای اخلاقی شدن انسان کافی نیست و تا اراده تقویت نشود و عقل بکار نیفتد و از دستورات آن پیروی نشود، انسان اخلاقی نمی شود، و پیرو دستورات اخلاقی نخواهد شد.

دسته ای نیز معتقد به نسبیت اخلاق بوده و گفته اند: خوبی و بدی کارهای اخلاقی تابع شرائط زمانی و مکانی است و ممکن است یک عمل (مانند راستی و درستی) در یک جا و یا در یک زمان خوب و در جای دیگر بد باشد...

گروهی نیز اخلاق را بر وجدان فطری متکی دانسته و گفته اند: باید نداهای وجدانی را تقویت کرد، زیرا اگر این نداها بخوبی شنیده شود و با تقویت آن ها و پاک شدن محیط آن ها نداهای مخالف خاموش گردد، دیگر زمینه ای برای مخالفت با اخلاق باقی نمانده و انسان خود بخود اخلاقی می شود و خلاصه داروی دردهای انسان در وجود خود او است اگر چه خود نداند.

داتُکَ مِنْکَ وَدَواتُکَ فیک... عقائد دیگری نیز در اینجا هست مانند این که گفته اند: اخلاق خوب یعنی پیروی از قوانین اجتماعی - و این نظر هگل است - و یا اینکه گفته اند: اخلاق زیبائی است، و بایستی حس زیبائی را در بشر پرورش داد، زیرا انسان وقتی زیبائی راست گوئی را درک کرد دروغ نمی گوید، و هنگامی که زیبائی امانت را دید خیانت نمی کند ...

در این جا یک عقیده جالب و تازه ای هم وجود دارد که شاید بهترین وصحیح ترین عقیده ها - یا لااقل بی اشکال ترین آن ها باشد، و یا بقول استاد مرحوم شهید مطهری مؤثرترین و کاربردترین وسیله برای اخلاقی شدن باشد -... و آن عقیده این است که - اخلاق از مقولهٔ محبت و ارادت است...

یعنی کسانی اخلاقی می شوند و در این راه از دیگران موفق تر هستند که در برابر یکی از مردان بزرگ الهی و افراد کامل در علم و عمل و الگوهای اخلاقی سر تسلیم و ارادت فرود آورده و از دستورات و رفتار و کردارهای آن ها درس گرفته و خود را متخلق به اخلاق و مکارم اخلاق آن ها گرداند...

و چنین کسی است که ره صد ساله را یک شبه می پیماید، و مکتب نرفته مسأله آموز صد مدرس می گردد، و در راه وصول به هدف و رسیدن به سر منزل مقصود از هیچ راهزن و دیو و ددی هم واهمه ندارد... و بهتر است متن نوشته استاد را در اینجا بشنوید که در کتاب (جاذبه و دافعه علی علیه السلام) می گوید:

برای اصلاح اخلاق و تهذیب نفس طرق مختلفی پیشنهاد شده است، و مشرب های گوناگونی پدید آمده است، از جمله مشرب سقراطی است، طبق این مشرب انسان باید خود را از راه عقل و تدبیر

اصلاح کند، آدمی اول باید به فوائد تزکیه و مضرات آشفتگی اخلاق ایمان کامل پیدا کند و سپس با ابزار دستی عقل یک یک صفات مذموم را پیدا کند - مثل کسی که می خواهد موها را تک تک از داخل بینی بچیند، یا مثل کشاورزی که از لابلای زراعت با دست خود یک یک علف های هرزه را بکند، یا مثل کسی که می خواهد گندم را با دست خود از ریگ و کلوخ پاک کند - فیلسوفان اصلاح اخلاق را از فکر و حساب می خواهند، مثلا می گویند: عفت و قناعت باعث عزت و شخصیت انسان است در نظر مردم، و طمع و و آز موجب ذلت و پستی است، یا می گویند: علم موجب قدرت و توانائی است علم چنین است و علم چنان ...

یا می گویند: حسد و بدخواهی بیماری روحی است، از نظر اجتماعی عواقب سوئی را دنبال خواهد داشت و از این قبیل سخنان.

شک نیست که این راه راه صحیحی است، و این وسیله، وسیلهٔ خوبی است، اما سخن در میزان ارزش این وسیله است با مقایسه با یک وسیلهٔ دیگر... و بحث در این است که میزان برد این وسائل چقدر است.

اهل عرفان و سیر و سلوک به جای پویش راه عقل و استدلال راه محبت و ارادت را پیشنهاد می کنند، می گویند: کاملی را پیدا کن و رشته محبت و ارادت او را به گردن دل بیاویز که از راه عقل و استدلال، هم بی خطرتر است و هم سریع تر، در مقام مقایسه این دو وسیله مانند وسائل دستی قدیم و وسائل ماشینی می باشند، تأثیر نیروی محبت و ارادت در زائل کردن رذائل اخلاقی از دل، از قبیل تأثیر مواد شیمیائی بر روی فلزات است مثلا یک کلیشه ساز با تیزاب

اطراف حروف را از بین می برد نه با ناخن و یا سر چاقو و یا چیزی از این قبیل، اما تأثیر نیروی عقل در اصلاح مفاسد اخلاقی مانند کار کسی است که بخواهد ذرات آهن را از خاک با دست جدا کند، چقدر رنج و زحمت دارد؟ اگر یک آهن ربای قوی در دست داشته باشد ممکن است با یک گردش همه آن ها را جدا کند، نیروی ارادت و محبت مانند آهن ربا صفات رذیله را جمع می کند و دور می ریزد، به عقیده اهل عرفان، محبت و ارادت پاکان و کملین همچون دستگاه خودکاری، خود به خود رذائل را جمع می کند و بیرون می ریزد، حالت مجذوبیت اگر به جا بیفتد از بهترین حالات است و این است که تصفیه گر و نبوغ بخش است.

آری آنان که این راه را رفته اند، اصلاح اخلاق را از نیروی محبت می خواهند و به قدرت وارادت تکیه می کنند، و تجربه نشان داده است که آن اندازه که مصاحبت نیکان و ارادت و محبت آنان در روح مؤثر افتاده است خواندن صدها جلد کتاب اخلاقی موثر نبوده است.

استاد در اینجا پس از نقل اشعاری از مولوی که از آن جمله گوید :

هر که را جامی ز عشقی چاک شد *** او ز حرص و عیب کلی پاک شد

شاد باش ای عشق خوش سودای ما *** ای طبیب جمله علت های ما

برای تأیید گفتار خود گوید:

گاهی بزرگانی را می بینیم که ارادتمندان آنان حتی در راه رفتن و لباس پوشیدن و برخوردها و ژست سخن از آنان تقلید می کنند، این تقلید اختیاری نیست، خود بخود و طبیعی است نیروی محبت و ارادت است که در تمام ارکان هستی محب اثر می گذارد و در همه

حال او را همرنگ محبوب می سازد، این است که هر انسانی باید برای اصلاح خویش دنبال اهل حقیقتی بگردد و به او عشق بورزد تا راستی بتواند خویش را اصلاح کند.

گر در سرت هوای وصال است حافظا *** باید که خاک در گه اهل هنر شوی

انسانی که قبلا هر چه تصمیم می گرفت عبادت یا عمل خیری انجام دهد باز سستی در ارکان همتش راه می یافت، وقتی که محبت و ارادت آمد دیگر آن سستی و رخوت می رود و عزمش راسخ و همتش نیرومند می گردد.

و سپس اشعاری هم از مرحوم علامه طباطبائی نقل می کند.

و البته باید دانست که استاد در کتاب دیگری که بنام فلسفه اخلاق دارد این عقیده را نیز در باب اخلاق ذکر کرده و ایرادهائی به جامعیت و مانعیت آن می گیرد، اما در همان کتاب نیز آن را کم اشکال تر از دیگر عقاید ذکر شده در این باب می داند، ولی همان گونه که در خلال کلمات استاد بود تجربه نشان داده که این راه برای رسیدن بمقصود از راه های دیگر نزدیک تر، و این وسیله مؤثرتر و کار بردتر از دیگر وسائل می باشد.

و این همان مطلبی است که استاد ایشان یعنی مرحوم علامه طباطبائی (ره) در تفسیر شریف المیزان با بیانی علمی آنرا بیان داشته و خلاصه گفتار آن مرحوم که در ذیل تفسیر آیه شریفه وَبَشِّرِ الصَّابِرِینَ الَّذِینَ إِذا أصابَتْهُمْ مُصِیبَةٌ قَالُوا إِنَّا لِلَّهِ وَإِنَّا إِلَیْهِ راجِعُونَ در دو جا بتفصیل بیان داشته این است که :

«راه رسیدن به ملکات فاضله و اخلاقی شدن تمرین و تکرار اعمال صالحه است و مقدمات تحصیل آن از یکی از دو راه ممکن

است:

1- توجه به منافع و آثار دنیوی آن از راه تشخیص خوب و بد و آثار و فوائد دنیوی آن، که هدف اخلاقی شدن در اینجا محبوبیت اجتماعی و ستایش افراد اجتماع است .

2 از راه توجه به فوائد و پاداش های اخروی، چنان چه در قرآن از این راه مردم را به اخلاقی شدن و انجام کارهای نیک ترغیب فرموده... که هدف از اخلاقی شدن در اینجا رسیدن به کمال واقعی و نعمت های اخروی است.

ولی در این جا راه سومی وجود دارد که در هیچ یک از کتاب های آسمانی و تعلیمات انبیا که به دست ما رسیده وجود ندارد، و آن ایجاد محبت و عشق به خدا است، از این طریق که انسان متوجه شود همه کمالات و عزت ها و قدرت ها در او است، که هدف در اینجا شخص خدا است نه کسب فضائل اخلاقی برای محبوبیت اجتماعی و نه رسیدن به نعمت های اخروی بلکه هر چه را می خواهد برای خدا می خواهد و هر کاری را انجام می دهد برای رسیدن به او و متصف شدن به صفات او است.

با این توضیح که چون ایمان انسان نسبت به خدای تعالی رو به کمال می رود تدریجاً حالت جذبه و عشق به خدای تعالی در او زیادتر می شود وَالّذینَ آمَنوا أَشَدُّ حُبًّا لِلَّهِ تا بدانجا که خدا را چنان عبادت می کند که گویا او را می بیند، و همین معنی او را وادار به پیروی از پیغمبر اکرم (و اولیای الهی) در تمام افعال وحرکات می کند.

زیرا عشق به چیزی مستلزم عشق به آثار آن است و پیغمبر

خدا (صلی الله علیه و آله) نیز از آثار و آیات او است. ⁽¹⁾

و آتش این عشق به جائی می رسد که از همه چیز صرف نظر کرده و تمام توجهش بذات او معطوف می گردد و تنها او را دوست می دارد، زیرا هر جمال و کمالی را که مشاهده می کند شمه ای و نمونه ای از آن کمال بی منتهی و جمال بی پایان را مشاهده می کند و هر چه را می بیند او را می بیند، ⁽²⁾و خلاصه اینکه عشق و محبت خود را از همه چیز بر می گیرد و به خدای یکتا و معشوق حقیقی می سپرد، چون استقلال واقعی را تنها در او می نگرد و هر چه جز او است در نظرش استقلال ندارد...

و به این ترتیب طرز فکر او با دیگر مردم تفاوت بسیار دارد، زیرا تا کنون اگر دنبال فضیلتی می رفت به خاطر این بود که فضیلت انسانی است و اگر از کار زشتی پرهیز می کرد به خاطر آن بود که از رذائل انسانی بود ولی اکنون سراسر وجودش را خدا گرفته، و جز خدا چیزی نمی خواهد، و جز او نمی جوید، و غیر او را نمی طلبد، و از غیر او نمی هراسد، فعل و ترک، انس و وحشت، خوشنودی و غضب، و خلاصه تمام افعال و افکار و حالات او برای خدا و بسوی خدا است توجهی به فضیلت وغیر فضیلت و ستایش مردم و مذمت آن ها، و بلکه به دنیا و آخرت و بهشت و دوزخ ندارد و تنها او را می طلبد و او را می جوید...

اکنون ما می خواهیم از نتیجه تحقیق و بیان این دو استاد بزرگوار، و یا

این استاد و شاگرد دانشمند یک استفاده دیگری هم برای بحث خود بنمائیم، و آن این که عشق و محبت به خدا است که می تواند چنین اثر مهم و عارفانه ای داشته باشد، و ما اگر به خاطر علائق دنیوی و وساوس شیطانی و نفسانی و ضعف های دیگری که داریم نتوانیم به آن درجه از ایمان و عشق به حق تعالی برسیم و از این طریق مُتخلّق به اخلاق الهی گردیم، ولی با نسبت کم تری از راه عشق و محبت به اولیای الهی و رهبران دینی - که به تعبیر استاد طباطبائی - عشق به آن ها نیز عشق به خدا است می توانیم خود را به مراحلی از کمال انسانی و مکارم اخلاقی برسانیم.

از مرحوم شیخ انصاری (ره) نقل شده که گفته است این فرمایش امیرالمؤمنین علیه السلام که می گوید: اِلهی ما عَبَدْتُکَ خَوفاً مِنْ نَارِکَ وَ لا طَمَعاً فی جَنَّتِکَ بَلْ وَجَدْتُکَ اَهْلاً لِلْعِبَادَةِ فَعَبَدتُکَ منحصر بخود آن حضرت است، و شخص دیگری نمیتواند چنین ادعائی بکند، و از این راه ما نیز بطور معمول نمی توانیم به آن درجه از معرفت حق برسیم.

و مهم برای ما پیدا کردن همین راه یعنی راه محبت و عشق بود که با راهنمائی این دو استاد بزرگوار راهبردار شدیم و بیاری خدا این راه را در پیش خواهیم گرفت.

بخصوص که ما از طرح این بحث و انتخاب این موضوع نیز همین هدف را تعقیب می کنیم که می خواهیم با عنوان کردن جنبه های اخلاقی زندگی امام (علیه السلام) آن را الگوئی برای خود قرار داده و با استفاده از سرمایهٔ محبت و ارادت به این خانواده که بحمد الله در اختیار داریم در اصلاح اخلاق خود و دیگران بکوشیم.

و به عبارت دیگر ما می خواهیم با شناخت جنبه های اخلاقی و سیره های عملی یکی از مردان بزرگ الهی آن را برای خود الگوئی قرار داده

و اخلاق خود را نیکو کنیم، و سرمایه و ابزار آن را نیز که محبت به این خاندان باشد خدای تعالی در دل های ما به ودیعت نهاده و این نعمت بزرگ را به ما عنایت فرموده است «وله الحمد» و ما براستی اگر بتوانیم از همین راه محبت و ارادت به این خاندان به این هدف عالی برسیم به کمال مطلوب و به سعادت واقعی خود رسیده ایم، و شاید یکی از معانی صحیح روایاتی همچون :

حُبُّ عَلِیّ حَسَنَةٌ لَا یَضُرُّ مَعَهَا سَیِّئَةٌ ⁽¹⁾ و یا حدیث معروف :

هَلِ الدّینُ إِلا الْحُبُّ ⁽²⁾ نیز همین باشد، و یا این حدیث که چند تن از علمای اهل سنت نیز مانند فخر رازی و زمخشری و دیگران نقل کرده اند که رسول خدا (صلی الله علیه و آله) فرمود:

مَنْ مَاتَ عَلَی حُبّ آلِ مُحَمَّدٍ مَاتَ شَهیداً، اَلا وَ مَنْ ماتَ عَلی حُبّ آلِ مُحَمَّدٍ ماتَ مَغْفُوراً لَهُ، اَلا وَمَنْ مَاتَ عَلَی حُبّ آلِ مُحَمَّدِ مَاتَ تائِباً اَلا وَمَنْ مَاتَ عَلی حُبّ آلِ مُحَمَّدٍ ماتَ مُؤْمِناً مُسْتَکْمِلَ الْإِیمَانِ .... ⁽³⁾ نیز همین باشد، یعنی محبتی که انسان را به اصلاح و کمال اخلاقی

برساند و وسیله تهذیب و تصفیه وجود گردد، و گرنه صرف دوستی قلبی بدون عمل چنین خاصیتی نمی تواند داشته باشد!.

زیرا براستی اگر محبت خدا و اولیای او در وجود کسی پیدا شد دیگر نافرمانی و معصیت و رذائل اخلاقی در وجود او نخواهد بود، همان گونه که خدای تعالی فرموده: ما جَعَلَ اللهُ لِرَجُلٍ مِنْ قَلْبَیْنِ فِی جَوْفِهِ ⁽¹⁾دل انسانی یا جای محبت رحمان و اولیای رحمان است و یا جای دوستی شیطان و پیروان شیطان و دو محبت در یک دل نگنجد، و همانگونه که امام صادق علیه السلام فرموده: ما اَحَبَّ اللهَ عَزَّوَجَلَّ مَنْ عَصَاهُ ⁽²⁾کسی که نافرمانی خدا کند، خدای عزوجل را دوست ندارد (و محبت حق تعالی در وجود او نخواهد بود). امام صادق (علیه السلام) سپس به این رباعی تمثل جست.

تَعْصی الْإِلَهَ وَأَنْتَ تُظْهِرُ حُبَّهُ *** هذا مُحال فی الفِعَالِ بَدیع ⁽³⁾

لَوْ کانَ حُبُّکَ صَادِقاً لأَطَعْتَهُ *** إِنَّ الْمُحِبَّ لِمَنْ یُحِبُّ مُطیع ⁽⁴⁾

و شاید علت آن نیز این باشد که اگر محبت خدا در دلی آمد، و انسان در وادی محبت حق قرار گرفت، و در صدد کسب محبت بر آمد، خدا نیز او را یاری کرده، و بلکه چنین کسی مورد محبت حق تعالی قرار گرفته و خدا نیز او را دوست می دارد و همان اکسیر و کیمیای بزرگ دوستی خدا است که چون به وجود او خورد وجود او را نیز کیمیا می کند، تا جائی که

کارهای خدائی از او سر زند و مصداق آن حدیث شریف قدسی قرار گیرد که خدا فرمود:

..... ما تَحَبَّبَ إِلَی عَبْدِی بِشَیْءٍ أَحَبُّ إِلَیَّ مِمَّا أَفتَرضْتُهُ عَلَیْهِ وَإِنَّهُ لَیَتَحَبَّبُ إِلَیَّ بِالثَّافِلَةِ حَتَّی أَحِبَهُ فَإِذا أَحْبَبْتُهُ کُنْتُ سَمْعَهُ الَّذِی یَسْمَعُ بِهِ وَ بَصَرَهُ الَّذی یَبْصُرُبِهِ وَلِسانَهُ الَّذی یَنْطِقُ بِهِ، وَیَدَهُ الَّتِی یَبْطِسُ بِها وَرِجْلَهُ الَّتی یَمْشِی بها إِذا دَعَانِی أَجَبْتُهُ وَإِذَا سَأَلَنِی أَعْطَیْتُهُ ... ⁽¹⁾. بنده من بوسیله چیزی محبوب تر از آن چه بر او فرض کرده ام نزد من دوستی نجوید، و او پیوسته از طریق نافله (و مستحبات) بدرگاه من دوستی جوید تا آن گاه که من او را دوست دارم، و چون او را دوست بدارم گوشش شوم که بدان بشنود، و دیده اش گردم که بدان ببیند، و زبانش شوم که بدان سخن گوید، و دستش گردم که بدان برگیرد، و پایش شوم که بدان راه رود، هر گاه مرا بخواند اجابتش کنم، و هر گاه از من درخواست کند عطایش دهم...

که البته این حدیث و نظایر آن که در کتاب شریف اصول کافی و دیگر کتاب ها آمده، نیاز به شرح و توضیح بیش تری دارد که این مختصر جای آن نیست و ما نیز این بخش گفتار خود را بهمین جا خاتمه دهیم.

مقدمه دوم

بر خلاف آن چه برخی پنداشته اند اخلاق نسبی و اضافی نیست، و اصول اساسی و قوانین کلی آن تابع شرائط زمانی و مکانی نیست، و ما در زندگی و سیره پیمبران و ائمه اطهار که یکی از آنان امام بزرگوار ما است یک اصول کلی و قوانین اخلاقی مسلمی را مشاهده می کنیم، که در هر حال و در هر زمان و مکانی از آن ها پیروی می کرده اند، و یک اصول و معیارهائی نیز بوده است که هیچ گاه از آن ها پیروی و استفاده نمی کرده اند، و این که برخی پنداشته اند که اخلاق نسبی است و مرجع تشخیص اخلاق خوب و بد افکار عمومی و شرائط زمانی و مکانی است و معیار فضیلت و رذیلت قبول و رد اجتماع است، از نظر قرآن و منطق ائمه اطهار مردود است.

اصول کلی اخلاقی از نظر ائمه دین قابل تغییر و تبدیل نبوده و در هر جا و هر زمان قابل عمل است و خود نیز همه جا ملزم بمراعات آن اصول بوده اند.

ائمة دین (علیهم السلام) همه جا و در هر شرط و زمانی در برابر ظلم و تجاوز و طاغوتیان می ایستادند در هر شرائطی با آنها مبارزه می کردند، و هیچ گاه با آن ها سازش نکرده و در هیچ شرائطی با آن ها کنار نمی آمدند...

چنانچه هیچ گاه از ظلم و تجاوز و مکر و حیله و فریب و نیرنگ برای

پیشرفت کار خود استفاده نمی کردند ..

و این یکی از امتیازات بزرگ مردان الهی و تفاوت آن ها با سایر زمامداران مادی و کشور گشایان دیگر جهان بوده است... و بعید نیست این تعریف «نسبی بودن اخلاق» نیز از سوی همان زمامداران مادی و جیره خواران و فیلسوف مآبان حقوق بگیر در بارهای آنان به جوامع بشری عرضه شده و با تبلیغات وسیع آنان جزء تعریف های اخلاق در کتاب های علمی ذکر شده، چنانچه نظائر این دخالت های ناروا و عرضه های غلط را در سایر شؤون فرهنگی و اجتماعی و تاریخی اسلام مشاهده می کنیم، که برای پیشرفت مقاصد مادی و دنیاپرستی خود همه چیز و حتی آیات مبارکه قرآنی را به نفع خود واغراض و مطامع خود تفسیر می کرده اند، وگرنه کیست که نداند ظلم در همه جا و در هر زمان قبیح و زشت است و عدل و داد در هر جا و هر زمان نیکو و ممدوح و زیبا است.

امیر المؤمنین (علیه السلام) می فرمود

وَاللهِ ما مُعَاوِیَةٌ بأَدْهی مِنی وَلَکِنَّهُ یَغْدِرُ وَیَفْجُرُ وَ لَولا کِراهِیَّةُ الغَدْرِ لَکُنْتُ مِنْ اَدْهَی النَّاسِ، وَلکِن کُلُّ غُدَرَة فُجَرَةٌ، وَکُلُّ فَجَرَةٍ کُفَرَةٌ، وَلِکُلِّ عَادِرٍ لِواء یُعْرَفُ بِهِ یَوْمَ الْقِیامَةِ. ⁽¹⁾ بخدا سوگند معاویه از من زیرک تر نیست بلکه او نیرنگ می زند و گناه می کند و اگر زشتی و ناپسندی نیرنگ نبود من از زیرک ترین مردم بودم، ولی هر نیرنگی فسق و گناه است و هر گناهی کفر است، و هر نیرنگ بازی را در روز قیامت پرچمی است که بدان شناخته خواهد شد.

مقدمه سوم

اشاره

شناخت سیره عملی پیغمبر و امام (علیهم السلام) باید توجه داشته باشیم که سیره به همان اصول عملی و روش ها و شیوه هائی که در زندگی فردی و اجتماعی آنان است گفته می شود نه به تاریخ زندگی آن ها، و این یک اشتباهی است که گاهی دیده می شود که به هر چه در تاریخ زندگانی پیغمبر و امام نوشته شده سیره گفته می شود، سیره ابن هشام سیره حلبیه سیرة المصطفی، و سیره های دیگر در صورتی که «سیره» در لغت بر وزن «فعله» است، و این صیغه برای فهماندن نوع عمل بکار می رود.

یک وقت می گوئیم «جلسه» بفتح جیم که به معنای نشستن است و یک وقت می گوئیم «جلسه» بکسر جیم به معنای یک نوع و یک سبک نشستن خاصی است، و هم چنین است سایر استعمالات این وزن مانند «مدحه» و امثال آن...

بنابراین سیره به همان سبک ها و روش های خاص و شیوه های زندگی پیغمبر و ائمه دین گفته می شود، یعنی همان اصول و روش های اخلاقی و عملی ثابتی که در برخورد با دشمنان، با دوستان با مردم عادی، با افراد خانواده، در تبلیغ، در رهبری، در فرماندهی، در عبادت، در تجارت، در

سیاست، و خلاصه در تمام شؤون زندگی داشتند، و به عنوان اصل و قانون در زندگی آن ها حکم فرما بود و برای ما هم باید همان اصول و روش ها الگو و راهنما باشد، وگرنه برای ما دانستن این که امام رضا (علیه السلام) مثلا در چه روزی بطور تحقیق بدنیا آمده و چه روزی بطور تحقیق از دنیا رحلت فرموده و بشهادت رسیده و یا شکل و شمائل آن بزرگوار چگونه بوده، و خصوصیات جسمی و شخصی آن حضرت چگونه بوده است خیلی مهم و آموزنده نیست و دانستن و شناختن آن، سیره شناسی نیست چون این ها سیره آن حضرت نیست...

«سیره» آن هائی است که شیوه عمل آن بزرگواران را در زندگی به ما نشان می دهد و بطور ثابت و پیوسته در زندگی آن ها دیده می شود، و معمولا در اخبار و روایات هم بصورت «کان...» و مشتقات آن بیان شده که فهماننده استمرار و پیوستگی عمل می باشد، و خود آن بزرگواران نیز همان را از پیروانشان خواسته اند...

مثلاً می بینیم در زندگی رسول خدا (صلی الله علیه وآله) می نویسند:

کَانَ رَسُولُ اللهِ (صَلَّی اللهُ عَلَیْهِ وَآلِهِ خَفِیفَ الْمَوْنَةِ ...) ⁽¹⁾ و از آن سو در تاریخ نیز می خوانیم که چون امیرالمؤمنین علیه السلام بر جنازه زید بن صوحان یکی از اصحاب رسول خدا و یاران صدیق و با

وفای امیرالمؤمنین (علیهما السلام) که در جنگ جمل شهید شده - می آید، و بهترین سیره و روش زندگی او را که از سیره رسول خدا (صلی الله علیه و آله) آموخته بعنوان مدال افتخاری بدو می دهد این گونه از او یاد آوری کرده که بر سر جنازه اش می گوید :

لَقَدْ کُنتَ یَا زَیْدُ خَفیفَ الْمَوْنَةِ کَثیرَ الْمَعُونَةِ ... ⁽¹⁾

که در هر دو مورد با لفظ «کان» و در یک سیاق و قالب نقل شده، واستفاده استمرار و عادت و سیره و روش از آن می شود.

و یا در زندگی امیرالمؤمنین (علیه السلام) و سختی و سازش ناپذیری او در امور دینی حتی بزرگان اهل سنت درباره اش گفته اند.

... کانَ عَلِیٌّ وَاللهِ سَهْماً صائباً مِنْ مَرامِی اللهِ عَلَی عَدُو ...لَمْ یَکُنْ بِالتَوْمَةِ عَنْ أَمْرِ اللهِ وَلَا بِالْمَلُومَة فی دین الله... ⁽²⁾.

و در مورد مالک اشتر نیز که یکی از یاران با ایمان و ارادت مندان واقعی علی (علیه السلام) است خود آن بزرگوار هنگامی که او را به مصر می فرستد در نامه ای به مردم مصر می نویسد:

فَقَدْ بَعَثْتُ إِلَیْکُمْ عَبْداً مِنْ عِبَادِ الله لا ینام أیَّامَ الْخَوْف ، وَلا یَنکُللایَنامُ عَنِ الْأَعْدَاءِ سَاعَاتَ الرَّوْعِ ، أَشَدَّ عَلَی الْفُجَّارِ مِنْ حَرِیقِ النَّارِ وَهُوَ مَالِک بنُ الْحَارِثِ فَاسْمَعُوا لَهُ ... فَإِنَّهُ سَیْفٌ مِنْ سُیوف الله ، لا کَلیلُ الظَّبَّةِ وَ لا نابِی الضَرَیبَةِ ⁽³⁾