مشخصات کتاب

سرشناسه:قرائتی، محسن، ۱۳۲۴ -

عنوان و نام پدیدآور:گناه شناسی/ محسن قرائتی ؛ تنظیم و نگارش محمدی اشتهاردی.

وضعیت ویراست:[ویراست ۲].

مشخصات نشر:تهران: مرکز فرهنگی درسهایی از قرآن، ۱۳۷۷.

مشخصات ظاهری:ده، ۲۸۲ص.

شابک:۶۰۰۰ ریال : 964-90402-9-3 ؛ ۶۰۰۰ ریال (چاپ دوم) ؛ ۸۰۰۰ ریال (چاپ هفتم) ؛ ۱۱۰۰۰ریال: چاپ هشتم: 978-964-90402-9-5 ؛ ۱۵۰۰۰ ریال( چاپ دهم)

یادداشت:کتاب حاضر مجموعه مباحثی است که در ماه مبارک رمضان ۱۳۶۲ به صورت سی درس در سیمای جمهوری اسلامی ایران در برنامه "درسهایی از قرآن" ایراد شده است.

یادداشت:چاپ دوم: پائیز ۱۳۸۰ .

یادداشت:چاپ هفتم: بهار ۱۳۸۶.

یادداشت:چاپ هشتم: پاییز ۱۳۸۶.

یادداشت:چاپ نهم : پاییز ۱۳۸۷ .

یادداشت:چاپ دهم: پاییز ۱۳۸۹.

یادداشت:عنوان دیگر: گناه شناسی: بررسی آیات و روایات در زمینه شناخت گناه.

یادداشت:کتابنامه به صورت زیرنویس.

عنوان دیگر:گناه شناسی: بررسی آیات و روایات در زمینه شناخت گناه.

موضوع:گناه

موضوع:گناهان کبیره

موضوع:اخلاق اسلامی

شناسه افزوده:محمدی اشتهاردی، محمد، ۱۳۲۳ -، گردآورنده

رده بندی کنگره:BP۲۲۵/۶/ق۴گ۹ ۱۳۷۷

رده بندی دیویی:۲۹۷/۴۶۴

شماره کتابشناسی ملی:م ۷۷-۱۶۵۹۸

سخن ناشر

گناه شناسی » سخن ناشر

کتابی که پیش روی شماست از سال 1369 تاکنون طی دوازده نوبت از سوی انتشارات پیام آزادی منتشر شده است.

بدنبال تأسیس «مرکز فرهنگی درسهایی از قرآن» که هدف آن نشر آثار قلمی حجة الاسلام و المسلمین محسن قرائتی است، تجدید نظر و اصلاح کتب منتشره مورد توجه قرار گرفت و در این راستا کتاب «گناه شناسی» با شکلی جدید از سوی این مرکز منتشر می گردد.

از همه کسانی که با ارسال نظرات و پیشنهادات خود ما را یاری نموده اند تشکر می نماییم.

مرکز فرهنگی درسهایی از قرآن

پیشگفتار

گناه شناسی » پیشگفتار

 دو باغ را کنار هم در نظر بگیرید که از نظر آب و هوا و نوع گیاهان و درختان یکسانند. باغبان یکی از آنها به آفات و آسیب هایی که باغ را تهدید می کند توجه دارد، قهراً آن باغ از طراوت و شادابی و میوه و گل و شکوفه برخوردار است، ولی باغبان دیگر به آفات و آسیب ها یا توّجه ندارد و یا بی خبر است، در نتیجه باغی پژمرده و میوه هایی کرم خورده خواهد داشت.

 انسان نیز چنین است، که اگر توجه به آفات روحی و جسمی خود نکند، عنصری وازده و خطرناک خواهد شد، ولی اگر با توجه و دقت مراقب خود باشد، فردی وارسته و شایسته خواهد گردید.

 آفات و آسیب ها در مورد انسان، همان عیوب و گناهان است که تمام انبیا و کتاب های آسمانی، بشر را از آلودگی به آن، بر حذر داشته اند، و با هشدارها و تاکیدات خود انسان ها را به پاکی و اجتناب از گناه، دعوت نموده اند.

 امیرمؤمنان علی علیه السلام در سخنی می فرمایند:

 «آفَةُ النَّفسِ اَلوَلَه بالدّنیا»⁽¹⁾

 «آفت روحِ (پاک) انسان، حرص و دلبستگی به دنیا است.»

 و امام صادق علیه السلام می فرمایند:

 «آفَة الدّین الحَسدُ و العُجبُ و الفَخر»⁽²⁾

 «آفت دین، حسادت وخود پسندی و تکبراست.»

 کتاب حاضر که دراین راستا تنظیم شده است، مجموعه مباحثی است که در ماه مبارک رمضان سال 1362 شمسی به صورت سی درس، در سیمای جمهوری اسلامی ایران، توسط حضرت حجة الاسلام آقای محسن قرائتی، در برنامه ی «درسهایی از قرآن» مطرح و مورد استقبال مردم قرار گرفت. اکنون همان درس ها با تهذیب و تکمیل وتنظیم به صورت کتابی در اختیار شما قرار می گیرد.

 دلیل طرح این مساله در ماه رمضان، ماه خودسازی و ماه صوم (روزه) که به معنی خودداری و کنترل است، الهامی بود که از خطبه ی حضرت رسول اکرم صلی الله علیه وآله گرفته شد، آنجا که آن حضرت در شأن ماه رمضان سخن می گفت، علی علیه السلام بپاخاست و پرسید:

 بهترین اعمال در این ماه چیست ؟.

 رسول اکرم صلی الله علیه وآله در پاسخ فرمودند:

 «الوَرَعُ عن مَحارم اللَّه»

 «بهترین عمل دراین ماه، پرهیزازگناه است.»

 این درس های سودمند اخلاقی، دراین کتاب به صورت هشت فصل زیر تنظیم گردیده است:

 1- گناه و اقسام آن.

 2- زمینه های پیدایش گناه.

 3- توجیه گناه.

 4- شناخت مرزهای گناه.

 5- کنترل گناه.

 6- برخورد با گنهکار.

 7- آثار و پی آمدهای گناه.

 8- توبه و پاکسازی.

 امید آنکه مفید و ذخیره قبر و قیامت همه ی ما باشد.

 حوزه علمیه قم - محمد محمدی اشتهاردی

 ماه رمضان 1409 - اردیبهشت 1368

1- معنای گناه

گناه شناسی » معنای گناه

 گناه به معنی خلاف است و دراسلام هر کاری که برخلاف فرمان خداوند باشد، گناه محسوب می شود.

 گناه هر چند کوچک باشد چون نافرمانی خداست، بزرگ است.

 رسول اکرم صلی الله علیه وآله در سخنی به ابوذر فرمودند:

 «لاتنظر الی صغر الخطیئة و لکن انظر الی من عصیته»⁽¹⁾

 «کوچکی گناه را ننگر، بلکه بنگر چه کسی را نافرمانی می کنی!.»

2- واژه های گناه در قرآن

گناه شناسی » واژه های گناه در قرآن

 در زبان قرآن و پیامبر صلی الله علیه وآله و امامان علیهم السلام با واژه های مختلف، از گناه یاد شده است، که هر کدام گویی از بخشی از آثار شوم گناه پرده بر می دارد و بیانگر گوناگون بودن گناه است.

 واژه هایی که در قرآن در مورد گناه آمده، عبارتند از:

 1- ذنب 2- معصیت 3- اثم 4- سیئه 5- جرم 6- حرام 7- خطیئه

 8- فسق 9- فساد 10- فجور 11- منکر 12- فاحشه 13- خبث 14- شر

 15- لمم 16- وزر و ثقل 17- حنث

 1- ذنب، به معنی دنباله است، چون هر عمل خلافی یک نوع پی آمد و دنباله به عنوان مجازات اخروی یا دنیوی دارد؛ این واژه، در قرآن 35 بار آمده است.

 2- معصیت، به معنی سرپیچی و خروج از فرمان خدا و بیانگر آن است که انسان از مرز بندگی خدا بیرون رفته است؛ این واژه در قرآن 33 بار آمده است.

 3- اثم، به معنای سستی و کندی و واماندن و محروم شدن از پاداش ها است زیرا در حقیقت گنهکار یک فرد وامانده است و مبادا خود را زرنگ پندارد؛ این واژه در قرآن 48 بار آمده است.

 4- سیئه، به معنی کار قبیح و زشت است که موجب اندوه و نکبت گردد، در برابر «حسنه» که به معنی سعادت و خوشبختی است؛ این واژه 165 بار در قرآن آمده است.

 کلمه «سوء» از همین واژه گرفته شده که 44 بار در قرآن آمده است.

 5- جُرم، در اصل به معنی جدا شدن میوه از درخت و یا به معنی پست است، جریمه و جرایم از همین ماده می باشد، جرم عملی است که انسان را از حقیقت، سعادت، تکامل و هدف جدا می سازد؛ این واژه 61 بار در قرآن آمده است.

 6- حرام، به معنی ممنوع است، چنانکه لباس احرام لباسی است که انسان در حج و عمره می پوشد و از یکسری کارها ممنوع می شود. و ماه حرام ماهی است که جنگ در آن ممنوع می باشد و مسجد الحرام یعنی مسجدی که دارای حرمت و احترام خاصی بوده، و ورود مشرکین به آن ممنوع است؛ این واژه حدود 75 بار در قرآن آمده است.

 7- خطیئه، غالباً به معنی گناه غیر عمدی است. و گاهی در معنی گناه بزرگ نیز استعمال شده است، چنانکه آیه 81 سوره بقره و 37 سوره الحاقه بر این مطلب گواه می باشد.

 این واژه در اصل حالتی است که برای انسان بر اثر گناه پدیدمی آید و او را از طریق نجات، قطع می کند، و راه نفوذ انوار هدایت به قلب انسان را می بندد.⁽¹⁾این واژه 22 بار در قرآن آمده است.

 8- فسق، در اصل به معنی خروج هسته خرما از پوست خود می باشد، و بیانگر خروج گنهکار از مدار اطاعت و بندگی خدا است که او با گناه خود حریم و حصار فرمان الهی را شکسته و در نتیجه بدون قلعه و حفاظ مانده است؛ این واژه 53 بار در قرآن آمده است.

 9- فساد، به معنی خروج از حدّ اعتدال است که نتیجه اش تباهی و به هدر رفتن استعدادها است؛ این واژه 50 بار در قرآن آمده است.

 10- فجور، به معنی دریدگی و پاره شدن پرده ی حیا و آبرو و دین است که باعث رسوایی می گردد؛ و 6 بار در قرآن آمده است.⁽²⁾

 11- منکر، در اصل از انکار به معنی نا آشنا است، چرا که گناه با فطرت و عقل سالم، هماهنگ و مانوس نیست، و عقل و فطرت سالم، آن را زشت و بیگانه می شمرد؛ این کلمه 16 بار در قرآن آمده و بیشتر در عنوان نهی از منکر، طرح شده است.

 12- فاحشه، به سخن و کاری که در زشتی آن تردیدی نیست، فاحشه گویند. در مواردی به معنی کار بسیار زشت و ننگین و نفرت آور به کار می رود؛ این واژه 24 بار در قرآن آمده است.

 13- خبث، به هر امر زشت و ناپسند، خبیث گویند در مقابل «طیّب» به معنای پاک و دل پسند. این واژه در 16 مورد از قرآن بکار رفته است.

 14- شرّ، به معنی هر زشتی است که نوع مردم از آن نفرت دارند، و بر عکس، واژه ی «خیر» به معنی کاری است که نوع مردم آن را دوست دارند، این واژه غالباً درمورد بلاها و گرفتاری ها استعمال می شود، ولی گاهی نیز در مورد گناه به کار می رود، چنانکه در آیه 8 سوره زلزال به معنی گناه به کار رفته است.

 15- لمم، (بر وزن قلم) به معنی نزدیک شدن به گناه وبه معنی اشیای اندک است و در گناهان صغیره بکار می رود. و در قرآن یکبار آمده است.

 16- وزر، به معنی سنگینی است، و بیشتر در مورد حمل گناه دیگران به کار می رود، «وزیر» کسی است که کار سنگینی از حکومت را به دوش خواهد کشید، این واژه در قرآن 26 بار آمده است.

 گاهی در قرآن واژه «ثقل» نیز که به معنی سنگینی است در مورد گناه به کار رفته است، چنانچه آیه 13 سوره عنکبوت به این مطلب دلالت دارد.

 17- حنث، (بر وزن جنس) در اصل به معنی تمایل به باطل و بازخواست آمده است و بیشتر در مورد گناه پیمان شکنی و تخلف، بعد از تعهد، آمده است. این واژه دوبار در قرآن آمده است.

 این واژه های هفده گانه هر کدام بیانگر بخشی از آثار شوم گناه و حاکی از گوناگونی گناه می باشند، و هر یک با پیام مخصوص و هشدار ویژه ای، انسان ها را از ارتکاب گناه برحذر می دارند.

3- واژه های گناه در روایات

گناه شناسی » واژه های گناه در روایات

 در روایات اسلامی، واژه های دیگری نیز در مورد گناهان مختلف به کار رفته مانند: جریره، جنایت، زَلّت، عثرت، عیب، و...که هرکدام بیانگر نوعی از گناه است که ممکن است به سراغ انسان بیاید.

4- راه دیگر برای شناخت گناه

گناه شناسی » راه دیگر برای شناخت گناه

 در قرآن هیجده گروه بخاطر گناهان مختلف، مورد لعن قرار گرفته اند؛

 «لعن» در اصل به معنی طرد و دور ساختن از رحمت، آمیخته با خشم و غضب است، با اینکه رحمت خداوند شامل همه چیز می شود؛

 «وَ رَحمَتی وَسعَت کُلّ شَیی»⁽¹⁾

 «و رحمت من بر هر چیزی گسترده است.»

 ولی انسان بخاطر سوء انتخاب خود به جایی می رسد که همچون توپ دربسته در اقیانوس رحمت الهی قرار دارد اما ذره ای آب رحمت را به درون نمی پذیرد.

5- لعنت شدگان در قرآن

گناه شناسی » لعنت شدگان در قرآن

 کافران و مشرکان، یهودیان لجوج، مرتدان، قانون شکنان حیله گر، پیمان شکنان، کتمان کنندگان حق، سردمداران کفر بخاطر فساد در زمین، منافقان چند چهره، آزار دهندگان به رسول خدا صلی الله علیه وآله، ظالمان، قاتلان، ابلیس، تهمت زنندگان به بانوان پاک دامن، مخالفان رهبران راستین، شایعه سازان دروغ پرداز، ناپاک دلان و دروغ گویان.

6- لعنت شدگان در روایات

گناه شناسی » لعنت شدگان در روایات

کسی که بر کتاب آسمانی دست برده و مطلبی اضافه کند.

 کسی که مقدرات الهی را نپذیرد.

 کسی که به خاندان پیامبر صلی الله علیه وآله بی احترامی کند.

 کسی که سهم رزمندگان را به خود اختصاص دهد.⁽²⁾

 کسی که مردم را به کار خیر دعوت می کند ولی خودش تارک آن است، یا دیگران را از گناه و عذاب باز می دارد، ولی خود مرتکب آن می شود.⁽³⁾

7- لشکر عقل و جهل

گناه شناسی » لشکر عقل و جهل

 برای شناخت بیشتر گناهان، حدیث معروفی که در آن، لشکر عقل و جهل شمرده شده راهنمای بسیار خوبی است که مارا در این راستا کمک خواهد کرد.⁽⁴⁾

 در آغاز حدیث، سماعةبن مهران می گوید: جمعی در محضر امام صادق علیه السلام بودند، سخن از عقل و جهل به میان آمد. امام صادق علیه السلام فرمود: عقل و لشکرش و همچنین جهل و لشکرش را بشناسید تا هدایت گردید.

 سماعه می گوید: امام صادق علیه السلام نخست عقل و جهل را تعریف کرد سپس 75 خصلت را به عنوان لشکر عقل شمرد و 75 خصلت دیگر را به عنوان لشگر جهل برشمرد. (که برای رعایت

اختصار از ذکر آنها خودداری شد) و در پایان فرمود: پیامبران و اوصیای او و هر مؤمن حقیقی مجهز به لشکر عقل هستند.

8- اقسام گناه

گناه شناسی » اقسام گناه

 علمای اسلام از قدیم گناهان را بر دو گونه تقسیم نموده اند:

 1- گناهان کبیره (بزرگ).

 2- گناهان صغیره (کوچک).

 این تقسیم بندی از قرآن و روایات سرچشمه گرفته است؛

 در قرآن چنین می خوانیم:

 «ان تجتنبوا کبائر ماتنهون عنه نکفر عنکم سیئاتکم و ندخلکم مدخلا کریماً»⁽¹⁾

 «اگر از گناهان کبیره ای که از آن نهی شده اید، اجتناب کنید، گناهان کوچک شما را می پوشانیم وشما را در جایگاه خوبی وارد می سازیم.»

 و در جای دیگر آمده است:

 «و وضعَ الکِتاب فَتریَ الُمجرمینَ مُشفِقینَ ممّا فیهِ و یقُولونَ یا ویلتنا ما لِهذا الکِتاب لایُغادِر صغیرة وَلا کَبیرةً الا اَحصاها»⁽²⁾

 «و کتاب (نامه اعمال) در آنجا گذارده شود، گنهکاران را می بینی که از آنچه در آن است، ترسان و هراسناکند، و می گویند: ای وای بر ما، این چه کتابی است که هیچ عمل کوچک و بزرگی نیست، مگر اینکه آن را شماره کرده است؟»

 و در آیه ای دیگر می خوانیم:

 «الّذین یَجتَنبون کبائِرَ الاِثم و الفَواحش الاّ اللَمَم انّ ربّک واسعُ المَغفرة...»⁽³⁾

 «(نیکوکاران) کسانی هستند که از گناهان بزرگ و زشتی ها، جز گناهان کوچک پرهیز می کنند، بی گمان آمرزش پروردگارت وسیع است.»

 و درباره ی بهشتیان می خوانیم:

 «و الَّذینَ یَجتَنِبُون کبائِر الاِثمِ و الْفَواحِش»⁽⁴⁾

 «(مواهب آخرت، جاودانه است برای) آنانکه از گناهان بزرگ و کارهای زشت پرهیز می کنند.»

 و درباره ی مغفرت الهی می خوانیم:

 «انّ اللهّ لایَغفر اَن یُشرکَ به و یَغفِر ما دونَ ذلک لِمن یشآء و من یُشرک بِاللّه فَقد اِفتَری اِثماً عَظیماً»⁽⁵⁾

 «خداوند (هرگز) شرک را نمی بخشد و پایین تر از آن را برای هرکس بخواهد (و شایستگی داشته باشد) می بخشد و آن کس که برای خدا شریکی قایل گردد، گناه بزرگی انجام داده است.»

 از این آیات به روشنی استفاده می شود، که گناهان، دو گونه اند: کبیره و صغیره و همچنین استفاده می شود بعضی از گناهان، بدون توبه حقیقی بخشودنی نیست، ولی بعضی از آنها بخشودنی است.

9- تقسیم بندی گناهان در روایات

گناه شناسی » تقسیم بندی گناهان در روایات

 روایات متعددی از ائمّه علیهم السلام به ما رسیده که بیانگر تقسیم گناهان به کبیره و صغیره است، ودر کتاب اصول کافی یک باب تحت عنوان «باب الکبائر» به این موضوع اختصاص یافته که دارای 24 حدیث است.

 در روایت اوّل و دوّم این باب، تصریح شده که گناهان کبیره، گناهانی را گویند که خداوند، دوزخ و آتش جهنم را بر آنها مقرر نموده است.⁽¹⁾

 در بعضی از این روایات (روایت سوم و هشتم)، هفت گناه به عنوان گناه کبیره، و در برخی از روایات (روایت 24) نوزده گناه به عنوان گناهان کبیره، شمرده شده است.⁽²⁾

 گرچه هر گناه، چون مخالفت فرمان خدای بزرگ است، سنگین و بزرگ می باشد، ولی این موضوع منافات ندارد که بعضی از گناهان نسبت به خود و آثاری که دارد، بزرگتر از برخی دیگر باشد، و به گناهان بزرگ و کوچک تقسیم گردد.

 گناهان کبیره در کلام امام صادق علیه السلام

 «عمروبن عبید» یکی از علمای اسلام، به حضور امام صادق علیه السلام آمد، سلام کرد و سپس این آیه را خواند:

 «الذینّ یجتنبون کبائر الاثم و الفواحش»⁽³⁾

 «نیکوکاران کسانی هستند که از گناهان بزرگ، و زشتی پرهیز می کنند.»

 سپس سکوت کرد و دنبال آیه را نخواند؛

 امام صادق علیه السلام به او فرمودند: «چرا سکوت کردی؟!»

 او گفت: «دوست دارم، گناهان کبیره را از کتاب خداوند بدانم.»

 آنگاه امام صادق علیه السلام گناهان کبیره ای را که در قرآن آمده بیان نمودند:

 1- بزرگترین گناهان کبیره، شرک به خداست؛ قرآن می فرماید:

 «وَ من یُشرک بِاللّه فَقد حَرّم اللّه عَلَیهِ الجنّة»⁽⁴⁾

 «کسیکه برای خدا، شریک قرار دهد، خداوند بهشت را بر او حرام می کند.»

 2- ناامیدی از رحمت خدا؛

 «انّه لایَیأس مِن روحِ اللّه الاّ القَوم الکافِرون»⁽⁵⁾

 «هیچکس جز کافران از رحمت خدا، نومید نگردد.»

 3- ایمنی از مکر (عذاب و مهلت) خدا؛

 «فلا یامن من مکر اللهّ الاّ القوم الخاسرون»⁽⁶⁾

 «از مکر خداایمن نشود، مگر مردم زیانکار.»

 4- عقوق (و آزار) والدین؛ چنانکه قرآن از زبان عیسی علیه السلام می فرماید:

 «و برّاً بِوالدَتی و لَم یَجعَلنی جَبّاراً شقیّاً»⁽⁷⁾

 «خدا دستور داده که به مادرم نیکی کنم و مرا زورگوی تیره بخت قرار نداده است.»

 5- کشتن انسانِ بی گناه؛

 «و مَن یَقتُل مؤمِناً مُتعَمّداً فَجزاؤه جهَنّم خالِداً فیها و غَضبَ اللّه عَلیه وَ لَعنَه وَ اعدّ لَه عَذاباً عَظیماً»⁽⁸⁾

 «و هر کس فرد با ایمانی را از روی عمد، به قتل برساند مجازات او، دوزخ است که جاودانه در آن می ماند، و خداوند بر او غضب می کند و از رحمتش دور می سازد و عذاب عظیمی برای او آماده ساخته است.»

 6- نسبت ناروای زنا به زن پاکدامن؛

 «انّ الّذینَ یَرمُونَ الُمحصِناتِ الغافِلات المُؤمِنات لُعِنُوا فی الدّنیا و الاخرة وَ لَهم عَذاب عَظیم»⁽⁹⁾

 «کسانی که زنان پاکدامن و بی خبر (از هر گونه آلودگی) و با ایمان را متهم می سازند، در دنیا و آخرت، از رحمت الهی بدورند، و عذاب بزرگی در انتظارشان است.»

 7- خوردن مال یتیم؛

 «انّ الّذینَ یَأکلون اَموال الیَتامی انماّ یاکلون فی بطونهم ناراً وسیصلون سعیراً»⁽¹⁾

 «همانا کسانی که اموال یتیمان را می خورند، آنها در شکم های خود، آتش فرو می برند و بزودی در آتش سوزان می سوزند.»

 8- فرار از جبهه جهاد؛

 «وَ مَن یُولّهم یَومئذٍ دُبُره الاّ مُتِحرّفاً لِقتال او مُتحیّزاً الی فِئَة بآء بِغَضب مِن اللّه وَ مَأواه جَهنّم و بئس المصیر»⁽²⁾

 «و هر کس در آن هنگام (جنگ) به آنها پشت کند مگر در صورتی که هدفش، کناره گیری از میدان برای حمله مجدد و یا به قصد پیوستن به گروهی (از مجاهدان) بوده باشد (چنین کسی) گرفتار خشم پروردگار خواهد شد، و جایگاه او جهنم، و چه بد عاقبتی است.»

 9- ربا خواری؛

 «اَلّذینَ یَاکُلونَ الرِّبا لایَقُومُون اِلاّ کَما یَقوم الّذی یَتخبَّطهُ الشّیطان مِن المسّ»⁽³⁾

 «کسانی که ربا می خورند، بر نمی خیزند مگر مانند کسی که شیطان باتماس خود، او را همچون دیوانه، آشفته حال کرده است.»

 10- سحر و جادو؛

 «وَ لَقَد عَلمُوا لِمَن اشتَراهُ مالَه فِی الاخِرة مِن خلاق»⁽⁴⁾

 «قطعاً دانستند که هر کس خریدار جادو شود، در آخرت، بی بهره خواهد بود.»

 11- زنا؛

 «وَ مَن یَفعَل ذلکَ یَلقَ اَثاماً یُضاعف لَه العَذاب یَومَ القیامَة وَ یَخلُد فیهِ مُهاناً»⁽⁵⁾

 «هر کس که زنا کند، مجازاتش را خواهد دید، عذاب چنین کسی در قیامت، مضاعف گردد و با خواری، همیشه در آن خواهد ماند.»

 12- سوگند دروغ برای گناه؛

 «اَلّذینَ یَشتَرونَ بِعَهدِ اللّه و ایمانِهم ثَمَناً قَلیلاً اُولئِک لا خلاقَ لَهم فِی الاخِرة»⁽⁶⁾

 «کسانی که پیمان خود با خدا و سوگندهای خود را به بهای اندک می فروشند، در آخرت، بی بهره اند.»

 13- خیانت در غنایم جنگی؛

 «وَ مَن یَغلُل یَاتِ بِما غَلّ یَوم القِیامَة»⁽⁷⁾

 «و هر که در غنیمت جنگی، خیانت کند، روز قیامت با آنچه خیانت کرده بیاید.»

 14- نپرداختن زکات واجب؛

 «یَومَ یُحمی عَلَیها فی نارِ جَهنَّم فَتُکوی بِها جِباهُهُم و جُنوبهم و ظُهورهم»⁽⁸⁾

 «در آن روز (طلاها و نقره ها را)در آتش دوزخ داغ و سوزان کرده و با آن صورت ها و پهلوها و پشت هایشان را داغ می گذارند.»

 15- گواهی به دروغ، کتمان؛

 «وَ مَن یَکتُمها فَاِنّه آثِم قَلبَه»⁽¹⁾

 «و هر کس گواهی دادن را پنهان کند، قلبش گنهکار است.»

 16- شرابخواری،

 «یا ایّها الَّذین آمَنوا اِنّما الخَمر و المَیسر و الاَنصابُ و الاَزلام رِجسٌ من عَمل الشَّیطان فَاجتَنبوه لعّلکم تُفلِحون»⁽²⁾

 «ای کسانی که ایمان آورده اید، شراب و قمار و بت ها و تیرهای قرعه پلیدند و از عمل شیطانند. پس از آنها دوری کنید باشد که رستگار شوید.»

 17- ترک نماز یا واجبات دیگر بطور عمد، زیرا پیامبر صلی الله علیه وآله فرمود:

 «من ترک الصّلاة متعمّداً فقد بَری من ذمّة اللّه و ذمّة رسول اللّه»

 «هر کس عمداً نماز را ترک کند از پیمان خدا و رسول خدا بیزاری جسته است.»

 18و19- پیمان شکنی و قطع رحم، چنانکه خداوند می فرماید:

 «اُولئِک لَهمُ اللَعنَة وَ لَهم سُوء الدّار»⁽³⁾

 «برای آنانکه (پیمان را می شکنند و قطع رحم می کنند) لعنت و خانه بد در آخرت، است.»

 امام صادق علیه السلام به اینجا که رسید، عمروبن عبید در حالی که از شدت ناراحتی، شیون می کشید از محضر آن حضرت خارج شد و می گفت:

 «هلک من قال برأیه و نازعکم فی الفضل و العلم»

 «به هلاکت رسید آنکس که به رأی، فتوا داد، و در فضل و علم با شما، ستیزکرد.»⁽⁴⁾

10- معیار شناخت گناهان کبیره از صغیره

گناه شناسی » معیار شناخت گناهان کبیره از صغیره

 در اینکه معیار در شناخت گناهان کبیره از صغیره چیست، بین علما، گفتگو و اختلاف فراوان شده، که در مجموع 5 معیار را بیان کرده اند:

 1- هر گناهی که خداوند در قرآن، برای آن وعده عذاب داده باشد.

 2- هر گناهی که شارع مقدس، برای آن حد تعیین کرده، مانند شرابخواری یا زنا و دزدی و مانند آن که تازیانه و کشتن و سنگسار از حدود آنها است و در قرآن به آن هشدار داده است.

 3- هر گناهی که بیانگر بی اعتنایی به دین است.

 4- هر گناهی که حرمت و بزرگ بودنش با دلیل قاطع ثابت شده است.

 5- هر گناهی که در قرآن و سنّت، انجام دهنده آن، شدیداً تهدید شده است.⁽⁵⁾

 در مورد شماره گناهان کبیره، برخی آن را 7 عدد و برخی 10 و برخی 20 و بعضی 34 و بعضی 40 عدد و بیشتر، ذکر نموده اند. باید توجه داشت که این تفاوت از آیات و روایات مختلف، اقتباس و جمع آوری شده و بخاطر آن است که همه گناهان کبیره نیز یکسان نیستند.

 گناهان کبیره از دیدگاه امام خمینی قدس سره

 در کتاب تحریر الوسیله امام خمینی قدس سره در مورد معیار گناهان کبیره، چنین آمده است:

 1- گناهانی که در مورد آنها در قرآن یا روایات اسلامی وعده ی آتش دوزخ، داده شده باشد.

 2- از طرف شرع، به شدت، از آن نهی شده است.

 3- دلیل، دلالت دارد که آن گناه، بزرگتر از بعضی از گناهان کبیره است.

 4- عقل، حکم کند که فلان گناه، گناه کبیره است.

 5- در ذهن مسلمینِ پای بند به دستورات الهی، چنین تثبیت شده که فلان گناه، از گناهان بزرگ است.

 6- از طرف پیامبر صلی الله علیه وآله یا امامان علیهم السلام در خصوص گناهی تصریح شده که از گناهان کبیره است.

 سپس می گویند: گناهان کبیره، بسیار است، بعضی از آنها عبارتند از:

 1- نا امیدی از رحمت خدا.

 2- ایمن شدن از مکر خدا.

 3- دروغ بستن به خدا یا رسول خدا صلی الله علیه وآله و یا اوصیای پیامبرعلیهم السلام

 4- کشتن نا بجا.

 5- عقوق پدر ومادر.

 6- خوردن مال یتیم از روی ظلم.

 7- نسبت زنا به زن با عفت.

 8- فرار از جبهه جنگ با دشمن.

 9- قطع رحم.

 10- سحر و جادو.

 11- زنا.

 12- لواط.

 13- دزدی.

 14- سوگند دروغ.

 15- کتمان گواهی. (در آنجا که گواهی دادن واجب است)

 16- گواهی به دروغ.

 17- پیمان شکنی.

 18- رفتار بر خلاف وصیّت.

 19- شرابخواری.

 20- رباخواری.

 21- خوردن مال حرام.

 22- قمار بازی.

 23- خوردن مردار و خون.

 24- خوردن گوشت خوک.

 25- خوردن گوشت حیوانی که مطابق شرع ذبح نشده است.

 26- کم فروشی.

 27- تعرّب بعد از هجرت. یعنی انسان به جایی مهاجرت کند که دینش را از دست می دهد.

 28- کمک به ستمگر.

 29- تکیه بر ظالم.

 30- نگهداری حقوق دیگران بدون عذر.

 31- دروغگویی.

 32- تکبر.

 33- اسراف و تبذیر.

 34- خیانت.

 35- غیبت.

 36- سخن چینی.

 37- سر گرمی به امور لهو.

 38- سبک شمردن فریضه حج.

 39- ترک نماز.

 40- ندادن زکات.

 41- اصرار بر گناهان صغیره.

 اما شرک به خدا و انکار آنچه را که خداوند دستور داده، و دشمنی با اولیای خدا، از بزرگترین گناهان کبیره می باشد.⁽¹⁾

 همانگونه که بیان شد طبق فتوای امام خمینی قدس سره گناهان کبیره، بسیار است و آنچه در بالا ذکر شد قسمتی از آنها است، مثلاً توهین به کعبه و قرآن و پیامبر صلی الله علیه وآله و امامان علیهم السلام یا ناسزا گفتن به آنها و بدعت گذاری و.... از گناهان کبیره است.

 یک تقسیم بندی دیگر در مورد گناهان

 امام علی علیه السلام در گفتاری فرمود:

 «ان الذنوب ثلاثة... فذنب مغفور و ذنب غیر مغفور و ذنب نرجو لصاحبه و نخاف علیه... »

 «گناهان بر سه گونه اند: گناه بخشودنی و گناه نابخشودنی و گناهی که برای صاحبش، هم امید (بخشش) داریم و هم ترس از کیفر.»

 سپس فرمود: «اما گناهی که بخشیده است، گناه بنده ای است که خداوند او را در دنیا کیفر می کند و در آخرت کیفر ندارد. در این صورت خداوند حکیم تر و بزرگوارتر از آنست که بنده اش را دو بار کیفر کند.

 اما گناهی که نابخشودنی است، حق الناس است یعنی ظلم بندگان نسبت به همدیگر که بدون رضایت مظلوم بخشیده نمی شود.

 و اما نوع سوم، گناهی است که خداوند آن را بر بنده اش پوشانده و توبه را نصیب او نموده است، و در نتیجه آن بنده هم از گناهش هراسان است و هم امید به آمرزش پروردگارش دارد، ما نیز درباره ی چنین بنده ای، هم امیدواریم و هم ترسان.⁽¹⁾

11- موارد تبدیل گناه صغیره به کبیره

گناه شناسی » موارد تبدیل گناه صغیره به کبیره

 از آیات و روایات استفاده می شود که در چند مورد، گناه صغیره، تبدیل به کبیره می شود و حکم گناهان کبیره را پیدا می کند از جمله:

 1- اصرار بر صغیره

 تکرار گناه صغیره، آن را تبدیل به گناه کبیره می کند، و اگر انسان حتی یک گناه کند، ولی استغفار نکند، و در فکر توبه هم نباشد، اصرار به حساب می آید.

 صغیره همچون نخ نازک و باریکی است که اگر تکرار شود، طناب و ریسمان ضخیم و کلفتی می گردد که پاره کردنش مشکل است.

 قرآن درباره ی پرهیزکاران می فرماید:

 «ولم یصروا علی ما فعلوا و هم یعلمون»⁽²⁾

 «آنان آگاهانه بر گناهانشان، اصرار نورزند.»

 امام باقر علیه السلام در شرح این آیه فرمود:⁽³⁾

 «اصرار، عبارت از این است که کسی گناهی کند و از خدا آمرزش نخواهد و در فکر توبه نباشد.⁽⁴⁾

 امیرمؤمنان علی علیه السلام فرمود:

 «ایاک و الاصرار فانه من اکبر الکبائر و اعظم الجرائم»(42)

 «از اصرار بر گناه بپرهیز، چرا که از بزرگترین جرایم است.»

 امام صادق علیه السلام فرمود: رسول خدا صلی الله علیه وآله همراه یاران (در سفری) در سرزمین بی آب و علفی فرود آمد، به یارانش فرمود: «ائتوابحطب»، «هیزم بیاورید» که از آن آتش روشن کنیم تا غذا بپزیم.

 یاران عرض کردند: اینجا سرزمین خشکی است و هیچگونه هیزم در آن نیست!.

 رسول خدا صلی الله علیه وآله فرمود: «بروید هر کدام هر مقدار می توانید جمع کنید» آنها رفتند و هر یک مختصری هیزم یا چوب خشکیده ای با خود آورد و همه را در پیش روی پیامبر صلی الله علیه وآله روی هم ریختند، پیامبر صلی الله علیه وآله فرمود:

 «هکذا تجتمع الذنوب» «این گونه گناهان، روی هم انباشته می شوند»، سپس فرمود:

 «ایّاکم و الُمحقّرات من الذّنوب...»⁽¹⁾

 «از گناهان کوچک بپرهیزید که همه آنها جمع و ثبت می گردد.»

 امام صادق علیه السلام فرمود:

 «لا صَغیرة مع الاِصرار»⁽²⁾

 «در صورت اصرار، گناه صغیره ای نباشد.»

 2- کوچک شمردن گناه

 کوچک شمردن گناه، آن را به گناه بزرگ تبدیل می کند، برای روشن شدن موضوع، به این مثال توجه کنید:

 اگر کسی سنگی به سوی ما پرتاب کند، ولی بعداً پشیمان شده و عذرخواهی کند، ممکن است او را ببخشیم، ولی اگر سنگ ریزه ای به ما بزند، و در مقابلِ اعتراض بگوید: این که چیزی نیست، بی خیالش. او را نمی بخشیم، زیرا این کار، از روح استکباری او پرده برمی دارد و بیانگر آن است که او گناهش را کوچک می شمرد. به این روایات توجه کنید:

 1- امام حسن عسکری علیه السلام فرمود:

 «من الذّنوب التّی لا یغفر لیتنی لا أُؤاخَذُ الاّ بهذا»⁽³⁾

 «از گناهان نابخشودنی این است که انسان بگوید: کاش مرا به غیر از این گناه مجازات نکنند.»

 یعنی آن گناهِ مورد اشاره را کوچک بشمرد.

 2- امیرمؤمنان علی علیه السلام می فرماید:

 «أشدّ الذّنوب ما استَهان به صاحبه»⁽⁴⁾

 «بدترین گناهان، آن است که صاحبش آن را کوچک بشمرد.»

 3- امام صادق علیه السلام فرمود:

 «از گناه حقیر و ریز، بپرهیز (سبک مشمار) که آمرزیده نشود.»

 عرض کردم: گناهان حقیر چیست!؟ فرمود آن است که:

 «الرّجل یَذنب فیَقول طُوبی لی لو لم یَکن لی غیر ذلک»⁽⁵⁾

 «کسی گناه کند و بگوید خوشا به حال من اگر غیر از این گناه نداشتم.»

 4- حضرت سجاد علیه السلام در ضمن دعا، به خدا عرض می کند:

 «الّلهم اَعُوذُ بِکَ مِن... الاِصرارِ عَلی المَأثَم و استِصغار المَعصیَة»⁽⁶⁾

 «پروردگارا! به تو پناه می برم از اصرار بر گناهان، و کوچک شمردن گناه.»

 3- اظهار خوشحالی هنگام گناه

 لذت بردن از گناه و شادمانی هنگام انجام گناه، از اموری است که گناه را بزرگ می کند و موجب کیفر بیشتر می شود. در اینجا به چند روایت توجه کنید:

 امیرمؤمنان علی علیه السلام فرمود:

 «شر الاشرار من تبهّج بالشر»⁽⁷⁾

 «بدترین بدها کسی است که به انجام بدی خوشحال گردد.»

 و نیز فرمود:

 «مَن تَلذّذ بمعاصِی الله ذُلّ»⁽¹⁾

 «کسی که از انجام گناه، لذت ببرد خداوند ذلّت را به جای آن لذّت به او می رساند.»

 امام سجاد علیه السلام فرمود:

 «إیّاک و ابتهاج الذّنب فانّه أعظم من رکوبه»⁽²⁾

 «از شاد شدن هنگام گناه بپرهیز، که این شادی بزرگتر از انجام خود گناه است.»

 و نیز فرمود:

 «حلاوة المعصیة یفسدها الیم العقوبة»⁽³⁾

 «عذاب دردناک گناه شیرینی آن را تباه می سازد.»

 و از سخنان امام سجاد علیه السلام است:

 «لا خیر فی لذّة من بعدها النّار»⁽⁴⁾

 «در لذتی که بعد از آن آتش دوزخ است خیری نیست.»

 رسول اکرم صلی الله علیه وآله فرمود:

 «من اذنب ذنبا و هو ضاحک دخل النار و هو باک»⁽⁵⁾

 «کسی که گناه کند و در آن حال خندان باشد وارد آتش دوزخ می شود در حالی که گریان است.»

 4- گناه از روی طغیان

 یکی دیگر از اموری که موجب تبدیل گناه کوچک به گناه بزرگ می شود، طغیان و سرکشی در انجام گناه است؛

 «امّا مَن طَغی وَ اثَر الحَیاة الدّنیا فَاِنّ الجَحِیمَ هِیَ المَأوی»⁽⁶⁾

 «و اما آنها که طغیان کردند و زندگی دنیا را مقدم شمردند، بی گمان جایگاهشان دوزخ است.»

 5- مغرور شدن به مهلت الهی

 دیگر از اموری که گناه کوچک را به گناه بزرگ تبدیل می کند، آن است که گنهکار مهلت خدا و مجازات نکردن سریع او را دلیل رضایت خدا بداند و یا خود را محبوب خدا بداند؛

 «و یقولون فی انفسهم لولا یعذّبنا اللّه بما نقول حسبهم جهنّم یصلونها فَبِئسَ المَصیر»⁽⁷⁾

 «گناهکاران در دل می گویند: چرا خدواند مارا به خاطر گناهانمان عذاب نمی کند؟ جهنم برای آنها کافی است، وارد آن می شوند و بد جایگاهی است.»

 وعده عذاب جهنم برای چنین افرادی، دلیل آن است که گناه افرادی که مغرور به عدم مجازات سریع خداوند هستند، گناه کبیره است.

 6- تجاهر به گناه

 آشکار نمودن گناه نیز، گناه صغیره را تبدیل به گناه کبیره می کند، شاید از این نظر که آشکار نمودن گناه حاکی از تجرّی و بی باکی بیشتر گنهکار است، و موجب آلوده کردن جامعه، و عادی نمودن گناه می گردد.

 امیرمؤمنان علی علیه السلام فرمود:

 «ایّاک و المجاهرة بالفُجور فانّه من اشدّ المآثم»⁽⁸⁾

 «از آشکار نمودن گناهان بپرهیز، که آن از سخت ترین گناهان است.»

 و حضرت رضا علیه السلام فرمود:

 «المستتر بالحسنة یعدل سبعین حسنة و المذیع بالسیّئة مخذول»(58)

 «پاداش پنهان کننده کردار نیک، معادل هفتار کار نیک است، و آشکار کننده گناه، خوار می باشد.»

 7- گناه شخصیت ها

 گناه آنان که در جامعه، دارای موقعیت خاص هستند، با گناه دیگران یکسان نیست، و چه بسا گناه صغیره آنها، حکم گناه کبیره را داشته باشد، زیرا گناه آنها دارای دو بعد است: بعد فردی و بعد اجتماعی.

 گناه شخصیت ها و بزرگان از نظر بعد اجتماعی می تواند زمینه ی اغوا و انحراف جامعه و موجب سستی دین مردم شود.

 بر همین اساس، حساب خداوند با بزرگان و شخصیت ها، غیر از حساب او با دیگران است.

12- گناه بزرگان از دیدگاه قرآن

گناه شناسی » گناه بزرگان از دیدگاه قرآن

 در آیه 44 تا 48 سوره حاقهّ می خوانیم:

 «و لو تَقَوّلَ علینا بعض الاَقاویل. لاَخَذنا منِه بِالَیمین. ثمّ لَقطعنا مِنه الوَتین. فَما مِنکم مِن اَحد حاجِزین.»

 «و اگر او (پیامبر) سخن دروغ بر ما می بست، ما او را با قدرت می گرفتیم، سپس رگ قلبش (یعنی شاهرگش) را قطع می کردیم، و احدی از شما نمی توانست مانع شود و از او حمایت کند.»

 در قرآن افراد بدعت گذار و تحریف گر بسیاری مطرح شده اند اما خدا درباره ی هیچکدام از آنها این گونه سخن نگفت که: «رگ گردنت را می زنیم» ولی به پیامبر صلی الله علیه وآله به خاطر عصمت و مقام علم و آگاهیش چنین می فرماید، زیرا او شخص بزرگی است که گناهش نیز بسیار بزرگ است.

 بنابراین آنان که دارای شخصیت علمی و دینی هستند و انتسابشان به دستگاه دین بیشتر است، مسئولیت بیشتری دارند.

13- مَثَل دانشمند غیر متعهّد در قرآن

گناه شناسی » مَثَل دانشمند غیر متعهّد در قرآن

در قرآن دانشمندان بی عمل به الاغ و سگ، تشبیه شده اند.

 در مورد بلعم باعورا دانشمند گنهکار می خوانیم:

 «فَمَثله کَمَثل الکَلبِ اِن تَحمِل عَلَیه یَلهَث اَو تَترُکه یَلهَث»⁽¹⁾

 «مثال او همانند سگ (هار) است که اگر به او حمله کنی دهانش را باز و زبانش را از دهانش بیرون می آورد، و اگر او را به حال خود واگذاری، باز همین کار را می کند. (آنچنان تشنه ی دنیا است که همیشه دهانش باز است).»

 و در آیه ی 5 سوره ی جمعه می خوانیم:

 «مَثَل الَّذینَ حُمِّلُوا التّوراةِ ثمّ لم یَحمِلوها کَمَثل الحِمارِ یَحمل اَسفاراً»

 «مثال کسانی که به دستورات تورات، تکلیف شدند، ولی حق آن را ادا ننمودند، همانند مثال الاغی است که کتاب هایی با خود حمل کند (و از کتاب ها بهره ای نبرد جز سنگینی بار آن!).»

 در آیه ی 30 سوره ی احزاب می خوانیم:

 «یا نِساءَ النّبی مَن یَاتِ مِنکُنّ بِفاحِشَة مُبیِّنَة یُضاعَف لَها العَذاب ضِعفَین»

 «ای همسران پیامبر هر کدام از شما گناه آشکاری مرتکب شود، عذاب او دو برابر است.»

 همسران پیامبر به خاطر اینکه در جامعه دارای موقعیت خاصی بودند گناه آنها کیفر مضاعف داشت.

 مراد از «گناه آشکار» آنها، شاید اشاره به اثر اجتماعی آن گناه باشد، که به همین خاطر کیفرِ چند برابر دارند.

 بر همین اساس روایت شده شخصی به امام سجاد علیه السلام عرض کرد: «انکم اهلبیت مغفور له»

 «شما از خاندانی هستید که مشمول آمرزش خداوند می باشید.»

 آن حضرت با شنیدن این سخن خشمگین شد و در پاسخ فرمود:

 «آنگونه که تو می گویی نیست، ما در مورد نیکوکاران خود، دو پاداش و در مورد گنهکاران خود، دو کیفر قایل هستیم.»

 سپس آیه 30 و 31 احزاب را تلاوت فرمودند.⁽¹⁾

14- گناه بزرگان از دیدگاه روایات

گناه شناسی » گناه بزرگان از دیدگاه روایات

 1- امام صادق علیه السلام در ضمن گفتاری فرمود:

 «یغفر للجاهل سبعون ذنباً قبل ان یغفر للعالم ذنب واحد»⁽²⁾

 «هفتاد گناه از جاهل، بخشیده می شود قبل از آنکه یک گناه از عالم، بخشیده گردد.»

 2- رسول اکرم صلی الله علیه وآله در ضمن گفتاری فرمود:

 «اگر عالمان دین و زمامداران، فاسد شدند، مردم نیز فاسد می شوند.»⁽³⁾

 و در سخن دیگر فرمود:

 «عوام امت من اصلاح نمی شوند مگر با اصلاح خواص امت من!»

 شخصی پرسید: خواص امت چه کسانی هستند؟. فرمود:

 «خواص امتی اربعة: الملوک و العلماء و العباد و التجار»

 خواص امت من چهار دسته اند: 1- زمامداران. 2- دانشمندان. 3- عابدان. 4- تاجران.

 شخصی دیگر پرسید: چگونه؟ پیامبر صلی الله علیه وآله فرمود:

 «زمامداران چوپانان مردمند، وقتی چوپان گرگ شود، گوسفندان چگونه بچرند؟ و علما طبیبان مردمند، وقتی طبیب بیمار باشد، بیماران را چه کسی درمان کند، بندگانِ عابد خداوند راهنمای مردمند، اگر راهنما گمراه شد، چه کسی راه رونده را هدایت می کند؟ و تاجران امین مردمند، وقتی که امین خیانت کرد، به چه کسی باید اطمینان نمود؟»⁽⁴⁾

 3- نیز رسول اکرم صلی الله علیه وآله فرمود:

 در روز قیامت، خداوند با سه کس سخن نگوید، و به آنها توجه نکند و آنها را پاک نسازد و برای آنها عذاب دردناک است:

 «شیخ زان و ملک جبّار و مُقِلّ مُختال»⁽⁵⁾

 «پیر زناکار، و سلطان جبار و فقیر متکبر.»

 4- امام صادق علیه السلام به یکی از اصحاب به نام شقرانی فرمود:

 «ان الحسن من کل احد حسنٌ و انّه منک احسن لمکانک منّا، و انّ القبیح من کل احد قبیح و انّه منک اقبح»⁽⁶⁾

 «ای شقرانی! نیکی از هر شخص نیکو است، ولی از تو که به ما نسبت داری نیکوتر است، و زشتی از هر کسی زشت است ولی از تو زشت تر.»

 5- امیرمؤمنان علی علیه السلام فرمود:

 «زَلّةُ العالم تُفسد العَوالِم»⁽⁷⁾

 «لغزش عالم، همه ی عالم ها را تباه می سازد.»

 و نیز فرمود:

 «زلّة العالم کانکِسار السّفینَة تُغَرق و تُغرقُ معَها غَیرها»⁽⁸⁾

 «لغزش عالم همانند شکسته شدن کشتی در دریا است هم خود غرق می شود و هم موجب غرق شدن سرنشینانش می گردد.»

 بنابراین گناه مسئولین، چهره ها، علما، نهادها، نویسندگان، بزرگان و سادات بیشتر به حساب می آید.

15- گناهان کلیدی

گناه شناسی » گناهان کلیدی

 همان گونه که پیری و ضعف، زمینه هجوم کسالت و بیماری های گوناگون می گردد، گاهی عیب و یا گناهی زمینه و کلید انواع گناهان می شود. مثلاً:

 1- حسادت، انسان را به انواع گناهان مانند کارشکنی، تهمت، دروغ و سوء قصدها و...وادار می کند. امام صادق علیه السلام فرمود:

 «ان الحَسَد یَاکُل الاِیمانَ کَما تَاکُلُ النّار الحَطَب»⁽¹⁾

 «همانگونه که آتش، هیزم را می بلعد، حسادت ایمان را می بلعد.»

 انسان حسود به هر تلاشی که رقیب خود را بشکند، دست می زند.

 2- بخل و حرص، بخل سبب ندادن زکات و خمس و ترک انفاق و می شود، به علاوه مردم از بخیل ناراحتند و همین موجب بدگویی ها و سوء ظن ها می گردد؛

 امیرمؤمنان علی علیه السلام فرمود:

 «البُخلُ جامِع لِمساوِی العُیُوب وَ هُو زمام یقادُ بِه اِلی کلّ سوء»⁽²⁾

 «بخل، جامع و گرد آورنده همه ی بدی ها است، و افساری است که همه ی بدی ها را بسوی خود می کشاند.»

 حرص نیز سبب گناهانی مانند: کم فروشی، احتکار، گران فروشی، رشوه خواری، تملق و انواع بی تقوایی ها می شود.

 3- دروغ، انسان با دروغ گناهان خود را توجیه می کند و زیر پوشش توجیه های دروغین، صدها گناه دیگر بروز می کند، امام حسن عسکری علیه السلام فرمود:

 «جُعِلَت الخَبائِثُ کُلّها فی بَیتٍ و جُعِلَ مِفتاحُها الکذب»⁽³⁾

 «تمام زشتی ها در اتاقی قرار داده شده، و کلید آن، دروغ است»

 4- خشم و بداخلاقی، عیبی است که سبب فحش، غیبت، دشمن تراشی و انواع زشتی ها می شود، امام حسن عسکری علیه السلام فرمود:

 «الغضب مفتاح کل شر»⁽⁴⁾

 «خشمِ (بی کنترل) کلید هر بدی است.»

 عیوب و گناهان دیگری نیز وجود دارند که زمینه ساز گناهان دیگر می شوند، مانند: بدگمانی، حرام خواری، شراب خوری، ستیزه جویی، ترس، تکبر و....که برای رعایت اختصار از شرح بیشتر خودداری شد.

16- آژیر خطر

گناه شناسی » آژیر خطر

 از تعبیرات مختلف آیات و روایات، به شدت و ضعف خطرهای گناه پی می بریم. در قرآن نسبت به بعضی از گناهان تعبیر شده که آن را انجام ندهید مانند:

 «و لا تاکلوها اسرافاً»⁽⁵⁾

 «از اموال آنها از روی اسراف نخورید»

 در بعضی از موارد تعبیر شده که از آن دوری کنید؛

 «و اجتنبوا الطاغوت»⁽⁶⁾

 «و از طاغوت دوری کنید»

 و در بعضی موارد گفته شده نزدیک آن نشوید؛

 «وَ لاتَقرَبوا الفَواحِشَ ما ظَهَر مِنها وَ ما بَطن»⁽¹⁾

 «به کارهای زشت خواه آشکار و خواه پنهان نزدیک نشوید.»

 انجام ندادن با نزدیک نشدن نشانه ی دو نوع خطر است مثلاً درباره نفت می گوییم: کبریت به آن نزنید!. ولی درباره ی بنزین می گوییم: کبریت را نزدیک آن نبرید که فاجعه می آفریند!.

 گناه زنا و خوردن مال یتیم و ورود کفار به سنگر مسلمین (مسجدالحرام) شبیه بنزین است که در قرآن با جمله «و لاتقربوا»⁽²⁾«نزدیک نشوید» و جمله «فلایقربوا المسجد الحرام»⁽³⁾«نباید مشرکان نزدیک مسجدالحرام شوند» تعبیر شده است.

 این تعبیر همچون آژیر خطر، حاکی از آن است که بعضی گناهان چنان وسوسه انگیز است که نزدیک شدن به حریم آن ممکن است انسان را در پرتگاه خطرناک قرار دهد و نباید به عوامل زمینه ساز و سوق دهنده به سوی گناه نزدیک نشد مثلاً از محیط فاسد و آلوده که لغزندگی شدیدی برای سقوط در دره ی گناه دارد باید دوری نمود.

17- زمینه های گناه در وجود انسان

گناه شناسی » زمینه های گناه در وجود انسان

 الف - غریزه

 در انسان غرایزی وجود دارد که گاهی دچار افراط یا تفریط می شود، پس باید راههای تعدیل آنها را شناخت.

 امام علی علیه السلام در گفتاری می فرماید:

 «خداوند فرشتگان را به عقل اختصاص داد (وآنها تکویناً محکوم به اطاعت عقل هستند) و حیوانات را به شهوت و غضب، اختصاص داد. (وآنها به طور تکوینی محکوم به ارضای غرائز حیوانی هستند) اما انسان را با اعطاء همه (عقل و خشم و شهوت) شرافت بخشید. پس هرگاه پیروی از عقل کند، مقامش برتر از فرشتگان خواهد شد، زیرا با بودن خشم و شهوت، اطاعت از عقل نموده است، و اگر اطاعت از شهوت و غضب کند، از حیوانات، پست تر

است، زیرا با داشتن عقل پیروی از خشم و شهوت نموده است.»⁽⁴⁾

 قرآن در مورد کسانی که از غرائز حیوانی پیروی می کنند می فرماید:

 «اولئک کالاَنعامِ بل هم أضلّ سَبیلاً»⁽⁵⁾

 «آنها همچون چارپایان بلکه گمراهترند.»

 قوای غریزی

 علمای اخلاق می گویند: منشا و انگیزه ی گناهان، سه قوه است:

 1- قوه شهویّه.

 2- قوه غضبیّه.

 3- قوه وهمیّه.

 قوه شهویّه، انسان را به افراط در لذت خواهی نفسانی، می کشاند، که سرانجامش، غرق شدن در فحشا و زشتی ها است.

 قوهّ غضبیّه، انسان را به ظلم وطغیان آزار رسانی و تجاوز، وادار می کند.

 قوهّ وهمیّه، برتری طلبی و انحصار جویی و تکبر و روح خوداخواهی را در انسان زنده می کند و او را به گناهان بزرگی در این کانال، وا می دارد.⁽⁶⁾

 اگر با دقت بررسی کنیم در می یابیم که اکثر گناهان (اگر نگوییم همه ی گناهان) به این سه قوه باز می گردند.

 این سه قوه در وجود انسان لازم است، ولی اگر کنترل وتعدیل نشود و به افراط و تفریط کشانده شود، سرچشمه ی گناهان بسیار خواهد شد.

 برای توضیح بیشتر به این مثال توجه کنید:

 آب، که مایه ی حیات انسان و گیاه و حیوان ها می باشد، اگر در جلو آن سدی بسته شود، تا سیلاب پشت سر آن جمع شود، نه تنها سیلاب به ما ضرر نمی زند، بلکه هروقت نیاز به آب شد، دریچه ی سد را باز کرده و گیاهان و دام ها از آب آن سد، بهره مند می شوند.

 حال اگر سیلاب مهار نشود، هنگام طغیان، دیوانه وار به باغ ها و کشتزارها و خانه ها سرازیر شده و همه را ویران می کند.

 در مورد انسان نیز، نیروی غضب برای دفاع و شهوت برای بقای نسل لازم است، ولی اگر این دو غریزه بر اثر افسار گسیختگی طغیان کنند، موجب بروز جنایات ویرانگر و انحرافات جنسی و بی عفتی خواهند شد.

 نتیجه اینکه: اگر بخواهیم جامعه را از لوث گناه پاک سازیم، و یا وجود خویش را از آلودگی گناه، حفظ کنیم، باید غرایز و تمایلات نفسانی را کنترل و تعدیل کنیم.

 البته کنترل و تعدیل غرایز شهوانی، نیاز به برنامه هایی دارد که در این کتاب، به قسمتی از آنها شاره خواهد شد.

 ب - قلب

 در قرآن 132 بار سخن از قلب به میان آمده است، و در آیات متعدد، از قلب کافران و منافقان و مجرمان، به قلب مهر زده، قلب بیمار، قلب سخت، قلب منحرف و قلب قفل زده یاد شده است.

 بحث و بررسی پیرامون قلب، نیاز به شرح بسیار دارد که از حوصله این کتاب، خارج است. اما منظور از قلب یعنی مرکز فرماندهی و تصمیم گیری انسان است، قلب سلیم و پاک، منشا کارهای نیک است، و به عکس قلب ناسالم و تاریک، کانون فساد می باشد، و ما در راستای اطاعت خدا و دوری از گناه، باید توجه عمیق به پاک نگهداشتن قلب، داشته باشیم.

 در اینجا به این روایت جالبی از امام صادق علیه السلام توجه کنید:

 «ما من مومن الا و لقلبه أُذنان فی جوفه، أُذُن ینفث فیها الوسواس الخناس و أُذُن ینفث فیها الملک فیؤید اللَّه المؤمن بالملک فذلک قوله تعالی «و ایّدهم بروحٍ منه»⁽¹⁾.»⁽²⁾

 «قلب هر شخص با ایمانی در درون دارای دو گوش است: گوشی که وسواس خناس در آن می دمد و گوشی که فرشته در آن می دمد، و خداوند، مؤمن را بوسیله آن فرشته، کمک می کند. و همین است گفتار خداوند که مؤمنان را بوسیله روح خود، تقویت کرده است.»

 قلب کانون انگیزه ها

 نیت های پاک و آلوده هر دو از قلب سرچشمه می گیرد و انگیزه های انحراف و گناه، بر اثر ناصافی دل پدید می آید، اگر بخواهیم به گناه آلوده نشویم، باید به سراغ سرچشمه برویم و آن را صاف کنیم و گرنه.

 رسول اکرم صلی الله علیه وآله فرمود:

 «نیّة المُؤمِنِ خیرٌ من عَمله و نیّةُ الکافِر شرٌّ من عَمَله و کلّ عامل یعمل علی نیَّتِه»⁽³⁾

 «نیت مؤمن بهتر از عمل اوست و نیت کافر بدتر از عملش می باشد و هر کس طبق نیتش عمل می کند.»

 در شرح این حدیث مطالب بسیار گفته شده اما به نظر می رسد بهترین قول این باشد که چون نیت، کانون و مرکز تصمیم گیری و چگونه بجا آوردن اعمال در کمّ و کیف است، لذا نیت مؤمن که پاک است کانونی برای کارهای نیک با کیفیت عالی می گردد. حتی اگر عملی انجام ندهد ولی زمینه برای اعمال نیک دارد. ولی نیت کافر چون ناپاک است کانون فساد خواهد شد، گرچه کاری انجام ندهد ولی آماده ی کارهای زشت است. آنچنان فکرش

آلوده است که هر لحظه احتمال آن دارد که بزرگترین گناه را انجام دهد.

 امام صادق علیه السلام فرمود:

 «دوزخیان از این رو جاودانه در دوزخ می مانند که نیت داشتند اگر همیشه در دنیا می ماندند همواره خدا را نافرمانی کنند. و بهشتیان از این رو جاودانه در بهشت می مانند که نیت داشتند اگر همیشه در دنیا می ماندند همواره از خدا اطاعت نمایند. بنابراین هر دو دسته بخاطر نیتشان جاودانی شدند.»

 سپس امام صادق علیه السلام این آیه را تلاوت فرمود:

 «قُل کلّ یَعمَل علی شاکِلَته»⁽¹⁾

 «بگو هر کس بر اساس ساختار و شیوه ی خود عمل می کند.» یعنی طبق نیت خود.⁽²⁾

 بعداً خواهیم گفت که عواملی مانند غذا، رفیق، محیط و... در شکل گیری نیت نقش اساسی دارد، اگر غذا، حلال و رفیق و محیط خوب باشد موجب شکل گیری نیت نیک خواهد شد، و اگر غذا، حرام و رفیق و محیط بد باشد نیتِ ناپاک شکل خواهد گرفت.

 اصولاً در اسلام عملی ارزش دارد که از روی نیت پاک و خالص انجام شود، وگرنه در پیشگاه خداوند پذیرفته نمی شود.

 رسول اکرم صلی الله علیه وآله فرمود:

 «اِنّ اللّهَ لایقبل عَملاً فیه مِثقال ذرّة من رِیا»⁽³⁾

 «خدا عملی را که در آن به مقدار ذره ای ریا باشد نمی پذیرد.»

  امام صادق علیه السلام فرمود:

 «اگر مؤمن قصد کار نیک کند و انجام ندهد برای او پاداشی نوشته شود و اگر انجام دهد ده پاداش برای او نوشته می شود ولی اگر مؤمن قصد کار بد کند و انجام ندهد، کیفری بر او نوشته نشود.»⁽⁴⁾

 حبّ و بغض

 قلب کانون حب و بغض در وجود انسان است و باید آن را بر اساس اسلام تنظیم کرد، زیرا حب و علاقه به چیزی موجب انجام آن می شود، و بغض و نفرت از چیزی موجب ترک آن می گردد.

 و این مساله بقدری مهم است که امام صادق علیه السلام در سخنی فرمود:

 «هل الایمان الا الحب و البغض»

 «مگر ایمان جز حب و بغض است.»

 یک مثال: شخصی در خانه اش نشسته، ناگهان می فهمد که گربه ای آمد و نیم کیلو گوشتی که خریده و در آشپزخانه بود، ربود و رفت. او بر می خیزد و به دنبال گربه می رود تا گوشت را از او بگیرد ولی وقتی که گربه از خانه بیرون پرید و در کوچه فرار کرد دیگر او را دنبال نمی کند زیرا حب او به گوشت تا این اندازه بود.

 ولی اگر روباهی آمد و مرغ خانه را ربود و با خود برد آن شخص روباه را در خانه و کوچه دنبال می کند ولی وقتی که روباه به بیابان فرار می کند او از دنبال کردن روباه صرف نظر می نماید؛ زیرا حب او به مرغ و بغض او نسبت به روباه تا این اندازه بیشتر نبود.

 اما اگر گرگی آمد و گوسفند او را ربود و با خود برد آن شخص گرگ را در خانه و کوچه و بیابان دنبال می کند بلکه گوسفندش را از او بگیرد وقتی که گرگ از بیابان دور شد و از کوه بالا رفت آن شخص از گرگ صرف نظر کرده و باز می گردد چرا که حب و بغضش او را بیش از این اندازه نتوانست حرکت دهد.

 حال اگر درنده ی دیگری آمد و کودک خردسال او را گرفت و با خود برد آن شخص آن درنده را در بیابان و کوه دنبال می کند، و همچنان به دنبال او شب و روز می رود تا آن را بگیرد و با خود می گوید هر چند برای بدست آوردن جنازه ی کودکم باشد باید به دنبال آن درنده بروم.

 با این مثال روشن می شود که «حب و بغض» و درجات آن چه نقش بالایی در اراده و حرکت انسان دارند و هرچه حب انسان به چیزی زیادتر شد، آن را بیشتر دنبال می کند و هرچه بغض انسان به چیزی زیادتر گردید تنفر و دشمنی خود را نسبت به آن بیشتر می سازد.

 اسلام حب و بغض انسان را بر اساس صحیح و در راستای اطاعت خدا قرار می دهد تا کانون تصمیم گیری انسان را سالم و پاک سازد.

 ج - فکر و اندیشه

 کانون دیگری که در وجود انسان سرچشمه کارها است تفکر و اندیشه است. فکر سالم محصول و بازده سالم و پاک دارد و فکر آلوده بازده ناسالم و آلوده خواهد داشت.

 امیر مؤمنان علی علیه السلام می فرماید:

 «مَن کَثُر فِکرهُ فِی المَعاصی دَعَته اِلَیها»⁽¹⁾

 «کسی که بسیار درباره گناه فکر کند او را به گناه سوق می دهد.»

 و حضرت عیسی علیه السلام ضمن گفتاری به حواریون فرمود:

 «ومن به شما امر می کنم که روح خود را به زنا خبر ندهید (فکر زنا نکنید) تا چه رسد به اینکه زنا کنید زیرا کسی که روح و فکرش را به زنا خبر دهد مانند کسی است که در اطاق رنگینی آتش روشن کند، دود آتش نقشه های رنگین آن اطاق را کثیف می کند گرچه خانه را نسوزاند.»(88)

 یعنی فکر گناه کانون تصمیم گیری وجود انسان را آلوده می نماید و چنین کانونی به تاریکی گناه نزدیکتر است تا به سفیدی اطاعت خدا.

18- زمینه های پیدایش گناه

گناه شناسی » زمینه های پیدایش گناه

در «گناه شناسی» از موضوعات بسیار مهم، شناخت «زمینه های گناه» است؛ چنانکه گفته اند: قابلیت قابل، اصل مهم برای تهذیب نفوس است.

 باران که در لطافت طبعش خلاف نیست

در باغ لاله روید و در شوره زار خس

 کسی که می خواهد گناه نکند حتماً باید به زمینه های گناه توجه کند، وقتی آنها را شناخت به پیشگیری و درمان آنان بپردازد.

 کمبود ویتامین ها در بدن، انسان را آماده پذیرش میکرب ها می کند و یا بیماری ها را پرورش و گسترش می دهد، پس باید این کمبودها جبران گردد تا زمینه پذیرش و همچنین زمینه پرورش بیماری ها از بین برود. بنابراین باید «زمینه شناس و زمینه زدا» باشیم. مثلاً اگر در منزل چاه فاضلابی زمینه ساز انواع پشه ها می باشد سمپاشی بیهوده است باید چاه را پر کرد.

 در بررسی زمینه های گناه می توان امور بسیاری را نام برد که هر یک با کمیت و کیفیت خاصی زمینه ساز هستند. اما در اینجا به چند موضوع مهمتر در این رابطه می پردازیم مانند:

 1- زمینه های فرهنگی و تربیتی.

 2- زمینه های خانوادگی.

 3- زمینه های اقتصادی.

 4- زمینه های اجتماعی.

 5- زمینه های روانی.

 6- زمینه های سیاسی.

19- زمینه های فرهنگی و تربیتی گناه

گناه شناسی » زمینه های فرهنگی و تربیتی گناه

 1-1- جهل و حماقت

 جهل و حماقت، زمینه گناه را در انسان به وجود آورده و او را به سوی گناه می کشاند. جهل به خدا، جهل به هدف از آفرینش، جهل به قوانین خلقت، جهل به زشتی گناه و آثار آن.

 چنانکه یک فرد جاهل و بی سواد غذای آلوده به میکرب را بر اثر جهل به آسانی می خورد، ولی یک دکتر میکرب شناس، هرگز آن را نمی خورد.

 در دوران جاهلیت که گناهان گوناگون، سراسر زندگی مردم را گرفته بود، بیشتر بر اثر جهل و حماقت بود. برای توضیح به این آیات توجه کنید:

 «قالوا یا موسی اِجعَل لَنا اِلهاً کما لَهم آلِهة قالَ إنّکم قَوم تَجهَلون»⁽¹⁾

 «بنی اسرائیل به موسی گفتند: برای ما معبودی (از بت) قرار بده چنانکه آنها (بت پرستان) معبودانی (از بت) دارند. موسی گفت: شما جمعیتی جاهل و نادان هستید.»

 از زبان حضرت لوط علیه السلام خطاب به قومش می خوانیم:

 «ءَاِنّکم لَتَاتون الرّجال شَهوةً مِن دُونِ النِّساء بل انتم قوم تجهلون»⁽²⁾

 «آیا شما به جای زنان، به سراغ مردان، از روی شهوت می روید؟ شما قومی جاهل هستید.»

 و در آیه 89 سوره ی یوسف می خوانیم:

 «قالَ هَل عَلِمتُم ما فَعَلتُم بِیُوسُفَ و اَخیهِ اِذ اَنتُم جاهِلُون»

 «یوسف (به برادران خود) گفت: آیا دانستید که با یوسف و برادرش (بنیامین) چه کردید؟ آنگاه که جاهل بودید.»

 از این آیات به روشنی استفاده می شود که جهل و نادانی یکی از زمینه های گناهان است.

 در روایات نیز بسیار آمده که جهل، زمینه گناه است. در اینجا به ذکر چند نمونه می پردازیم:

 1- امام علی علیه السلام در عهدنامه ی خود به مالک اشتر می فرماید:

 «لا یجتری علی الله الا جاهل شقی» ⁽³⁾

 «گستاخی و جرأت بر (نافرمانی) خدا را جز جاهل و شقی روا نمی دارد.»

 2- و نیز از گفتار آن حضرت است:

 «الجهل معدن الشر، الجهل اصل کل شر، الجهل یفسدالمعاد»⁽⁴⁾

 «جهل مرکز زشتی است، جهل ریشه و پایه زشتی است، جهل موجب تباهی معاد انسان است.»

 3- چنانکه قبلاً اشاره شد امام صادق علیه السلام به سماعة فرمود: عقل و لشکرش را بشناس و همچنین جهل و لشکرش را بشناس. سپس 75 خصلت زشت را به عنوان لشکر جهل برشمرد.⁽⁵⁾

 این روایت جامع بیانگر آن است که جهل اساس و محور خصلت های زشت و گناهان بزرگی همچون: حرص، خیانت، ربا، نیرنگ، تکبر، آزار به پدر و مادر، پیمان شکنی، بی تابی، شانه خالی کردن از وظیفه جهاد، سبک سری، کینه و دشمنی و....است.⁽⁶⁾

 4- حضرت علی علیه السلام می فرماید:

 «قَصَّمَ ظَهری رَجُلان: عالِم مُتَهتِّک و جاهِل مُتَنسِّک»⁽⁷⁾

 «دو شخص، کمرم را شکستند، دانشمند بی پروا، و جاهل مقدس نما.»

 سپس فرمود: جاهل، انسان را با زهدنمائیش می فریبد، و عالم با گستاخی و بی پروائیش، انسان را مغرور و فریفته خود می کند.

 5 - و نیز فرمود:

 «ایاکم والجهال من المستعبدین والفجار من العلماء فانهم فتنتة کل مفتون»⁽¹⁾

 «بپرهیزید از جاهلان عبادت پیشه و از گنهکاران دانشمند، چرا که این ها مایه فتنه و آشوب هر فتنه شده هستند.»

 6- و در سخنی دیگر فرمود:

 «لاتری الجاهل الا مُفرِطاً او مُفرِّطاً»⁽²⁾

 «نمی بینی جاهل را مگر اینکه یا راه افراط و زیاده روی را می پیماید و یا راه تفریط و کوتاهی از حد اعتدال را.»

 7- و در بیان دیگر فرمود:

 «الی اللَّه اشکو من معشر یعیشون جهالا ویموتون ضلالا»⁽³⁾

 «شکایت به خدا می برم از گروهی که در جهل ونادانی زندگی می کنند»

 8- در قرآن در جریان موسی علیه السلام و ساحران آمده: وقتی که ساحران طناب های خود را انداختند، به نظر می رسید همه ی آنها در حرکتند؛

 «فَاَوجَسَ فی نفسه خِیفَة موسی»⁽⁴⁾

 «ناگهان موسی در دل خویش ترس خفیفی احساس کرد.»

 امیرمؤمنان علیه السلام در توضیح این مطلب می فرماید:

 «لم یُوجِس موسی علیه السلام خیفَةً علی نفسه بل اَشفَقَ مِن غَلَبة الجُهّال و دُوَل الضّلال»⁽⁵⁾

 «موسی علیه السلام بر جان خود نترسید بلکه ترس او از این بود که مبادا جاهلان پیروز گردند و دولت های ضلال برنده شوند.»

 این سخن نیز از کارهای انحرافی جاهلان پرده برمی دارد و بیانگر آن است که جهل زمینه ساز گناهان بزرگی همچون مبارزه علنی با پیامبران به پشتیبانی از طاغوت ها می باشد.

 جلوگیری بنی امیه از تعلیم شرک

 از احادیث جالب اینکه امام صادق علیه السلام فرمود:

 «ان بنی امیة اطلقوا للناس تعلیم الایمان ولم یطلقوا تعلیم الشرک لکی اذا حملوهم علیه لم یعرفوه»⁽⁶⁾

 «بنی امیه تعلیم ایمان را برای مردم آزاد گزاردند ولی تعلیم شرک را آزاد نگذاردند تا اگر مردم را بر شرک وادار کردند آن را نشناسند. (و در نتیجه از روی جهل قبول شرک نمایند).»

 این حدیث بیانگر آن است که: بنی امیه از شناخت شرک و انواع آن جلوگیری می کردند زیرا اگر مردم معنی شرک و انواع آن را می فهمیدند از بنی امیه که غوطه ور در شرک بودند، روی برمی گرداندند و به امامان اهل البیت علیهم السلام که از شرک به دور بودند متوجه می شدند، آری رهبران طاغوتی حساسیت داشتند که مردم از دستورات سازنده و بیدار بخش اسلام، آگاه نشوند تا جهل آنها باعث توقف و رکود آنها شود، و

زمینه انحراف آنها را فراهم سازد.

 2-1- قوانین و سنت های غلط بشری

 انسان هنگامی از آلودگی ها و گناهان مختلف نجات می یابد که در پرتو قانون کامل و اجرای آن قانون زندگی کند، قانونی که تمام ویژگی های ساختار انسان را مورد توجه دقیق قرار داده و آنچه را که موجب تکامل بشر و باعث رستگاری و نجات او از انحرافات و کژراهه ها است تامین نماید. چنین قانونی جز قانون الهی نخواهد بود. چرا که خداوند آفریدگار انسان و به تمام خصوصیات روحی و جسمی او آگاه می باشد و

می داند که چه قانون و برنامه ای انسان را رستگار می سازد. روی این اساس نتیجه می گیریم که قوانین غلط بشری یکی از عوامل و زمینه های فرهنگی گناه است چرا که این قوانین بجای آنکه نجات بخش باشد گمراه کننده است.

 امیرمؤمنان علی علیه السلام می فرماید:

 «انمّا بَدءُ وُقوعِ الفِتَن اَهواءٌ تُتَّبع و اَحکامٌ تُبتَدَع، یُخالَف فیها کتاب اللّه»⁽¹⁾

 «همواره پیدایش فتنه ها، پیروی از هوس های آلوده و احکام و قوانین مجعول و اختراعی (مانند قوانین بشری) است، احکامی که با کتاب خدا مخالفت دارد.»

 در اینجا فهرست وار به ذکر بعضی از قوانین غلط بشری می پردازیم:

 1- آزادی بی قید زنان و کشف حجاب.

 2- لغو قوانین قصاص و حدود و دیات.

 3- ازدواج با همجنس.(همجنس بازی)

 4- آزادی زن در طلاق دادن شوهر.

 5- اختلاط مدارس دختر و پسر.

 6- شرایط سنگین قانون ازدواج.

 7- گناه شمردن ازدواج مؤقت و آزادی زنای با رضایت.

 8- قانونی بودن مشروبات الکلی.

 9- قانونی بودن کورتاژ.

 10- آزادی سرمایه داری و یا لغو مالکیت خصوصی.

 11- قانونی بودن ربا.

 12- غیر قانونی بودن امر به معروف و نهی از منکر.

 13- معلم مرد برای شاگردان زن و معلم زن برای شاگردان مرد.

 14- قانونی بودن قماربازی.

 15- آزادی فیلم ها و عکس های سکسی و....

 این امور و امثال آن، هر کدام منشا و زمینه ساز گناهان بوده و جامعه و فرد را به تباهی و انحراف می کشانند.

3-1- التقاط و تحریف

 یکی از عوامل فرهنگی زمینه ساز گناه، مساله التقاط و تحریف قانون الهی است التقاط و تحریف عبارت از آن است که قانون الهی را تغییر داده و دستکاری کنند مقداری از قوانین بشری در داخل آن کرده و معجونی از قانون بشری درست کنند (که سر از بدعت و دین سازی بیرون می آورد) و آن را به عنوان قانون خدا معرفی نمایند.

 امیرمؤمنان علی علیه السلام در گفتاری می فرماید:

 «اگر باطل کاملاً از حق جدا می شد بر جویندگان حقیقت پوشیده نمی ماند و اگر حق از باطل، خالص و جدا می شد زبان دشمنان (از بدگویی به حق) قطع می گردید.

 «ولکن یؤخذ من هذا ضعث و من هذا ضعث فیمزجان! فهنالک یستولی الشیطان علی اولیائه».

 ولی قسمتی از حق و قسمتی از باطل را می گیرند و به هم می آمیزند اینجاست که شیطان بر دوستان خود چیره می شود.»⁽²⁾

 حفظ قانون و گناه بدعت

 در اسلام، حفظ حریم قانون بسیار مورد توجه و تاکید قرار گرفته و از قانون شکنی و التقاط و بدعت گذاری که تجاوز از حریم قانون است شدیداً نهی و منع شده است تا آنجا که بدعت گذار در اسلام محکوم به اعدام است و تفاوتی ندارد که چیزی بر قانون اسلام بیفزاید و یا چیزی را بکاهد، حلالی را حرام کند یا به عکس.

 یکی از نکات لطیف و جالبی که در قرآن و روایات اسلامی در راستای حفظ حریم قانون دیده می شود داستان حضرت ایوب علیه السلام می باشد که به انواع مصایب گرفتار شد و در برابر همه

فشارها و رنج صبر و استقامت کرد. در یک مورد نسبت به همسرش ناراحت شد. (گویا همسرش به دنبال انجام کاری رفت و دیر به خانه بازگشت و ایوب که از بیماری رنج می برد سخت ناراحت گردید) و چنین سوگند یاد کرد که هرگاه قدرت پیدا کند

یکصد ضربه یا کمتر به او بزند و او را تنبیه کند اما بعد از بهبودی می خواست به پاس وفاداری ها و خدماتش او را ببخشد ولی مساله سوگند و نام خدا و حریم قانون الهی در میان بود؛

 خداوند به او فرمود:

 «و خُذ بِیَدک ضِغثَاً فَاضرِب بِه وَ لا تَحنَث انّا وَجَدناه صابراً نِعمَ العَبدُ انّه اَوّاب»

 «(به او گفتیم) بسته ای گندم (یا مانند آن) را برگیر و به او (همسرت) بزن و سوگند خود را مشکن. ما او را شکیبا یافتیم. چه بنده خوبی که بسیار بازگشت کننده به سوی خدا است.»

 همسر ایوب زن باوفا و مهربانی بود. درست است که در موردی خطا کرد و طبق سوگندِ ایوب علیه السلام می بایست کیفر گردد ولی استحقاق عفو و بخشش را نیز داشت.

 گرچه زدن یک دسته ساقه گندم یا چوب های خوشه خرما مصداق واقعی سوگند ایوب نبود ولی حفظ حریم قانون الهی و عدم اشاعه قانون شکنی باعث شد که او این کار را انجام دهد و ایوب علیه السلام به دستور خدا در عین عفو، ظاهر قانون را نیز حفظ کرد.⁽¹⁾

 نظیر این معنی در اجرای حدود اسلامی در مورد خطا کاران بیمار نیز آمده است.

 در چند روایت ذکر شده که شخص بیماری زنا کرده بود و می بایست حد صد ضربه شلاق بر او جاری گردد رسول خدا صلی الله علیه وآله دستور داد خوشه خرمایی که دارای صد شاخه بود آوردند و با آن یک ضربه به آن بیمار زد و همان را در اجرای حد کافی دانست.⁽²⁾

 البته ناگفته نماند این گونه امور در موارد استثنایی و خاصی است و گرنه در موارد دیگر که استحقاق نباشد هرگز مجاز نیست.

 آری حتی در موارد استثنایی باید حریم قانون را در ظاهر حفظ کرد تا موضوع قانون شکنی در جامعه راه نیابد.

 در مورد «بدعت» که یک گناه بسیار بزرگ و یک نوع تجاوز به حریم قانون می باشد به چند روایت زیر توجه کنید:

 1- امیرمؤمنان علیه السلام در ضمن گفتاری فرمودند:

 «و ان شر الناس عند اللّه امام جائر ضَلَّ و ضُلَّ به فاَمات سُنَّة مَأخوذَة و اَحیا بِدعَة مَترُوکة»⁽³⁾

 «بدترین مردم نزد خداوند رهبر ستمگری است که خود گمراه است و مردم بوسیله او گمراه می شوند سنت های پذیرفته شده را از بین می برد و بدعت های متروک را زنده می کند.»

 2- رسول اکرم علیه السلام می فرماید:

 «اذا ظهرت البدع فی امتی فلیظهر العالم علمه فمن لم یفعل فعلیه لعنةالله»⁽⁴⁾

 «هرگاه بدعت ها در میان امتم آشکار شد، بر عالم (دین) است که علمش را آشکار کند (و بر ضد بدعت گذارها افشاگری نماید) و اگر چنین نکرد پس لعنت خدا بر او باد.»

 3- و نیز آن حضرت صلی الله علیه وآله فرمود:

 «کل بدعة ضلالة و کل ضلالة سبیلها الی النار»⁽⁵⁾

 «هر بدعتی گمراهی است وراه هر گمراهی به سوی آتش دوزخ است.»

 4- امیرمؤمنان علی علیه السلام می فرماید:

 «من مشی الی صاحب بدعة فوقره فقد سعی فی هدم الاسلام»⁽⁶⁾

 «کسی که برای دیدار بدعت گذار به سوی او برود و او را احترام کند در حقیقت برای ویران کردن اسلام اقدام نموده است.»

 حکم اعدام بدعت گذار

 فارس بن حاتم از دروغگویان و غُلات مشهور و بدعت گذاران بود و مردم را به مذهب فاسد خود دعوت می کرد، امام هادی علیه السلام به اباجنید دستور داد تا فارس را اعدام کند و امام حسن عسکری علیه السلام خون او را هدر دانست و بهشت را برای قاتل او ضامن گردید. سرانجام اباجنید آن بدعت گذار را کشت.⁽¹⁾

 4-1- گفتار و کتب ضالّه

 یکی از زمینه های فرهنگی گناه و انحراف کتب گمراه کننده و یا وسایل تبلیغاتی گمراه کننده می باشد. و لذا در اسلام خواندن «کتب ضالّه» و یا گوش دادن به سخنان گمراه کننده حرام است.

 توضیح اینکه: همانگونه که جسم انسان ها از نظر قدرت و توان مختلف است، مثلاً بعضی قدرت تحمل دویست کیلو بار را دارند و بعضی حتی قدرت تحمل پنج کیلو بار را ندارند، فکر انسان ها نیز تفاوت دارد. بعضی توان حل یک مساله ساده ی ریاضی را ندارند و بعضی همچون کامپیوتر نیرومند، مشکل ترین مسایل ریاضی را در چند لحظه حل می کنند.

 مطالعه ی کتاب های گمراه کننده برای دانشمندان که توان فکری و قدرت تحقیق و بررسی دارند، اشکال ندارد چرا که آنها با مطالعه و تحقیق، حق و باطل را از همدیگر تشخیص می دهند.

 ولی مطالعه آن کتاب ها و یا شنیدن گفتار گمراه کننده برای افرادی که فکر ناتوان و دانش اندک دارند، مسموم کننده و خطرناک است.

 چنانکه در تاریخ دیده می شود دشمنان با انتشار کتب گمراه کننده مردم را از راه حق باز داشته و به سوی باطل می کشانند به عنوان نمونه:

 وقتی که اسلام ظهور کرد دانشمندان یهود موقعیت خود را در خطر دیدند، لذا اوصافی را که درباره ی پیامبر اسلام صلی الله علیه وآله در تورات آمده بود تغییر دادند و صفاتی ضد آن را در تورات نوشتند تا عوام یهود به سوی اسلام جذب نشوند. قرآن در سرزنش آنان می فرماید:

 «فَوَیلٌ لِلذّینَ یَکتُبُون الکِتابَ بِاَیدیهِم ثمّ یَقولونَ هذا من عنداللَّه لِیَشتروا بِه ثَمَناً قَلیلاً فَویل لَهم ممّا کَتَبت اَیدیهم و وَیل لَهم ممّا یَکسِبون»⁽²⁾

 «وای بر آنها که مطالبی با دست خود می نویسند سپس آن را به خدا نسبت می دهند تا به بهای کمی آن را بفروشند. وای بر آنها از آنچه با دست خود نوشتند و وای بر آنها از آنچه از این راه به دست آوردند.»

 نظیر این مطلب در آیه 6 سوره لقمان آمده که در تفسیر آن می خوانیم: تاجر مشرکی که به فارس آمده بود، داستان های رستم و اسفندیار را فرا گرفت و به حجاز بازگشت و گفت: اگر محمد صلی الله علیه وآله داستان عاد و ثمود می گوید، من هم داستان رستم و اسفندیار می گویم که آیه مذکور در سرزنش او نازل شد.

 امام جواد علیه السلام می فرماید:

 «مَن اَصغی الی ناِطق فَقد عَبَده فَاِن کان النّاطِق عَنِ اللَّه فقَد عَبدَ اللَّه وَ اِن کاَن النّاطقُ یَنطِق عَن لِسانِ اِبلیسَ فَقَد عَبَد الاِبلیس»⁽³⁾

 «کسی که به (گفتار) گوینده ای گوش فرا دهد او را بندگی کرده است بنابراین اگر گوینده از خدا و دستورات او سخن می گوید شنونده ی او خدا را عبادت کرده و اگر از شیطان سخن می گوید شنونده ی او شیطان را عبادت نموده است.

 5-1- تلقین و تقلید

 در مسایل تربیتی و فرهنگی یکی از عوامل زمینه ساز، تلقین و تقلید است که اگر شایسته و بر اساس صحیح باشند زمینه ساز کارهای نیک می گردند و گرنه زمینه ساز گناه می شوند؛

 تلقین

 در قرآن بعضی از عناوین تکرار شده که این تکرار علاوه بر فواید دیگر یکنوع تلقین وزمینه ی سوق دادن بشر به سوی این عناوین می باشد مانند:

 واژه «اللّه» و «اله» که 2807 بار در قرآن تکرار شده است.

 یا جمله: «ان الله علی کل شیی قدیر» «خداوند بر هر چیز تواناست.»

 واینکه خدا «قدیر» (توانا) است چهل و پنج بار در قرآن آمده است.

 در سوره «الرحمن» که در مکه نازل شده و 78 آیه دارد، 31 بار «فَبِایّ آلآء رَبّکُما تُکذِّبان» «پس کدامین نعمت های پروردگارتان را تکذیب می کنید؟» تکرار شده است.

 در سوره «مرسلات» این آیه 10 بار تکرار شده است:

 «ویل یَومَئذٍ لَلمُکذِّبین» «وای در آن روز (قیامت) بر تکذیب کنندگان»

 این جمله در آیه 11 «طور» و آیه 10 «مطففین» نیز آمده است.

 در سوره ی «قمر» 4 بار «و لَقَد یَسّرنا لِلذّکْر فَهل مِن مُذّکر»

 «ما قرآن را برای یادآوری آسان کردیم آیا کسی هست که متذکر شود؟» تکرار شده است.

 این تکرارها بیشتر جنبه ی تلقینی دارد تا گوش جان ما، این امور را مکرر در مکرر بشنود و این مطالب در اعماق جان، نقش ببندد.

 رسول اکرم صلی الله علیه وآله فرمودند:

 «به دروغگو راه دروغ را تلقین نکنید چنانکه فرزندان یعقوب نمی دانستند که گرگ انسان را نیز می خورد تا اینکه پدرشان آن را به آنان تلقین نمود.»⁽¹⁾

 تقلید

 در راستای زمینه های فرهنگی گناه، یکی از موضوعات زمینه ساز، «تقلید کورکورانه» است.

 تقلید دارای اقسامی است: 1- تقلید عالم از عالم 2- تقلید عالم از جاهل 3- تقلید جاهل از جاهل 4- تقلید جاهل از عالم.

 در میان این اقسام تنها نوع چهارم صحیح است و نوع اول نیز گاهی صحیح و گاهی ناصحیح است.

 اما تقلید جاهل از جاهل و یا تقلید عالم از جاهل، تقلید کورکورانه است و گاهی زمینه ساز بسیاری از مفاسد و جنایات می شود.

 تقلید کورکورانه یعنی عدم استقلال، وابستگی ذلّت بار به دیگران و به دنبال آن مدپرستی و هرزه گرایی و زندگی پوچ و طفیلی.

 در قرآن می خوانیم: هنگامی که رسولان خدا مردم را به توحید و ترک بت پرستی دعوت می کردند بت پرستان در پاسخ می گفتند:

 «ان انتم الاّ بشر مثلنا تریدون ان تصدّونا عمّا کان یعبد آباؤنا»⁽²⁾

 «شما انسان هایی مانند ما هستید و می خواهید ما را از آنچه پدرانمان می پرستیدند باز دارید.»

 تقلید کورکورانه از نیاکان یک منطق سستی است که مشرکان در برابر پیامبران اقامه می کردند و همین منطق بی اساس نمی گذاشت که از گناهان و انحرافات عقیدتی و اخلاقی خود دست بکشند؛ قرآن می فرماید:

 «و اذا قیل لهم اتَّبِعوا ما اَنزل اللّه قالوا بل نَتّبِع ما اَلفَینا علیه آباؤنا»⁽³⁾

 «و هنگامی که به مشرکان گفته می شد از آنچه خدا نازل کرده است پیروی کنید، در پاسخ می گویند: بلکه ما از آنچه پدران خود رابر آن یافتیم پیروی می نماییم.»

 6-1- شخصیت گرایی

 یکی دیگر از زمینه های فرهنگی گناه، شخصیت گرایی است. روشن است که انسان در زندگی نیاز به الگو دارد و الگو باید یک انسان کامل باشد تا به پیروی از آن بتوان به اهداف عالی انسانی نایل گردید.

 همیشه وجود الگوها و سرمشق های بزرگ در زندگی انسان وسیله مؤثری برای تربیت آنها بوده است و انسان طبعاً الگوگرا است و در تمام ابعاد زندگی می خواهد، شخصی را الگوی خود سازد و به دنبال او حرکت کند، ولی اگر فرهنگ صحیحی در جامعه نباشد، الگوهای کاذب، جایگزین الگوهای صحیح شده، و در این رهگذر ضربات سنگینی بر انسانیت وارد می گردد.

 در قرآن با تعبیر «اسوة حسنة» که به معنی تاسّی و پیروی نیک است از الگوی صحیح یاد شده و این تعبیر سه بار در قرآن آمده است.⁽¹⁾و در این سه مورد پیامبر اسلام صلی الله علیه وآله و ابرهیم خلیل علیه السلام به عنوان اسوه ی حسنه معرفی شده اند.

 باید کاملاً توجه داشت که الگوهای کاذب و شخصیت های مصنوعی و تراشیده، یکی از بلاهای بزرگ و زمینه های فساد و گناه است و باید در این راستا با کمال دقت و احتیاط گام برداشت.

 7-1- کتمان حق

 کتمان حق، کتمان علم و کتمان هرگونه ارزشی، یکی دیگر از عوامل فرهنگی زمینه ساز گناه است که موجب انحراف و برچیده شدن حق و ارزش ها در جامعه می شود، لذا قرآن شدیداً از آن نهی کرده است:

 «و لا تَلْبسُوا الْحقّ بِالباطِل و تَکتُموا الْحقّ و اَنتُم تَعلَمون»⁽²⁾

 «وحق را با باطل نیامیزید وحقایق را با اینکه می دانید، کتمان نکنید.»

 و در آیه 159 همین سوره، کتمان کنندگانِ حق مشمول لعن خدا و لعنت کنندگان قرارگرفته اند.

 رسول اکرم صلی الله علیه وآله فرمودند:

 «من سُئل عن علم یعلمه فکتم لجم یوم القیامة بلجام من نار»⁽³⁾«هر گاه از دانایی چیزی سؤال شود ولی او با اینکه جواب پرسش را می داند کتمان کند، در قیامت افساری از آتش بر دهان او زده شود.»

20- زمینه های خانوادگی گناه

گناه شناسی » زمینه های خانوادگی گناه

 یکی دیگر از زمینه ها که نقش بسزایی برای سوق دادن انسان به سوی گناه دارد زمینه های بد خانوادگی است چنانکه زمینه های نیک خانوادگی اثر بسیار خوبی در اجتناب از گناه خواهد داشت.

 در آغاز به این اشعار توجه کنید:

 خشت اول چون نهد معمار کج

 تا ثریا می رود دیوار کج

 و حافظ می گوید:

 گوهر پاک بباید که شود قابل فیض

 ورنه هر سنگ و گلی لؤلؤ و مرجان نشود

 آیین اسلام که یک آیین جامع و سازنده است برای اینکه زمینه های خانوادگی بر اساس درست پی ریزی شود و در نتیجه ثمرات آن نیز درست و سالم باشد از همان آغاز دستورهایی داده که اگر بطور دقیق رعایت شود قطعاً نتایج درخشانی خواهد داشت از جمله:

 1- قانون وراثت.

 2- ازدواج.

 3- تربیت فرزند.

 4- تغذیه.

 1-2- قانون وراثت

 امروز بر همگان روشن است و از نظر علمی و دینی از مسلمات است که همانگونه که فرزندان در شئون جسمی از پدر و مادر ارث می برند در امور معنوی و حالات روحی نیز ارث می برند.

 مثلا پدر و مادری که شجاع، پاکدامن، با اراده و متدین هستند، نقش بسیار در انتقال این صفات به فرزندان خود دارند.

 و به عکس اگر ترسو، ناپاک، سست اراده و بی بندوبار باشند، مسلماً زمینه ساز این صفات در فرزندان خود خواهند شد، برای توضیح بیشتر به ذکر یک آیه و چند روایت می پردازیم:

 1- در قرآن می خوانیم که حضرت نوح علیه السلام در مورد قوم گنهکار خود چنین نفرین کرد:

 «پروردگارا! احدی از آنان را روی زمین زنده مگذار، چرا که اگر آنها را زنده بگذاری، بندگانت را گمراه می کنند و جز نسلی فاجر و کافر بوجود نمی آورند.»⁽¹⁾

 این آیه اشاره به قانون وراثت می کند که پدر و مادر ناپاک موجب ایجاد فرزند ناپاک خواهند شد.

 2- در زیارت مطلقه امام حسین علیه السلام وبعضی از زیارت های دیگر خطاب به امامان علیهم السلام می خوانیم:

 «أشهد أنّک کنتَ نوراً فی الأصلاب الشّامِخة و الأرحام المطهّرة لم تُنَجّسکَ الجاهلیّة بِاَنجاسها و لم تُلبسک من مُدْلَهمّات ثیابها»

 «گواهی می دهم که تو نوری بودی در پشت های بلند مرتبه و در رحم های پاک، دوران جاهلیت بوسلیه پلیدی هایش تو را آلوده نساخت و تیره گی های جامه هایش را بر تن تو نکرد.»

 این عبارت معروف در زیارتنامه ها، اشاره به طهارت و پاکی پدران و مادران امامان معصوم علیهم السلام دارد که آنها از هر نظر پاک بودند و قداست و پاکی را به ارث برده اند.

 3- رسول اکرم صلی الله علیه وآله می فرمایند:

 «الشقی شقی فی بطن امه، و السعید سعید فی بطن امه»⁽²⁾

 «انسان تیره بخت در رحم مادرش تیره بخت است و انسان سعادتمند در رحم مادرش سعادتمند است.»

 یعنی انسان زمینه های سعادت و شقاوت را از والدین به ارث می برد.

 انتخاب همسر شجاع

 پس از شهادت فاطمه ی زهرا علیها السلام امیرمؤمنان علی علیه السلام تصمیم گرفت ازواج کند، برادرش عقیل در نسب شناسی معروف بود، خانواده ها و قبایل را خوب می شناخت، علی علیه السلام موضوع تصمیم ازدواج خود را با عقیل در میان گذاشت و به او فرمود: می خواهم بانویی را برای من پیدا کنی و از او خواستگاری نمایی که از خاندان شجاع و شیردل باشد.

 عقیل عرض کرد: چنین زن را برای چه می خواهی؟

 علی علیه السلام فرمود: برای اینکه دارای فرزند شجاع و دلیر گردد.

 عقیل گفت: چنین زنی در میان قبیله بنی کلاب وجود دارد و او فاطمه (ام البنین) دختر حزام بن خالدبن ربیعه است.

 عقیل از ام البنین خواستگاری کرد و حضرت علی علیه السلام با او ازدواج نمود و از او فرزندان رشید و قهرمانی بوجود آمدند که در کربلا به شهادت رسیدند، یکی از آنها حضرت عباس، قمر

بنی هاشم علیه السلام می باشد. این فرزندان، شجاعت و.... را از دو جانب (پدر و مادر) به ارث برده اند.⁽¹⁾

 5 - امیرمؤمنان علی علیه السلام در عهدنامه ی خود به مالک اشتر بخصوص به افرادی که از «بیوتات صالحه» (از خانواده های صالح و پاک) برخاسته اند، تکیه کرده و در یک مورد می فرماید:

 «ثم الصق بذوی المروئات و الاحساب و اهل البیوتات الصالحة»

 «سپس روابط خود را با افراد با شخصیت و اصیل و از خاندان های صالح بر قرار ساز.»

 و در مورد دیگر می فرماید:

 «و توخ منهم اهل التجربة و الحیاء من اهل البیوتات الصالحة و القدم فی الاسلام»⁽²⁾

 «در میان کارگزارانت آنها را که با تجربه تر و پاکتر از خاندان صالح و پیشگامتر در اسلام هستند بر گزین.»

 از این کلام استفاده می شود که در کارهای کلیدی باید افرادی را که از خاندان های پاک می باشند، برگزید.

 6- و نیز امیرمؤمنان علی علیه السلام فرمودند:

 «حسن الاخلاق برهان کرم الاعراق» ⁽³⁾

 «خوش خویی ها نشانه نیکی رگ ها است.»

 منظور از «نیکی رگ ها» همان پاکی خانوادگی است که فرزند از پدر و مادر به ارث می برد.

 خاطره

 در جنگ جمل که در سال 36 هجری در بصره بین سپاه علی علیه السلام و سپاه عایشه و طلحه و زبیر واقع شد، علی علیه السلام در یک نقطه از جبهه به فرزندش محمد حنفیه فرمود: حمله کن، و از آنجا که لشکر بصره در برابر محمد حنفیه تیراندازی می کردند، محمد حنفیه منتظر ماند که تیراندازی دشمن تمام شود، آن وقت حمله کند.

 بار دیگر علی علیه السلام به او فرمود: حمله کن!

 او حمله کرد، ولی بین تیرها و نیزه ها توقف نمود و از پیشروی باز ایستاد. امام علی علیه السلام به نزد او آمد:

 «فضربه بقائم سیفه و قال ادرکک عرق من امک»⁽⁴⁾

 «با راستای شمشیرش به او زد و فرمود: رگی (ارثی) از مادرت به سراغ تو آمده است.»

 نشانه های فرزند نامشروع

 امام صادق علیه السلام فرمود:

 «فرزند نا مشروع چند نشانه دارد:

 1- ما خاندان پیامبر صلی الله علیه وآله را دشمن دارد. 2- به کار حرامی که از آن به وجود آمده (یعنی زنا) تمایل و اشتیاق دارد. 3- دین را سبک می شمرد. 4- در بر خورد با مردم خشن و بد اخلاق است.»⁽⁵⁾

 آری شخصی که بر اساس غیر قانونی پی ریزی شده در چنین فردی زمینه برای کارهای غیر قانونی و گناه بسیار است.

 نتیجه اینکه: قانون وراثت از اصول مسلم اسلامی و علمی است که اگر بر اساس نادرست و ناسالم باشد، یکی از مهمترین زمینه های گناه و گرایش به گناه را در انسان به وجود می آورد.

 2-2- ازدواج

 ازدواج و تشکیل خانواده یکی از اصول و ضرورت های اجتماعی است که در دین اسلام سفارش بسیار به آن شده است.

 و نیز در اسلام سفارش مؤکد شده که در انتخاب همسر اموری را رعایت کنند. همسر خوب زمینه ساز خوبی برای فرزندان نیک است و به عکس از زن آلوده توقع داشتن فرزند نیک نیست و باید

دانست که یکی از زمینه های انحراف و گناه زنان ناصالح هستند. که چنین زمینه ها را برای فرزندان خود پی ریزی می کنند در این راستا به این روایات توجه کنید:

 1- پیامبر صلی الله علیه وآله در اجتماعی برای مردم چنین فرمودند:

 «ایّها النّاس ایّاکم و خضراء الدّمن، قیل یا رسول الله و ما خضراء الدّمن؟ قال: المراة الحسناء فی منبت السوء»⁽¹⁾

 «ای مردم! از سبزی هایی که از زمینه های کثیف می روید، دوری کنید. شخصی پرسید، آن سبزی هاچیست؟ فرمود: زن زیبایی که از خاندان بد به وجود می آید.»

 2- شخصی به حضور رسول خدا صلی الله علیه وآله آمد و در مورد ازدواج به مشورت پرداخت، رسول خدا صلی الله علیه وآله به او فرمود:

 «أنکح و علیک بذات الدین»⁽²⁾

 «ازدواج کن، و بر تو باد که با بانوی متدین، ازدواج کنی.»

 3- امیرمؤمنان علی علیه السلام فرمودند:

 «ایاکم و تزویج الحمقاء فان صحبتها بلاء، و ولدها ضیاع» «از ازدواج با زن کم عقل بپرهیزید، زیرا مصاحبت با او بلا است و فرزند او (در مسیر) تباهی است.»⁽³⁾

 4- امام صادق علیه السلام می فرماید:

 «من زوج کریمته من شارب خمر قطع رحمها»⁽⁴⁾

 «کسی که دخترش را به ازدواج شرابخوار در آورد، پیوند خویشاوندی خود را با دخترش قطع کرده است.»

 5- امام صادق علیه السلام می فرماید:

 «طوبی لمن کانت امه عفیفة»⁽⁵⁾

 «خوشا به سعادت کسی که مادرش پاکدامن و عفیف باشد.»

 3-2- تربیت فرزند

 یکی از دستور العمل های مهم اسلام، تربیت فرزند بر اساس برنامه های صحیح است و به عکس عدم تربیت و یا تربیت ناصحیح یکی از زمینه های پیدایش انحراف و گناه در فرزند می باشد. در اسلام به این امر مهم بسیار توجه و سفارش شده است.

 همانگونه که اگر باغبانی نهالی در زمین بکارد لازم است در تربیت آن بکوشد و عوامل پرورش آن را فراهم کند و از هرگونه عوامل آسیب رسان جلوگیری نماید، تا آن نهال، درختی پرثمر گردد، پدر و مادر نیز باید در تربیت فرزند کوشا باشند که کوتاهی در این راستا مساوی با سقوط فرزند و انحراف و نابسامانی او خواهد شد.

 برای زن بعد از ازدواج هیچ چیزی مانند شوهرداری و خانه داری و فرزندداری نیست، اگر او این سه مسئولیت بزرگ را براساس صحیح انجام دهد همه ی مشکلات در زندگی مشترک خانوادگی رفع می شود و دارای یک زندگی سالم و خوشبخت خواهد شد.

 اگر این سه موضوع درست انجام گیرد، نخستین گام و بزرگترین گام برای تعلیم و تربیت فرزند برداشته شده است.

 شوهر نیز باید تا آخرین توان خود زن را برای انجام این سه وظیفه مهم کمک کند.

 در تربیت فرزند گرچه پدر و مادر هر دو مسئولند ولی سنگینی این کار معمولاً بر دوش مادر است، زیرا او بیشتر به بچه نزدیک است و با او سر و کار دارد. چنانکه در ناموس خلقت نیز، هنگامی که نطفه ی مرد در رحم زن قرار گرفت، به روشنی نقش بسیار زن در مراحل تکوین و تربیت فرزند، دیده می شود.

 به هر حال پدر و مادر در تربیت فرزند نقش بسیار دارند تا آنجا که رسول اکرم صلی الله علیه وآله فرمودند:

 «کلّ مُولُود یُولَد علی الفِطرَة حتّی لِیَکونَ اَبَواهما اللَّذان یُهَوِّدانِه و یُنَصِّرانه» ⁽¹⁾

 «هر نوزادی بر فطرت اسلام و دین دور از شرک، متولد می شود، و رنگ هایی همچون یهودیت و نصرانیت انحرافی از طریق پدر و مادر در او تحمیل و القاء می گردد.»

 نیز آن حضرت فرمودند:

 «رحم الله عبداً اعان ولده علی بره بالاحسان الیه، و التّألّف له و تعلیمه و تأدیبه»⁽²⁾

 «خداوند رحمت کند بنده ای را که فرزندش را بر نیکی و سعادتش یاری کند به او احسان نماید و با او انس و الفت بگیرد و به آموزش و پرورش او بپردازد.»

 باز فرمودند:

 «رحم الله والدین اعانا ولدهما علی برهما» ⁽³⁾

 «خداوند پدر و مادری را رحمت کند که فرزند خود را در راه سعادتش یاری می نمایند.»

 امیرمؤمنان علی علیه السلام می فرماید:

 «حق الولد علی الوالد ان یحسن اسمه ویحسن ادبه ویعلمه القرآن»⁽⁴⁾

 «حق فرزند بر پدر این است که پدر برای او نام نیک انتخاب کند و تربیت او را به نیکی انجام دهد و قرآن رابه او بیاموزد.»

 گرم نگه داشتن کانون خانواده

 در روش تربیت صحیح هیچ چیزی مانند محبت و گرم نگهداشتن کانون خانواده اثر بخش نیست، پدر و مادر باید محیط خانه را که فرزندانشان در آن محیط پرورش می یابند، کاملاً سالم نگهدارند. خشت اول اصلاح و تربیت صحیح فرزند، به اصلاح محیط خانه است.

 محبت زن و شوهر به همدیگر اساس سالم سازی محیط خانه است.

 رسول اکرم صلی الله علیه وآله می فرماید:

 «خیرکم خیرکم لاهله و أنا خیرکم لاهلی»⁽⁵⁾

 «بهترین شما کسی است که نسبت به خانواده اش رفتار نیک کند و من چنین هستم.»

 در کتاب بحار الانوار⁽⁶⁾روایات بسیاری آمده که در آنها سفارش به محبت شوهر به همسرش شده است.

 امام صادق علیه السلام می فرماید:

 «دوستان ما کسانی هستند که به همسرانشان بیشتر محبت می کنند.»⁽⁷⁾

 و نیز فرمودند:

 «از اخلاق پیامبران این است که به همسرانشان محبت می کنند.»⁽⁸⁾

 مردی به حضور رسول خدا صلی الله علیه وآله آمد و گفت:

 «ما قَبَّلتُ صَبیّاً قطّ»، «من هرگز کودکی را نبوسیده ام!»

 وقتی او رفت پیامبر صلی الله علیه وآله فرمودند:

 «هذا رجلٌ عندی انّه من اهل النّار»

 «این مردی است که در نزد من از اهل دوزخ می باشد.»

 یونس بن رباط می گوید: امام صادق علیه السلام به نقل از پیامبرصلی الله علیه وآله فرمودند:

 «رَحِم اللّه من اَعانه ولده علی بِرّه»

 «خدا رحمت کند کسی را که فرزندش را به نیکیش، یاری کند.»

 به امام عرض کردم: چگونه او را به نیکیش یاری کند؟

 در پاسخ فرمود:

 «یقبل میسوره و یتجاوز عن معسوره و لایرهقه و لا یحرق به»⁽⁹⁾

 «آنچه در حد توان اوست از او بپذیرد و آنچه را برایش سخت است از او بگذرد و به او ظلم و تحمیل نکند و نسبت جهل و ابلهی به او ندهد.»

 به این ترتیب نتیجه می گیریم که تربیت فرزند بر اساس صحیح زمینه ساز ارزش ها در وجود اوست و بر عکس عدم تربیت او زمینه ی انحراف و گناه را در او به وجود می آورد.

 تحقیر زمینه ساز گناه

 از راه های مهم تربیت و هدایت، شخصیت دادن به افراد مخصوصاً به کودکان است، بنابراین یکی از اموری که در مساله تربیت فرزند قطعاً باید مورد توجه قرار گیرد، مساله تحقیر و ایجاد خودکم بینی است.

 پدر و مادر و مربیان، باید به کودک احترام بگذارند و غرور او را سرکوب ننمایند و به عبارت دیگر، از هر موضوعی که عقده حقارت و خودکم بینی در کودک ایجاد می کند دوری نمایند و در بزرگسالان نیز مساله چنین است باید احترام کافی به مردم گذارد تا احساس کمبود و حقارت ننمایند و گرنه سر از عقده ی حقارت بیرون آورده و منشا انحرافات و گناهان خواهد شد. امام هادی علیه السلام می فرماید:

 «من هانت علیه نفسه فلا تامن شره»⁽¹⁾

 «کسی که شخصیتی برای خود قایل نیست از شر او بر حذر باش.»

 امیر المؤمنین علیه السلام می فرماید:

 «من کَرُمَت علیه نفسه لم یُهِینها بالمعصیة»⁽²⁾

 «کسی که نفس خویش را گرامی می دارد با گناه خوارش نمی سازد.»

 رسول اکرم صلی الله علیه وآله فرمودند:

 «لا یَکذِبُ الکاذب الاّ من مِهانَةِ نَفسِه»⁽³⁾

 «دروغگو دروغ نمی گوید مگر به خاطر خواری نفس خود.»

 نتیجه اینکه نباید انسان کسی را تحقیر کند و خوار بشمرد چرا که موجب عقده ی حقارت شده و این عقده زمینه ساز گناه خواهد بود.

 پیامبر صلی الله علیه وآله و امامان علیهم السلام در تربیت کودک هرگز شخصیت کودک را نمی شکستند بلکه با احترام خاصی شخصیت او را بارور می نمودند؛

 رسول خدا صلی الله علیه وآله می فرماید:

 «اکرموا اولادکم و احسنوا ادبهم یغفرلکم»⁽⁴⁾

 «به فرزندان خود احترام بگذارید و تربیت آنها را به نیکویی انجام دهید که خداوند گناهانتان را می بخشد.»

 در اسلام سفارش شده بین فرزندانتان تبعیض قایل نشوید، مساوات در امور را بین آنها حفظ کنید. نیکو با آنان سخن بگویید. نام بد روی آنها نگذارید و با القاب زشت یاد نکنید و....

 یک حادثه عجیب

 امام صادق علیه السلام فرمودند:

 رسول خدا صلی الله علیه وآله نماز ظهر را با مردم به جماعت خواند ولی بر خلاف معمول، دو رکعت آخر نماز را با شتاب تمام کرد. بعد از نماز مردم از آنحضرت پرسیدند آیا حادثه ای رخ داد که شما نماز را اینگونه (با شتاب) تمام کردید؟

 فرمود: «أما سَمعتم صُراخ الصّبی»

 «آیا شما صدای گریه کودک را نشنیدید؟»⁽⁵⁾

 توجه کامل به حفظ عفت فرزندان

 یکی از وظایف مهم پدر و مادر توجه عمیق و جدی به حفظ عفت و پاکدامنی کودکان است. در این خصوص پیامبر صلی الله علیه وآله می فرماید:

 «ایّاکم وأن یجامع الرجل امرأته والصبی فی المهد ینظر الیهما»⁽⁶⁾

 «مبادا در حالی که کودکی در گهواره به شما می نگرد آمیزش کنید.»

 و در آیه 58 سوره نور چنین می خوانیم:

 «... و الّذینَ لم یَبلغوا الحُلم مِنکم ثَلاث مرّات مِن قَبل صلوة الفَجر و حین تَضَعون ثِیابکم من الظّهیرَة و من بعد صلوة العشاء ثلاث عَوراتٍ لکم»

 «و کودکانتان که به حد بلوغ نرسیده اند در سه وقت از شما اجازه بگیرند، قبل از نماز فجر و در نیمروز هنگامی که لباس های (معمولی) خود را بیرون می آورید و بعد از نماز عشا این سه وقت خصوصی برای شما است.»

 و در آیه 59 سوره نور در مورد فرزندان بالغ چنین می فرماید:

 «و إذا بَلَغ الأطفال مِنکم الحُلُم فَلیَستأذنوا کما أستأذن الّذین من قبلهم»

 «و هنگامی که اطفال شما به سن بلوغ برسند، باید (در همه وقت برای ورود به اطاق والدین) اجازه بگیرند، همانگونه که اشخاصی که پیش از آنها بودند اجازه می گرفتند.»

 این دستور متوجه اولیای اطفال است و آنها موظفند که این احکام را به کودکان خود اعم از دختر و پسر بیاموزند که فرزند نابالغ در سه وقت موظف به اجازه گرفتن می باشد و کودکان بالغ وظیفه دارند در همه حال به هنگام ورود به اطاق خصوصی پدر و مادر اجازه بگیرند.

 آری! در اجرای این دستورات به هیچ وجه مسامحه کاری صحیح نیست و گاه می شود که سهل انگاری پدر و مادر و برخورد کودکان با منظره هایی که نمی بایست آن را ببینند، سرچشمه ی انحراف اخلاقی و گاه بیماری های روانی، و آلودگی جنسی شده است.

 4-2- تغذیه

 از نظر علم و دین مسلم است که علاوه بر اینکه غذا در جسم انسان اثر می گذارد و موجب حفظ و تقویت آن می گردد در روح انسان نیز اثر می گذارد. همانگونه که غذای سمّی جسم انسان را مسموم می کند، غذای حرام روح انسان را آلوده می نماید.

 در آیه 3 سوره ی مائده می خوانیم:

 «حُرّمتْ عَلیکُم الْمَیتَة والدّم ولَحْم الخِنزیر وَما اُهِلَّ لِغَیر اللَّه به..»

 «گوشت مردار و خون و گوشت خوک و حیوان هایی که به غیر نام خدا ذبح شوند و... بر شما حرام است.»

 غذایی که اسلام حرام کرده بدون علت و حکمت نیست.

 مثلاً یکی از غذاهای حرام در اسلام گوشت خوک است. گوشت خوک در دنیا رواج دارد، بسیاری از مردم غیر مسلمان از آن استفاده می کنند و آن را به عنوان غذای مطبوع می خورند.

 گاهی بعضی از غرب زدگان می گویند: چرا گوشت خوک حرام است؟ این گوشت که ضرر ندارد، و اگر گوشت خوک انگل زاست و تولید کرم تریشین و...می کند، تکنیک و پیشرفت علوم، این آثار را از بین می برد، بنابراین وقتی گوشت خوک زیان جسمی نداشت پس چرا حرام باشد؟

 پاسخ سؤال بسیار روشن است، افرادی که این سؤال را مطرح می کنند یک طرف قضیه را می بینند، فرضاً گوشت خوک ضرر جسمی نداشته باشد، ولی ضررهای روحی آن را نمی توان انکار کرد.

 خوک یک حیوان بی بند و بار و کثیف و تنفرآور است، حیوانی که خوی این چنین دارد در گوشت او نیز چنین زمینه ای وجود دارد و انسانی که گوشت خوک می خورد خوی بی بند و باری و پلیدی و شهوترانی را از خوک به سوی خود منتقل می نماید، و در این هیچ شکی نیست.

 قرآن یهودیان تیره دل و کارشکن را به «أکّالون لِلسُّحت»⁽¹⁾«بسیار حرام خوار»، یاد کرده است. و این تعبیر هشدار عمیقی است برای آنان که غذای حرام می خورند که چنین کسانی همچون یهودیان شکم پرست کارشکنی کرده و همواره سد راه دین هستند و خلاف قانون را روش معمول خود می دانند.

 زیان های جسمی، اجتماعی، سیاسی و اقتصادی حرام خواری بر کسی پوشیده نیست، و یکی از بزرگترین خطراتی است که انسان را از نظر فردی و اجتماعی به نابودی و سقوط تهدید می کند.

 در قرآن می خوانیم:

 «و لا تَاکُلوا امْوالکم بَینَکم بِالباطِل و تُدلوا بها الی الحُکّام لِتَاکُلوا فَریقاً من أموالِ النّاس بِالاِثم و أنتم تعلمون»⁽¹⁾

 «و اموال یکدیگر را به باطل (و نا حق) در میان خود نخورید، و برای خوردن قسمتی از مال مردم بر اساس گناه، (قسمتی از) آن را به قاضیان ندهید، در حالی که می دانید.»

 رسول اکرم صلی الله علیه وآله می فرماید:

 «لَعن اللّه الرّاشی والمُرتشی والسّاعی بینهما»⁽²⁾

 «خداوند لعنت کند، گیرنده رشوه و دهنده رشوه را و همچنین آنکس را که واسطه میان آن دو است.»

 امام صادق علیه السلام فرمودند:

 «السُّحت أنواعٌ کثیرة»

 «مال حرام دارای انواع بسیار است.»

 و مزد زن زناکار و پول شراب را از انواع سحت شمرده، آنگاه فرمود:

 «فامّا الرُّشا فی الحُکم فَهو الکُفر باللّه العَظیم»⁽³⁾

 «اما رشوه گرفتن برای قضاوت کفر به خدای بزرگ است.»

 در قرآن می خوانیم:

 «إنّ الّذینَ یَأکلونَ اَموال الیَتامی ظُلماً انّما یَأکلون فی بُطونِهم ناراً و سَیصلون سَعیراً»⁽⁴⁾

 «کسانی که اموال یتیمان را از روی ظلم و ستم می خورند، همانا آتش می خورند و بزودی در آتش سوزان می سوزند.»

 غذای حرام در روایات

 در اینجا به عنوان نمونه به ذکر چند روایت در مورد غذای حرام می پردازیم:

 1- امام باقر علیه السلام می فرماید:

 «ما من عبادة افضل من عفة البطن و الفرج»⁽⁵⁾

 «هیچ عبادتی بهتر از نگهداشتن شکم از مال حرام و پاکدامنی نیست.»

 2- امام سجاد علیه السلام می فرماید:

 «حق بطنک ان لاتجعله وعاء للحرام» ⁽⁶⁾

 «حق شکم تو آن است که آن را ظرف حرام قرار ندهی.»

 3- و نیز فرمودند:

 «ما من شی احبُّ الی اللّه بَعد مَعرفته من عفّة البَطن و الفرج»⁽⁷⁾

 «هیچ چیزی بعد از شناخت خدا در پیشگاه او بهتر از کنترل شکم و شهوت (از حرام) نیست.»

 4- رسول اکرم صلی الله علیه وآله فرمودند: سه امر است که در مورد آن بعد از خودم نسبت به امتم می ترسم؛

 «الضلالة بعد المعرفة ومضلات الفتن وشهوة البطن والفرج»⁽⁸⁾

 «گمراهی بعد از شناخت و گمراهی های آشوب ها و شهوت (خواست ناصحیح) شکم و زیرشکم.»

 5- امام باقر علیه السلام فرمودند:

 «الذنوب کلها شدیدة و اشدها ما نبت علیه اللحم و الدم»

 «همه گناهان سنگین و بزرگ هستند، و سنگیترین آنها گناهی است که گوشت و خون بر اثر آن بروید.»⁽⁹⁾

 و نیز آن حضرت فرمودند:

 «ان الرجل اذا اصاب مالاً من حرام لم یقبل منه حج و لا عمرة و لا صلة رحم»⁽¹⁾

 «هرگاه شخصی مال حرام را کسب کند، حج و عمره و صله رحم او پذیرفته (درگاه حق) نمی شود.»

 6- در روایت آمده: حضرت موسی علیه السلام شخصی را دید که سخت گریه و التماس می کند و دست هایش را به سوی آسمان بلند کرده و با کمال خشوع و تضرع دعا می نماید.

 از جانب خدا به موسی علیه السلام وحی شد:

 اگر او هر چه بخود بپیچد دعایش به استجابت نمی رسد.

 «لأنّ فی بَطنه حراماً و علی ظهره حراماً و فی بیته حراماً»⁽²⁾

 «زیرا در شکم او حرام وجود دارد و همچنین در پشت و خانه او حرام قرار دارد.»

 شخصی به محضر رسول خدا صلی الله علیه وآله آمد و عرض کرد: دوست دارم دعایم به استجابت برسد.

 رسول اکرم علیه السلام فرمودند:

 «طَهّر مأکلک و لاتدخل بَطنک الحرام»

 «غذای خود را پاک کن و غذای حرام را وارد شکم خود نکن.»

 و «من أحبّ أن یستجابَ دعائه فلیَطب مَطعَمه و مَکسبه»

 «کسی که دوست دارد دعایش به استجابت برسد، باید غذای خود و راه کسب و درآمد خود را پاک سازد.»⁽³⁾

 نظیر این روایت از امام صادق علیه السلام نیز نقل شده است.⁽⁴⁾

 و نیز روایت شده که ترک یک لقمه حرام در پیشگاه خدا از دو هزار رکعت نماز مستحبی بهتر است و رد کردن یک دانک (یک ششم درهم) مال حرام به صاحبش بهتر از هفتاد حج مقبول است.⁽⁵⁾

 شیخ بهائی در بیان اثر شوم غذای حرام می گوید:

 لقمه نانی که باشد شبهه ناک

در حریم کعبه ابراهیم پاک

 گر بدست خود نشاندی تخم او

ور به گاو خویش کردی شخم او

 ورمه ی نو در حصارش داس کرد

ور به سنگ کعبه اش دستاس کرد

 ور به آب زمزمش کردی عجین

مریم آیین پیکری از حور عین

 ور بخواندی بر خمیرش بی عدد

فاتحه یا قل هو الله احد

 ور بدی از شاخ طوبی آتشش

جبرئیل روح الامین هیزم کشش

 ور تنور نوح بندد مریمش

ور دم عیسی بود آتش دمش

 ور تو بر خوانی هزاران بسمله

بر سر آن لقمه ی پر ولوله

 عاقبت خاصیتش ظاهر شود

نفس از آن لقمه تو را قاهر شود

 در ره طاعت تو را بی جان کند

خانه ی دین تو را ویران کند

 درد دینت هست گر ای مرد راه

چاره خود کن که دینت شد تباه

 شیر مادر، اولین غذای انسان

 قبلاً گفتیم مادر نقش بسیار زیادی در سرنوشت و تربیت فرزند دارد، چرا که پیوند او با فرزند از نظر آفرینش بسیار زیادتر و نزدیکتر از پیوند پدر به فرزند می باشد.

 دانشمندان می گویند: حتی فکر مادر در فرزندش آن هنگام که در رحم او است و یا آن هنگام که شیر به او می دهد اثر دارد.

 اگر مادر از آن هنگام که فرزندش به صورت جنین در رحمش می باشد و هنگام شیر دادن او، قوانین اسلام را بخصوص در مورد تغذیه حلال کاملاً رعایت کند، قطعاً می تواند فرزند صالح و پاک و سالمی به جامعه تحویل دهد.

 و اگر در روایات می خوانیم سعادتمند در رحم مادرش سعادتمند شده و بدبخت در رحم مادرش بدبخت شده. بیانگر همین مطلب است که مادر نقش بسیار مهمی در چگونگی ساختار فرزندش دارد.

 برای توضیح بیشتر به این روایات توجه کنید:

 1- رسول اکرم صلی الله علیه وآله می فرماید:

 «لا تَستَرضِعوا الحَمقاء فاِنّ اللَّبَن یَعدی و إنّ الغُلام یَنزَع الی اللّبن»

 «زن ابله و کم عقل را برای شیر دادن فرزندتان انتخاب نکنید زیرا (طبع) شیر انتقال می یابد و خوی فرزند شبیه (باطن) شیر می گردد.»

 2- امام باقر علیه السلام به نقل از رسول خدا صلی الله علیه وآله می فرماید:

 «زن ابله را شیر دهنده ی فرزند خود قرار ندهید.

 «فاِنّ اللَبن یَغلب الطباع»

 چرا که شیر بر طبع ها چیره می گردد.»

 و در روایت دیگر آمده که فرمود:

 «فانّ الولد یَشُبُّ علیه»⁽¹⁾

 «زیرا فرزند بر اساس آن شیر جوان می گردد.»

 3- از امام کاظم علیه السلام سؤال شد: آیا زنی که فرزندی از راه زنا آورده است روا است که بچه ای را به او بدهند تا به آن بچه شیر بدهد؟

 در پاسخ فرمودند:

 «لا یصلح و لا لبن ابنتها التّی ولدت من الزّنا»⁽²⁾

 «صلاح نیست که بچه ای از شیر او بخورد و همچنین صلاح نیست از شیر دختر او که از زنا به وجود آمده بخورد.»

 4- محمدبن مروان می گوید: امام باقر علیه السلام به من فرمود:

 «استرضع لولدک بلبن الحسان وایّاک والقباح فان اللبن قد یعدی»⁽³⁾

 «در مورد شیر دهنده فرزندت مراقب باش که زنان زیبا به او شیر بدهند و بپرهیز از انتخاب دایه های زشت روی⁽⁴⁾زیرا شیر گاهی اثر می گذارد و صفات زن شیرده را به طفل شیرخوار سرایت می دهد.»

 و در چند روایت نهی شده از اینکه زنان شرابخوار به فرزندی شیر بدهند و با تاکید دستور داده شده که زنان هنگام شیر دادن رعایت نظافت و بهداشت و پاکیزگی را بنمایند و فرزند خود را به دایه هایی که رعایت نظافت را نمی کنند ندهند.⁽⁵⁾

 5- امیرمؤمنان علی علیه السلام می فرماید:

 «تَخَیّروا للرِّضاعِ کما تَتخیّرونَ للنّکاحِ فانّ الرّضاعَ یُغیّر الطّباع»⁽⁶⁾

 «انتخاب کنید زنان شیرده را برای شیر دادن چنانکه برای ازدواج انتخاب می کنید، زیرا شیر دادن طبیعت شیرخوار را تغییر می دهد.»

 داستان شیر نخوردن پیامبرانی مانند موسی علیه السلام و محمّد صلی الله علیه وآله در دوران کودکی از سینه ی زن های مختلف و شیر خوردن موسی علیه السلام از سینه ی مادرش و شیر خوردن رسول خدا صلی الله علیه وآله از سینه حلیمه سعدیه که زن پاکدامن و نیک سیرتی بود بیانگر آنست که باید در انتخاب دایه و شیر که غذای نخستین است مراقب بود تا از کانال پاک و نیک باشد.

 در مورد شیر خوردن موسی علیه السلام در قرآن می خوانیم:

 «و حَرّمنا عَلیه المَراضِع مِن قَبل»⁽¹⁾

 «ما همه زنان شیرده را از قبل بر موسی حرام کردیم.»

21- زمینه های اقتصادی گناه

گناه شناسی » زمینه های اقتصادی گناه

 گاهی امور اقتصادی زمینه ی گناه می شود که این زمینه ها بر دو گونه اند:

 1- سرمایه و ثروت.

 2- فقر و تهیدستی.

 گاهی انسان از بی پولی طغیان می کند، و گاهی بر اثر ثروت زیاد و بادآورده طغیان می نماید.

 آیات و روایات در این باره بسیار است، که چند نمونه ذکر خواهد شد ولی در آغاز باید توجه داشت سخن ما این است که سرمایه و ثروت گاهی زمینه ساز فساد و گناه می شود، نه اینکه دلیل فساد و گناه باشد آنگونه که کمونیست ها می گویند. و فرق است بین زمینه و علت، به عبارت روشنتر، سرمایه علت گناه نیست بلکه در مواردی انسان را متمایل و مشتاق گناه می کند. (چنانکه شرح خواهیم داد).

 در قرآن می خوانیم:

 «إنّ الاِنسانَ لِیَطغی أنْ راه استَغنی»⁽²⁾

 «و همانا انسان طغیان می کند، بخاطر اینکه خود را بی نیاز می بیند.»

 این آیه نمی گوید که داشتن پول و ثروت علت و عامل فساد است بلکه می گوید اگر انسان خودش را بی نیاز و پولدار ببیند یاغی می شود. ولی اگر این دید و بینش را نداشته باشد سرمایه علت فساد نخواهد شد.

 سؤال: آیا سرمایه، عامل فساد است؟

 پاسخ: در دو صورت سرمایه عامل فساد است، یکی اگر دید انسان این باشد که سرمایه از من است، و دیگر آنکه معتقد باشد که در تحصیل و مصرف سرمایه هرگونه بخواهد آزاد است.

 ولی آیات و روایات اسلامی مالک اصلی را خدا و سرمایه را از آنِ او و روزی خداوند به ما می داند.

 در قرآن هفت بار آمده: «رزقناکم» «ما به شما روزی دادیم» و سیزده بار آمده: «رزقناهم» «ما به آنها روزی دادیم» و پنج بار آمده: «یرزقکم» «خداوند به شما روزی می دهد».

 و در مورد تحصیل و مصرف سرمایه نیز حد و مرزی قرار داده مانند اینکه از راه ربا، دروغ، رشوه و ظلم نباشد.

 سرمایه همچون چاقو می ماند، که در دست چاقوکش، مایه فساد است، ولی در دست دکتر وسیله درمان است.

 مثال دیگر: سرما زمینه ی سرماخوردگی می شود ولی علت آن نیست زیرا در زمستان فقط کسانی که مراقبت نکنند سرما می خورند وانسان می تواند با حفظ و مراقبت در زمستان سرما نخورد و انسانی هم هست که بر اثر بی انصباطی در تابستان سرما می خورد. بنابراین سرما زمینه ی بیماری است نه علت آن. سرمایه هم مثل سرماست، زمینه ی طغیان است نه علت آن.⁽³⁾

 سرمایه در دست فرعون و قارون عامل فساد است. ولی در دست حضرت سلیمان علیه السلام و حضرت داود علیه السلام مایه برکت و آبادانی و جبران کمبودهای اقتصادی و اجتماعی است.

 دو نمونه از ثروتمندان در قرآن

 در قرآن دو نمونه از صاحبان ثروت و مکنت مطرح شده؛ یکی حضرت سلیمان علیه السلام و دیگری قارون که یکی سرمایه و ثروت را از آنِ خدا می دانست و آن را وسیله وصول به رضوان خدا قرار داد و دیگری سرمایه را از آنِ خود می دانست و آن را وسیله عیاشی و زرق و برق دنیا قرار داد.

 بینش حضرت سلیمان علیه السلام در مورد سرمایه و مکنت این است:

 «هذا من فضل ربی لیبلونی ءاشکر ام اکفر»⁽¹⁾

 «این از فضل پروردگار من است، تا مرا آزمایش کند که آیا شکر او را بجا می آورم یا کفران می کنم.»⁽²⁾

 حضرت سلیمان هر چه دارد آن را به خدا نسبت می دهد و خود را فقیر درگاه او می داند.

 ولی سرمایه دار دیگر بنام قارون که ثروت های زیادی انباشته وقتی حضرت موسی علیه السلام طبق فرمان خدا از او مطالبه زکات اموالش را می کند، او با کمال غرور می گوید:

 «إنّما اُوتُیتُه علی عِلمٍ عندی»⁽³⁾

 «این ثروت را در سایه دانشی که دارم بدست آورده ام.»

 یعنی مدیریت من باعث شده، بنابراین سرمایه از خود من است و هیچکس حقی در آن ندارد. خداوند بر او غضب کرد و فرمود:

 «فخسفنا به و بداره الارض فما کان له من فئة ینصرونه من دون الله و ما کان من المنتصرین»⁽⁴⁾

 «پس ما او و خانه اش را در زمین فرو بردیم و او گروهی نداشت تا او را در برابر عذاب الهی یاری کنند، و خود نیز نمی توانست خویشتن را یاری دهد.»

 مترف در قرآن

 در قرآن کلمه «مترف» در شکل های مختلف آن هشت بار آمده است. مترف از ماده ی ترفه (بر وزن لقمه) به معنی فزونی نعمت است که صاحبش را غافل و مغرور و مست کند، به گونه ای که طغیان نماید.

 به عنوان مثال در آیه 34 سبأ می خوانیم:

 «وما اَرسَلنا فی قَریةٍ من نذیر الاّ قالَ مُترفُوها انّا بِما اُرسلتم به کافرون»

 «ما در هیچ شهر و دیاری پیامبر انذار کننده ای نفرستادیم مگر اینکه مترفین (مست شدگان از ناز و نعمت) گفتند: ما به آنچه شما فرستاده شده اید کافر هستیم.»

 در قرآن این گونه ثروت که موجب مستی و غرور شود و زمینه ساز گناهان گردد زشت شمرده شده و صاحبان این گونه سرمایه ها شدیداً مورد هشدار و اخطار خداوند قرار گرفته اند چنانکه می خوانیم:

 «و کم اهلکنا من قریة بطرت معیشتها فتلک مساکنهم لم تسکن من بعدهم الا قلیلاً»⁽⁵⁾

 «و چه بسیار از (مردم) شهرها و آبادی هایی را به هلاکت رساندیم که زندگی را با سرمستی و غرور گذرانده بودند، این خانه های آنها است که (ویران شده) و بعد از آنها جز اندکی کسی در آن سکونت نکرد.»

 و در آیه نخست سوره ی تکاثر می خوانیم:

 «الهاکُم التّکاثُر»

 «تفاخر و فزون طلبی شما را سرگرم و غافل ساخت.»

 رسول اکرم صلی الله علیه وآله فرمودند:

 «التکاثر فی الاموال جمعها من غیر حقها و منعها من حقها و شدها فی الاوعیة»⁽¹⁾

 «تکاثر در اموال انباشتن ثروت های نامشروع و خودداری از ادای حق آن و اندوختن در خزانه ها و صندوق ها است.»

 رابطه ی فقر و تهیدستی با گناه

 قبلاً گفتیم گاهی فقر و تهیدستی زمینه ساز گناه می شود. در روایات اسلامی گاهی از فقر تمجید شده و گاهی مذمت شده است، آن فقری که مذمت شده فقر اقتصادی است، فقری که از استعمار و استثمار سرمایه داران چپاولگر و اوضاع نابسامان اقتصادی دامنگیر انسان ها می شود و مولود هرج و مرج اقتصادی و یا محصول تنبلی و سستی است.

 همین فقر و ناداری بسیاری را به سوی گناه و انحراف مانند: اعتیاد، دزدی و جنایات دیگر کشانده است، چنانکه در مثل ها آمده: آدم گرسنه ایمان ندارد.

 بنابراین یکی از زمینه های اقتصادی گناه فقر است که برای سالم سازی محیط لازم است بطور جدی و اساسی با فقر و ناداری مبارزه کرد.

 برای تکمیل این موضوع در اینجا به ذکر چند سخن از امیرمؤمنان علیه السلام می پردازیم:

 آن حضرت می فرماید:

 «الفقر الموت الاکبر»⁽²⁾

 «فقر مرگ بزرگ است.»

 و به فرزندش محمد حنفیّه فرمود:

 «فرزندم از فقر بر تو می ترسم از آن به خدا پناه ببر، چرا که فقر دین انسان را ناقص و عقل و فکر او را مضطرب و مردم را نسبت به او و او را نسبت به مردم بدبین می سازد.»⁽³⁾

 و نیز فرمودند:

 «القبر خیر من الفقر»⁽⁴⁾

 «قبر بهتر از فقر و تهیدستی است.»

 امتیازات و خطوط کلی اقتصاد اسلامی

 اساس اقتصاد اسلام بر این پایه نهاده شده که در جامعه اسلامی نباید اسراف و اتراف باشد چنانکه نباید فقر و تهیدستی باشد. توجه به این دو اصل بسیاری از مشکلات اقتصادی را حل می کند، اقتصاد اسلامی، امتیازات و خطوط کلی دارد که اگر بر اساس صحیح اجرا گردد، دیگر ما هیچگونه مشکل اقتصادی و گناهان معلول آن را نخواهیم داشت. این خطوط عبارتند از:

 1- مال و ثروت از نظر اسلام، امانت است.

 2- همه مردم بطور مساوی حق بهره گیری از طبیعت (آب و باد و دریا و جنگل و کوه و دشت) را دارند. البته آن کس که طبق موازین سبقت گرفت حق تقدم با او است.

 3- کار تنها کار بازویی نیست بلکه شامل کار فکری، بیانی، قلمی و... نیز می شود.

 4- کار در اسلام عبادت و مقدس می باشد.

 5- در اسلام بر خلاف مکتب های دیگر هم حقوق فردی محترم است و هم حقوق جامعه.

 6- هدف از کار در اسلام هدف مقدسی است و کسب و درآمد باید بر این پایه تنظیم گردد.

 7- در اسلام از کسب مال به عزّت تعبیر شده و تعبیر امامان «برو به دنبال عزت خود.»⁽⁵⁾یعنی برو بدنبال کار و کسب.

 و عزیز بودن یعنی نفوذ ناپذیر بودن. پس فقر عامل نفوذ بیگانگان است ولی ثروت مشروع عامل نفوذ ناپذیری می باشد.