مشخصات کتاب

سرشناسه : قائدان اصغر، ۱۳۴۳ -

عنوان و نام پدیدآور : تاریخ و آثار اسلامی مکه مکرمه و مدینه منوره اصغر قائدان [برای حوزه نمایندگی ولی فقیه در امور حج و زیارت .

وضعیت ویراست : ویراست ۲.

مشخصات نشر : تهران: مشعر ۱۳۸۵.

مشخصات ظاهری : ۳۵۴ص.، [۶۱]ص. تصویر: مصور (بخشی رنگی)، نقشه جدول.

شابک : ۱۸۰۰۰ ریال 964-6293-40-9 : ؛ ۲۲۰۰۰ ریال چاپ هشتم 978-964-540-068-0 : ؛ ۲۵۰۰۰ریال چاپ نهم 978-964-6293-40-3 :

وضعیت فهرست نویسی : فاپا

یادداشت : چاپ هفتم.

یادداشت : چاپ هشتم: ۱۳۸۶ (فیپا).

یادداشت : چاپ نهم: زمستان ۱۳۸۶.

یادداشت : کتابنامه ص [۳۲۳] - ۳۳۴؛ همچنین به صورت زیرنویس.

یادداشت : نمایه.

مندرجات : بخش اول. ص. ۴۱ - ۱۶۶. تاریخ و آثار اسلامی مکه مکرمه.-- بخش دوم. ص. ۱۷۱ - ۳۲۰. تاریخ و آثار اسلامی مدینه منوره.

موضوع : زیارتگاههای اسلامی -- عربستان سعودی -- مکه -- تاریخ

موضوع : زیارتگاههای اسلامی -- عربستان سعودی -- مدینه -- تاریخ

موضوع : مسجدها -- عربستان سعودی -- مکه -- تاریخ

موضوع : مسجدها -- عربستان سعودی -- مدینه -- تاریخ

موضوع : مکه -- آثار تاریخی

موضوع : مدینه -- آثار تاریخی

شناسه افزوده : حوزه نمایندگی ولی فقیه در امور حج و زیارت

رده بندی کنگره : DS۲۱۱/ق ۲ت ۲ ۱۳۸۵

رده بندی دیویی : ۹۵۳/۸

شماره کتابشناسی ملی : م۸۵-۴۲۳۴۸

اشاره

زیبایی حج

«مراتب معنوی حج، که سرمایه حیات جاودانه است و انسان را به افق توحید و تنزیه نزدیک می نماید، حاصل نخواهد شد مگر آن که دستورات عبادی حج به طور صحیح و شایسته، مو به مو عمل شود.»

حضرت امام خمینی قدس سره

حج، نمایشی با شکوه از اوج رهایی انسان موحّد از همه چیز جز او و عرصه پیکاری فرا راه توسن نفس و جلوه بی مانندی از عشق، ایثار، آگاهی و مسؤولیت در گستره حیات فردی و اجتماعی است. پس حج تبلور تمام عیار حقایق و ارزش های مکتب اسلام است.

مؤمنان گرچه با این عبادت الهی آشنایی دیرینه دارند و هر سال با حضوری شورانگیز از سراسر عالم، زنگار دل با زمزم زلال توحید می زدایند و با حضرت دوست تجدید میثاق می کنند و گرچه میراث ادب و فرهنگ ما، مشحون از آموزه های حیاتبخش حجّ است، امّا هنوز ابعاد بی شماری از این فریضه مهمّ، ناشناخته و مهجور مانده است.

پیروزی انقلاب اسلامی در ایران، در پرتو اندیشه های تابناک امام خمینی- رضوان اللَّه تعالی علیه- حج را نیز همچون دیگر معارف و احکام اسلامی، در جایگاه واقعی خویش نشاند و سیمای راستین و محتوای غنی آن را نمایاند. امّا هنوز راهی دراز در پیش است تا

فلسفه، ابعاد، آثار و برکات آن شناخته و شناسانده شود و مؤمن حج گزار با آگاهی و شعور دینی، بر آن مواقف و مشاعر، که محلّ هبوط ملائکة اللَّه و وقوف انبیا و اولیا است، گام بگذارد.

در راستای تحقّق این هدف بزرگ، بعثه مقام معظّم رهبری با الهام از اندیشه های والا و ماندگار امام راحل رحمه الله، احیاگر حجّ ابراهیمی و با بهره گیری از رهنمودهای ارزشمند رهبر عزیز انقلاب اسلامی، حضرت آیةاللَّه خامنه ای- مدّظلّه العالی- با تأسیس معاونت آموزش و پژوهش، تلاش می کند فصل جدیدی فرا راه اندیشمندان مسلمان و علاقمندان به فرهنگ حج و زائران و راهیان حرمین شریفین بگشاید. از این رو، در عرصه پژوهش، تألیف و ترجمه، آثار گوناگون در باره حقایق و معارف حج، آشنایی با اماکن مقدس، تاریخ و سرگذشت شخصیت های بزرگ اسلام، بررسی رویدادها و عرضه خاطرات و به ویژه آموزش مسائل و آداب حج، تلاش هایی را آغاز کرده است.

آنچه اکنون پیش روی خواننده قرار دارد، برگ سبزی است از این دفتر.

بی گمان راهنمایی و همراهی اندیشوران، از نارسایی ها خواهد کاست و در این راه معاونت آموزش و پژوهش بعثه مقام معظّم رهبری، از همکاری همه علاقمندان استقبال کرده، دست آنان را به گرمی می فشارد.

ومن اللَّه التوفیق و علیه التکلان

معاونت آموزش و پژوهش

بعثه مقام معظم رهبری

بسم اللَّه الرحمن الرحیم

مقدمه چاپ اوّل

إِنَّ أَوَّلَ بَیْتٍ وُضِعَ لِلنَّاسِ لَلَّذِی بِبَکَّةَ مُبارَکاً وَ هُدیً لِلْعالَمِینَ (آل عمران: 96)

سپاس خدای- عزّ و جلّ- را که بر نگارنده منت نهاد و رهنمونش شد تا در باره تاریخ و آثار اسلامیِ امّ القری و حرم امن الهی (مکه) و حرم رسولش (مدینه) دست به تألیف و نگارش زند؛ «مکه» ای که زمانی مهبط جبرئیل امین علیه السلام و منزلگاه وحی سرمدی بود و «مدینه» که موطن و مدفن خیرالبشر و ذریه پاک او است؛ همان جا که دین خدا در آن «کامل» و ختم رسولانش به او «لاحق» گردید و خداوند تبارک و تعالی بهترین مکان روی زمین؛ یعنی خانه خود و قطعه ای از باغ بهشت یعنی «روضة النبی» را در آن قرار داد و هزارها سال، افضل مساجد عالم یعنی «مسجد الحرام» و کعبه آن همواره محل عبادت و تهجّد انبیا، اوصیا و پرستش خدای یکتا بود و پس از اسلام، مسجد النبیِ آن، صدها سال مکان عبادت مسلمانان و موحّدان بوده و خواهد بود.

مکّه، سرزمین وحی و مدینه شهر رسول خاتم، دل میلیون ها آرزومند و عاشق دلباخته را از اقصی نقاط عالم به خود متوجه می سازد و همه ساله، امت اسلامی را برگرد شمع وجود خود حیاتی دوباره می بخشد. جای جای این سرزمین بو و نشانی از پیامبرخدا صلی الله علیه و آله، ائمه اطهار و صحابه راستین و جلیل القدر او دارد. مکه زادگاه پیامبر صلی الله علیه و آله و

مدینه هجرت گاه او، کوله باری هزار و چهارصد ساله از وقایع تلخ و شیرین، زجرها و شکنجه ها، ایثارها و شهادت ها را پس از بعثت نبوی و هجرت محمّدی به دوش می کشد.

در حقیقت هر گوشه از این خاک مقدس، خاطره ای دلنشین، آثاری گویا و شواهدی زنده از حضور بهترین مخلوق عالم داشته و یادآور خاطره جانفشانی ها و تلاش های آن حضرت و صحابه گرامی او در راه اعتلای اسلام است.

اکنون ضروری است برای پاسداری از اصالت و هویّت تمدّن و فرهنگ اسلامی خود، آثار مقدس این سرزمین را بیابیم، بشناسیم و بشناسانیم و سرانجام در کتیبه قلب و اوراق دل، همچون لوحی محفوظ ثبت کنیم.

روند تخریب بسیاری از این آثار و اماکن اسلامی، که طی سال های اخیر رو به گسترش است، نگارنده را بر آن داشت تا برای حفظ و شناسایی این پیشینه تاریخی، به پژوهش و بررسی کامل و مستندی دست زند، باشد تا ان شاءاللَّه مورد عنایت و توجه محققان، پژوهشگران و علاقمندان به تاریخ اسلام و زائران بیت اللَّه الحرام قرار گیرد.

پژوهش حاضر، که بر اساس مستندترین و اصیل ترین منابع تاریخی قرون اولیه اسلامی و پژوهش های متأخر و جدید تهیه شده، سیر تاریخی آثار و اماکن مقدس مکّه و مدینه را از آغاز تا کنون در دو بخش مورد بررسی قرار می دهد.

از آنجا که بسیاری از این اماکن- متأسفانه- بر اثر حوادث طبیعی و یا اهداف مغرضانه، دستخوش تخریب و ویرانی گردیده؛ لذا فصل هایی را هم به شناسایی دقیق آن ها اختصاص داده ایم.

در پایان، شایسته است از اهتمام معاونت محترم آموزش و پژوهش بعثه مقام معظم رهبری و دیگر کسانی که در تهیه، چاپ و نشر این اثر سهیم بوده اند، قدردانی کرده، از خداوند متعال توفیق روز افزون آنان را درخواست نمایم.

والسلام علیکم ورحمة اللَّه وبرکاته

اصغر قائدان

5/ 9/ 1372

مقدمه چاپ هفتم

زمینه

مقدمه چاپ هفتم

فِیهِ آیاتٌ بَیِّناتٌ مَقامُ إِبْراهِیمَ وَ مَنْ دَخَلَهُ کانَ آمِناً وَ لِلَّهِ عَلَی النَّاسِ حِجُّ الْبَیْتِ مَنِ اسْتَطاعَ إِلَیْهِ سَبِیلًا .... (آل عمران: 97)

با عنایت و الطاف حضرت ربوبی، پس از گذشت یک دهه از چاپ نخست این کتاب، اکنون متن جدیدی پیش روی شما است که حاصل چندین سفر و ماه ها تلاش و کوشش است. از آنجا که روند تغییرات و تحوّلات آثار تاریخیِ دو سرزمین مقدّسِ مکّه و مدینه بسیار وسیع، سریع و پرشتاب است، ارائه هرگونه اطلاعات، پس از چندی مستلزم بازنگری و تجدید نظر خواهد بود. در مدّت نسبتاً طولانی که از نخستین چاپ این کتاب می گذرد، متأسفانه بسیاری از آثار تاریخی دستخوش تخریب و ویرانی و بسیاری نیز خوشبختانه احیا و بازسازی شده اند و سیر مراحل توسعه مسجدالحرام و مسجدالنبی، که از آن هنگام آغاز گشته بود، اکنون به پایان رسیده است. از این رو، با تشویق ها و مساعدت های معاونت محترم آموزش و پژوهش بعثه مقام معظّم رهبری جناب حجةالاسلام والمسلمین آقای سیدعلی قاضی عسکر، که خود از محقّقان فاضل و اندیشمند هستند، بحمداللَّه تألیف حاضر با اطلاعات و آمار و ارقام جدید به محضر

فرهیختگان و دانشوران تقدیم می گردد؛ امید است خوانندگان عزیز و زائران بیت اللَّه الحرام، اینجانب را مشمول دعای خیر خویش قرار دهند و هرگونه نقص و کاستی در این اثر را به دیده اغماض بر این کمترین فروگذارند یا منّت نهند و حقیر را از الطاف و عنایات روشنگرانه و عالمانه خود بهره مند سازند.

در پایان لازم است از معاونت محترم آموزش وپژوهش بعثه مقام معظم رهبری، که مقدمات چاپ مجدّد این اثر را فراهم ساختند تشکّر کنم و از ویراستار محترم جناب آقای ورسه ای و نیز آقای امامی که متن را به دقّت نمونه خوانی کرده اند و سید صلاح موسوی و همکارانشان در مرکز تحقیقات حج، که صفحه آرایی اثر را برعهده داشتند و سایر عزیزان در نشر مشعر، سپاسگزاری و از خداوند سلامتی آنان را درخواست کنم.

وعلی اللَّه التوکّل

اصغر قائدان

7/ 7/ 1384

زمینه

موقعیّت جغرافیایی و تاریخی شبه جزیره عربستان

اشاره

شبه جزیره عربستان، در نیمکره شمالی، نیمکره شرقی و منتهی الیه جنوب غربی آسیا واقع شده و از مغرب به آفریقا و از شرق و شمال شرق به آسیا متّصل است. ازاین رو، آن را «شبه جزیره» خوانده اند که از سه سو به وسیله دریا محاصره شده و تنها سمت شمال آن خشکی است. دریاهایی که این شبه جزیره را محاصره کرده اند عبارت اند از:

با این توصیف، شبه جزیره، شکلی مربع مستطیل، با اضلاع نامتساوی، به خود گرفته و مجموع مساحت آن، به بیش از 000 000 3 کیلو متر مربع می رسد. امروزه کشورهای عربستان سعودی، یمن، قطر، امارات متحده عربی، بحرین، عمّان، کویت، اردن، سوریه، لبنان و فلسطین، در مجموع، شبه جزیره را تشکیل می دهند.

جغرافی دانان در تعیین «مرز شمالی» شبه جزیره، دچار اختلاف شده اند، لیکن بر این مطلب متفق اند که خطی ممتد از ساحل دریای مدیترانه تا کناره رود فرات، مرز تقریبی آن را تشکیل می دهد. در منتهی الیه شمالی دریای سرخ، دو خلیج به نام های «عقبه» در شرق و «السویس» در غرب، شبه جزیره را به «صحرای سینا» و سپس «آفریقا»

متصل می سازد. حداکثر طول شبه جزیره 23 درجه یا 2500 کیلومتر و حداکثر عرض آن (میان دریای سرخ و خلیج فارس) هزار کیلومتر است.

جغرافی دانان عرب، شبه جزیره را به شش بخش تقسیم کرده اند:

1. تِهامَه

به قسمت غربی کوه های «سراة»، که از شمال به جنوب شبه جزیره به موازات دریای سرخ کشیده شده «تِهامه» می گویند که از دامنه آن، تا سواحل دریای سرخ را در بر می گیرد. نام دیگر آن «غَور» است. از آن رو «تِهامَه» نامیده اند که حرارت و گرمای آن زیاد و باد آن کم است ⁽¹⁾و دیگر آن که سرزمین پست و ساحلی است. جده، مکه و نیمی از مدینه را جزو تِهامه دانسته اند. ⁽²⁾

2. حِجاز

به قسمت شرقیِ کوه های سراة و حدّ فاصل میان ارتفاعات نجد و شرق تِهامه، «حجاز» گفته اند که به شمال یمن منتهی می شود. حجاز از «حَجَز» به معنای حاجِز و مانع است ⁽³⁾و چون میان تهامه و نجد فاصله و مانع ایجاد کرده است، آن را حجاز خوانده اند. ⁽⁴⁾شهر طائف و نیمی از مدینه در این بخش واقع است.

3. نَجْد

نجد، ناحیه ای است مرتفع که پس از حجاز و میان یمن، صحرای سماوه، عروض و عراق واقع شده و چون از دیگر نواحی مرتفع تر است، آن را «نجد» خوانده اند.

این قسمت از شمال به «بادیة السَّماوه» و از جنوب به «یمن» محدود است و لذا

قسمت مرکزی عربستان را تشکیل می دهد. ریاض پایتخت عربستان، در این ناحیه قرار دارد.

4. یَمَن

کشور یمن در جنوب حجاز و نجد؛ یعنی در منتهی الیه جنوب غربی شبه جزیره واقع است و از حاصل خیزترین نقاط شبه جزیره به شمار می رود. یمن از مجاورت نجد تا خلیج عدن و دریای عرب ادامه دارد و از طرف مشرق با «حَضْرَمَوتْ» و دریای عمّان همسایه است.

5. عَروض

ناحیه عروض، شامل یمامه، عمّان، بحرین و احساء است. از این رو، «عروض» نامیده اند که میان نجد، یمن و عراق فاصله ایجاد کرده است. ⁽¹⁾

6. حَضْرَمَوت و الْمَهَرَه

ناحیه وسیعی است در شرق عدن و در کناره دریا با نام حضرموت، که صحرای «احقاف» در مجاورت آن بوده است. گویند حضرت هود در این منطقه به خاک سپرده شده است. بعضی آن را منتسب به «حَضْرَمَوت بن قحطان» دانسته اند.

از این منطقه در تورات، با نام «حاضر میت»، یعنی نخستین ساکن، یاد شده است. ⁽³⁾

همچنین حضرموت و الْمَهَره را منطقه ای وسیع در کنار عمّان و عدن دانسته اند.

الْمَهَره از «مَهَرَةِ بن حیدان» گرفته شده و نیز نام قبیله ای بوده است.

بیابان ها و صحراهای شبه جزیره

اشاره

بخش بیشتری از این شبه جزیره را صحراها و کویرهای خشک و سوزان تشکیل می دهد که نه تنها قابل سکونت نیست بلکه گذر از آن نیز به راحتی امکان پذیر نمی باشد.

زمین شناسان، عربستان را دنباله صحرای بزرگ آفریقا می دانند که به وسیله رود نیل و دریای سرخ از هم جدا شده است.

صحراهای آن عبارت اند از:

1. بادیة الشّام

و آن در شمال شبه جزیره است و از حدود فلسطین تا جنوب غربی عراق ادامه دارد. حدود جنوبی آن نسبتاً آباد و دارای واحه های قابل سکونت است. ⁽¹⁾این بخش از صحرا را، که امروزه بخشی از سوریه است، «بادیة السَّماوه» نیز نام نهاده اند.

2. نَفُود

ناحیه نَفُود صحرایی است وسیع، با شنهای نرم و سرخ، که وسعت آن به هفتاد هزار کیلومتر مربع می رسد. این صحرا میان جوف، جبل شَمَّر و نجد واقع است. منطقه مذکور پر از توده های بزرگ ریگ و شن بوده و میان آن ها درّه های عمیقی است که هیچ گاه آب به اعماق آن نمی رسد.

3. الدَّهْناء

این صحرا از شمال شرقی به جنوب شرقی عربستان امتداد دارد و در شمال

حَضْرَمَوتْ، میان الرُّبْع الخالی و نَفُود واقع شده و به صحرای سرخ نیز معروف است؛ کویری است بیکران و چندان سخت و صعب العبور که پای هیچ کس به آن نرسیده و حتی صحرانشینان نیز از پیمودن آن عاجزند. ⁽¹⁾دهناء میان نجد، کویت و احساء واقع شده که از شمال غربی به سمت جنوب شرقی امتداد یافته است.

4. الرَبْعُ الخالی

کویر بسیار وسیعی است به این نام که در قسمت جنوب شرقی شبه جزیره واقع شده، و تمام منطقه جنوب و جنوب شرقی عربستان، جز سواحل عمّان را فرا گرفته است.

وسعت آن به 500000 کیلومتر مربع می رسد و از بزرگترین صحراهای شنی جهان است.

5. احقاف

به صحراهایی واقع در شمال شرقی حَضْرَمَوت در مشرق یمن و دهنای جنوبی احقاف گفته می شود. گویند حادثه تاریخی که در سوره احقاف از آن یاد شده؛ یعنی هلاکت قوم عاد، در این منطقه رخ داده است. همچنین گفته اند قبر پیامبر آنان؛ حضرت هود نیز در این مکان است. ⁽²⁾

شبه جزیره در بستر تاریخ

اشاره

شبه جزیره، از هزاره اول قبل از میلاد، به سه قسمت عمده تقسیم می شده است:

1. عربستان سعید (خوشبخت)

ابن بخش، یکی از متمدّن ترین بخش های سه گانه است که از هزاره اول قبل از میلاد دارای تمدّنی با شکوه بوده است. عربستان سعید در منتهی الیه جنوب شبه جزیره واقع

شده و دارای موقعیتی به شکل مثلث است که امروزه کشور یمن در آن واقع است. در این قسمت، دولت های مَعینیان، قَتَبان، سَبا ⁽¹⁾، حَضْرَمَوتْ، حِمْیَریان و حَبَشیان ⁽²⁾یکی پس از دیگری به حکومت رسیده اند و آخرین دولت آن مقارن ظهور اسلام، دست نشانده دولت ساسانی ایران بودند که نخستین حاکم آن وهرز دیلمی و آخرین آن بازان است. با نامه ای که پیامبر خدا صلی الله علیه و آله برای بازان نوشت، وی و ایرانیان ساکن در این منطقه، همه مسلمان شدند. آنان نقش بسزایی در دفع فتنه اسود عَنْسی- پیامبر دروغین- داشتند.

2. عربستان صخره ای

بر اساس نظر بطلمیوس، این قسمت، از شبه جزیره سینا و دامنه متصل به آن؛ یعنی از فلسطین تا اردن بوده است. از حکومت های این سرزمین می توان به نبطیان اشاره کرد که پایتخت آنان «بِطرا» یا «پترا» بوده و بعدها «پالْمیرا» یا «تَدْمُر» رونق یافت و جای آن را گرفت. چون کاخ ها و خانه های مردم این منطقه در دل کوه حفاری شده، آن را «عربستان صخره ای» نامیده اند. شایان یادآوری است، در قرن نهم قبل از میلاد، حدّ شمالی آن، تا دمشق می رسیده است. ⁽⁴⁾امروزه شهر پترا از شهرهای توریستی کشور اردن است که همه شهر با قصرها، منازل، معابد، ورزشگاه و قبور در داخل کوه حفاری شده و در قرآن کریم هم از آن یاد شده است. وَکانُوا یَنْحِتُونَ مِنَ الْجِبالِ بُیُوتاً آمِنِینَ. ⁽⁵⁾

3. عربستان صحرایی

عربستان صحرایی، بیابان های وسیع حدّ فاصل میان عراق و شام؛ یعنی همان

بادیةالشام را شامل می شده است. رودخانه فرات مرز شرقی آن و عربستان سعید مرز جنوبی آن بوده و در سمت شمال غربی و غرب، به عربستان سنگی متصل می شده است. ⁽¹⁾دولت های غساسنه و لَخَمیان در این مناطق حکومت می کردند که هنگام ظهور اسلام و انجام فتوحات در شمال شبه جزیره، منقرض و بسیاری از مردم آن به اسلام گرویدند.

عرب و اقسام آن

اشاره

اصطلاح «عرب» در اصل به معنای «بدوی» و صحرانشین بوده است؛ زیرا «عُربَه» در عبری به معنای صحرا است و عرب به معنای صحرانشین است. ⁽²⁾در کتیبه های شلمنصر سوم و دیگر کتیبه هایی که در جنوب و یا شمال شبه جزیره کشف شده، لفظ عرب به صحرانشینان یا بدویان- نه شهرنشینان- اطلاق شده است. در قرآن کریم نیز چندین بار لفظ عرب یا اعراب آمده است؛ از جمله:

... قالَتِ اْلأَعْرابُ آمَنَّا قُلْ لَمْ تُؤْمِنُوا ... ⁽³⁾اْلأَعْرابُ أَشَدُّکُفْراًوَنِفاقاً .... ⁽⁴⁾

در این جا منظور از اعراب، بادیه نشینان هستند نه مردم ساکن شهرها و این که «تَعَّرُب بعد الهجرة» منع شده؛ یعنی اعرابی شدن و صحرانشین شدن پس از هجرت و پذیرش اسلام، موجب کفر و خروج از دین است و اما در مورد آیه إِنَّا أَنزَلْنَاهُ قُرْآناً عَرَبِیّاً ... باید گفت: قرآن به لهجه عرب؛ یعنی ساکنان شهرها و به ویژه قریش نازل شده است. شایان گفتن است بعضی به سبب انتساب به «یعرب بن قحطان» آنان را عرب خوانده اند.

الف: تقسیمات نژادی عرب:

بیشتر علمای انساب، عرب را به سه قسمت تقسیم کرده اند:

1. عرب عاربه:

آنان عرب خالص اند که به سبب انتساب به یَعرب بن قحطان، «اعراب قحطانی» و به سبب سکونت در یمن «اعراب یمانی» نامیده می شوند. ⁽¹⁾عرب عاربه در مناطق جنوبی ساکن بودند و پس از خراب شدن «سد مَأرِب» به سمت شمال شبه جزیره رفتند و برخی در غَسّان، برخی دیگر در یثرب (مدینة النبی صلی الله علیه و آله) ساکن شدند. دو قبیله اوس و خزرج که به انصار معروف اند، از اعراب قحطانی و عاربه هستند.

2. عرب مُسْتَعْربه

آنان عرب ناخالص اندکه به سبب مجاور بودن بااعراب خالص و یا اختلاط و امتزاج با آنان، عرب شدند. ⁽²⁾عرب مستعربه بیشتر در مرکز شبه جزیره و حجاز زندگی می کردند و چون نسل ایشان به «عدنان»، جدّ بیستم پیامبر صلی الله علیه و آله می رسد، آنان را «اعراب عدنانی» و نیز ازآن رو که ازنسل اسماعیل علیه السلام هستند، «اعراب اسماعیلی» خوانده اند. قریش، که پیامبر صلی الله علیه و آله و بنی هاشم از میان آنان هستند و نیز ثقیف، از اعراب مستعربه می باشند.

3. عرب بائده

اینان چون از میان رفته اند، عرب «بائده» نام گرفته اند. اقوام عاد، ثَمود، طَسْمْ، جُدَیْس، امَیم، جاسِم و عَبیل از این دسته هستند. ⁽³⁾

ب- تقسیمات اجتماعی عرب

اعراب از لحاظ اجتماعی و حیات معیشتی، به دو دسته مهم تقسیم شده اند.

اهل وَبَر

این دسته به تمام اعرابی اطلاق می شود که در بیابان ها روزگار می گذرانند و حیات معیشتی آنان صحرایی است و به سرزمینی وابستگی ندارند. این گروه از اعراب، در خیمه هایی که از وَبَرْ یا پوست بافته می شود، به سر می برند. آنان همواره برای دستیابی به چراگاه های جدید و نیز تغذیه حیوانات خود، در حال جا به جایی از مکانی به مکان دیگر هستند.

بدیهی است طبیعت خشک و بیابان های سوزان و کمبود آب، مراتع و نیز زندگی سخت، از آنان عناصری جنگجو، مبارز، مقاوم، خشن و انعطاف ناپذیر ساخته است.

اهل مَدَر

مَدَری ها کسانی هستند که در شهر ساکن بوده اند. مَدَر به معنای گِل و خشت است.

چون آنان دارای خانه های ساخته شده از گِل و خشت بوده اند. بدیهی است زندگی شهرنشینی و ماندن در یک مکان، آنان را دارای زندگی و خصوصیاتی متفاوت از بادیه نشینان کرده وبه تبع آن، تا حدی ازنعمت سواد، فرهنگ و تمدّن برخوردار شده اند.

دین در شبه جزیره

اشاره

پیش از ظهور اسلام، در هر یک از اکناف و گوشه های شبه جزیره، نوعی پرستش و دین خاص رواج داشت. انواع پرستش و یا ادیان نسبتاً مطرح، از ابتدا تا مقارن ظهور اسلام عبارت بودند از:

1. پرستش ارواح و مظاهر طبیعت

در این منطقه، نمادهای طبیعت و ارواح، پرستش می شدند. ستاره پرستی، آفتاب پرستی، پرستش ماه و زهره در میان اعراب جنوبی مرسوم بوده است.

اعتقاد به روح، جن، فرشته و غول از مظاهر پرستش ارواح و اجسام در میان آنان

است. در قرآن کریم نیز به پرستش فرشتگان و ملائکه به عنوان «دختران خدا» ⁽¹⁾و نیز پرستش «جن» در میان ایشان اشاره شده است. ⁽²⁾بنابراین، تعدّد خدایان و شرک در شبه جزیره رواج کامل داشته است.

2. یهود

در مورد ورود یهود به شبه جزیره اختلافات فراوانی است و ما این مطلب را در بخش مدینه، به طور مفصل بررسی خواهیم کرد. یهودیان، بیشتر در حجاز؛ یعنی شهرهای یثرب، تیماء و خیبر و نیز در یمن زندگی می کردند. تعدادی از مردم حیره و غسّان نیز به این دین گرویده بودند. گفتنی است، یهودیان یاد شده، از آرامیان و عربان نو یهودی بوده اند، نه از نژاد اسرائیل فرزند ابراهیم علیه السلام. ⁽³⁾

3. مسیحیّت

امپراتوری روم، همواره در پی فرصت بود تا بر بخشی از مناطق شبه جزیره، که از لحاظ سوق الجیشی برای مقابله با دولت ساسانیان دارای اهمیت فراوانی بود، از طریق اقدام نظامی و یا فرهنگی تسلّط یابد و چون بسیاری از اقدامات نظامی او به نتیجه نرسید، کوشید از راه اشاعه مسیحیت، جای پایی در این مناطق باز کند. نخستین گام را امپراتور روم کنستانتین برداشت و در سال 356 میلادی هیأتی مسیحی به ریاست تئوفیلیوس به سوی جنوب شبه جزیره؛ یعنی یمن فرستاد. این هیأت کلیساهایی در عدن (سرزمین حمیریان) ساخت که معروف ترین آن ها کعبه نجران بود. مردم نجران در سال 500 میلادی به وسیله فیلمون قدّیس با مسیحیت آشنا شدند. این منطقه پس از چندی از مهمترین پایگاه های مسیحیت شد و هنگام ظهور اسلام، پیامبر صلی الله علیه و آله مسیحیان این مرکز را به مباهله دعوت کرد، ولی آنان نپذیرفته و پرداخت جزیه را پذیرا شدند.

4. زرتشتی گری

در شبه جزیره، اقلیتی پیرو دین زرتشت بوده و در میان اعراب به مجوس شهرت داشته اند. البته گفتنی است بیشتر زرتشتیان ساکن در شبه جزیره، ایرانیانی بودند که در یمن، عمّان وبحرین سکونت داشتند. همچنین گرایش هایی به مانویت نیز در بعضی اعراب قریش دیده می شده ⁽¹⁾و در مناطق حیره نیز به سبب نزدیکی به ایران زرتشتی گری رایج بوده است.

5. حنفا

تا کنون «حنیف» به عنوان دین مطرح نبوده و در گذشته کسانی را که پیرو دین ابراهیم علیه السلام بوده اند، حنیف یا حنفا خوانده اند. پایه های این اعتقاد بر یکتاپرستی و نفی شرک استوار بوده است. خداوند در قرآن کریم دین ابراهیم علیه السلام را این گونه وصف می کند: ما کانَ إِبْراهِیمُ یَهُودِیّاً وَ لا نَصْرانِیّاً وَ لکِنْ کانَ حَنِیفاً مُسْلِماً وَ ما کانَ مِنَ الْمُشْرِکِینَ. ⁽²⁾

شایسته است گفته شود که پیروان این اعتقاد در شبه جزیره بسیار اندک بوده اند.

آنان با تعقل و رأی و نظر خود، از پرستش بت ها و سایر خدایان خودداری کرده، به اعتکاف می پرداختند. برای بت ها قربانی نمی کردند و آنان را نمی پرستیدند. از عادات بد جاهلی به دور بودند و حج را همانند عصر ابراهیم علیه السلام انجام می دادند. آباء و اجداد پیامبر صلی الله علیه و آله همه بر این دین بوده اند.

6. بت پرستی

از زمان بنای کعبه به دست حضرت ابراهیم علیه السلام، آیین توحیدی و دین حنیف در مکه رواج یافت و حضرت اسماعیل علیه السلام نیز آن را تداوم بخشید. مردم آن عصر تقدس و

احترام ویژه ای نسبت به کعبه قائل بودند و هرگاه کسانی از آنان به سفر رفته و یا مهاجرت می کردند، قطعه ای از سنگ های کعبه یا حرم را همراه خود می بردند و به آن تبرّک می جستند و آن قطعه از سنگ را برای بزرگداشت کعبه نزد خود حفظ کرده و محترم می شمردند. دیری نپایید که این سنگ ها را تراشیدند و به اشکال و صور مختلف درآوردند. به این صورت، بت پرستی در شبه جزیره رواج یافت. آغاز بت پرستی را باید از زمان تسلط قبیله «خزاعه» بر مکه و تبعید «جُرهمیان» دانست. ⁽¹⁾

با تسلّط عمرو بن لُحیّ خُزاعی بر مکه، برای نخستین بار آیین بت پرستی رواج یافت. بر اساس گفته پیامبر صلی الله علیه و آله، او نخستین کسی بود که دین حضرت ابراهیم علیه السلام را تغییر داد و بت ها را به پای داشت. ⁽²⁾از این زمان، هر قبیله و یا حتی هر خانواده ای برای خود بت هایی از سنگ، که به آن «وثن» و نیز بت هایی از چوب یا طلا و نقره، که به آن «صنم» گفته اند، می ساختند. بعضی از بت ها میان چند خانواده و یا حتی چند قبیله مشترک بود.

بت «لات» ازمعروف ترین آن ها تا هنگام ظهور اسلام، به صورت سنگ چهار گوش سفید و مظهر انسان بود.

بت لات، زیر مئذنه کنونی مسجد طائف قرار داشت مسلمانان پس از خراب کردن آن، در جایش مسجدی بنا نهادند؛ ⁽³⁾آن مسجد اکنون نیز موجود است.

بت «مناة» از دیگر بت های مشهور عرب بود که قبیله اوس و خزرج در یثرب آن را می پرستیدند. هنگام ظهور اسلام نیز 360 بت در داخل کعبه و ده ها بت نیز میان صفا و مروه بود که پیامبرخدا صلی الله علیه و آله با فتح مکه (سال هشتم هجری) وارد کعبه شدند و تمام بت ها را در هم شکستند. دیری نپایید با انجام سریه هایی به نقاط مختلف، شبه جزیره را از لوث وجود هرگونه بت پرستی و مظاهر شرک پیراستند. به رغم ترویج آیین بت پرستی، کما کان بعضی از آداب و رسوم دین حنیف؛ یعنی بزرگداشت کعبه، طواف بیت، انجام حج

در ماه های حرام و نیز انجام عمره، وقوف در عرفات، مُزْدَلفَه، قربانی و هَدْی شتران، تلبیه حج با آمیزه ای از شرک به اجرا در می آمد. برای نمونه، قبایل کنانه و قریش در هنگام مُحْرم شدن چنین تلبیه می گفتند:

«لَبَّیْک، اللَّهُمَّ لَبَّیْک، لَبَّیْکَ لا شَرِیکَ لَکَ إِلَّا شَرِیکٌ هُوَ لَکَ، تَمْلِکُهُ وَ مَا مَلَک».

باید افزود که هر یک از قبایل، برای خود تلبیه مخصوص داشتند. ⁽¹⁾هنگامی که اسلام ظهور یافت. حج را جلوه ای دیگر بخشید و آن را از هرگونه شرک و عادات جاهلی و امتیازات نابایسته، که در دست اهل «حُمسْ» ⁽²⁾قرار داشت، پیراست و آن را به عبادتی خاص برای خداوند یکتا تبدیل کرد.

آشنایی با کشور عربستان

1. حدود و موقعیّت طبیعی و جغرافیایی

کشور عربستان یکی از بزرگ ترین کشورهای محدوده شبه جزیره است که در جنوب غربی آسیا واقع شده و با 000/ 240/ 2 کیلومتر مربع وسعت، دوازدهمین کشور جهان است و 80% مساحت این شبه جزیره را به خود اختصاص داده است. این کشور از دو سو در محاصره دریا است؛ از غرب، دریای سرخ و از شرق، خلیج فارس آن را احاطه کرده است. همچنین کشورهای اردن، عراق و کویت در شمال و شمال غرب و امارات متحده عربی، قطر، عمّان در شرق و کشور یمن در جنوب از همسایگان آن هستند.

عربستان میان طول 56- 40/ 34 درجه و عرض 32- 30/ 16 درجه در شمال خط استوا؛ یعنی در نیمکره شمالی و نیمکره شرقی واقع شده است. «مرز غربی» آن را سواحل دریای سرخ تشکیل می دهد که از خلیج عقبه در شمال تا میدی به طول 2400 کیلومتر امتداد می یابد و نیز از عقبه تا رأس مشعاب 1700 کیلومتر مسافت دارد. مرز ساحلی دریای سرخ در مجموع به 1800 کیلومتر می رسد.

مرز شرقی در امتداد آب های خلیج فارس از میان منطقه بی طرف (سعودی- کویتی) از سمت شمال آغاز و به دهکده «سولی» در جنوب، که ساحلی رملی است، ختم می گردد. طول مرز عربستان با خلیج فارس 610 کیلومتر و طول ساحل شرقی از رأس

مشعاب تا قطر 600 کیلومتر و از میدی تا خلیج فارس 1760 کیلومتر ذکر شده است. ⁽¹⁾

مرز شمالی از رأس شیخ حمید بر خلیج عقبه تا رأس الخفجی بر خلیج فارس 1360 کیلومتر ذکر شده است. از سمت جنوب نیز به مرزهای یمن متصل است که از جیزان تا الحدود، 1700 کیلومتر طول دارد.

براساس آخرین آمارگیری جمعیت درسال 2005 م. (؟؟؟ 1426 ق./ 1371 ش.) جمعیت عربستان 000/ 500/ 26 نفر بوده که شامل افراد بومی و مقیم (و غیر بومی) هستند. ⁽²⁾

2. آب و هوای عربستان

عربستان داخل کمربند سرزمینهای مداری است. چون بادهای خشک شمال شرقی در آن می وزد؛ دارای آب و هوای خشک و سوزان است. البته به جز نواحی جنوب غربی (اقلیم عسیر)، که بین دو اقلیم موسمی؛ یعنی هند در شرق و حبشه (اتیوپی) در جنوب غربی قرار دارد.

از آن جا که عربستان دارای بادهای این دو اقلیم است، گاهی باران های موسمی تابستانی در آن می بارد. قسمت های شمالی عربستان نیز از آب و هوای دریای مدیترانه و بادهای آن تأثیر می پذیرد. به سبب این موقعیت ویژه آب و هوایی، تفاوت دما در شب و روز و تابستان و زمستان آن زیاد است؛ مثلًا در ماه ژانویه (دی ماه) پایین ترین دمای هوای مدینه 2 درجه و بالاترین آن 6/ 24 درجه است و نیز در ماه ژوئیه (تیر ماه) پایین ترین دما 2/ 17 درجه و بالاترین آن 44 درجه است. ⁽³⁾

رطوبت هوای عربستان بیشتر ناشی از بخار آب های دریای سرخ و خلیج فارس است. فصل بارندگی در این کشور از ماه اکتبر (مهر ماه) آغاز و در ماه می (اردیبهشت) پایان می پذیرد. به استثنای اقلیم عسیر در جنوب، که به سبب وجود بادهای موسمی

جنوب غربی، در فصل تابستان نیز بارندگی دارد. باران های عربستان به صورت ناگهانی و غافلگیرانه است و پس از جاری ساختن سیل های عظیم، در مدت کوتاهی ناگهان قطع می شود. شهر مکه و خانه کعبه تاکنون به سبب این سیل ها خسارت های جدّی دیده است.

ریزش باران ها در طول سال منظم نیست. گاه اندک و گاه بسیار زیاد است. طول روزهای بارندگی در سال، از 3 تا 40 روز است. بالاترین میزان بارش شهر مدینه در دی ماه است که به 3/ 8 میلی متر می رسد و پایین ترین آن در آذر ماه، 2 میلی متر و در بقیه ماه ها نیز بارندگی ندارد. مجموع بارندگی این شهر در سال به 3/ 14 میلی متر می رسد. ⁽¹⁾

3. تولیدات زراعی و صنعتی در عربستان

بهترین تولیدات زراعی و صادرات غذایی عربستان خرما است که بیش از 15 میلیون نخله خرما در آن کشور وجود دارد. از دیگر محصولات آن عبارت است از:

گندم، جو، ذرّت، توتون، قهوه و صیفی جات. مهم ترین صنایع و تولیدات صنعتی آن عبارت اند از تصفیه و پالایش نفت، صنایع آهن، سیمان، شیشه و پلاستیک، آلومینیوم، صنایع شیمیایی، پتروشیمی و استخراج سنگ مرمر.

معادن مهم عربستان عبارت اند از: نفت (دوّمین تولید کننده نفت جهان)، گاز طبیعی، طلا، نقره، آهن، کرم، منگنز، سولفور، سرب، نمک، باروت و ... ⁽²⁾

4- فرودگاه های عربستان

عربستان دارای چندین فرودگاه بین المللی و داخلی است که ارتباط این کشور با خارج و یا شهرهای داخلی را میسّر می سازد. این فرودگاه ها عبارت اند از:

پیشرفته ترین فرودگاه های جهان است. این فرودگاه که بر روی بیش از چهل شرکت هواپیمایی خارجی باز است، هر هفته پنجاه پرواز در آن انجام می گیرد. فرودگاه در سال 1981 م. (1358 ش. افتتاح شده و دارای سه پایانه (ترمینال) است:

الف- پایانه جنوبی که مخصوص خطوط هوایی سعودی است.

ب- پایانه شماره دو، که به مسافران شرکت های هوایی خارجی اختصاص دارد.

ج- پایانه مخصوص زائران که برای جابه جایی هشتاد هزار نفر زایر در یک زمان پیش بینی شده است.

3- فرودگاه مدینه منوره، که در سال 1383 نخستین پرواز از زائران ایرانی به فرودگاه مدینه هم صورت گرفت.

4- فرودگاه «طائف».

5- فرودگاه «ریاض».

این کشور همچنین دارای 25 فرودگاه مخصوص پروازهای داخلی است که شهرهای عربستان را به یکدیگر مرتبط می سازد. ⁽¹⁾

5. بنادر مهم عربستان

عربستان دارای چندین بندر مهم در نواحی شرقی و غربی است:

1- جُدِّه؛ از مهمترین بندرهای عربستان است. بعضی آن را به سبب وجود قبر حضرت حوّا، جَدّه انسان ها «جَدِّه» نامیده اند؛ لیکن نام صحیح آن «جُدَّه»، به معنای مکان متصل به دریا است. گروهی آن را به «جُدّة بن حزم بن ریان بن حلوان ... بن قضاعة» نیز منتسب ساخته اند. ⁽²⁾

این شهر اکنون به وسیله بزرگراهی به نام «هجرت» به مکه متصل می شود. طول آن 60 کیلومتر و مسافتش تا مدینه 425 کیلومتر است. این شهر به جهت داشتن فرودگاهی

بین المللی و بندری بزرگ موقعیتی ویژه دارد و مورد توجه است. فعالیت های اقتصادی و عمرانی در آن نسبت به گذشته به طور چشمگیری افزایش یافته و جمعیت آن بالغ بر 000/ 250/ 1 نفر می باشد.

2- ظهران؛ از دیگر بنادر مهم عربستان است که در ساحل خلیج فارس در سمت مشرق واقع شده و از مهم ترین مناطق و حوزه های نفتی این کشور است.

نقشه؟؟؟

بخش اول: تاریخ و آثار اسلامی مکه مکرّمه

فصل اول: مکّه مکرّمه در بستر تاریخ

الف) موقعیّت جغرافیایی مکّه مکرمه

بخش اول: تاریخ و آثار اسلامی مکه مکرّمه

فصل اول: مکّه مکرّمه در بستر تاریخ

الف) موقعیّت جغرافیایی مکّه مکرمه

شهر مقدس مکّه، در غرب نجد واقع است و آن را جزو تهامه دانسته اند. این شهر از شمال به مدینه، از مشرق به نجد و ریاض، از جنوب به یمن و از مغرب به جدّه محدود می شود. طول آن 78 درجه وعرض آن 23 درجه است و در اقلیم دوم قرار می گیرد. ⁽¹⁾

ارتفاع تقریبی آن از سطح دریا 270 متر است وفاصله اش تا جدّه، با بزرگراه جدیدی که احداث شده، به 60 کیلومتر کاهش یافته و به وسیله بزرگراه هجرت با مدینه نیز 425 کیلومتر فاصله دارد. شهر مکه میان دو رشته کوه محصور شده و ازاین رو، بنای آن از دور دیده نمی شود. این دو رشته کوه عبارت اند از:

شهر، از سمت شمال به جنوب حالت شیب و سرازیری دارد. سمت شمال را مَعْلاة

و سمت جنوب را مَسْفَله گویند.

شهر مکه 2500 سال قبل از میلاد مسیح علیه السلام محل توقف و اقامت کاروانیانی بوده که در راه یمن و شام رفت و آمد داشتند و از این رو، موقعیت بسیار ممتاز و سوق الجیشی به آن بخشیده است. از این شهر، سه راهِ اصلی به سوی سه نقطه مهم منشعب می شده که بر اهمیت آن می افزوده است. این سه نقطه، یمن، فلسطین و دریای سرخ هستند. مساحت کنونی مکه بیش از 4800 هکتار و جمعیت ساکن آن بیش از 600 هزار نفر است.

آب وهوای مکه خشک وسوزان وگرمایش آزارنده است؛ زیراکوه هایی که اطراف آن واقع شده، جلوی بادهای شمالی را سد کرده و صخره ها نورخورشید را منعکس می سازد و حرارت و دمای هوا را دو چندان می کند. در ماه های تیر، مرداد و شهریور حرارت آن فوق العاده زیاد است. بارندگی در آن غالباً مقطعی و در دی ماه است؛ زیرا در منطقه مداری واقع است. ⁽¹⁾وبه گاه بارش باران، چنان سیلی درچند ثانیه شهر را فرا می گیرد که تا ساعت ها و شاید روزها آثار آن باقی می ماند. این سیل از سمت شمال به جنوب سرازیر می شودوگاهی نیز اندرون مسجدالحرام را تا یک متر و اندی فرا می گیرد. برای جلوگیری از ویرانی های حاصل از سیل، سدی را در منطقه معلاة ساخته اند.

ب) نام های مکّه مکرّمه

اشاره

اسامی فراوانی برای مکّه گفته اند. قاضی مجدالدّین شیرازی، تنها کسی است که بیشترین اسامی را در تألیف خود به نام «تَجبیر المُوشین فی التَّعبیر بالسِیّن والشّین» آورده است که به برخی از آن نام های شصت گانه اشاره می شود:

برای هر یک از این اسامی دلایلی است و ما به وجه تسمیّه سه نام از این شهر، که در قرآن کریم آمده، اشاره می کنیم:

1- بَکَّه:

إِنَّ أَوَّلَ بَیْتٍ وُضِعَ لِلنَّاسِ لَلَّذِی بِبَکَّةَ مُبارَکاً وَ هُدیً لِلْعالَمِینَ. ⁽¹⁾

گروهی «بکّه» را همان «مکّه» دانسته اند که «میم» آن تبدیل به «با» شده و از لحاظ مفهوم، به یک معنا هستند، گروهی دیگر، تفاوت اندکی برای آن دو قائل شده اند؛ به این صورت که مسجدالحرام یا کعبه را «بکّه» و نام شهر را «مکّه» دانسته اند. ⁽²⁾به نظر می رسد با توجه به آیه بالا، بکّه باید یکی از نام های شهر باشد.

برای بکّه چندین معنا آورده اند؛ از جمله: بکّه، از «بکّ» مشتق شده؛ یعنی غرور گردن کشان و متکبّران را در هم می کوبد و یا گردن آنان را می شکند. بکّه در جایی نیز به معنای ازدحام آمده است. ⁽³⁾

2- مکّه

وَ هُوَ الَّذِی کَفَّ أَیْدِیَهُمْ عَنْکُمْ وَ أَیْدِیَکُمْ عَنْهُمْ بِبَطْنِ مَکَّةَ مِنْ بَعْدِ أَنْ أَظْفَرَکُمْ عَلَیْهِمْ .... ⁽⁴⁾

برای مکّه نیز چند معنا گفته اند؛ از جمله: مکّه، از «مَکّ» به معنای کمی آب مشتق

شده و علاقه مردم به این شهر یا استفاده آنان از آخرین قطره آب را- که در این سرزمین بسیار کمیاب است- نشان می دهد. بعضی نیز آن را از «تمکَّکْتُ العِظم» دانسته اند که به مغز استخوان گفته می شود، گویی مکه وسط زمین است؛ همان گونه که مغز استخوان، در میان آن است. ⁽¹⁾برای مکّه معنای دیگری گفته اند و آن این که: از «مکَّ یُمَکُّ» گرفته شده و به معنای هلاک شدن و کاستن است و گویند هرکس نسبت به آن قصد و نیت سوء داشته باشد، جز نابودی سرنوشتی نخواهد داشت یا اگر کسی به زیارت این خانه رود، از گناهانش کاسته می شود. ⁽²⁾

برای مکّه، معانی دیگری چون بسط، گسترش و ازدحام نیز آورده اند. یونانیان نام مکه را «مَکْرُبا» ثبت کرده اند. شاید این واژه از لهجه ساکنان جنوبی شبه جزیره، به معنای مقدّس و محترم باشد؛ زیرا پادشاهان حکومت سبا را، که دارای تقدّس بوده اند، مُکَرَّبْ یا مُقَرَّب می خواندند. ⁽³⁾

3- امُّ القُری

... وَلِتُنْذِرَ أُمَّ الْقُری وَ مَنْ حَوْلَها .... ⁽⁴⁾

مکّه را از این رو «امُّ القُری» خوانده اند که گفته شده هنگام آفرینش زمین، آب تمام سطح آن را فرا گرفت و تنها مکان کعبه، خشک بود و این خشکی اندک اندک از پیرامون کعبه بر آمد تا به مقدار کنونی گسترش یافت. در اصطلاح لغوی و قرآنی، به این مسأله «دَحو الْارض» گویند که در قرآن کریم آمده است: والْارْضَ بَعْدَ ذلک دَحیها. ⁽⁵⁾

مکه را مادر زمین ها خوانده اند و قرآن نیز به این نام اشاره دارد.

4- بلد الأمین

وَ التِّینِ وَ الزَّیْتُونِ* وَ طُورِ سِینِینَ* وَ هذَا الْبَلَدِ اْلأَمِینِ. ⁽¹⁾

بلد امین، به معنای سرزمین و حرم امن الهی و یکی دیگر از نام های مکه است که خداوند در قرآن از آن یاد نموده و امنیّت و حرمتش را بیان کرده است.

ج. فضایل مکّه مکرّمه و مسجدالحرام

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله فرمودند:

«وَاللَّهُ إِنَّکَ لَخَیْرُ أَرْضِ اللَّهِ وَ أَحَبُّ أرض اللَّه إِلیّ، وَ لَو لا إِنِّی أُخرِجتُ مِنکَ ما خرجتُ» ⁽²⁾

«به خدا سوگند که تو [مکّه بهترین و محبوبترین زمین خدا نزد من هستی؛ اگر ناچار نبودم که از مکه خارج شوم هرگز خارج نمی شدم.»

از امام صادق علیه السلام نقل شده که بهترین زمین مکه است و هیچ خاکی نزد خدا محبوبتر از خاک مکه نیست و هیچ سنگی و درختی و کوهی و آبی از آن نیز نزد خدا محبوبتر نیست. ⁽³⁾بسیاری از محدّثان، مسجدالحرام را بر دیگر اماکن و بقاع، جز مکان دفن پیامبر صلی الله علیه و آله، که به اجماع، بهترین مکان ها است، برتری داده و حتی گفته اند مسجدالحرام نخستین مسجدی است که روی زمین ساخته شد. ⁽⁴⁾روایات بسیاری در فضل و ثواب نماز در مسجدالحرام وارد شده است؛ از جمله:

پیامبر صلی الله علیه و آله می فرمود: ثواب یک رکعت نماز در مسجد من، از هزار رکعت در

مساجد دیگر، جز مسجدالحرام بیشتر است و نماز در مسجدالحرام از نماز در مسجد من بر صد نماز افضل است.

در روایت دیگری آمده است: ثواب یک رکعت نماز در مسجدالحرام، به اندازه یکصد هزار رکعت در مساجد دیگر است. ⁽¹⁾و بعضی نیز هزار رکعت گفته اند.

از پیامبر صلی الله علیه و آله نقل شده، کسی که در مکّه بمیرد، خداوند در روز قیامت وی را امان دهد. ⁽²⁾

نقشه مکه؟؟؟

نقشه مکه مکرمه

فصل دوم: سیر تاریخی کعبه و مسجدالحرام

الف- کعبه نخستین خانه در زمین

فصل دوم: سیر تاریخی کعبه و مسجدالحرام

الف- کعبه ⁽¹⁾نخستین خانه در زمین

إِنَّ أَوَّلَ بَیْتٍ وُضِعَ لِلنَّاسِ لَلَّذِی بِبَکَّةَ مُبارَکاً وَ هُدیً لِلْعالَمِینَ. ⁽²⁾

«همانا نخستین خانه ای که برای مردم قرار داده شد، خانه ای در بکّه است که مبارک گردانیده شد و آن هدایتی برای جهانیان است.»

روایات مذکور در کهن ترین منبعِ تاریخی؛ یعنی «اخبار مکّه» حاکی از آن است که کعبه پیش از آفرینش آسمان ها و زمین، چون حُبابی روی آب بود و اندک اندک قسمت های دیگر زمین از زیر آن گسترده شد و وسعت یافت. ⁽³⁾به گفته برخی از روایات، کعبه را حضرت آدم علیه السلام بنا کرد.

از امام صادق علیه السلام نقل شده که جای کعبه، سکویی مرتفع از زمین و سفید بود و از آن نوری چون نور خورشید و ماه می درخشید تا این که فرزند آدم، برادرش را کشت و آن زمین سیاه شد. پس وقتی خداوند آدم علیه السلام را به زمین هبوط داد آن را برجسته ساخت و به

نظر او رسانید. وی از خداوند پرسید: آن قطعه سفید درخشان چیست؟ خداوند گفت: آن زمین من است و آن را برای تو قرار داده ام تا هر روز هفتصد بار پیرامون آن بگردی. ⁽¹⁾

هنگام طوفان نوح علیه السلام کعبه از دیده ها پنهان شد و از آن دوران تا زمان حضرت ابراهیم علیه السلام پنهان بود و تنها برخی جایگاه آن را می دانستند تا آن که خداوند مکان آن را به ابراهیم علیه السلام نشان داد. وَ إِذْ بَوَّأْنا لِإِبْراهِیمَ مَکانَ الْبَیْتِ ...، ⁽²⁾

ایشان از شام به مکّه حرکت کرد و پسرش، اسماعیل علیه السلام و همسرش، هاجر علیها السلام را نیز همراه خود برد. اسماعیل علیه السلام در آن دوران، کودکی شیرخوار بود. ابراهیم علیه السلام با راهنمایی جبرئیل علیه السلام، آن دو را در کنار حِجر اسماعیل کنونی جای داد و سایه بانی برای آنان فراهم کرد و گفت: رَبَّنا إِنِّی أَسْکَنْتُ مِنْ ذُرِّیَّتِی بِوادٍ غَیْرِ ذِی زَرْعٍ عِنْدَ بَیْتِکَ الْمُحَرَّمِ ⁽³⁾«خدایا! من ذُرّیّه خود را در این سرزمینِ بی کشت و زرع، در کنار خانه ات جای دادم.» آنگاه خود به سوی شام برگشت. چون آب زمزم فوران کرد، قبایلی از جُرهمیان، با دیدن پرندگان، به آن سو شتافتند. آنان کنار هاجر و اسماعیل علیهما السلام ساکن شدند و این نقطه بی آب و سوزان، آبادانی یافت. پس از چندی ابراهیم علیه السلام نزد فرزند خود بازگشت و همراه او، پایه های کعبه را در همان جای اصلیِ آن، بر افراشتند. ⁽⁴⁾

حجرالأسود از کوه «ابوقُبیس» و از بهشت فرود آمد. ابراهیم علیه السلام در کنار کعبه برای اسماعیل سایه بانی از چوب های درخت فراهم کرد که خوابگاه گوسفندان او گردید و نیز کنار کعبه، که به صورت مکعّب ساخته شده بود، گودالی حفر کرد و آن را خزانه و محلّ نگهداری هدایای کعبه قرار داد. چون دیوارها بالا آمد، اسماعیل علیه السلام از کوه ابوقبیس سنگی را که اکنون مقام ابراهیم علیه السلام شناخته می شود، برای پدر آورد و ابراهیم علیه السلام روی آن ایستاد و کعبه را ساخت. ⁽⁵⁾

از امام صادق علیه السلام نقل شده است که: «خداوند- عزّ و جلّ- زمین را از زیر کعبه گسترد تا

منا، سپس آن را از منا به سوی عرفات گسترانید. پس زمین از عرفات است و عرفات از منا است و منا از کعبه است.» ⁽¹⁾نام دیگر کعبه، بیت اللَّه و عتیق است. از امام باقر علیه السلام پرسیدند:

چرا کعبه را عتیق نامیدند؟ پاسخ داد: برای این که خانه ای آزاد و رها شده از مالکیّت مردم است که هیچ کس مالک آن نیست. ⁽²⁾

گفتنی است از نام های کعبه- بیت الحرام- بیت و عتیق در قرآن کریم آمده است.

ب) مناصب کعبه هنگام ظهور اسلام

هنگام ظهور اسلام در شبه جزیره، برای هرچه بهتر برگزار کردن مراسم حج و پذیرایی زائران، مناصبی وجود داشت که میان قبایل و یا افرادی خاص تقسیم می شد. این مناصب که در طول تاریخِ خود، باعث تنش ها و برخوردهایی میان متصدّیان آن ها می شد، در آن هنگام عبارت بودند از:

1- سِقایت؛ آب دادنِ حاجیان و زائران کعبه به عهده «عباس»، عموی پیامبر صلی الله علیه و آله از بنی هاشم.

2- رِفادت؛ میهمانداری و پذیرایی زائران، به دست «حارث بن عامر» از بنی نَوفَل.

3- عُقاب؛ پرچمداری در دست «ابوسفیان»، صخر بن حرب از بنی امیه.

4- حجابت؛ دربانی، کلیدداری.

5- سِدانت؛ پرده داری.

7- لواء؛

8- دارالنَّدوه، به دست «عثمان بن طلحه» از بنی عبد الدّار.

9- قُبَّه؛ انبار سلاح و محل جمع آوری مهمات و سلاح های جنگی، در دست «خالد بن ولید»، از بنی مَخْزوم.

10- سفارت؛ در دست «عمر بن خطاب» ازبنی عَدی.

11- ایسار وازلام؛ بخت آزمایی و شرط بندی، در دست «صفوان بن امیه» از

بنی جُمَحْ.

12- قضا و داوری؛ که در میان افراد دست به دست می گشته است.

13- حفاظت اموالِ متعلق به کعبه و بت ها؛ به عهده «حارث بن قیس» از بنی سَهْم.

14- قیادت؛ سرداری و سرپرستی کاروان های بازرگانی، در دست «ابوسفیان» از بنی امیه.

15- پرداخت دیه و غرامت؛ در اختیار طایفه بنی تَیم بن مُرَّه.

16- اعِنّه؛ سرپرستی چارپایان و ستوران قریش به هنگام جنگ.

17- عمارة؛ نگهبانی و بازسازی مسجدالحرام، به دست «شَیْبة بن عثمان» از بنی عبدالدار. ⁽¹⁾

ج. سیر بنا و بازسازی کعبه

در دوران حضرت ابراهیم علیه السلام ارتفاع کعبه 9 ذراع؛ یعنی حدود 43/ 4 متر و طول آن 30 ذراع- 79/ 14 متر- و عرض آن 22 ذراع- 85/ 10 متر- بوده است. در آن زمان کعبه سقف نداشت. قریش در دوره جاهلیّت- 5 سال پیش از بعثت- هنگامی که کعبه بر اثر سیل خراب شد، 9 ذراع دیگر بر ارتفاع آن افزودند و آن را به 18 ذراع- 87/ 8 متر- رسانیدند و آن را مسقف کردند. ⁽²⁾از طول آن نیز حدود 6 ذراع و یک وجب- حدود سه متر- کاستند که حِجر اسماعیل علیه السلام امروزی بخشی از آن است. ⁽³⁾این کار بدان سبب صورت گرفت که اموال حلال آنان برای بازسازی به اتمام رسید و قریش مال دیگری برای این کار نداشتند. بنابراین، طول کعبه از بنایی که ابراهیم علیه السلام ساخته بود، کمتر شد.

آنگاه در داخل بیت پایه ای پی ریزی کرده، دیوار را بر آن قرار دادند، که بدین گونه حدود 50 سانتی متر نیز دیوار کعبه به داخل رفت؛ همانجایی که امروزه به «شاذروان»

معروف شده و با سنگ سفید گرداگرد کعبه را احاطه کرده است. اطراف حِجر را هم سنگ چین کرده اند. از آن پس، طواف کنندگان از پشت آن طواف می کردند. درِ کعبه را هم بالاتر از زمین بردند و درِ پشت را بستند. بنای کعبه همین گونه بود تا آن که «عبداللَّه بن زبیر» در زمان یزید به کعبه پناهنده شد و این مکان مقدس به وسیله عامل یزید حُصَین بن نُمیر، که بعد از مسلم بن عقبه و کشتار مردم مدینه (واقعه حرّه) جانشین او شده بود، به منجنیق بست و تخریب شد. ابن زبیر پس از مرگ یزید، آن را بازسازی و به همان اساس ابراهیم علیه السلام برگرداند؛ یعنی 3 مترِ کاسته شده را بار دیگر به کعبه ملحق ساخت. بر ارتفاع آن 9 ذراع دیگر افزود و ارتفاع کعبه را به 27 ذراع (31/ 13 متر) رسانید. درِ خانه را هم روی زمین قرار داد و پشت کعبه، درِ دیگری به موازات آن گشود. ⁽¹⁾پس از آن که حجاج، عامل عبدالملک بن مروان، کعبه را با منجنیق به آتش کشید و ابن زبیر را به قتل رسانید، آن را از پایه خراب کرد. بخشی (حِجر اسماعیل) را، که ابن زبیر به بنای قریش افزوده بود، ویران و آن را به همان گونه که قریش ساخته بودند برگرداند؛ یعنی از طول آن کم کرد و دری را که پشت کعبه گشوده بود بست و درِ اصلی را بلندتر از زمین قرار داد که هنوز به همین وضع باقی است. در دوران های بعد تا عصر حاضر، تنها گاهی مرمّت های جزئی از قبیل تعویض سنگ ها و لایه کشی روی کعبه انجام می شده است.

گفتنی است کعبه در طول تاریخ پس از بنای اولیه به دست آدم علیه السلام 10 بار بازسازی شده که عبارت اند از:

در مورد آخرین بازسازی که در سال 1417 ق. به دستور فهد بن عبدالعزیز انجام شد، زیربنا و اساس کعبه تقویت و تحکیم و شاذروان مرمّت گشت و شکاف ها و روزنه های بین سنگ ها گرفته شد. سقف کعبه نیز با دو سقف جدید، بازسازی گردید.

بنابراین، پس از آن بازسازی ها، ابعاد و اندازه های کعبه در حال حاضر عبارت اند از:

ارتفاع کعبه 14 متر، طول آن از سمت ملتزم (سمت حجرالأسود) 84/ 12 متر، طول از سمت حِجر اسماعیل 28/ 12، بین رکن یمانی و حِجر اسماعیل؛ یعنی عرض 11/ 12 و میان دو رکن دیگر 52/ 11 است.

د. آثار مقدس کعبه و مسجدالحرام

1- حَجَرالأسود و تاریخچه آن

حجرالأسود به سنگ سیاهی گویند که در رکن «اسود» یا «شرقی» نصب شده است.

این سنگ تاریخی پرفراز و فرود دارد. روایاتی که ابن عباس و دیگران از پیامبر صلی الله علیه و آله نقل کرده اند، دلیل بر این است که «حجرالأسود» و «مقام ابراهیم»، هر دو از بهشت و از گوهرهای آن هستند و در زمین غیر از آن دو، چیزی از بهشت نیست؛ اگر مشرکان، به آن دو، دست نکشیده و آن را آلوده نساخته بودند، هیچ دردمندی آن را مسح نمی کرد جز آن که خداوند شفایش می داد. همچنین از پیامبر صلی الله علیه و آله نقل شده که حجرالأسود یاقوتی سفید از یاقوت های بهشت بوده و خداوند آن را به سبب گناه گناهکاران دگرگون [سیاه کرده است. «ابوالولید ازرقی» از پدر بزرگش ... از ابن عباس نقل می کند که پیامبرخدا صلی الله علیه و آله فرمود:

«خداوند در روز قیامت حجرالأسود را با دو چشم، که به وسیله آن می بیند و زبانی که با آن سخن می گوید، مبعوث می کند و او به سود کسانی که با حق و راستی، آن را مسح کرده اند گواهی می دهد.» ⁽¹⁾

در روایات آمده است: این سنگ همانند دست راست خدا در زمین است که با بندگان خود به وسیله آن مصافحه می کند، همان طور که شما با برادران خود دست می دهید و هرکس که محضر پیامبر صلی الله علیه و آله را درک نکرده باشد و به این سنگ دست بکشد، مثل آن است که با خدا و پیامبرش بیعت کرده است. ⁽²⁾

ابوالولید از محمد بن ابی عمر ... از ابی سعید خدری، از امام علی علیه السلام نقل می کند:

«... چون خدای- عزّ و جلّ- آدم علیه السلام را بیافرید، دست بر پشت او کشید و نسل او را بیرون آورد و برای ایشان مقدر کرد که او پروردگار است و آنان بندگان، و سپس آن پیمان را در صفحه ای نوشت و این حجرالأسود دارای دو چشم و یک زبان بود، خداوند آن عهد را داخل حَجَر قرار داد و آن را در این موضع نصب کرد و فرمود: روز قیامت نسبت به کسانی که با تو، به عهد خود وفا می کنند گواهی ده.» ⁽¹⁾

از صحابه روایت شده که جبرئیل علیه السلام حجرالأسود را از بهشت فرود آورد و همین جا نصب کرد؛ مادام که میان شما باشد خیر و نیکی همواره با شماست تا آن جا که می توانید به آن تمسّک جویید. ممکن است جبرئیل علیه السلام آن را همان جا ببرد که آورده است. همچنین از ابن عباس نقل شده که حجرالأسود و مقام ابراهیم علیه السلام همراه حضرت آدم علیه السلام فرود آمده اند؛ شبی که آدم علیه السلام هُبوط کرد، هنگام صبح، آن دو را شناخت و با آن ها انس گرفت. ⁽²⁾

ابراهیم علیه السلام هنگام ساختن کعبه، از کوه ابوقبیس ندایی شنید که ای ابراهیم، برای تو امانتی است نزد من. ابراهیم رفت و حجرالأسود را گرفت و در رکن کعبه نصب کرد. ⁽³⁾این سنگ تاکنون چندین بار از جای خود برداشته شده است. پیش از اسلام در دوران «جُرهمیان، ایاد، عمالقه و خُزاعه» چندین بار برداشته و دوباره نصب گردیده است.

هنگام تجدید بنای کعبه به دست قریش- در دوران جوانی پیامبر صلی الله علیه و آله- بر سر نصب آن مشاجره ای جدّی میان قبایل قریش پدید آمد؛ آن حضرت با تدبیری حساب شده حجرالأسود را در جای کنونی نصب کرد؛ به این شکل، از یک سو همه قبایل را در این افتخار شریک ساخت و از سوی دیگر مانع یک خونریزی حتمی شد. ⁽⁴⁾

پس از ظهور اسلام، در بازسازی عبداللَّه بن زبیر و حَجّاج نیز این سنگ از جا برداشته ولی بار دیگر نصب شد. در قرن سوم هجری، قرامطه نیز آن را ربوده و به شام بردند ولی یک سال طول نکشید که آن را بازگردانده و در جای خود نصب کردند. ⁽¹⁾در سال 317 ق. باز قرامطه این سنگ را ربودند و در سال 339 ق. آن را دوباره بازگرداندند. ⁽²⁾

این سنگ، که نزدیک به پنجاه تکه است، با بست های فلزی و نقره ای به یکدیگر متصل و در یک قاب نقره ای قرار داده شده است.

برای بوسیدن و استلام حجرالأسود، روایات بی شماری نقل شده است؛ به ویژه این که پیامبر صلی الله علیه و آله بیشتر آن را بوسیده و یا استلام می کردند. ⁽³⁾از ایشان نقل شده که دست کشیدن به آن، گناهان را می ریزد؛ لذا بسیاری از صحابه برای بوسیدن و استلام آن، خود را به زحمت می انداختند. روایاتی نیز از ابن عباس نقل شده، از جمله این که:

«برای استلام حجر مسلمانی را آزار مده و مورد آزار هم قرار مگیر، اگر خلوت بود، آن را ببوس یا بر آن دست بکش وگرنه برو.»

پیامبر صلی الله علیه و آله در فتح مکّه و نیز حَجّة الوداع با چوب دستیِ خود، آن را از دور استلام کردند و دوست نداشتند مردم را از آن کنار بزنند. بسیاری از صحابه نیز پس از استلام حجر دست های خود را می بوسیدند. ⁽⁴⁾(تصویر شماره 1)

2- ارکان کعبه و اندازه های بیرونی

گوشه های خانه کعبه را «ارکان کعبه» گویند که هریک به نام خاصی مشهور است.

1/ 2- رکن شرقی (اسود)

این رکن در زاویه شرقی و همان جایی است که حجرالأسود در آن نصب شده

است. این رکن تقریباً در جانب کشورهایی چون عمان، هند، بنگلادش و ژاپن است.

اندازه آن تا رکن شمالی 84/ 12 متر است. ⁽¹⁾پیامبر صلی الله علیه و آله هرگاه رکن اسود را می دید، آن را استلام می کرد و هرگز از آن کار غافل نمی شد. ⁽²⁾بدان جهت که حجرالأسود در آن واقع شده و بر اساس و قواعد حضرت ابراهیم بوده است.

2/ 2- رکن شمالی (شامی)

در زاویه شمال شرقی، رکن شمالی است که حِجر اسماعیل از آنجا آغاز می شود؛ چون تقریباً میان عراق، سوریه و شام واقع شده، آن را شامی هم گفته اند. این دومین رکن کعبه پس از حجرالأسود است. فاصله آن تا رکن غربی، 28/ 11 متر می باشد. ⁽³⁾این رکن بر پایه ابراهیم علیه السلام نیست و قریش آن را تغییر دادند؛ لذا پیامبر صلی الله علیه و آله آن را استلام نمی کردند. ⁽⁴⁾

3/ 2- رکن غربی (مصری)

این رکن در زاویه غربی و در سمت دیگرِ حِجر اسماعیل علیه السلام است که سومین رکن پس از حجرالأسود به شمار می آید. رکن غربی به سوی مصر و آفریقا است. فاصله آن تا رکن یمانی 11/ 12 متر است. رکن غربی نیز بر اساس بنای ابراهیم علیه السلام نیست و پیامبر صلی الله علیه و آله آن را استلام نمی کردند. ⁽⁵⁾

4/ 2- رکن جنوبی (یمانی)

این رکن در زاویه جنوبی، تقریباً مقابل کشور «یمن» در جنوب شبه جزیره قرار دارد و فاصله آن تا رکن اسود 52/ 11 متر است. پیامبر صلی الله علیه و آله همواره رکن یمانی را استلام می کردند؛ چون بر پایه بنای ابراهیم علیه السلام قرار دارد. ⁽⁶⁾مستجار در گوشه این رکن است.

؟؟؟ طرح نیم صفحه خالی

3- شاذَرْوان

شاذروان برآمدگیِ کوتاهی است که دیوار کعبه را از بیرون احاطه کرده است. این برآمدگی که امروزه از سنگ سفید است، باقی مانده یا نشانه محل دیوار قبلی خانه خداست که پس از بازسازی کعبه در زمان قریش بیرون از خانه واقع شد و لذا از محیط داخلی کعبه کاست. ارتفاع آن در سمت شمال، 50 و عرض 39 سانتی متر. در غرب، ارتفاع 28 و عرض 80 سانتی متر. در جنوب، ارتفاع 24 و عرض 87 سانتی متر. و در شرق، ارتفاع 22 و عرض 66 سانتی متر است. ⁽¹⁾

این که طواف بر شاذروان از آن رو صحیح نیست که حِجر اسماعیل علیه السلام و نیز شاذروان جزو کعبه است. خداوند امر کرد که «به خانه» طواف کنید نه «در خانه» [طاف بالبیت و لا فی البیت ⁽¹⁾از روی شاذروان و از درونِ حِجر طواف کردن، مانند آن است که طواف «فی البیت» باشد، نه «بالبیت». برخی نیز گفته اند شاذروان را ابن زبیر ساخت تا دیوار کعبه استحکام بیشتری یابد و آب باران به پایه های آن آسیب نرساند و همچنین حلقه هایی در آن تعبیه شود تا پرده کعبه به آن وصل گردد. امروزه حلقه های زیادی در شاذروان قرار یافته تا طناب های پرده کعبه را نگه دارد.

4- ناودان طلا (میزاب)

برای خارج ساختن آب باران از بام کعبه، میان شمال و غرب بام، ناودانی از طلا نصب شد که آب را به داخل حِجر اسماعیل علیه السلام هدایت کند. کعبه تا 35 سال بعد از ولادت حضرت رسول صلی الله علیه و آله ناودان نداشت و نخستین ناودان را قریش در آن سال از چوب تراشیدند و بر بام آن نصب کردند. در طول سال ها، حکام و امرا ناودان هایی از نقره و در سال 1021 ق. نیز از طلا ساختند. ناودان طلای کنونی را «سلطان عبدالحمید عثمانی» به طول 53/ 2 متر و عرض 26 سانتی متر در سال 1273 ق. به خانه کعبه هدیه کرد. ⁽²⁾امام باقر علیه السلام هرگاه به ناودان نگاه می کرد می گفت:

«اللَّهُمَّ أَعْتِقْ رَقَبَتِی مِنَ النَّارِ، وَ أَوْسِعْ عَلَیَّ مِنْ رِزْقِکَ الْحَلَالِ، وَ ادْرَأْ عَنِّی شَرَّ فَسَقَةِ الْجِنِّ وَ الْإِنْسِ، وَ أَدْخِلْنِی الْجَنَّةَ بِرَحْمَتِکَ». ⁽³⁾

در روایات آمده است: دعای کسی در زیر این ناودان رد نمی شود؛ از این رو، نسبت به آن سفارش زیاد شده است.

عکس ناودان؟؟؟؟

5- باب کعبه

در دوران حضرت ابراهیم علیه السلام برای کعبه مدخلی قرار داده نشد و قریش هنگام تجدید بنا، مدخلی برای آن گشودند که کمی بالاتر از زمین قرار داشت و آن را به وسیله دری از چوب می بستند. عبداللَّه بن زبیر آن در را، هم سطح زمین قرار داد و درِ دیگری نیز پشت کعبه گشود.

حَجّاج بن یوسف ثقفی پس از آن که کعبه را با منجنیق خراب کرد، به بازسازی آن پرداخت و دری را که ابن زبیر در پشت کعبه گشوده بود بست و درِ اصلی را مانند گذشته بلندتر از زمین قرار داد که از آن هنگام تاکنون به همان حال باقی مانده است. در دوران های بعد، درهای بسیار زیبایی برای کعبه ساختند و آن را، پس از آن که تزیین و مذهّب می کردند، بر کعبه می نهادند.

در سال 1363 ق. «ملک عبدالعزیز» دری ساخت و پس از وی «ملک خالد» آن را تعویض کرد که اکنون نیز بر کعبه قرار دارد. این در دارای دو جدار یا دو قسمت خارجی و داخلی است. باب داخلی آن، به «باب التوبه» معروف است و از لحاظ شکل و نوع تزیین، با باب خارجی یکسان و مشابه است. وزن باب کعبه 280 کیلوگرم می باشد که از عیار 100% تهیه شده و مبلغ 000/ 420/ 13 ریال سعودی برای آن هزینه شده است. طول باب کعبه 10/ 3 متر، عرض آن 90/ 1 متر، پهنای آن 50 سانتی متر، ارتفاع آن از کف، 25/ 2 متر است. روی در کعبه به طرز بسیار زیبایی آیات قرآن در چهار دایره و شش مربع مستطیل به خط ثلث منقوش شده است. این در به وسیله قفلی که آیات قرآن بر آن نقش بسته، قفل می گردد. قفل موجود به جای قفل قدیم که هفتاد سال قدمت داشته، نصب شده است. گفتنی است در عصر جاهلی، کلیدداری کعبه، از منصب های مهم بود. هنگام فتح مکه، کلید کعبه در اختیار «عثمان بن ابی طلحه عبدی» بود و پیامبر صلی الله علیه و آله آن را از وی گرفت و با ورود به کعبه، تمامی بت ها را شکستند.

6- درون کعبه

از آغاز ساخت کعبه به دست حضرت ابراهیم علیه السلام، قبایل، طوایف و پادشاهان، هدایایی را برای نصب در داخل کعبه ارسال می کردند. نخستین هدایا که درون آن آویزان گردید، دو «شاخ گوسفند» یا قوچ بود که گفته می شد همان شاخ های «ذبیح ابراهیم علیه السلام» است. این دو شاخ در دوران «عبداللَّه بن زبیر» از میان رفته است. ⁽¹⁾در دوران اسلامی، تقدیم هدایا افزایش یافت و «عمر بن خطاب»، خلیفه وقت پس از فتح «مداین»، دو نیم ماه زرین را که برای او فرستاده بودند، در کعبه آویخت. پس از وی، خلفای اموی

و عباسی از جمله عبدالملک بن مروان، ولیدبن عبدالملک، سفّاح و هارون نیز هدایایی تقدیم داشتند ⁽¹⁾که طیّ سالیان دراز، همواره زینت بخش کعبه بوده است.

هم اکنون در درون کعبه سه ستون چوبی منبّت کاری شده از چوب عود و جود دارد که به موازات هم قرار گرفته و قُطر هر یک 25 سانتی متر است. یکی از ستون های داخل کعبه که در زمان حجاج در آتش سوخت، در موزه حرم، واقع در حدیبیه نگهداری می شود.

محل تصویر درون کعبه؟؟؟

دیوارهای داخلی با حریر سبز و سقف آن با پرده های زیبا پوشیده شده و روی آن ها اسامی پروردگار و عباراتی چون: «لا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ»، «مُحَمَّدٌ رَسُولُ اللَّهِ» نوشته شده است. گفتنی است همه ساله در روز هشتم ذی حجه درون کعبه را با آب زمزم و گلاب قمصر کاشان می شویند و پرده خانه را نیز تعویض می کنند. پیامبر صلی الله علیه و آله برای نخستین بار به

هنگام فتح مکه، پس از شکستن بت ها و از میان بردن تصاویر نقش شده بر دیوار، داخل خانه را با آب زمزم شستند ⁽¹⁾که این رسم تاکنون پابرجاست.

کعبه دو سقف دارد؛ یکی در زیر، که از کف تا زمین آن سقف 25/ 2 متر است و از آنجا تا سقف دوم نیز 30/ 11 متر می باشد. 80 سانتی متر نیز دیواره اطراف سقف دوم است تا آب های باران در آن جمع شود و به وسیله ناودان به داخل حِجر بریزد. برای روشن شدن سقف دوم، در زمان ابن زبیر چهار روزنه تعبیه و با سنگ هایی که از یمن برای وی آورده بودند، تزیین شده بود.

ورود به کعبه و خواندن نماز در آن، فضیلت فراوان دارد و در این مورد، پیامبر صلی الله علیه و آله و ائمه اطهار علیهم السلام سفارش های فراوان کرده اند. ⁽²⁾

7- مُسْتَجار

مستجار به بخشی از دیوار پشت کعبه و کنار رکن یمانی گفته می شود. در «شفاء الغرام» آمده است: از این رو به این مکان مستجار گفته اند که پناه گیرنده به آن، «مستجارٌ مِن ذُنوب» است و گناهانش ریخته می شود. چون بعضی از صحابه پیامبر خدا صلی الله علیه و آله به این مکان التزام می جستند به نام «مُلْتَزَمْ» و «مُتُعَوّذ» نیز معروف است. ⁽³⁾این مکان بر اساس اتفاق منابع شیعی و برخی از منابع اهل سنت، شاهد حادثه ای عظیم بوده و به عظمت و قدرت الهی برای ورود فاطمه بنت اسد، مادر مولود کعبه (علی علیه السلام) شکافته شد. خداوند متعال این افتخار بزرگ را تنها نصیب او ساخت که در بهترین مکان در عالم، متولد شد. ⁽⁴⁾شایان یادآوری است در این قسمت، آثار ترمیم و بندکشی

دیده می شود که البته ارتباطی به شکاف یادشده ندارد؛ زیرا کعبه در عصر حَجّاج، از پایه خراب و دوباره ساخته شد و آثاری از مکان ورود فاطمه بنت اسد بر آن وجود ندارد.

8- مُلْتَزَم

شیعه ملتزم را پشت کعبه می داند و برای این نظریه روایاتی وجود دارد؛ که در مبحث مستجار ذکر کردیم. ⁽¹⁾

اهل سنت به فاصله میان حجرالأسود و دَرِ کعبه «ملتزم» می گویند. ⁽²⁾در روایاتی از ائمه علیهم السلام نقل شده که هیچ بنده ای در این مکان التجا و پناه نمی گیرد جز آن که خداوند حاجتش را برآورده می کند. چون پیامبر صلی الله علیه و آله، ائمه اطهار و اصحاب، سر و صورت، دست ها و سینه خود را به این مکان چسبانیده و دعا می کردند؛ ⁽³⁾لذا به آن «ملتزم» گفته اند. ⁽⁴⁾

9- مِعْجَنَه

گودالی است بر روی زمین به عمق 30 سانتی متر و عرض 5/ 1 متر، نزدیک «شاذروان» و میان درِ کعبه و حجرالأسود. گویند که ابراهیم علیه السلام «یَعْجَنُ فیه المَلاط» یعنی ابراهیم در این گودال، آب و خاک را با هم مخلوط می کرد تا برای ساخت کعبه به کار گیرد. گفته اند: جبرئیل علیه السلام با پیامبر صلی الله علیه و آله در این مکان نماز گزارده اند. کتیبه ای نیز از خلیفه عباسی، المستنصر به سال 632 ق. در آن جا وجود داشته است؛ ⁽⁵⁾ولی بعدها که این گودال را پوشانیدند، آن کتیبه نیز برداشته شد.

10- حَطیم

در محدوده حطیم اختلاف است؛ اهل سنت به مساحت محصور در نیم دایره حِجر اسماعیل گفته اند و شیعه نیز حطیم را میان حِجر اسماعیل، مقام ابراهیم و چاه زمزم دانسته است. ⁽¹⁾به این علت آن را «حطیم» نامیده اند که از کعبه کاسته شده و کعبه در اینجا شکسته است. در دوران جاهلیت، در این مکان نفرین مظلومان در حق ظالمان مستجاب می شده و ظالمان به هلاکت می رسیدند؛ لذا این امر موجب شد مردم نسبت به یکدیگر ستم نکنند و سوگند خوردن در نظرشان حرمت داشته باشد. ⁽²⁾

از پیامبر صلی الله علیه و آله نقل شده است: بهترین و پاکترین مکان های روی زمین نزد خداوند، فاصله میان رکن اسود و مقام ابراهیم علیه السلام است که این مکان باغی است از باغ های بهشت، پس کسی که چهار رکعت در آن نماز گزارد، از عرش ندا می رسد «ای بنده من، گناهان گذشته ات بخشیده شد». همچنین گویند در محدوده حطیم؛ یعنی میان رکن، مقام تا زمزم وحِجر اسماعیل علیه السلام، 99 تن از پیامبران الهی؛ از جمله حضرت آدم، نوح، ⁽³⁾صالح، شعیب، اسحاق، یوسف، اسماعیل علیهم السلام و نیز دختران وی مدفونند. ⁽⁴⁾

11- پوشش کعبه (الْکَسْوَةْ)

پوشانیدن کعبه از سنت هایی است که پیشینه ای طولانی در تاریخ بیت اللَّه دارد.

اهمیت آن به اندازه ای است که یکی از مناصب مهم در دوره جاهلی، «پرده داری کعبه» بوده است. بیشتر منابع، ابراهیم یا اسماعیل علیهما السلام را نخستین کسی می دانند که خانه کعبه را پوشانید ⁽⁵⁾و روایتی از امام صادق علیه السلام نیز در این باره نقل شده است. ⁽⁶⁾

بعضی، «تُبَّع» پادشاه حِمْیَر ⁽¹⁾را، که همان «اسعد بن معدی کَربْ» باشد، نخستین کس دانسته اند که بر کعبه پرده پوشانید. گفته اند که وی در خواب دید کعبه را جامه می پوشاند؛ پس ابتدا بر آن پوششی چرمی انداخت و بعد با پارچه های حِبریِ بافت یمن پوشانید و برای کعبه نیز دری قرار داد. ⁽²⁾

در روزگار جاهلی، پرده کعبه، که از جنس های گوناگون؛ مانند پشم، مو، کرک، خز، پارچه های حبری، بردهای یمانی و جامه های پشمین بود، به وسیله شترانی که برای قربانی می آوردند، حمل می شد و قسمتی یا تمام خانه را با آن می پوشاندند و مقداری را نیز ذخیره می کردند تا پس از کهنه شدنِ پوشش ها، آن را تعویض کنند. ⁽³⁾

ابن اسحاق گوید: در عصر پیامبر صلی الله علیه و آله، کعبه را با پارچه سفید رنگِ بافتِ مصر، مشهور به «قُباطی» می پوشاندند و سپس از «بردهای یمانی» برای آن استفاده می کردند.

نخستین کسی که آن را با دیباج پوشانید «ابن زبیر» بود. ⁽⁴⁾

پیامبرخدا صلی الله علیه و آله در آخر ذی حجه برای مردم خطبه ای ایراد کرد و گفت: امروز، روزی است که سال در آن پایان می یابد و جامه بیت اللَّه تعویض می شود. از ابن جریح روایت کرده اند که در عصر جاهلیت معمول بوده که پس از رفتن حجاج از مکه در ابتدای محرم بر کعبه پرده نو می آویختند، اما به روزگار قریش، معمولًا روز هشتم ذی حجه پوشش های دیبا بر آن می انداختند که مردم شکوه و زیبایی آن را ببینند و سپس روز عاشورا با پرده اصلی پوشش می دادند.

همچنین پیامبر صلی الله علیه و آله بر خانه خدا پرده و جامه یمانی می پوشاند و حال آن که در دروه جاهلی بر آن چرم می آویختند. گویند: عبداللَّه بن زبیر نخستین کسی بود که بر این خانه

پرده ابریشم پوشانید. چون عبدالملک بن مروان به حکومت رسید، هر سال ابتدا پرده ای را به مدینه می فرستاد و یک روز بر ستون های مسجد النبی صلی الله علیه و آله پهن می کردند و سپس همراه با عطر و انواع عود سوز، به مکّه می فرستادند.

؟؟؟ نیم صفحه خالی طرح (دو عکس)

امام علی علیه السلام نیز در دوران خلافت خود هر سال برای کعبه پوششی از عراق می فرستادند. ⁽¹⁾در دوران بنی امیه و بنی عباس همه ساله برای کعبه پوشش های متنوّعی

ارسال می شد؛ همچنین سلطان ناصر بن قلاوون دو قریه در مصر را خرید و در آمد آن را وقف پوشش خانه کعبه کرد. از سوی سلاطین مصر نیز همه ساله دو پرده؛ یکی برای کعبه به رنگ قرمز و دیگری برای مرقد پیامبر صلی الله علیه و آله به رنگ سبز ارسال می شد که بر حاشیه آن ها شعار «لا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ»، «مُحَمَّدٌ رَسُولُ اللَّهِ» و آیات دیگر بافته شده بود.

سلاطین عثمانی نیز برای کعبه پرده هایی می فرستادند. ⁽¹⁾در دوران حاضر پرده هایی از نقاط مختلف برای کعبه ارسال می شود که در روز نهم ذی حجه هر سال تعویض می شود. تزیین آن به دست هنرمندان شهر مکّه صورت می گیرد و آیات قرآن و اسامی جلاله به صورتی بسیار زیبا و زرّین بر روی آن بافته می شود. کارگاه پرده بافی کعبه در منطقه حدیبیه و آغاز حرم قرار دارد که به صورتی سنتی، کارگران آن را در سه کارگاه خطاطی، بافندگی و زردوزی می کنند، این کارگاه در سال 1397 ق. افتتاح شد. پرده داخلی کعبه نیز در همین کارگاه بافته می شود.

ارتفاع پرده چهارده متر و نواری که پیرامون پرده و بالای آن را فرا گرفته و بر آن آیات قرآنی نوشته شده 95 سانتی متر و طول آن 47 متر مربع است که از شانزده قطعه تشکیل شده و هزینه بافت و تزیین آن با طلا و زخارف دیگر به 17 میلیون ریال سعودی می رسد.

12- مقام ابراهیم علیه السلام

... فِیهِ آیاتٌ بَیِّناتٌ مَقامُ إِبْراهِیمَ وَ مَنْ دَخَلَهُ کانَ آمِناً .... ⁽²⁾

مقام ابراهیم علیه السلام که در قرآن کریم به عنوان یکی از نشانه های روشن آمده، از کهن ترین آثار موجود در مسجدالحرام است. رنگ این سنگ میان زردی و سرخی و با ابعاد 38* 36 سانتی متر، به صورت مکعب است. همانگونه که پیشتر اشاره شد، از ابن

عباس نقل شده که چیزی از بهشت در زمین، جز حجرالأسود و مقام ابراهیم علیه السلام نیست و آن دو، از گوهرهای بهشت اند و اگر مشرکان آن دو را لمس نکرده بودند، هیچ دردمندی به آن ها دست نمی کشید مگر آن که خداوند وی را شفا می داد. ابوالولید از مجاهد نقل می کند که بدون طهارت نباید به مقام دست کشید؛ زیرا از آیات و نشانه های خداوند است. ⁽¹⁾بعضی از مفسّران در تفسیر آیه ... فِیهِ آیاتٌ بَیِّناتٌ ... گفته اند: مقصود از نشانه های روشن، جای پای ابراهیم علیه السلام بر مقام است. ⁽²⁾

اکنون قالب مسی که بر روی مقام دیده می شود به اندازه دو جای پای انسان فرو رفتگی دارد که به عنوان نشانه ای از جای پای ابراهیم علیه السلام قرار داده شده است. به روایت امام صادق علیه السلام منظور از آیات بینات، مقام ابراهیم علیه السلام، حجرالأسود و حِجر اسماعیل علیه السلام است. کلینی، همان، ج 4، ص 223.

شایان گفتن است که آنچه از ظاهر قرآن مشخص است منظور از نشانه های روشن، مقام ابراهیم علیه السلام است نه جای پای او در مقام، چرا که آغاز این آیه از بیت و کعبه سخن می گوید و ضمیر فیه به کعبه و بیت یا مسجد الحرام برمی گردد، یعنی در آن جا نشانه های روشنی مثل مقام ابراهیم علیه السلام است نه این که ضمیر فیه به مقام ابراهیم علیه السلام برگردد که بنا به قول بعضی در مقام ابراهیم علیه السلام، جای پای او نشانه روشن باشد.

و نیز گفته اند: کسانی که در این روزگار عازم حج می شوند، ندای ابراهیم علیه السلام را در آن روز لبیک گفته اند. ⁽⁴⁾

هم چنین خداوند می فرماید: وَ اتَّخِذُوا مِنْ مَقامِ إِبْراهِیمَ مُصَلًّی ...؛ ⁽⁵⁾

«و مقام ابراهیم علیه السلام را نمازگاه قرار دهید.» مفسران با استناد به روایاتی، می گویند: مردم فرمان یافته اند که در کنار این مقام نماز گزارند؛ ⁽⁶⁾ازاین رو، نباید نماز طواف را جلوتر از مقام خواند.

ابراهیم علیه السلام فرمان یافت که آن سنگ را قبله خود قرار دهد. لذا آن را کنار دَرِ کعبه

گذاشت. پس از او، اسماعیل علیه السلام هم به جانب آن و رو به روی در نماز می گزارد؛ ولی پیامبر صلی الله علیه و آله مأمور شدند تا به سمت بیت المقدس نماز بگزارند؛ دیری نپایید که خداوند متعال آنچه را برای خود و پیامبرش برگزیده بود، قبله قرار داد. آن حضرت در مدینه وقتی نماز می گزاردند، روبروی ناودان؛ یعنی شمال کعبه قرار می گرفتند و چون در مکّه حضور می یافتند رو به روی مقام می ایستادند. ⁽¹⁾

از بررسی منابع تاریخی چنین برداشت می شود که مقام ابراهیم علیه السلام از دوران آن حضرت تاکنون به جز یک مورد جا به جا نشده و آن نیز در دوران خلیفه دوم بوده است که سیل عظیمی وارد مسجدالحرام شد. این سیل به نام «امّ نهشل» مشهور شد، چرا که وی در این سیل غرق گردید. در این زمان مقام ابراهیم علیه السلام از جای خود کنده شد و به کعبه چسبید. بعضی گویند به محلات پایین کعبه برده شد. این رخداد را برای خلیفه دوم نوشتند، وی پایه ای ساخت و مقام را به جای خود منتقل کرد که تا امروز همچنان در همان جا باقی است. در سال 202 ق. نیز سیل عظیم دیگری آمد و پایه های مقام را خراب کرد ولی آن را از جای خود نکند. ⁽²⁾

در دوران «مهدی عباسی» برای محافظت بیشتر، پایین و بخش بالای مقام را زر اندود و در سال 206 هجری نیز مجدداً آن را مطلّا کردند. ⁽³⁾بعدها مقصوره و بنایی بر فراز آن قرار دادند که البته مسیر مطوّفین را تنگ می کرد. لذا در 1387 ق. آن را در میان طوقی زرین قرار دادند و محفظه ای از جنس کریستال بر روی آن نصب کردند. این محفظه 18* 130 سانتی متر (به جز پایه) ارتفاع دارد و قطر آن 80 سانتی متر است. بر روی قالب، دو اثر پا، که به طور عمیق در سنگ فرو رفته، به عنوان جای پای ابراهیم علیه السلام شناخته می شود. فاصله آن تا حجرالأسود 5/ 14 متر، تا رکن شامی 14 متر، تا شاذروان 25/ 13 متر است. مقام اکنون در 13 متری کعبه قرار دارد. (تصویر شماره 3 و 4)

13- حِجْر اسماعیل علیه السلام

حِجر اسماعیل علیه السلام میان رکن شمالی و رکن غربیِ کعبه قرار دارد. «حِجْر» به معنای پناه و دامن است و از این رو به اسماعیل علیه السلام منسوب کرده اند که وقتی دیوارهای کعبه بر افراشته شد، او برای پناه بردن از گرمای خورشید، در سایه و کنار این دیوار می نشست و یا این که سایبانی کنار آن برای خود می ساخت و در آن پناه می گرفت؛ چون اسماعیل علیه السلام درگذشت، او را در همان مکان مدفون ساختند. قریش در بازسازی کعبه، حجر را به خاطر عدم توانایی مالی در بازسازی کامل، از کعبه بیرون گذاشتند؛ یعنی حدود سه متر. بنابراین، از دیوار کعبه تا 3 متر در طول، جزو کعبه است. طول حِجر 80/ 6 متر است. عبداللَّه بن زبیر، هنگام تجدید بنای کعبه، حِجر را حفر کرد و در آن سنگی به رنگ سبز یافت؛ از قریش در این باره پرسید، عبداللَّه بن صفوان گفت: گور اسماعیل علیه السلام است؛ لذا ابن زبیر آن را به حال خود رها کرد. او در این حفریات پایه های کعبه در زمان ابراهیم علیه السلام را کشف کرد و آن را بر همان اساس بازسازی کرد. بنابراین، حِجر اسماعیل کنونی، در دوران وی جزو بیت قرار گرفت.

پیامبر صلی الله علیه و آله به عایشه فرمودند: هرگاه خواستی درکعبه نماز بگزاری، درحجرنمازگزار که بخشی از کعبه است، لیکن قوم تو آنگاه که کعبه را می ساختند، از طول آن کاستند و آن را بیرون کعبه قرار دادند. این گفته پیامبر صلی الله علیه و آله نیز سندی است برای این که طواف در داخل حجر جایز نیست.

حِجر که اکنون با نیم دایره ای کوتاه محصور شده، دارای دیواری به ارتفاع 32/ 1 متر و پهنای 5/ 1 با دو درِ شرقی و غربی است. طول آن از دیوار کعبه (زیر ناودان طلا) تا دیوار حِجر، حدود 80/ 6 متر و عرض آن میان دو در شرقی و غربی 77/ 8 متر است. از این مقدار سه متر آن، که از دیوار کعبه آغاز می شود، در طول، جزو کعبه و بنای اصلی است. در دوره منصور عباسی، زمین آن با سنگ مرمر پوشیده شد و در سال های 161 ق.

و 283 ق. و سال های بعد نیز همواره سنگ های حِجْر را تعویض و ترمیم می کرده اند و اکنون نیز با سنگ مرمر مفروش است. اما آنچه مشهور است که در حجر، دختر، همسر و

مادر اسماعیل (هاجر) و نیز چند تن از انبیای الهی مدفون اند، ⁽¹⁾منظور انتهای حجر اسماعیل کنونی به سمت دیوار حجر است؛ زیرا تا سه متر از کعبه در زمان قریش جزو کعبه بود و کسی را داخل کعبه دفن نمی کردند.

13- چاه زمزم، تاریخچه و فضیلت آن

هنگامی که ابراهیم علیه السلام، هاجر و تنها فرزندش اسماعیل را به وادی خشک و سوزان مکه آورد، همراه مادر اسماعیل مشک آبی بود و هیچ گونه زاد و توشه ای غیر از آن نداشت. حضرت ابراهیم آن دو را کنار درختچه ای در نزدیکی جای کعبه نشاند و سپس از مکه خارج شد و آنان را به خدا سپرد رَبَّنا إِنِّی أَسْکَنْتُ مِنْ ذُرِّیَّتِی بِوادٍ غَیْرِ ذِی زَرْعٍ عِنْدَ بَیْتِکَ الْمُحَرَّمِ. پس از اندک زمانی آبِ همراه هاجر تمام و شیرش نیز خشک شد.

هاجر در پی آب، فاصله میان کوه صفا و مروه را دوان دوان، هفت بار پیمود. هنگامی که نزد کودکش بازگشت، جبرئیل علیه السلام بر او ظاهر شد و بر زمین کوبید که به قدرت الهی آب از همان جا به روی زمین فوران زد. مادر اسماعیل علیه السلام به آب، که جاری بود، گفت: «زَمْزَمْ»؛ یعنی بایست. خود نیز مقداری خاک و شن اطراف آن ریخت تا مبادا پیش از آن که آب را در مشک بریزد، به زمین فرو رود! گویند اگر هاجر چنین نمی کرد، شاید زمزم رود روانی می شد. هاجر مشک را پر کرد و به فرزندش نوشانید. ⁽²⁾خبر پیدایش آب در این منطقه سوزان و لم یزرع، قبایل جُرهم را به آنجا کشانید که در کنار چاه زمزم سکونت گزیدند.

چون جُرهمیان حرمت کعبه و حرم را شکستند و به فسق و فجور پرداختند، خداوند آب زمزم را از جوشش انداخت و خشک کرد؛ به طوری که حتی مکان آن نیز محو شد.

عمرو بن حارث مضاض جرهمی، دو مجسّمه زرین آهو و شمشیرهای مرصّع را، که در کعبه بود، از بیم آن که سرقت نکنند، شبانه برداشت و در محل چاه زمزم زیر خاک

پنهان کرد. ⁽¹⁾

چاه زمزم همچنان تا دوران عبدالمطّلب بن هاشم، پدر بزرگ پیامبر صلی الله علیه و آله، مخفی بود. او شبی در خواب دید که نوری از کنار کعبه به آسمان برخاست. وی به رغم سرزنش و آزار مردم، با کمک فرزندش حارث همان نقطه را حفر کرد. در آن هنگام نذر کرد که اگر دارای ده پسر شود، یکی از آنان را در راه خدا قربانی کند؛ سپس با کندن چاه، بر مجسمه ها و شمشیرها دست یافت و همچنان کَند تا آب فوران زد. پس از آن، خداوند به وی ده پسر عطا کرد. او نیز برای ادای نذر خود، میان آنان قرعه انداخت که نام «عبداللَّه» محبوب ترین پسرانش در آمد؛ آنگاه میان عبداللَّه و از ده تا صد شتر قرعه زد که قرعه به نام صد شتر افتاد و آن ها را در راه خدا قربانی کرد و گوشتشان را میان بادیه نشینان انفاق نمود. بر اساس این سنت، از آن روز دیه یک مرد صد شتر تعیین شد. ⁽²⁾

هنگام ظهور اسلام، سقایت حاجیان از آب زمزم در دست عباس بن عبدالمطّلب بود. برای زمزم اسامی زیادی است؛ از جمله: برکة، سَیّده، نافِعَه، مَضْمونَه، عَونَه، بُشْری صافیه، بَرَّه، عَصِمَه، سالِمَه، مِیْمُونه، مُبارکه، کافیه، عافیه، طاهِره، طَعامٍ طُعْم، شَفاءٍ سُقم و ... ⁽³⁾

درباره اهمیت آب زمزم و فضیلت نوشیدن آن، روایات بسیاری نقل شده است.

پیامبر صلی الله علیه و آله فرموده اند: «زمزم بهترین چاه های دنیا است». گفته اند هرگز از آب چاه زمزم کاسته و خشک نخواهد شد. بهترین خوراک ⁽⁴⁾و مایه سلامت از هر درد است. مستحب است پس از نوشیدن آن بگویی: «اللَّهُمَّ اجْعَلْهُ عِلْماً نَافِعاً وَ رِزْقاً وَاسِعاً وَ شِفَاءً مِنْ

کُلِّ دَاءٍ». ⁽¹⁾

این آب همواره نزد مردم مکه قِداسَت و اهمیت فراوانی داشته است. آنان مردگان خود را با آب زمزم غسل می دادند و خود مقید به استفاده و نوشیدن از آن بودند.

پیامبر صلی الله علیه و آله بیشتر از آب زمزم می نوشیدند و در هر جا که بودند، از اصحاب می خواستند آن را برای آشامیدن و وضو ساختن ایشان فراهم آورند. ⁽²⁾آن حضرت زمزم را از چشمه های بهشت و از آیات خداوندی در حرم اللَّه و بهترین آب روی زمین دانسته اند. ⁽³⁾

چاه زمزم در سال های 822 ق. و 1383 ق. تعمیر و توسعه یافت. اکنون دهانه آن 5/ 1 متر، عمق آن سی متر و فاصله اش تا کعبه 21 متر است. متوسط مصرف آب زمزم به وسیله زائران بیت اللَّه، حدود ده هزار متر مکعب در روز و 765 متر مکعب در ساعت؛ یعنی 29600 لیتر است. در دوران سعودی به سال 1388 ق. قبّه ای که بر فراز چاه زمزم بود، خراب و بنای جدیدی در زیر زمین ساختند که در آن جا از آب چاه استفاده می کردند. اکنون برای استفاده بیشتر از مطاف، آن مدخل را پر ساخته و در اطراف صحن مسجدالحرام به وسیله لوله کشی، آب را به شیرها هدایت کرده اند تا زائران از آن ها بنوشند و لذا دایره مطاف وسیعتر گشته است.

14- صفا و مروه (مَسْعی و حوادث تاریخی آن

إِنَّ الصَّفا وَ الْمَرْوَةَ مِنْ شَعائِرِ اللَّهِ فَمَنْ حَجَّ الْبَیْتَ أَوِ اعْتَمَرَ فَلا جُناحَ عَلَیْهِ أَنْ یَطَّوَّفَ بِهِما وَ مَنْ تَطَوَّعَ خَیْراً فَإِنَّ اللَّهَ شاکِرٌ عَلِیمٌ. ⁽⁴⁾

گفته اند هنگامی که حضرت آدم صفیّ اللَّه علیه السلام از بهشت رانده شد، نخست بر کوهی کنار بیت اللَّه الحرام فرود آمد، لذا آن کوه را «صفا» نامیدند؛ چون بنا به گفته خداوند،

إِنَ اللَّهَ اصْطَفی آدَمَ وَ نُوحاً ⁽¹⁾

از نام «آدم المصطفی» گرفته شده است. حوّا علیها السلام نیز بر کوهی کنار صفا فرود آمد و لذا آن را «مروه»؛ (زن) نامیدند. جبرئیل علیه السلام بر آنان نازل شد و اعمال حج را آموخت و آن دو به طواف بیت اللَّه پرداختند. ⁽²⁾

هاجر فاصله میان کوه صفا و مروه را، که حدود 5/ 766 ذراع برابر با 5/ 377 متر بود، هفت بار در جستجوی آب طی کرد؛ قسمتی از این مسیر را که امروزه با چراغ سبز روشن است، با اضطراب شدیدی، که ناشی از نگرانی نسبت به وضع فرزند خود بود، سریعتر پیمود و در اصطلاح «هَرْوَله» کرد. در علت نامگذاری هروله، سخنان دیگری نیز هست؛ از جمله این که شیطان در این مکان بر ابراهیم علیه السلام ظاهر شد و ایشان این قسمت را تندتر پیمود. در هر حال حاجیان به یاد شداید و سختی های هاجر علیها السلام، آن بانوی فداکار، در این مکان هروله می کنند؛ یعنی به گونه ای گام برمی دارند که شانه ها و تمامی بدن به حرکت در آید. گفتنی است هروله برای زنان لازم نیست.

از امام صادق علیه السلام روایت شده که سعی میان صفا و مروه، جز برای شکستن غرور و نخوت متکبران نیست. این عده، باید دوش به دوش نژادهای مختلف؛ اعم از سیاه و سفید، توانا و ناتوان، بی نیاز و نیازمند و ... تکبّر و فخرفروشی را پایمال گام هایشان کنند.

کوه صفا، همچنین مکانی است که پیامبر صلی الله علیه و آله نخستین بار، رسالت الهی خود را از فراز آن، با این عبارت اعلان کرد: «قُولُوا لا إلهَ إِلّا اللَّهُ تُفْلِحُوا»، هنگامی که آیه: وَ أَنْذِرْ عَشِیرَتَکَ اْلأَقْرَبِینَ نازل شد و خداوند فرمود نزدیکان خود را بیم و انذار ده، پیامبر صلی الله علیه و آله اقوام و نزدیکان خود را در آن مکان انذار داد. ⁽³⁾در روز فتح مکّه نیز بر فراز این کوه رفت و پایان کار مشرکان را اعلام کرد و مهاجران و انصار را به اتحاد و یکپارچگی و صفا و صمیمیت در سایه توحید فراخواند. ⁽⁴⁾کنار همین کوه، خانه «ارقم بن ابی ارقم»؛ یعنی

نخستین پایگاه مخفی توحیدی قرار داشت که در توسعه مَسْعی خراب شده است. ⁽¹⁾کوه صفا که سعی از آن آغاز می شود، در سمت جنوب شرقی کعبه قرار دارد و در فاصله 130 متری کعبه واقع شده است.

کوه مروه، که در برابر رکن شامی و در 200 متری شمال شرقی کعبه واقع است نیز همانند کوه صفا نکته هایی دارد؛ بر فراز همین کوه بود که خداوند به حضرت ابراهیم علیه السلام فرمان داد تا بهترین ثمره جانش؛ یعنی اسماعیل را در راه او قربانی کند. همچنین گویند هنگام فتح مکّه، 36 بت بر روی این دو کوه قرار داشت و بت های زیادی نیز در میان آن ها بود که همه به وسیله پیامبر صلی الله علیه و آله شکسته شدند. پیامبر خدا صلی الله علیه و آله هنگام سعی، ابتدا مقداری از کوه صفا بالا می رفت و سپس به حرکتش ادامه می داد و در پایین درّه، که آغاز محل هروله بود، راه را مقداری سریعتر می پیمود. در دوره منصور، خلیفه عباسی، برای کوه صفا پانزده پله و بر کوه مروه 9 پله ساخته شد. ⁽²⁾اکنون ضمن بازسازی صفا و مروه، پله های مذکور صاف و به صورت سراشیبی درآمده است.

در دوران عثمانی، محل هروله، که حدود 55 متر است، به وسیله استوانه کوچک کاشی کاری شده به رنگ سبز معین گردید و اکنون می توان آن را با چراغ های سبز تشخیص داد.

مَسْعی محلّ میان صفا و مروه، در توسعه دوم سعودی، دو طبقه ساخته شد و حاجیانِ اهل سنت از طبقه بالا نیز سعی می کنند که البته امکان انجام سعی و طواف بر روی پشت بام هم برای آنان فراهم است. مَسْعی در شرق مسجدالحرام و دارای شانزده درِ ورودی است. معروف ترین و قدیمی ترینِ آن ها، باب بنی شیبه، باب علی، باب عباس و باب السلام است. طول مسعی در توسعه سعودی به 5/ 394 و عرض آن به بیست متر رسید. ارتفاع طبقه اول دوازده متر و طبقه دوم 5/ 8 متر می باشد. اکنون پله های ثابت و

برقی، زائران را به سعی و نیز آن سوی مسعی و طبقه بالا جابه جا می کند.

در توسعه های اخیر سعودی، اطراف صفا و مروه تا شعاع پانصد متری تخریب و محوّطه پشت آن، در بیرون مسجد گسترش زیادی یافته است. در دوران های گذشته مسعی در وسط بازاری قرار داشت که پیرامون آن را دکان ها احاطه کرده بودند. اکنون مسعی به مسجدالحرام متصل شده است.

؟؟؟ جای خالی طرح

ه) مسجدالحرام و سیر تاریخی آن

اشاره

مسجد الحرام بر اساس روایت ابوذر، از پیامبر خدا صلی الله علیه و آله، نخستین مسجد بر روی زمین است. ⁽¹⁾فضیلت یک رکعت نماز در آن، بیش از یکصد هزار رکعت در دیگر مساجد است؛ «.. وَ صَلَاةٌ فِی الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ تَعْدِلُ مِائَةَ أَلْفِ صَلَاةٍ فِی غَیْرِهِ» ⁽²⁾

در گذشته، مسجدالحرام به کعبه و مطاف پیرامون آن اطلاق می شد لیکن به مرور بر وسعت آن افزوده شد.

طبق روایتی از امام صادق علیه السلام، ابراهیم و اسماعیل علیهما السلام، حدّ مسجدالحرام را تا میان صفا و مروه قرار داده بودند. ⁽³⁾

در دوران جاهلی؛ یعنی تا قبل از سلطه «قُصیّ بن کلاب»، جدّ چهارم رسول اللَّه صلی الله علیه و آله، مردم در پیرامون کعبه، خانه و عمارتی نداشتند و بیشتر قبایل، برای احترام و بزرگداشت کعبه، از سکونت و ساختن خانه در کنار آن پرهیز می کردند و بیشتر در درّه های مکه سکونت می گزیدند. با تسلّط قصیّ بر مکه، وی از مردم خواست تا پیرامون کعبه ساکن شوند و خانه هایی بنا کنند تا به امنیت بهتری دست یابند. وی نخستین خانه را در سمت شمالی کعبه به نام «دار الندوه» ⁽¹⁾ساخت. بدین گونه، قریش پیرامون کعبه خانه هایی ساختند و درهایی به سوی کعبه گشودند و مقداری از اطراف کعبه را برای طواف زائران باز گذاشتند. آنان برای احترام به کعبه، خانه ها را کوتاهتر از آن، به شکل دایره، و نه مربع، ساختند. ⁽²⁾مسلمانانی که از مدینه و سایر سرزمین ها برای حج می آمدند، راهی جز داخل شدن در این خانه ها و ورود به مسجدالحرام نداشتند. ⁽³⁾

در آن دوران، تنها محدوده طواف مطرح بود و اعراب چیزی به نام مسجدالحرام نمی شناختند تا این که خداوند آیات سوره اسرا را نازل و در آن از مسجدالحرام یاد کرد. ⁽⁴⁾

الف- توسعه خلیفه دوم (17 هجری- 638 میلادی)

در دوران خلیفه دوم، که به جمعیت مسلمانان افزوده شد، انجام مراسم عبادی حج با مشکلاتی روبه رو گردید، لذا وی برای نخستین بار به توسعه مسجدالحرام پرداخت.

او در سال هفدهم هجری، پس از آن که سیل «ام نهشل» مقام ابراهیم علیه السلام را به پایین مکه برد، برای بازسازی کعبه وارد مکه شد و پس از نصب مجدد مقام، به سبب گسترش جمعیت، خانه هایی که اطراف مسجد بنا شده بود را از صاحبان آنها خرید و خراب کرد

و سپس دیواری کمتر از قامت یک انسان بر گرد مسجد کشید و محدوده آن را مشخص و به وسیله سنگریزه پوشانید. ⁽¹⁾سپس درهایی نیز برای آن قرار داد و به وسیله مشعل هایی اطراف را روشن کرد. مجموع افزوده های او 860 متر مربع بود.

در این دوران، برای انحراف مسیر سیل هایی که داخل مسجدالحرام می شد و موجب تخریب می گردید، سدّی در «مدعا» بالای مکه ساخته شد و اطراف مسجدالحرام نیز با سنگ های بزرگ و کیسه های پر از سنگریزه پوشانیده شد. این سدّ به رَدَم «بنی جُمح» مشهور شد.

ب- توسعه خلیفه سوم (26 هجری- 646 میلادی)

خلیفه سوم نیز بعضی از خانه های باقی مانده را خرید و خراب کرد و تا حد زیادی مسجد الحرام را توسعه داد. ⁽²⁾عثمان نخستین کسی بود که برای مسجد الحرام رواق ها و سقف هایی قرار داد. مساحت مسجد در این دوران به 4400 متر مربع می رسید که او حدود 2000 متر به مسجد افزوده بود. ⁽³⁾

ج- توسعه عبداللَّه بن زُبَیر بن عوام (56 هجری- 688 میلادی)

هنگامی که ابن زبیر در مکّه اعلان خلافت کرد؛ مانند گذشتگان خود، به توسعه مسجد الحرام پرداخت. وی خانه های دیگری از مردم خرید و ناحیه صفا را به مسجد ضمیمه و دیوار مسجد را به «دارالندوه» متصل کرد که در آن موقع، در میانه شمالی صحن کنونی مسجدالحرام قرار داشت. توسعه های او عمدتاً در جهت شمال، جنوب و شرق بود. ابن زبیر قسمت هایی از مسجدالحرام را با ستون های مرمرین مسقّف کرد. ⁽⁴⁾

اقدامات ترمیمی وی، پس از آسیبی انجام شد که در سال 64 ق. از سوی سپاهیان یزید بر کعبه و مسجدالحرام وارد گردید. عبداللَّه بن زبیر باقی مانده دیوار کعبه را برداشت

و دوباره آن را بر اساس پایه های قبلی (قبل از ترمیم قریش) ساخت. مساحت افزوده در این دوران به مسجد الحرام 4000 متر بود که مساحت مسجد را به 8400 متر مربع رساند. ⁽¹⁾

د- توسعه عبدالملک بن مروان و فرزندش ولید (75 و 91 هجری- 694 و 709 میلادی)

پس از آن که عبداللَّه بن زبیر در مکّه به قتل رسید، عبدالملک بن مروان، خلیفه اموی، به ترمیم مسجد الحرام همت گماشت. وی دیوارهای مسجد الحرام را بالا برد و برای آن سقفی از چوب ساج فراهم کرد. در تزیین ستون ها، از طلا استفاده کرد و کتیبه ای از شرح اقدامات خود، بر یکی از ستون ها نوشت. وی ستون های مرمر به مسجد الحرام آورد و برای آن سقفِ یک پارچه ای که بر ستون ها و پایه های مرمر قرار داشت، استوار ساخت، آنگاه با چوب ساجِ آراسته و تزیین شده، آن را پوشانید و سطح مسجد را نیز سنگفرش کرد. او در تزیین مسجد الحرام از کاشی بهره برد و کنگره ها و غرفه هایی ساخت و آن را تزیین کرد. ⁽²⁾

فرزند وی ولید نیز 2300 متر مربع به مساحت مسجد افزود و مجموع مساحت آن را به 10750 متر رسانید.

ه- توسعه منصور عباسی (137 هجری- 754 میلادی)

ابو جعفر منصور، خلیفه عباسی نیز مسجد الحرام را در سال 137 ق. توسعه داد. وی درقسمت شامی که پایین مسجد و سمت دار العِجله و دار النَّدوه بود، بر مساحت مسجد افزود.

در این توسعه، قسمت زیادی از دارالنَّدوه داخل مسجد شد. وی نیز به کاشی کاری و تزیین آن همّت گماشت و از توسعه خود کتیبه ای منقوش بر جا گذاشت و درهایی نیز برای مسجد قرار داد. ولید 4700 متر به مساحت مسجد افزود و آن را به 15450 متر مربع رسانید.

و- توسعه مهدی عباسی (160 و 164 هجری- 776- 780 میلادی)

مهدی عباسی در سال 160 ق. حج به جا آورد و پرده های کعبه را عوض کرد و دستور داد مسجدالحرام را ترمیم و از منطقه بالا توسعه دهند.

با قرار دادن درهای جدید، به درهای گذشته افزود که معروف ترین آن ها باب بنی شیبه بود. وی در دو مرحله به توسعه مسجد پرداخت. در توسعه نخست خانه های زیادی در سمت مسعی خرید و خراب کرد و کوشید تا کعبه در وسط مسجد قرار گیرد.

لذا آن را از اطراف توسعه داد. وی همچنین 484 ستون مرمرین برای رواق ها قرار داد که 498 سقف گنبدی شکل روی آن رواق ها قرار می گرفت. حدود 270 کنگره نیز بر بیرون دیوارهای مسجد ساخت که بیشتر به صورت بسیار زیبایی گچ کاری شد. او در این توسعه 8000 مترمربع به مسجد افزود و مساحت مسجد را به 23400 مترمربع رسانید. مهدی عباسی در دومین مرحله، به توسعه مسجد پرداخت و درهای دیگری نیز به آن افزود. ⁽¹⁾در این اقدام، مسجد به مسعی متصل و در این توسعه 2350 مترمربع به مساحت قبلی مسجد افزوده شد و به 25750 مترمربع رسید.

دیگر خلفای عباسی تا عصر عثمانی نیز بر مساحت مسجد افزودند. خلیفه معتضد 1250 متر و خلیفه المقتدر 850 متر، به مسجد اضافه کرده و مساحت آن را به 28000 متر رسانیدند. همچنین پادشاهان ممالیک مصر و شام نیز به مساحت مسجد افزودند و تا آغاز عصر سعودی مساحت مسجد به 30000 متر مربع رسید. ⁽²⁾در دوران عثمانی بیشترین اقدام برای ترمیم، تزیین، ساخت درها، گنبد، رواق ها انجام شد؛ اما بر مساحت مسجد چیزی افزوده نگشت.

ز- توسعه دوران سعودی

همزمان با توسعه اول و دوّم مسجدالنبی صلی الله علیه و آله، در سال 1344 ق. و 1368 ق. که به دستور ملک عبدالعزیز سعودی انجام شد، مسجد الحرام نیز در طرح توسعه جدّی قرار

گرفت ⁽¹⁾و به مساحت مسجد 131000 متر مربع اضافه شد. در دوران فهد در سال 1406 و 1409 ق. نیز دو توسعه انجام شد که طی آن 118000 متر مربع بر مساحت قبلی افزوده شد و مساحت کل مسجد به 280000 متر مربع رسید. در سمت صفا و مروه، بازار و خانه های بسیاری تخریب شد که بیشتر از لحاظ تاریخی ارزش ویژه ای داشتند. با توسعه ای که در مرحله نخست انجام شد، حدود دویست هزار نمازگزار بر گنجایش قبلی مسجد افزوده شد و در این توسعه 492 ستون به قطر 71 سانتی متر و ارتفاع 21/ 14 متر به ستون های مسجد اضافه گشت ⁽²⁾که اکنون فن کوئل ها و کولرها برای خنک کردن شبستان ها در داخل ستون ها تعبیه شده است. یک طبقه نیز بر مسجد الحرام اضافه شد. برای راه یابی به آن طبقه و نیز پشت بام، پله های برقی و ثابت تعبیه گردید. این توسعه در سال های 1377 تا 1381 ش. نیز دوباره در قسمت های دیگر آغاز شد. از جمله میدان های اطراف و باب های اصلی مسجد مسطح و سنگفرش شد. بر مساحت برخی شبستان ها در دو طبقه افزوده شد و اکنون مساحت مسجد به 336000 متر مربع رسیده است.

زیر زمین مسجد نیز برای نمازگزاران آماده شده و در حال حاضر، با توسعه پدید آمده، بیش از یک میلیون نمازگزار می توانند در مسجد الحرام، شبستان ها، طبقه اول، دوم و پشت بام و نیز زیرزمین و میدان های اطراف صفوف خود را منسجم سازند. (تصاویر شماره 5، 6، 7)

و) درهای مسجد الحرام از ابتدا تا کنون

مسجد الحرام در عصر خلیفه مهدی عباسی (160 هجری) دارای 19 در بود که از معروف ترین آن ها می توان به «باب الزیاده» و «باب القطبی» اشاره کرد. در دوران ملک عبدالعزیز سعودی (1344 ق.) این تعداد به 26 در افزایش یافت. در دوران فهد بن عبد العزیز، در توسعه اول 51 درِ اصلی و فرعی گشوده شد و در توسعه دوم به 62 در

رسید، که اکنون نیز همه آن ها وجود دارد و به همراه راه پله های ورودی به 92 در می رسد. در میان آن ها چهار درِ اصلی و بزرگ وجود دارد که در چهار جهت اصلی قرار یافته و بر فراز هریک دو مناره، به ارتفاع 92 و عرض 777 متر ساخته شده است. این درها عبارت اند از:

مساحت مسجدالحرام و میزان توسعه آن، از آغاز تا دوران سعودی

شرح توسعه مساحت افزوده جمع کل

1 خلیفه دوم (17 ق.) 860 متر مربع 2400 متر مربع

2 خلیفه سوم (26 ق.) 44502050

3 عبداللَّه بن زبیر 84504000

4 ولید بن عبدالملک 107502300

5 منصور عباسی 154504700

6 مهدی عباسی (توسعه اول) 234008000

7 مهدی عباسی (توسعه دوم) 257502350

8 معتضد عباسی 280002250

9 مقتدر عباسی 290001000

مجموع مساحت مسجد الحرام در قبل و بعد از توسعه سعودی؟؟؟ د فهرس ان الله اکبر ه الحمد لله ی این ف الحمد لله یل ا صدق الله العظیم ت

نقشه؟؟؟

نقشه؟؟؟

فصل سوم: کوه ها و شعب های مهمّ مکّه

الف- کوه ها

1. جبل النُّور: غار حِرا (مهبط وحی)

فصل سوم: کوه ها و شعب های مهمّ مکّه

الف- کوه ها

اقْرَأْ بِاسْمِ رَبِّکَ الَّذِی خَلَقَ، خَلَقَ اْلإِنْسانَ مِنْ عَلَقٍ، اقْرَأْ وَ رَبُّکَ اْلأَکْرَمُ، الَّذِی عَلَّمَ بِالْقَلَمِ، عَلَّمَ اْلإِنْسانَ ما لَمْ یَعْلَمْ. ⁽¹⁾

«بخوان به نام پروردگاری که انسان را از نطفه بسته آفرید، بخوان و پروردگار تو کریم تر است که به قلم آموخت و به انسان آنچه نمی دانست آموخت.»

کوه نور، مَهبط جبرئیل امین علیه السلام و محل نزول وحی است. در شب بیست و هفتم ماه رجب، سال 40 عام الفیل (: 610 میلادی) جبرئیل علیه السلام بر قلّه این کوه بر پیامبر صلی الله علیه و آله ظاهر شد و با ابلاغ سوره علق، آغاز رسالت آن پیامبر عظیم الشأن و بهترین خلق خداوند تبارک و تعالی را اعلان کرد.

کوه نور، که در چهار کیلومتری شمال شرقی شهر مکّه و کنار راه «منا» به «عرفات» بوده، اکنون به علّت گسترش مکه، در داخل شهر قرار گرفته است. ارتفاع آن از دریا 621 و از سطح دامنه 281 متر است. این کوه در تورات، «جبل فاران» نامیده شده و نزد مردم محلّی به «جبل النور» معروف است. شکل آن مخروطی و مستقل از دیگر کوه ها است.

غار حِرا در بالاترین نقطه این کوه واقع شده و آن را به عنوان یکی از کوه های بسیار مهم و با فضیلت مکّه دانسته اند.

ارتفاع دهانه غار حِرا 2 متر، عرض آن حدود 20/ 1 متر و طولش نیز حدود 2 متر است. از عجایب این غار آن که انتهای آن کاملًا به سوی مسجدالحرام است و در دهانه آن می توان به سمت بیت المقدس نماز خواند. داخل آن از هنگام طلوع تا غروب آفتاب روشن و علاوه بر این، گرمای سوزان را به درون آن راهی نیست؛ لذا معتکف در این غار، احساس گرما و ناراحتی نمی کند. در هر حال چنانکه بعضی گفته اند، غار حِرا از چند سال قبل از بعثت پیامبر صلی الله علیه و آله محل اعتکاف، عبادت، شب زنده داری و تهجّد آن حضرت بوده است.

رسول اللَّه صلی الله علیه و آله تمام مدت ماه مبارک رمضان و چندین شب از ماه های دیگر را در این غار به اعتکاف و عبادت مشغول می شدند. به علت حضور پیامبر صلی الله علیه و آله و یا جبرئیل در این مکان، از انتهای غار و دیواره ها بوی بسیار خوشی به مشام می رسد که این بوی خوش در دو مکان دیگر هم استشمام می شود؛ یکی در محراب مسجد فتح در مدینه و محل غزوه خندق و دیگر در شکافی که پیامبر صلی الله علیه و آله را در روز احد در آن مخفی و پرستاری کردند؛ که به نظر می رسد رائحة النبی صلی الله علیه و آله باشد و این بو را بسیاری از زائران در طی سال های متمادی استشمام کرده اند. در ایام اعتکاف، همسر فداکار ایشان، حضرت خدیجه علیها السلام مونس و غم خوار پیامبر صلی الله علیه و آله بوده و از صخره های صعب و دشوار این کوه بالا رفته و برای آن حضرت آب و غذا می برده است. روزی جبرئیل علیه السلام، پیامبر صلی الله علیه و آله را از نوع غذایی که خدیجه علیها السلام برای او می آورد خبر داد و از او خواست سلام خداوند را به خدیجه علیها السلام برساند. ⁽¹⁾با توجه به فاصله طولانی راه غار و سختی و صعوبت آن، میزان فداکاری و شهامت آن بانوی بزرگوار و ایثار او در راه خداوند آشکار می گردد.

امام علی علیه السلام از کسانی است که شاهد اعتکاف پیامبر صلی الله علیه و آله در این غار بوده است.

ایشان در کودکی دست در دستان مبارک پیامبر صلی الله علیه و آله، به دامنه این کوه می رفته است. (تصویر شماره 8)

2. ابوقُبَیس

یکی دیگر از کوه های مهم مکه «ابوقبیس» است که به سبب سکونت فردی به نام ابوقبیس، به این نام معروف شده است. این کوه در دل سختِ خود، خاطره های مهمی از تاریخ نهفته دارد. هر چند امروزه در پس ساختمان های بلند، از جمله دار الضیافه سعودی، از چشم ها پنهان گردیده و بخشی از آن تخریب شده است. بنا بر روایات زیادی، ابوقبیس برترین کوه های مکه است. ⁽¹⁾این کوه در شمال شرقی مسجدالحرام و مشرف بر صفا است و 420 متر از سطح دریا و 120 متر از سطح دامنه فاصله دارد. بعضی گفته اند قبر شیث بن آدم و به روایتی قبر حَوّا در دل این کوه واقع است و گویند چند پیامبر نیز در آن مدفون شده اند، واللَّه العالم.

خداوند، حجرالأسود را از بهشت به ابراهیم علیه السلام رسانید و این سنگ از زمان طوفان نوح علیه السلام در امانت ابوقبیس بود، لذا این کوه را به همین مناسبت «امین» خوانده اند. ⁽²⁾

فاکهی گوید: ابراهیم علیه السلام بالای این کوه مردم را برای انجام حج دعوت می کرد. ⁽³⁾

پس از اسلام، این کوه شاهد حادثه شق القمر بود که بعدها مسجدی به همین نام در این مکان ساخته شد. ⁽⁴⁾همچنین مسجدی به نام «مسجد ابراهیم» که هر دو هنگام ساخت دارالضیافه در دوران سعودی تخریب شد. ⁽⁵⁾از ابوقبیس و کوه «قُعَیقعان» به نام «اخشبان مکه» یعنی دو کوه سخت، که نمی توان از آن بالا رفت، یاد کرده اند.

3. کوه ثَوْر (مخفی گاه هجرت)

در سه کیلومتری جنوب شهر مکّه و در جنوب منطقه «مسفله» کوهی قرار دارد که

مساحت آن دوازده کیلومتر است. ارتفاع آن از دریا 748 متر و از سطح دامنه 458 متر می باشد. این کوه و غاری که بر فراز آن است، به مناسبت تولّد «ثور بن عبد مناة» در آن، به این نام معروف شده است. ⁽¹⁾پیامبر صلی الله علیه و آله هنگام هجرت به مدینه، برای گمراه ساختن دشمن، به سمت این کوه، که بر خلاف جهت مدینه؛ یعنی در جنوب مکه قرار دارد، رفت و با ابوبکر و یک راهنمای بدوی سه شبانه روز در غار پنهان شدند؛ از این واقعه در قرآن کریم یاد شده است و آن نیز به علت حزن شدید مصاحب و همراه پیامبرخدا صلی الله علیه و آله یعنی ابوبکر بوده که خداوند می فرماید:

... إِذْ یَقُولُ لِصاحِبِهِ لا تَحْزَنْ إِنَّ اللَّهَ مَعَنا .... ⁽²⁾

«هنگامی که (پیامبر صلی الله علیه و آله) به مصاحب و همراه خود گفت: محزون و ناراحت نباش که خداوند با ماست.»

به امر خدای تعالی بر دهانه آن غار عنکبوتی تار بست و کبوتری تخم گذاشت، لذا مشرکان از ادامه تعقیب پیامبر صلی الله علیه و آله دست کشیده، بازگشتند. پیامبر صلی الله علیه و آله پس از آن، به سمت مدینه حرکت کرد. ⁽³⁾

از پایین کوه تا قلّه آن، حدود یک ساعت راه است که امروزه با پلکان هایی سهل العبور شده است. در بالای آن، دو غار در نزدیکی هم وجود دارد که بر روی هریک «غار ثور» نوشته شده است، ولی اوّلی صحیح تر است؛ زیرا دو تا سه نفر می توانند در آن مخفی شوند. ارتفاع آن حدود 30/ 1 متر و طول و عرض آن 5/ 3 مترمربع است. در قرن نهم و سیزدهم هجری دهانه ورودی را کمی بازتر کردند و یک راه خروجی نیز برای آن قرار دادند تا زائران بتوانند از یک طرف وارد و از طرف دیگر خارج شوند. کمی

پایین تر از غار، صخره ای به قدرت خداوند به صورت گنبدی بزرگ در آمده که سی نفر زیر سایه آن می توانند استراحت کنند. ابن جبیر آن را قبّة جبرائیل علیه السلام خوانده است. ⁽¹⁾(تصویر شماره 9)

4. الحَجون

نام کوهی است مشرف بر «مسجدالْحَرَس» یا «مسجدالجنّ». در دامنه آن درّه ای است به نام «دره سلاخ ها» یا «ابی دُبّ» که در دوران جاهلیّت گورستان مردم مکّه بوده است. کثیر بن کثیر درباره آن گورستان چنین سروده است:

«در این حجون چه بسیار دوستان راستین از جوانان و پیران پاکدامن در گور آرمیده اند.» ⁽³⁾

این کوه اکنون بر گورستان ابوطالب یا جنة المعلّی مشرف است و پل حجون که در دوران اخیر در کنار آن ساخته شده، شاهراه بزرگی است که المعابده را به منا وصل می کند.

5. کوه خَلیفه

کوهی است مشرف بر اجیاد بزرگ که از نام «خلیفة بن عمیر» گرفته شده؛ زیرا وی نخستین کسی است که بر این کوه خانه ساخت. کوه خلیفه هنگام فتح مکه، گریزگاه و پناهگاه مشرکان بوده است. ⁽⁴⁾آنان همچون بزهای کوهی، از ترس شمشیرهای مسلمانان، از کوه بالا رفته و چگونگی ورود پیامبر صلی الله علیه و آله و یاران او به مکه و تصرّف شهر را نظاره می کرده اند.

6. کوه خَنْدَمه

این کوه بر «اجیاد صغیر» مشرف و پشت کوه ابوقبیس قرار دارد. فاکهی از ابن عباس روایت می کند که در این کوه هفتاد پیامبر دفن شده اند. ⁽¹⁾واللَّه العالم

7. ثَبیر

کوه ثبیر که از بزرگترین کوه های مکه است، در نزدیکی مِنا قرار دارد. از این رو به آن «ثبیر» گفته اند که شخصی به همین نام، از قبیله هذیل در آن فوت شده است. ⁽²⁾گویند این همان کوهی است که قوچ یا گوسفندی از سوی خداوند فرستاده شد تا در عوض اسماعیل علیه السلام ذبح شود. ⁽³⁾از پیامبر خدا صلی الله علیه و آله نقل شده هنگامی که خداوند در مقابل حضرت موسی علیه السلام بر کوه تجلّی کرد، آن کوه شش قسمت شد که سه قسمت آن در مکه و سه قسمت در مدینه قرار گرفت و اما سه قسمتی که در مکه قرار یافت حراء، ثَبیر و ثَور بود. ⁽⁴⁾

8. قُعَیقُعان

این کوه در مقابل کوه ابوقبیس و سمت مروه؛ یعنی در شمال و شمال غربی مسجد الحرام قرار دارد که به آن کوه «جَزّل» نیز گفته اند. ⁽⁵⁾همان گونه که پیشتر گفته شد، این کوه و ابوقبیس را اخشبان مکه خوانده اند. گویند در حادثه انشقاق القمر، نیمی از ماه بر کوه ابوقبیس و نیمی دیگر بر کوه قُعَیقعان دیده شد. گفتنی است مسجد الحرام در میان این دو کوه قرار دارد.

ب- شعب ها (درّه ها)

اشاره

شهر مکه به سبب وجود کوه های فراوان، دارای درّه ها یا شعب هایی است که هر قبیله در آن، به طور مستقل زندگی می کردند و هر شعبی به نام آن قبیله معروف بودند.

تعداد شعب ها را 25 عدد دانسته اند: ⁽¹⁾

1. شعب ابی دُب

شعب ابی دب در کنار حجون قرار دارد. ابو دُبّ نام مردی از خاندان سواد بن عامر است. بعدها در این درّه سلاخ ها ساکن شدند.

قبرستان ابو طالب در این شعب قرار دارد که در دامنه کوه حَجون واقع شده است.

برخی به اشتباه آن را شعب ابی طالب گفته اند که پیامبر صلی الله علیه و آله و یارانش در آن محاصره شدند.

2. شعب ابوطالب (محل محاصره بنی هاشم و پیامبرخدا صلی الله علیه و آله)

این شعب در تاریخ به نام های شعب ابی طالب، شعب مولد، که به سبب تولد پیامبر صلی الله علیه و آله این گونه نامیده شد و شعب علی علیه السلام معروف بوده است. در این مکان پیامبر صلی الله علیه و آله، بنی هاشم و بنی عبدالمطّلب از سوی کفار محاصره اقتصادی شدند. مکان محاصره، به خاندان ابو طالب، بنی هاشم و بنی عبد المطّلب متعلق بود و میان دو کوه «ابو قبیس و خندمه» قرار داشت. به گفته ابن سعد، این واقعه در محرم سال هفتم بعثت اتفاق افتاد. ⁽²⁾در مدت سه سالی که بنی هاشم در محاصره بودند، سختی های بسیاری را متحمّل شدند؛ به طوری که تعدادی بر اثر گرسنگی از دنیا رفتند و صدای شیون و ناله کودکان از درون شعب به گوش مردم می رسید. ⁽³⁾پس از سه سال، خداوند تعالی مکر و نفاق کافران را به یأس و اختلاف تبدیل و با از میان بردن عهدنامه، به وسیله موریانه، ننگی ابدی بر چهره

مشرکان گذاشت و محاصره در سال دهم بعثت پایان یافت. برخی به اشتباه، شعب ابی طالب را همان مکان قبرستان ابوطالب یا جنةالمعلّی می دانند، که داخل درّه ابی دُبّ یا دره سلاخ ها بوده و کنار کوه حجون واقع شده است! در حالی که شعب ابی طالب یا شعب علی علیه السلام، در کنار مسجد الحرام بوده و کفار، مسلمانان را در خانه های خود محاصره کردند نه این که از شهر خارج کرده باشند. امروزه در کنار کوه ابو قبیس و در جوار منطقه پشت صفا و مروه، تونلی کنده شده که نام نَفَق علی بر آن دیده می شود که حکایت از شعب علی علیه السلام دارد. گفتنی است سه شعب ابوطالب، بنی هاشم و بنوعامر در نزدیکی مسجد الحرام واقع شده اند.

؟؟؟ نقشه کوه های مکّه

فصل چهارم مساجد تاریخی موجود مکه

1- مسجد یا زادگاه ختم رسولان محمد بن عبداللَّه صلی الله علیه و آله

فصل چهارم مساجد تاریخی موجود مکه

1- مسجد یا زادگاه ختم رسولان محمد بن عبداللَّه صلی الله علیه و آله

محل تولّد حضرت محمد صلی الله علیه و آله؛ یعنی خانه «آمنه بنت وَهْب» در شعب «ابو طالب»، را هنگام هجرت پیامبر صلی الله علیه و آله عقیل بن ابی طالب خرید.

پس از چندی، خیزران مادر موسی و هارون الرشید، آن را به مسجد تبدیل کرد که دری از آن به کوچه مولد (زقاق المولد) باز می شد. ⁽¹⁾

جایی که پیامبر صلی الله علیه و آله در آن به دنیا آمد، مربع شکل و دارای یک ستون و چند در ورودی بوده است. هنگامی که آن جا را ساختند، در نزدیکی محراب آن، به نشانه محل تولّد پیامبرخدا صلی الله علیه و آله حفره ای کنده و با نقره تزیین کردند. ⁽²⁾این خانه در دوره های مختلف تاریخی بازسازی شد. در دوران عثمانی، سلطان مرادخان، در 1009 ق. بر مکان تولّد پیامبر صلی الله علیه و آله گنبدی بسیار بزرگ ساخت و مدرّسی نیز برای تدریس در این مکان معین گردید. ⁽³⁾این خانه مقدّس، در حکومت آل سعود به گفته محسن الأمین، به سبب تبرّک جستن مردم به آن، تخریب و به محلی برای نگهداری چارپایان تبدیل شد! ⁽⁴⁾بعدها

کتابخانه ای در 1370 ق. توسط شیخ عباس نظامی با سرمایه خود او ساخته شد که اکنون در سمت میدان پشت صفا و مروه، در کنار خیابان و در دو طبقه با تابلوی «مکتبة المکة المکرّمه» دیده می شود. (تصویر شماره 10)

2- مسجد الجِنّ: مسجد الْحَرَس

قُلْ أُوحِیَ إِلَیَّ أَنَّهُ اسْتَمَعَ نَفَرٌ مِنَ الْجِنِّ فَقالُوا إِنَّا سَمِعْنا قُرْآناً عَجَباً* یَهْدِی إِلَی الرُّشْدِ فَآمَنَّا بِهِ وَ لَنْ نُشْرِکَ بِرَبِّنا أَحَداً. ⁽¹⁾

مسجد جن از مساجد مهم و تاریخی مکه است که خوشبختانه بر خلاف بسیاری از آثار تاریخی، همچنان پا برجا مانده است. خداوند متعال آیات سوره جن را در این مکان بر پیامبر صلی الله علیه و آله نازل کرد. آن حضرت در حال بازگشت از طائف پس از طی مسیری طولانی، با قلبی شکسته و نا امید در جای این مسجد، که به «نخله» معروف بود، کنار نخل خرمایی نشست و نیمه شب به عبادت و تلاوت قرآن پرداخت. در این حال، هفت نفر از جنیان با شنیدن صدای قرآن متوقف شده و آیات الهی را به گوش سایر جنیان رسانیدند؛ پیامبر صلی الله علیه و آله پس از آن نیز چندین بار همراه «عبداللَّه بن مسعود» به این مکان می آمد و آیات قرآن را بر جنیان می خواند. در یکی از شب ها سوره جن بر پیامبر صلی الله علیه و آله نازل شد و خداوند آن حضرت را از اسلام جنیان خبر داد. این مکان در «الحَجون» و دامنه «شعب ابی دُبّ» قرار داشت که بعدها به یاد آن رخداد بزرگ، مسجدی ساختند و آن را مسجد جن نامیدند. این مسجد را از آن لحاظ مسجد حَرَس نیز نامیده اند که در گذشته، پاسداران مناطق مختلف مکه، هنگام گشت شبانه، در نزدیکی مسجد جن با یکدیگر ملاقات و پس از تبادل اطلاعات به محل مأموریت خود باز می گشتند. ⁽²⁾مسجد یاد شده اکنون در

سه راهی خیابان مسجدالحرام، منا و پل حَجون در دویست متری قبرستان ابوطالب قرار دارد و در سمت چپ است که در شارع مسجد الحرام به سوی قبرستان می رود.

نام این مسجد که تابلوی مسجد الجن بر نمای قبلی آن بود، قبل از بازسازی اخیر به شماره 40 تغییر یافت اما در سال 1378 ش. بنای قدیمی آن تخریب و مسجد بزرگتری حدود دو برابر ساختند و باز هم نام مسجد الجن را بر تابلوی آن ثبت کردند. بنای جدید آن بسیار زیبا با گنبد طلایی و یک مناره بزرگ است که با دیوارهای سنگی سفید و سیاه در داخل و خارج مسجد زیبایی آن را دوچندان کرده است. بر نمای گنبد داخلی نیز آیات سوره جن به طرز زیبایی، با خط ثلث نگاشته شده است. این مسجد امروزه یکی از مساجد پررونق مکه است. (تصویر شماره 11)

3- مسجدالرّایه

پیامبر صلی الله علیه و آله در سال هشتم هجرت عازم فتح مکّه شدند و بالای شهر در ناحیه ای به نام «الرَّدم» نزدیک چاه جبیر بن مطعم که به آن «چاه عُلیا» می گفتند، استقرار یافتند و رایة (پرچم سپاه اسلام) را در آن جا نصب کردند. ⁽¹⁾گویند پیامبر صلی الله علیه و آله در آن مکان نماز گزاردند. ⁽²⁾بعضی از فقهای مکه گفته اند در روزگاران قدیم، مردم برای انتخاب محل سکونت خود در مکه، از این چاه، که در کنار آن مسجدی بوده و در آن نماز می گزاردند، بالاتر نمی رفته اند. مسجد مورد نظر، همان مسجد الرّایه است. ⁽³⁾این مسجد را «عبداللَّه بن عبداللَّه بن عباس بن محمد» ساخته و در کنار آن نیز حوضی برای سقایت مردم از آب چاه مذکور قرار داده بود. مستعصم عباسی آن را به سال 640 ق.

بازسازی کرد.

در سال 1361 و 1391 ق. این مسجد بازسازی و به جودریه معروف شد؛ وجه تسمیه آن، قرار گرفتن در دهانه بازار جودریه است که به اشتباه به ابوسفیان مشهور شده است. در سال 1380 ش. به گونه زیبایی بازسازی شد و دیوارها و مناره آن از سنگ است. بنای قبلی، دارای گنبدی طلایی بود که اکنون به رنگ سفید است و مساحت آن نیز به چهارصد متر افزایش یافت. نام این مسجد را پس از بازسازی اخیر تغییر داده، مسجد فهدبن عبدالعزیز نام نهادند. (تصویر شماره 12)

4- مسجد البَیْعَة: مسجد الغنم

هنگامی که پیامبر صلی الله علیه و آله به عزم فتح مکه، عازم این شهر شدند، در میان شعب بنی عامر و سوق الغنم، با مردم مکه دیدار کردند و کسانی که پس از هشت سال از هجرت، دل هایشان به اسلام گرایش یافته بود، در این مکان با آن حضرت بیعت کرده و به اسلام گرویدند. بعدها مسجد کوچکی در آنجا ساخته شد به یاد بیعت این گروه با پیامبر صلی الله علیه و آله و نام «مسجد البیعه» به خود گرفت. این مسجد در خیابان مسجدالحرام، سمت راست کسی است که به سوی قبرستان ابوطالب یا پل حجون می رود. این مسجد، حدود 500 متری بازار جودریه (ابوسفیان) و روبه روی اداره پست و تلگراف است. در سال 1380 ش.

بازسازی شد و همانند سایر مساجد معروف در این خیابان، نمایی سنگی و مناره ای زیبا دارد. (تصویر شماره 13)

5- مسجد شجره

پس از بازار جودریه (ابوسفیان)، نرسیده به مسجد جِنّ و در تقاطع شارع مسجد الحرام و شارع نونه، در کنار پل مسجدی است که به یاد معجزه ای از پیامبر صلی الله علیه و آله در صدر اسلام ساخته شد و نام مسجد شجره بر خود گرفت. به روایات فاکهی، در این مکان

درختی به نبوّت و پیامبری آن حضرت شهادت داد. ⁽¹⁾

مسجد یاد شده که بسیار کوچک و ساده بوده، در سال 1380 بازسازی گردید. این مسجد را، مانند سایر مساجدی که پیشتر اشاره شد، با سنگ های سفید و تیره و بسیار زیبا، با مساحتی حدود 2 برابر قبل ساخته اند. گفتنی است این مسجد با مسجد شجره یا احرام در میان راه مدینه و مکه هم نام است. (تصویر شماره 14)

6- مسجد ابوبکر

این مسجد در سمت «مَسفله» (پایین مکه) (دویست متری جنوب مسجدالحرام) واقع شده، که به ابوبکر منسوب است و در قرن دهم هجری به «دارالهجره» معروف گردید. گویند ابوبکر همراه پیامبر صلی الله علیه و آله از این مکان به سوی مدینه هجرت کرد. ⁽²⁾1 ن جبیر- 2 ابن جبیر از خانه کوچکی در پشت مسجد خبر می دهد که محل مخفی شدن ابوبکر از کفار و مشرکان بوده است. ⁽³⁾بنای مسجد تا چند سال پیش در شارع حمزه بود که در جریان احداث فندق ابراج مکه و هتل هیلتون آن را خراب کردند. این هتل ها دقیقاً میان باب فهد و باب ملک عبدالعزیز واقع شده و مشرف بر مسجدالحرام و در کنار آن است. در میان هتل های یاد شده و روی هتل هیلتون مرکز تجاری با عنوان «مرکز التجاری والسکنی» ساخته اند و در طبقه چهارم این مرکز تجاری مصلّی و مسجد بسیار بزرگی نیز ساخته و تابلوی مسجد ابوبکر صدیق بر آن نهاده اند تا نشانی از مسجد تخریب شده باشد. گفتنی است شارع ابراهیم خلیل در سمت مسفله در چند متری هتل های یاد شده است. (تصویر شماره 15)

7- مسجد الاجابه

این مسجد در شارع ابطح و کنار میدان معابده، به سوی عزیزیه و منا واقع است و در سمت چپ کسی است که از میدان به سوی عزیزیه می رود). گفته می شود پیامبر صلی الله علیه و آله هنگام سفر به طائف در این مکان نماز گزاردند. نگارنده در محراب این مسجد دو کتیبه دید که دارای تاریخ 970 هجری است. این مسجد به گفته نهروانی، در سال 720 ق. تعمیر و پس از آن، رو به فرسودگی و تخریب رفت. ⁽¹⁾تا اینکه در دهه گذشته، پس از تخریب ساختمان قدیمی، آن را بازسازی کردند. با این حال، در سال 1380 ش. همراه با سایر مساجد یاد شده، آن را با مساحتی دو برابر و بسیار زیبا باسنگ های سفید و تیره بازسازی کردند و تابلوی مسجدالاجابه، که بر بنای قدیمی آن وجود نداشت را بر آن نهادند.

گفتنی است در مدینه نیز مسجدی به همین نام وجود دارد. ⁽²⁾(تصویر شماره 16)

8- مسجد خالد بن ولید

هنگامی که پیامبر مکه را فتح کرد، سپاهیان از چند جبهه وارد آن شدند. خالد بن ولید در رأس گروهی، از سمت پایین مکه (مسفله) وارد شهر شد و در مکان استقرار پرچم وی، مسجدی ساختند که به نام وی شهرت یافت. این مسجد اکنون در خیابان خالد بن ولید، در جنوب مسجد الحرام و محله «حارة الباب» قرار دارد. مسجد یاد شده در 1377 ق. بازسازی شده است. (تصویر شماره 17)

9- مسجد فتح

رسول اللَّه صلی الله علیه و آله آنگاه که با سپاهیان اسلام به قصد فتح شهر مکه حرکت می کرد، در حوالی 25 کیلومتری شهر، از راه مدینه، در منطقه مرّ الظهران توقف کرد و یک شب را در آنجا ماند و به نماز و دعا و نیز به ساماندهی و سان دیدن از سپاه ده هزار نفری خود پرداخت. در همین جا بود که ابوسفیان با دیدن عظمت و شکوه سپاه اسلام مسلمان شد.

این منطقه در عصر حاضر به «الجموم» مشهور است و 18 کیلومتر با مسجد تنعیم در همان مسیر فاصله دارد. مسجدی که به یاد توقف و نماز پیامبر خدا صلی الله علیه و آله ساخته شده، در سال 1397 ق. بازسازی شده است. ⁽¹⁾

فصل پنجم: قبرستان ابوطالب و مزار شهدای فخ

الف- قبرستان ابوطالب (جنّةُ المُعلّی

اشاره

فصل پنجم: قبرستان ابوطالب و مزار شهدای فخ

الف- قبرستان ابوطالب (جنّةُ المُعلّی)

گورستان تاریخی مکه، به نام های مختلف؛ چون «ابوطالب»، «قریش»، «حَجون»، «بنی هاشم» و «جَنة المُعَلّی یا «جنّة المَعْلاة» مشهور است. ⁽¹⁾این قبرستان در شمال شرقی مکه و در دو راهی خیابان مسجد الحرام- الحَجُون. بر دامنه کوه حجون قرار دارد. به گفته فاکهی، در مکه شعبی نیست که دقیقاً روبه روی کعبه قرار گرفته باشد، جز همین شعب. ⁽²⁾

مردم شهر در دوران جاهلی و ظهور اسلام مردگان خود را در «درّه ابی دُبّ» که بخشی از حَجون است، دفن می کردند، ⁽³⁾بعد از آن، منطقه گورستان وسیع تر شد. در دهانه این درّه یا قبرستان، ابو موسی اشعری سکو یا ایوان مسقفی از سنگ ساخته بود و پس از بازگشت از صفین در آن جا ساکن شد. ⁽⁴⁾

فضایل قبرستان ابوطالب

از عبداللَّه بن مسعود نقل شده که گفت: پیامبر صلی الله علیه و آله زمانی وارد این مقبره شد که قبری

از مسلمانان در آن نبود و در اینجا بود که فرمود: از این مکان و از حرم خداوندی هفتاد هزار نفر بدون حساب به بهشت می روند و هر یک هفتاد نفر را شفاعت می کنند. این در حالی است که صورت های آنان؛ چه از اولین و چه از آخرین، همانند ماه شب بدر می درخشد. کسانی که در مکه و حرم وفات یابند، روز قیامت ایمن برانگیخته خواهند شد. عبداللَّه بن مسعود افزود:

«همراه پیامبر صلی الله علیه و آله به این قبرستان آمدیم. آن حضرت فرمودند: به زیارت قبور بروید و برای اموات خود استغفار کرده، نماز بخوانید که دیدار قبور، شما را به فکر مرگ خواهد انداخت.» ⁽¹⁾

برای زیارت قبور این قبرستان و هر یک از آبا و اجداد پیامبر صلی الله علیه و آله دعاهای خاصی ذکر شده است. ⁽²⁾

گرداگرد این قبرستان دیواری کشیده اند که تا دامنه کوه امتداد می یابد. قبرستان از دو ناحیه مجزا تشکیل شده است. قبور آبا و اجداد پیامبر صلی الله علیه و آله و بنی هاشم در شمال قبرستان و در درّه و دامنه کوه واقع است. سمت جنوبی این قبور به وسیله دیوار و نرده های آهنی از بقیه قبرستان جدا شده است. قبور اجداد پیامبرخدا صلی الله علیه و آله تا قبل از حکومت آل سعود، همه دارای گنبد و بارگاه بوده که سفرنامه نویسان و سیّاحان به آن اشاره کرده اند.

قبرستان امروزه تا آن سوی شارع حجون نیز امتداد یافته است و مردگان در آن دفن می شوند.

به خاک آرمیدگان قبرستان ابوطالب

اشاره

در این قبرستان، آبا و اجداد پیامبر خدا صلی الله علیه و آله و بسیاری از صحابه آن حضرت در خاک آرمیده اند که مهم ترین آنان عبارت اند از:

1- قُصَیّ بن کِلاب (جدّ اعلای پیامبرخدا صلی الله علیه و آله)

وی فرزند کلاب بن مُرَّه است. مادرش فاطمه دختر سعد بن سیل بود. قصیّ چهار پسر به نام های عبد مناف، عبد الدّار، عبدالعزّی و عبد قصیّ و دو دختر داشت که همه در این قبرستان مدفون اند. ⁽¹⁾لقب او ابوالمغیره و مُجَمَّعْ بود.

قصیّ هنگام نوجوانی همراه حاجیان قُضاعه به مکه برگشت. در این زمان، کلیدداری کعبه با قبیله خزاعه بود که پس از جرهمیان بر مکه غالب بودند. قصی دست آنان را پس از جنگی، از اجازه حج کوتاه کرد و امور کعبه و مکه را در دست گرفت. وی نخستین کسی است که قبیله قریش را از میان طوایف پراکنده گرد آورد و آنان را به عزّت و سربلندی رسانید و ضیافت حاجیان را واجب ساخت و مناصب کعبه را بنیان نهاد و آنان را میان فرزندان خود تقسیم کرد. ⁽²⁾قصیّ نخستین کسی بود که در این قبرستان به خاک سپرده شد و پس از او، قبایل مردگان خود را کنار وی دفن کردند. ⁽³⁾

2- عبدالمطّلب بن هاشم

وی فرزند هاشم بن عبد مناف بن قُصیِّ بن کِلاب است. مادرش «سَلْمی دختر عمرو بن زید بود.

کنیه عبدالمطّلب «ابو الحارث» و نامش «شیبة الحمد» بود. او پس از مرگ عمویش مطّلب همه کاره قریش شد و چاه زمزم را مجدداً حفر و مردم را به یگانگی خداوند و پرستش او و ترک بت ها دعوت کرد. سنت های پسندیده و نیکی را در دوران جاهلی به جای گذاشت که بسیاری از آن ها در دوران اسلام نیز پا بر جا ماند. در زمان او بود که ابرهه با سپاه فیل به مکه روی آورد. گویند وی نخستین کسی بود که در غار حِرا به اعتکاف می پرداخت و در تمام ماه مستمندان را اطعام می کرد. ⁽⁴⁾مدفن وی در نزدیکی قبر

ابوطالب و شمال قبر منسوب به آمنه بنت وهب است. قبر عبداللَّه بن زبیر نیز در کنار او، در زیر یک گنبد قرار داشته است. ⁽¹⁾

3- ابوطالب بن عبدالمطّلب

وی پدر گرامی امام علی علیه السلام، طالب، عقیل، جعفر، امّ هانی و جُمانه است. ابوطالب در آغاز ظهور اسلام، چتر حمایت خود را بر سر برادر زاده اش، محمد صلی الله علیه و آله گسترانید و به طور بسیار جدّی از آن حضرت دفاع کرد. داستان تبعید بنی هاشم و خاندان ابوطالب در «شعب ابی طالب» در منابع تاریخی ضبط و ثبت است. ایمان ابوطالب به اسلام یقینی است و تاکنون رساله ها و کتب متعدّدی از سوی محدّثان و محقّقان شیعه در باره این موضوع به رشته نگارش درآمده است. در سال دهم بعثت، با وفات او، پیامبرخدا صلی الله علیه و آله بزرگترین حامی خود را از دست داد. او را کنار قبر پدر گرامی اش به خاک سپردند. بر مقبره آن دو، گنبد و بارگاهی ساختند که در 1325 ق. تعمیر و بازسازی شد. ⁽²⁾

4- خدیجه علیها السلام

خدیجه بنت «خویلد بن اسد بن عبدالعزّی بن قصیّ بن کلاب»، همسر گرامی پیامبر صلی الله علیه و آله نخستین زنی است که مسلمان شد و با مال و ثروت خویش پیامبر را یاری کرد.

علاقه ای که پیامبر به ایشان داشت، به هیچ یک از زنان دیگرش نداشت. روایات زیادی از آن حضرت در مورد اوصاف و القاب حضرت خدیجه نقل شده است؛ از جمله:

«أَفْضَلُ نِساءَ أَهْلَ الْجَنَّةَ خَدَیجَة ...» ⁽³⁾

در جای دیگر می فرماید: «همانا من خدیجه را بر زنان امّتم برتری می دهم،

همان گونه که مریم بر زنان عالم برتری داده شد. ⁽¹⁾به خداوند سوگند که بهتر از خدیجه، پس از او برای من جایگزین نکرد ... او ایمان آورد هنگامی که مردم مرا تکفیر کردند و هنگامی که مردم مرا تکذیب کردند، او مرا تأیید کرد، هنگامی که مردم مالشان را از من دریغ کردند، او اموالش را در اختیار من گذاشت. خداوند از او فرزندانی به من عطا کرد در حالی که از زنان دیگر نداد.» ⁽²⁾

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله از خدیجه صاحب دو فرزندِ پسر، به نام قاسم و عبداللَّه و چهار دختر به نام های زینب، امّ کلثوم، فاطمه و رقیه شدند. ⁽³⁾

شب های تاریک راه خانه خدیجه تا غار حِرا، به روزی روشن از اخلاص و امید و فداکاری بدل شد. کوه بزرگ نور، که امروزه بعضی از مردان نیز از صعود به آن عاجزند، در سایه اخلاص و فداکاری و عظمت گام های خدیجه کوچک می نمود. آن بانوی فداکار به رغم آن همه ثروت و مکنت، سه سال در شعب ابی طالب، گرسنه در کنار پیامبر صلی الله علیه و آله ماند و آرامشِ جان او بود. سرانجام نیز در پایان آن محاصره وفات یافت و پیامبر صلی الله علیه و آله او را در قبرستان حَجُون به خاک سپردند. در سال 905 ق. «محمد بن سلیمان چرکسی» امین الدفاتر مصر در دوران سلیمان قانونی، پادشاه عثمانی، گنبدی بر قبر خدیجه علیها السلام ساخت که پیش از آن، تابوتی چوبین و ضریحی بر روی قبر او بود. ⁽⁴⁾این گنبد در سال 1298 ق. بازسازی شد. در کنار این بانوی بزرگ اسلام، شانزده تن از اشراف در یک چهار دیواری مدفون شده اند. ⁽⁵⁾

5- قاسم بن محمد صلی الله علیه و آله

قاسم، فرزند رسول اللَّه صلی الله علیه و آله بود که آن حضرت به سبب نام این فرزند، کنیه اش

«ابوالقاسم» شد. وی نخستین مولودی است که خداوند از خدیجه علیها السلام به پیامبر صلی الله علیه و آله ارزانی کرد. قاسم زودتر از فرزندان دیگرِ پیامبر صلی الله علیه و آله دار فانی را وداع کرد و آن حضرت او را در جایی که اکنون نزدیک قبر خدیجه علیها السلام است دفن کرد. ⁽¹⁾(تصویرهای شماره 18، 19)

قبور دیگر در گورستان ابوطالب

در این قبرسان تعدادی از صحابه، تابعان، فرزندان ائمه علیهم السلام، نوادگان، سادات و علمای جلیل القدر دفن شده اند که مهمترین آن ها عبارت اند از:

1- علی بن موسی بن محمد بن قاسم بن حسن بن زید بن امام حسن علیه السلام.

2- عبداللَّه بن زبیر بن عوام.

3- محمد بن محمد بن ابراهیم بن حسن بن زید بن امام حسن علیه السلام.

4- اسماعیل بن یوسف الاخیضر بن ابراهیم بن موسی الجون بن عبداللَّه محض بن حسن بن امام حسن علیه السلام.

5- حسن بن یوسف الاخیضر بن ابراهیم بن موسی الجون بن ... امام حسن علیه السلام.

6- حسن بن محمد بن سلیمان بن داود بن حسن بن امام حسن علیه السلام.

7- سلیمان بن عبداللَّه بن الحسن بن امام حسن علیه السلام.

8- حسن بن محمد بن عبداللَّه بن الحسن بن الحسن علیه السلام. ⁽²⁾

9- فضیل بن عیاض.

10- ابن هوازن قشیری.

11- شیخ تقی الدین السُّبکی.

12- سفیان بن عُیَیْنه.

13- محمد بن عون. ⁽³⁾

ب- مزار گمنام شهدای فخ

هنگام خلافت هادی عباسی، حسین بن علی بن حسن بن حسن بن علی بن ابی طالب علیه السلام نواده بزرگوار امام حسن مجتبی علیه السلام (که پس از شهادت به «شهید فخّ» مشهور شد) و چند تن از سادات و نوادگان امام حسن علیه السلام همراه نزدیک به چهار هزار نفر از علویان، که از حکومت عباسیان به ستوه آمده بودند، در مدینه دست به قیام زدند. آنان پس از تصرف مدینه به سمت مکّه حرکت کردند. در مدخل ورودی مکه، در نزدیکی مسجد تنعیم، که به «وادی فَخّ» معروف است، با سپاهیان خلیفه رو به رو شدند. در این نبرد که در سال 169 ق. رخ داد، سپاهیان عباسی فرزندان پیامبر صلی الله علیه و آله را قتل عام و سرهای بیش از یکصد نفر از شهدا را از تن جدا کردند و همراه اسرا نزد خلیفه فرستادند.

بدن های بی سرِ شهدای فخ، پس از سه روز، در همان محل مدفون شدند. ⁽¹⁾از امام جواد علیه السلام نقل شده که برای ما اهل بیت بعد از کربلا قتلگاهی بزرگتر از فخ نبوده است.

همچنین امام باقر علیه السلام از پیامبر صلی الله علیه و آله نقل کرده اند که آن حضرت فرمود: در این مکان (فخّ) مردی از فرزندان من، با جماعتی دیگر کشته می شوند که ارواح آنان بر بدن هایشان به سوی بهشت سبقت خواهد گرفت و جبرئیل علیه السلام نیز به من خبر داده است که یکی از فرزندان تو در این جا شهید می شود که اجر دو شهید خواهد داشت. ⁽²⁾

محل فخ یکی از میقات های حج، البته از نظر شیعه است که آن را میقات کودکان نابالغ دانسته اند. امام صادق علیه السلام قبل از ورود به حرم در مکان مذکور غسل فرموده و به آن امر می کرده اند. ⁽³⁾

مزار آنان، همانند سایر قبور، مورد بی توجهی قرار گرفته است. این محل امروزه به

«حیّ الشهدا» معروف و در شارع الشهدا، کنار جاده مدینه، شش کیلومتری حرم و حدود 500 متر بالاتر از مسجد تنعیم- که برای عمره در آن مُحْرم می شوند- قرار دارد. در سال 1381 ش. دیوار قبور شهدای فخ را بازسازی و دری برای آن قرار دادند و روی آن تابلویی با عنوان مقبره عبداللَّه بن عمر بن خطاب گذاشتند که حاکی از تلاش برای محو اثر و نام شهدای فخ دارد. ⁽¹⁾در کنار این مکان، که یک چهار دیواری حدود 300 متری است، مسجد جدیدی با نام اسعد بن زراره ساخته اند که گنبدی سبز دارد. در مجاورت مقبره، در بالای تپه ای، آثار قلعه ای قدیمی نیز دیده می شود. در کنار خیابان شهدا مسجدی نیز به نام مسجد الشهدا است که محلّ قبور، پشت این مسجد و به فاصله اندکی از آن است.

در مقابل آن مسجد نیز پمپ بنزین محطّة الجزیره قرار دارد. (تصویر شماره 19)

فصل ششم: خانه ها ومساجد تاریخی مکه (تخریب شده در دوران سعودی)

الف- خانه های تخریب شده

1. خانه ارْقَمْ بن ابی ارقم