مشخصات کتاب
نویسنده : واحد تحقیقات ماهنامه کوثر
ناشر : ماهنامه کوثر - تابستان 1386، شماره 70
موضوع : امام هادی (ع)
یاداشت : مقاله
دودمان امام
سمعانی (562 ق) نسب و دودمان امام را این گونه بیان می کند: ابوالحسن علی بن محمد بن علی بن موسی بن جعفربن محمدبن علی بن الحسین بن علی بن ابی طالب الهاشمی المعروف بالعسکری. (1).
1) 1. الانساب، ج 4 ص 195.
کنیه و القاب
نام ایشان «علی» و کنیه آن حضرت ابوالحسن است، (1)و چون وی در نام و کنیه شبیه حضرت امیرالمؤمنین علی بن ابی طالب (ع) و امام علی بن موسی الرضا (ع) است، به ایشان «ابوالحسن ثالث» نیز می گویند. (2). القاب آن حضرت، هادی، (3)متوکل، (4)ناصح، (5)متقی، (6)مرتضی، (7)فقیه، امین، طیّب، متوکل، (8)تقی، (9)نقی، (10)زکی، (11)فتّاح، (12)علوی، حسینی، (13)هاشمی، (14)عسکری (15)است. گرچه برخی معتقدند، لقب «هادی» بین شیعه معروف است (16)، ولی اکثر اهل سنّت معروف ترین لقب امام را (بین شیعه و اهل سنت) هادی و ابوالحسن عسکری می دانند. (17). برخی دیگر بر این گمان اند که لقب «متوکل» مشهورترین لقب امام است که آن حضرت (18)به خاطر شباهت این لقب با اسم متوکل عباسی، اصحاب خود را از به کار بردن لقب «متوکل» در مورد خویش، منع می کردند. (19). با توجه به نهی امام هادی از به کار بردن این لقب در مورد ایشان، چگونه می توان این لقب را مشهور دانست؛ چنان که به این نکته شبلنجی اشاره کرده است. (20). نکته جالبی در لقب «نقی» وجود دارد که خنجی اصفهانی شافعی در این باره می گوید: نقی به معنای پاکیزه از جمیع عیوب است و این اشارت است به عصمت و طهارت آن حضرت و پاکیزگی از عیوب حسبی و نَسبی، با آنکه آن حضرت نقاوه و برگزیده ائمه عظام و اجداد کرام خود است. (21).
1) 2. همان، ص 196.
2) 3. تاریخ حبیب السیر، ج 2، ص 95.
3) 4. تتمة المختصر، ج 1، ص 347.
4) 5. تذکرة الخواص، ص 322.
5) 6. مطالب السؤول، ص 144.
6) 7. نورالابصار، ص 334؛.
7) 8. مطالب السؤول، ص 144.
8) 9. نورالابصار، ص 334. [
9) 10. المختصر فی اخبار البشر، ج 2، ص 44.
10) 11. تذکرة الخواص، ص 322.
11) 12. النعیم المقیم، ص 425.
12) 13. تاریخ حبیب السیر ج 2، ص 95.
13) 14. سیر اعلام النبلاء، ج 13، ص 121.
14) 15. تاریخ بغداد، ج 12، ص 56.
15) 16. الانساب، ج 4، ص 195.
16) 17. تاریخ الخمیس، ج 2، ص 341.
17) 18. نورالابصار، ص 334.
18) 19. مطالب السؤول، ص 144.
19) 20. همان.
20) 21. نورالابصار، ص 334.
21) 22. وسیلة الخادم الی المخدوم، ص 257 - 262.
والدین امام
پدر بزرگوارشان امام جواد (ع) ، و مادر ایشان امّ ولد (1)است، ولی در نام مادر آن حضرت اختلاف است، بعضی ایشان را «سمانه مغربیّه» (2)و برخی دیگر «غزاله» (3)نامیده اند. البته برخی دیگر مادر ایشان را «جُمانة» مکنّا به ام الفضل (دختر مأمون) دانسته اند. (4).
ولادت و شهادت امام
درباره تاریخ دقیق ولادت و شهادت امام، سخنان گوناگون گفته شده که به آنها اشاره می شود. امام هادی در مدینه متولد شدند (1)و بیشتر مورخان ولادت امام را به سال 214 (2)، برخی دیگر 213 (3)، برخی 212 (4)و برخی دیگر 224 (5)هجری قمری ثبت کرده اند. ولادت ایشان را روز یکشنبه، 13 رجب (6)و برخی دیگر روز سه شنبه 5 رجب (7)و برخی روز عرفه (8)گزارش کرده اند. امام در دوران حیات پدر بزرگوارشان شش سال و پنج ماه داشتند و بعد از وفات ایشان نیز تقریباً 33 سال و یک ماه زیستند (9)و در سال 254 هجری در شهر سامرا و در دوران حکومت معتز، به شهادت رسیدند و در منزل ایشان در سامرا دفن شدند. (10)اما در تاریخ دقیق شهادت امام و سن آن حضرت اختلاف است. اکثر مورخان تاریخ شهادت امام هادی را روز دوشنبه، 25 جمادی الآخر و در چهل سالگی گزارش کرده (11)و برخی دیگر روز دوشنبه 26 جمادی الآخر یا 4 جمادی الآخر (12)، روز چهارشنبه 27 جمادی الآخر (13)و برخی 3 رجب (14)را تاریخ شهادت امام دانسته و سن امام را 39 سال و 11 ماه (15)و 12 روز و یا بیشتر نیز (16)ثبت کرده اند.
1) 27. همان.
2) 28. الانساب، ج 4، ص 196.
3) 29. مرآة الجنان، ج 2، ص 119.
4) 30. النعیم المقیم، ص 426.
5) 31. النجوم الزاهرة، ج 2، ص 410.
6) 32. مرآة الجنان، ج 2، ص 119.
7) 33. النعیم المقیم، ص 426.
8) 34. وفیات الاعیان، ج 3، ص 273.
9) 35. مطالب السؤول، ص 146.
10) 36. تاریخ الامم و الملوک، ج 5، ص 426.
11) 37. تاریخ الامم و الملوک، ج 5، ص 426.
12) 38. وفیات الاعیان، ج 3، ص 273.
13) 39. تاریخ یعقوبی، ج 2، ص 503.
14) 40. وفیات الاعیان، ج 3، ص 273.
15) 41. النعیم المقیم، ص 430.
16) 42. مروج الذهب، ج 4، ص 193.
رحلت یا شهادت امام
در اینکه آیا ایشان شهید شده و یا به مرگ طبیعی از دنیا رفته است، در کلمات اهل سنت سه دیدگاه است. گروهی گفته اند امام به مرگ طبیعی از دنیا رفته است. در مقابل، بعضی دیگر مرگ طبیعی امام هادی (ع) را قطعی ندانسته و با کلماتی همچون «و یقال انّه مات مسموماً» از کنار این مسئله با تأمل و تردید گذشته اند. مسعودی (346 ق) (1)، سبط بن جوزی (654) (2)، شبلنجی شافعی (1298) (3)، علی فکری حسینی قاهری (1372 ق) (4)از جمله این افراد هستند. اما برخی دیگر با قاطعیت، معتقدند که امام به وسیله معتز، مسموم شده است. برخی دیگر واژه «شهادت» را در مورد امام به کار برده اند. ابن صبّاغ مالکی (855) گفته: «استشهد فی آخر ملکه (معتز) ابوالحسن...» (5)و فضل اللَّه بن روزبهان خنجی اصفهانی شافعی (927 ق) : نوشته «... الشهید بکید الاعداء...» . (6)سید محمد عبدالغفار هاشمی می گوید: «ودَسَّ له السَمّ...» . (7). پس اینکه برخی با قاطعیت «شهادت امام هادی را مخصوص اهل تشیع می دانند و معتقدند که از نظر اهل سنت رحلت امام به مرگ طبیعی بوده است» (8)، سخن درستی نیست.