مشخصات کتاب

دکتر سید جواد مصطفوی

شناسنامه

مقاله: تجلّی علوم اهل بیت در مناظرات امام رضا علیه السلام

نویسنده: دکتر سید جواد مصطفوی

ناشر:کنگره جهانی حضرت رضا علیه السلام

تیراژ: 1000 نسخه

حروفچینی و نظارت بر چاپ: مؤسسه چاپ و انتشارات آستان قدس رضوی

محل نشر: آستان قدس رضوی، دانشگاه علوم اسلامی

تاریخ: ذیقعده 1404

عنوان و نام پدیدآور : تجلی علوم اهل بیت در مناظرات امام رضا علیه السلام/ جواد مصطفوی.

مشخصات نشر : مشهد: کنگره جهانی حضرت رضا علیه السلام، 1362.

مشخصات ظاهری : 50 ص.

وضعیت فهرست نویسی : در انتظار فهرستنویسی (اطلاعات ثبت)

یادداشت : کتابنامه به صورت زیرنویس.

شماره کتابشناسی ملی : 3443692

خیراندیش دیجیتالی: انجمن مددکاری امام زمان (عج) اصفهان

ویراستار کتاب: خانم مرضیه محمدی سر پیری

اشاره

شناسنامه

مقاله: تجلّی علوم اهل بیت در مناظرات امام رضا علیه السلام

نویسنده: دکتر سید جواد مصطفوی

ناشر:کنگره جهانی حضرت رضا علیه السلام

تیراژ: 1000 نسخه

حروفچینی و نظارت بر چاپ: مؤسسه چاپ و انتشارات آستان قدس رضوی

محل نشر: آستان قدس رضوی، دانشگاه علوم اسلامی

تاریخ: ذیقعده 1404

مقدمه

بِسْمِ اللهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحیم

الحَمْدُ لِلّهِ رَبِّ العالَمینَ وَ صَلّی اللهُ عَلی مُحَمَّدٍ خاتم الأنبیاء وَ المُرْسَلِینَ وَ عَلی آلِهِ وَ عِشْرَتِهِ مَعادِنِ حِکْمَةِ اللهِ وَ حَفَظَةِ سِرُ اللهِ وَ حَمَلَة کِتابِ اللهِ. امام صادق علیه السلام به دو تن از معاصرین و معارضینش به نام های سَلّمة بن کُهَیل و حَکَم بن عُتَیبة ⁽¹⁾می فرماید:

شَرِّقا وَ غَرِّبا!...فَلَا تَجِدَانِ عِلْماً صَحِیحاً إِلَّا شَیْئاً خَرَجَ مِنْ عِنْدِنَا أَهْلَ الْبَیْتِ ⁽²⁾. اگر به مشرق بروید و اگر به مغرب بروید و بخواهید علم یعنی صحیحی پیدا کنید، در هیچ نقطه زمین آن را نمی یابید، مگر در خانه ما أهل بیت پیغمبر.

این حدیث و امثال این حدیث با تمام معنای وسیعش بعد از گذشت 13 قرن، هنوز هم نزد مسلمین مخصوصاً شیعه جعفری به قوت خود باقی است و قابل دفاع است و زنده و سازنده.

معنای وسیع این حدیث اینست که امام صادق علیه السلام به آن دو نفر

می فرماید: «اکنون که در مدینه نشسته ایم، اگر شما برای یافتن علم صحیح با شعاع 180 درجه به سمت مشرق و 180 درجه به سمت مغرب بروید یعنی تمام روی کره زمین را بپیمائید و در هر جا عالم و استاد و فیلسوفی را می بینید، با او سخن بگوئید، در هر جا دانشگاه و مدرسه ئی را می بینید، سر بزنید. در هر جا کتابخانه و کتابی را می بینید آن را بگشائید و از محتوایش آگاه شوید، در همه این موارد، چیزی که بتوان آن را علم صحیح نامید و غیر از گفتار ما باشد پیدا نمی کنید. یعنی تنها ما با حقایق جهان ارتباط داریم، علم ما به علم پیغمبر و وحی الهی می رسد که جهان و انسان را آفریده و هر چیز را چنان که هست به ما ارائه داده است.»

مفهوم این جمله به قدری وسیع است که اگر شما به امام صادق علیه السلام بگوئید: «در این عصر صاحبان مکاتبی پر زرق و برق مانند کانت و دکارت و هگل و فروید و امثال این ها پیدا شده اند و هر یک میلیون ها تابع و پیرو دارند. آیا اگر این ها هم سخنی بر خلاف سخن شما اهل بیت پیغمبر صلی الله علیه و اله و سلم گفته باشند آن را علم غیر صحیح می نامید؟» قطعاً بدانید که جواب مثبت خواهد بود.

پیدا است که پذیرش این ادعا برای غیر مسلمان سنگین است. غیر مسلمان اگر از تاریخ اسلام و رسالت ائمه اطهار اطلاع نداشته باشد گوینده این سخن را به ساده اندیشی یا غلو نفسی متهم می کند؛ در صورتی که اگر تنها مطالعهٔ مختصری از تاریخچه زندگی اهل بیت داشته باشد، به آسانی در می یابد که این ادعا از یک نفر و یک بار و در نقاط تاریک علمی نبوده است، بلکه سخنی است قاطع و بدون تردید که از جانب 12 نفر در مدت 250 سال، در مراکز کشور های اسلامی و در محافل علمی با کمال جرات و شهامت به عنوان انجام وظیفه و اداء رسالت الهی بیان

می شده است که تاریخ نظیر آن را نشان نمی دهد.

این ادّعا در ابعاد گسترده و وسیع علمی و با تعبیرات مختلف ادبی، با کمال صراحت و قاطعیت، از همه آن ها شنیده می شود و همه آن ها در پای اثباتش ایستاده و سؤالات مختلف دانشمندان زمان خود را پاسخ داده اند که برخی از آن ها برای ما باقی مانده و در کتب احادیث و مناظرات و احتجاجات موجود است. و این خود دلیلی قاطع بر صدق این مدّعاست.

اینک شمّه ای از اظهارات ائمه اطهار صلی الله علیه و اله و سلم را نسبت به اصل موضوع، یاد آور می شویم:

امیر المؤمنین علیه السلام

آن چه از امیر المؤمنین علیه السلام در این جا نقل می کنیم اظهاراتی است که آن حضرت در زمان تصدی خلافتش، یعنی در زمانی که شخص اوّل مملکت اسلام بوده و در مرکز خلافت روی منبر برای مردم جهان بیان کرده می باشد:

1- سَلُونِی قَبْلَ أَنْ تَفْقِدُونِی فَلَأَنَا بِطُرُقِ اَلسَّمَاءِ أَعْلَمُ مِنِّی بِطُرُقِ اَلْأَرْضِ ⁽¹⁾

«هر چه می خواهید از من بپرسید پیش از آن که مرا نیابید که من راه های آسمان را بهتر از راه های زمین می دانم». در این جمله 2 نکته نهفته است:

اوّل آن که سؤال را به نوع معین و قسم خاصی از علوم اختصاص نمی دهد و می گوید هر چه می خواهید بپرسید. که حذف متعلّق دلیل بر این تعمیم است.

دوم این که آن ها را تشویق می کند که در این کار مسامحه نکنند و سؤال

را به تأخیر نیندازند. می فرماید: من از میان شما می روم. هر چه زودتر سؤال کنید و جهل خود را برطرف نمائید. و باز برای این که ممکن است کسی عمومیت سؤال را از حذف مفعول نفهمد توضیح می دهد که سؤال شما نمی گویم تنها باید مربوط به امور زمین و مطالب مربوط به این کره خاکی باشد؛ بلکه شما می توانید از امور مربوط به آسمان بپرسید: از نجوم و افلاک بپرسید، از لوح و قلم و ملک و قضا و قدر بپرسید. خوشبختانه آن ها هم پرسیده اند و اندکی از آن را برای ما به یادگار گذاشته اند که همان اندک هم برای سعادتجو و طالب حق کافی است که او را به آن چه مقصود نویسنده در این مقال است رهنمون باشد.

2- بِنَا یُسْتَعْطَی اَلْهُدَی وَ یُسْتَجْلَی اَلْعَمَی ⁽¹⁾

«تنها به وسیله ما خاندان نبوّت و اهل بیت پیغمبر صلی الله علیه و اله و سلم هدایت به مردم می رسد و کوری جهالت بر طرف می شود».

3- إِنّمَا مثَلَیِ بَینَکُم کَمَثَلِ السّرَاجِ فِی الظّلمَةِ... ⁽²⁾

«من در میان شما همچون چراغی در تاریکی هستم که هر کس به جانبش باشد، از نورش بهره مند گردد»

4- وَ إِنَّ الکِتابَ لَمّعی ما فارقتُهُ مُذصَحِبْتُه... ⁽³⁾

«کتاب خدا همراه من است. من از هنگامی که با آن آشنا شده ام از آن جدا نگشته ام»

5- إن ههُنا لعلماً جَمّاً لوأصَبْتُ لَهُ حَمَلَة ⁽⁴⁾

«در سینه من علم فراوانی است، ای کاش افراد لایقی پیدا می کردم و

به آن ها تعلیم می دادم»

6- فَأَیْنَ تَذْهَبُونَ وَ أنّی تُؤفَکُونَ وَ الأعْلامُ قائمَةٌ وَ الآیَاتُ وَاضِحَةٌ وَ المَنَارُ مَنصُوبَةٌ فَأَیْنَ یُنَاهُ بِکُمْ، وَ کَیْفَ تَعْمَهُونَ وَ بَیْنَکُمْ عِشرَةُ نَبِیِّکُمْ وَ هُمْ أَزِمَّةُ الْحَقِّ وَ أَعْلاَمُ الدِّینِ وَ أَلْسِنَةُ الصِّدْقِ ⁽¹⁾

«کجا می روید؟ از کجا برمی گردید ؟ با این که پرچم های حق بر پاست و نشانه ها آشکار و چراغ های هدایت منصوب، شما گمراهانه به کجا می روید؟ چرا سرگردان هستید، در حالی که عترت پیغمبرتان در میان شماست. آنان پیشروان حقند و پرچم های دین و زبان های صدق می باشند.»

7- ألا إن مثَلَ آلِ محمدٍ صلّی اللَّهِ علیه وَ آلِهِ وَ سَلَّمَ کَمَثَلِ نُجُومِ السَّماءِ، إذا خَوی نَجْمٌ طلَعَ نَجْمٌ، فَکَأَنَّکُمْ قَد تَکامَلَتْ مِنَ اللهِ فِیکُمُ الصَّنائع و أراکُمْ مَا کُنتُمْ تأمُلُونَ ⁽²⁾

«آگاه باشید آل محمّد صلی الله علیه و اله و سلم همانند ستارگان آسمانند، هر گاه یکی از آن ها غروب کند، ستاره دیگری می درخشد، مثل این که نعمت های خدا بر شما تمام شده و می بینم که به آرزوی خود رسیده اید»

8- نَحْنُ شَجَرَةُ النُّبُوَّةِ وَ مَحْطُ الرِّسالَةِ وَ مُخْتَلَفُ المَلائِکَةِ وَ مَعادِنُ العِلم وَ یَنابیعُ الحُکْم ⁽³⁾

«ما شجره نبوّت، فرودگاه رسالت، مرکز رفت و آمد فرشتگان معادن دانش و چشمه سار های حکمتیم»

9- تَاللَّهِ لَقَدْ عُلِّمْتُ تَبْلِیغَ الرِّسَالاَتِ وَ إِتْمَامَ الْعِدَاتِ وَ تَمَامَ الْکَلِمَاتِ و

عِنْدَنَا أَهْلَ اَلْبَیْتِ أَبْوَابُ اَلْحُکْمِ وَ ضِیَاءُ اَلْأَمْرِ ⁽¹⁾ «به خدا سوگند، تبلیغ رسالت ها، وفای به پیمان ها و تفسیر کلمات (خداوند) به من آموخته شد. در های حکمت و روشنائی امور نزد اهل بیت است».

10- هُمْ عَیْشُ العِلْمِ وَ مَوْتُ الجَهْلِ، یُخْبِرُکُمْ عِلْمُهُمْ عَنْ عِلْمِهِمْ وَ ظاهِرُهُمْ عَنْ باطِنِهِمْ ⁽²⁾

«آل محمد صلی الله علسه و اله و سلم مایه حیات علمند و مرگ نادانی، حلم شان شما را از علم شان آگاه می سازد و ظاهرشان از باطن شان و سکوت شان از حکمت گفتارشان به شما خبر می دهد»

11- أَیْنَ اَلَّذِینَ زَعَمُوا أَنَّهُمْ اَلرَّاسِخُونَ فِی اَلْعِلْمِ دُونَنَا کَذِباً، وَ بَغْیاً عَلَیْنَا ⁽³⁾

«کجا هستند آنان که از راه دروغ و ستم بر ما ادعا داشتند که آن ها راسخان در علمند نه ما»

12- یَنْحَدِرُ عَنِّی السَّیْلُ وَ لا یَرْقَی إِلَی الطَّیرُ ⁽⁴⁾

«سیل علم از سینه من جاری می شود و مرغ اندیشه به قله دانشم پرواز نتواند کرد»

در این جا باید از ستمی که این دنیا درباره بشریت کرده است به خدا شکایت کنیم. ستمی که موجب شود، دهان علی بسته گردد و دهان دیگران باز باشد مگر این دو طرف مقابل، امتحان خود را نداده اند؟

علی علیه السلام در مدت کمتر از پنج سالی که دهانش باز بود، خطبی در توحید و معارف الهی برای ما باقی گذاشت، مانند خطبه توحیدیة:

ما وَحدَهُ مَنْ کَیْفَهُ، وَلا حَقیقَتَهُ أَصابَ مَنْ مَثَلَهُ وَلا إِیَّاهُ عَلَی مَنْ شَبِّهَهُ وَ لا صَمَدَهُ مَنْ أَشَارَ إِلَیْهِ وَ تَوَهَّمَهُ ⁽¹⁾ آیا گوش جهان از دهان های باز دیگران چنین معارفی را شنیده است؟ آیا لب و دهانی غیر از لب و دهان علی، مانند خطبه جهاد و خطبه هَمّامی گفته است؟ آیا خامه انسانی مانند نامه مالک اشتر و نامه به إمام حسن علیه السلام را نوشته است؟ این را نباید بزرگترین ستم بشماریم که دست و زبان علی بسته باشد و دست و زبان دیگرانی که چنین آثاری ندارند باز باشد ؟ اگر فرض کنیم دیگران می دانستند، ولی از گفتنش بخل می کردند، علی علیه السلام که در این مورد به قدری سخاوت نشان داد که روی منبر فریاد زد: سَلُونِی قَبْلَ أَنْ تَفْقِدونی اگر این علی 25 سال خانه نشین نبود و دهانش باز می بود و امروز مسلمین به جای یک نهج البلاغه، ده نهج البلاغه می داشتند چه می شد ؟ این را نه تنها یک فرد شیعه علی می گوید، بلکه جرج جرداق مسیحی هم می گوید: «چه می شد اگر جهان بشریت قرنی یکبار، فردی مانند علی بن ابیطالب تحویل می داد؟ در آن صورت اخلاق و ارزش های انسانی امروز ما خیلی بهتر از آن چه هست می بود».

امام حسن علیه السلام

1- علی علیه السلام در (رحبه) نشسته است. مرد عربی می آید و مسائلی را عرضه می کند که از حضرتش بپرسید. امام علیه السلام برای این که در حیات خویش جانشین خود را معرفی کند، او را به یکی از دو فرزندش إحاله می کند، مرد عرب نزد امام حسن می رود و سؤالاتش را عرضه

می کند و پاسخ می شنود که عین سؤال و جواب ها در کتب حدیث موجود است ⁽¹⁾.

2- در مجلسی که معاویه و اطرافیانش حاضر بودند، إمام حسن علیه السلام نشسته بود.

یکی از حاضران به هر قصدی که داشت- به معاویه گفت: «حسن بن علی را دستور ده تا منبر رود و ما را موعظه کند» معاویه اشاره کرد و امام حسن علیه السلام فرصت را غنیمت شمرد تا رسالت إلهی خویش را ادا کند و إمامت و رهبری خویش را به مردم معرفی کند. به منبر تشریف برد و بعد از حمد و ثنای الهی فرمود:

أیُّهَا النَّاسُ مَنْ عَرَفَنِی فَقَدْ عَرَفَنی وَ مَنْ لَمْ یَعْرِفْنِی فَأَنَا الْحَسَنُ بْنُ عَلِیِّ بْنِ أبیطالب... أنا أبنُ خَیْرِ خَلْقِ اللهِ... أنا المَدْفوعُ عَنْ حَقی. «ای مردم کسی که مرا می شناسد که می شناسد و کسی که نمی شناسد، بداند که من حسن پسر علی بن ابیطالبم... من پسر بهترین مخلوق خدایم... من کسی هستم که حقم غصب شده است- چون سخن بدین جا رسید، معاویه شیطنت کرد و گفت ای ابا محمّد! از این مقوله سخن مگو و خرما را برای ما تعریف کن. إمام علیه السلام یک سطر درباره خرما سخن گفت و سپس به سخن خویش ادامه داد تا آن جا که فرمود: أنا إمامُ خَلْقِ اللهِ. «منم یگانه پیشوای مردم» امام علیه السلام وظیفه خود را انجام داد و معاویه ام ترسید، در میان مردم شورشی بشود، گفت همین مقدار کافی است و امام پائین آمد ⁽²⁾.

إمام حسین علیه السلام

إمام حسین علیه السلام هم مانند برادرش مقید بود، گاهی به مجلس معاویه برود تنها برای این که در فرصت های مناسب خودش را به مردم معرفی کند و وظیفه إلهی خویش را انجام دهد. روزی مانند داستان امام حسن علیه السلام برای آن حضرت پیش آمد. آن روز حاضران چشم شان به امام حسین علیه السلام افتاد. به معاویه گفتند: به حسین بن علی بگو منبر برود و سخن بگوید. او کُند بیان است و زبانش لکنت دارد. معاویه گفت: این گمان را نسبت به برادرش بردیم، ولی او منبر رفت و خود را در نظر مردم بزرگ نمود و ما را کوچک و رسوا کرد. مردم اصرار بسیار کردند، تا معاویه اشاره کرد و امام به منبر تشریف برد و بعد از حمد و ثنای الهی و درود بر پیغمبر صلی الله علیه و اله و سلم چنین فرمود:

نَحْنُ حِزْبُ اللَّهِ الْغَالِبُونَ وَ عِتْرَةُ رَسُولِ اللَّهِ الْأَقْرَبُونَ وَ أَهْلُ بَیْتِهِ الطَّیِّبُونَ وَ أَحَدُ الثَّقَلَیْنِ الَّذَیْنِ جَعَلَنَا رَسُولُ اللَّهِ ثَانِیَ کِتَابِ اللَّهِ تَبَارَکَ وَ تَعَالَی الَّذِی فِیهِ تَفْصِیلُ کُلِّ شَیْ ءٍ ⁽¹⁾ «ما حزب الله پیروزیم، خویشاوند نزدیک رسول خدا و اهل بیت او هستیم و یکی از دو چیز نفیسی می باشیم که رسول خدا، ما را به عنوان همردیف قرآن معرفی کرده است. قرآنی که شرح و تفصیل همه چیز در آن است و از هیچ راهی، باطل به او راه ندارد. تفسیرش نزد ماست و تأویلش از ما درنگ ندارد و ما پیرو حقایق قرآن هستیم»

گویا امام حسن و امام حسین علیهما السلام، در زمانی که غاصبی بر مسند خلافت پیغمبر و زعامت اُمّت نشسته است، وظیفه دارند، مبارزه خود

را با طاغوت زمان، این گونه انجام دهند که گاهی بر خلاف میل و رضایت خویش ؛ بلکه تنها به عنوان أداء رسالت إلهی، به مجلس معاویه بروند و چون فرصتی بدست آید، برای مردم سخن بگویند و چشم و گوش آن ها را باز نموده، در برابر چشمان باز طاغوت مستکبر زمان، اولویت خویش و غاصب بودن او را برملا کنند تا حجت خدا بر او و آنان تمام باشد.

إمام سجّاد علیه السلام

زین العابدین علیه السلام هم مانند پدر بزرگوارش، گرفتار طاغوت های مستکبر زمان بود و معرفی خویش را به عنوان رهبر إلهی مردم و أعلم مردم زمان، نخستین وظیفه و بلکه تنها وظیفه خویش می دانست:

1- آن حضرت در مجلس یزید، به عنوان اسارت حاضر بود و بنا به نقل برخی روایات زنجیری هم به گردن شریفش گذاشته بودند. سر بریده پدرش، در برابر چشمش بود و زنان خاندانش به عنوان اسیر در کنارش نشسته بودند. طاغوت زمان یزید بن معاویه، مجلس بزرگی تشکیل داده بود تا به خیال رذل خویش، قدرت و شوکت خود را نشان دهد و برای خود افتخاری کسب کند؛ از این رو سران و اعیان و رجال کشور را از داخلی و خارجی هر چه بودند، جمع کرده بود و بر تخت غاصبانه خود نشسته و رجز خوانی می کرد؛ ولی إمام زین العابدین علیه السلام گویا از همه این مصیبت ها فراموش کرده و در این جا فرصتی مناسب بدست آورده است، تا رسالت الهی خویش را به انجام رساند. گویا زین العابدین علیه السلام فکر می کند که یزید و أذنابش بزرگترین جنایت تاریخ بشری را انجام دادند و چند صباح دیگر در محکمة عدل الهی حاضر می شوند و به کیفر کردار خویش می رسند، ولی این مردم حاضر و نسل آینده بشرند که باید تکلیف خود را در موضوع

رهبری بدانند و این وظیفهٔ قطعی و مسلمی است که خداوند متعال بر گردن آن حضرت نهاده است تا خود را به عنوان یگانه عالم و یگانه رهبر معرفی کند جهالت بدر آرد. او باید خود را در چنین مجلس و مردم را از گمراهی و بزرگی معرفی کند تا هر که خواهد از او سؤال علمی و دینی کند و او را آزمایش نماید و رهبر الهی خود را بشناسد.

آن مجلس إمام سجّاد علیه السلام منتظر بود تا یکی از حاضران تقاضا کند که او به منبر رود، ولی إسارت و ظاهر ناروائی که یزیدیان ملعون برای آن حضرت پدید آورده بودند، چنین مطلبی را در مخیله احدی به وجود نمی آورد، لذا پیشنهاد از طرف خود آن حضرت مطرح شد و فرمود:

یا یزِیدُ ائْذَنْ لِی حَتَّی أَصْعَدَ هَذِهِ الْأَعْوَادَ فَأَتَکَلَّمَ بِکَلِمَاتٍ لِلَّهِ فِیهِنَّ رِضا وَ لِهَؤُلَاءِ الْجُلَسَاءِ فِیهِنَّ أَجْرٌ وَ ثَوَابٌ ⁽¹⁾ «ای یزید اجازه بده بر این چوب ها بالا روم و کلماتی بگویم که موجب رضای خدا و اجر و ثواب حاضران باشد»

یزید اجازه نداد، زیرا او بهتر از دیگران اهل بیت پیغمبر صلی الله علیه و اله و سلم را می شناخت و می دانست که او با قدرت اسلامی که در اثر ایثار و فداکاری های پدر و جد إمام سجّاد علیه السلام نموده اند بر تخت نشسته و از سرزمین خشک حجاز به شام و فلسطین سر سبز و آباد آمده است، و اکنون به جای تشکر و قدردانی، چنین جنایتی را مرتکب شده است. حاضران اصرار کردند. او هم مانند پدرش گفت: اگر این جوان منبر رود، مرا و اجدادم را رسوا می کند و پائین می آید. حاضران اصرار بیشتری کردند و بالأخره به منبر تشریف برد.

حمد و ثنای الهی بجای آورد و در نخستین کلمات بدون این که از

شهادت پدر و برادر و اسارت خود و خاندانش سخن بگوید، شروع به معرفی خودش نمود. آن هم معرفی از طریق علم و فضیلت و کمال، فرمود:

أَیُّهَا النَّاسُ أُعْطِینَا سِتّاً وَ فُضِّلْنَا بِسَبْعٍ أُعْطِینَا الْعِلْمَ وَ الْحِلْمَ وَ السَّمَاحَةَ وَ الْفَصَاحَةَ وَ الشَّجَاعَةَ وَ الْمَحَبَّةَ فِی قُلُوبِ الْمُؤْمِنِینَ وَ فُضِّلْنَا بِأَنَّ مِنَّا النَّبِیَّ الْمُخْتَارَ مُحَمَّداً وَ مِنَّا الصِّدِّیقُ وَ مِنَّا الطَّیَّارُ وَ مِنَّا أَسَدُ اللَّهِ وَ أَسَدُ رَسُولِهِ وَ مِنَّا سِبْطَا هَذِهِ الْأُمَّةِ مَنْ عَرَفَنِی فَقَدْ عَرَفَنِی وَ مَنْ لَمْ یَعْرِفْنِی أَنْبَأْتُهُ بِحَسَبِی وَ نَسَبِی. أَیُّهَا النَّاسُ أَنَا ابْنُ مَکَّةَ وَ مِنَی أَنَا ابْنُ زَمْزَمَ وَ الصَّفَا ⁽¹⁾ «ای مردم! خداوند به ما شش عطیه کرامت فرموده است: دانش و حلم و سخاوت و فصاحت و شجاعت و دوستی در دل مؤمنان و به سبب 7 فضیلت ما را بر دیگر مردم، برتری داده است: محمد پیغمبر برگزیده خدا و صدیق امّت و جعفر طیار و شیر خدا و شیر رسولش و 2 نواده پیغمبر از فامیل ما هستند (نه فامیل یزید) کسی که مرا می شناسد که می شناسد و کسی که نمی شناسد، حسب و نسب خود را به او بگویم»

سپس برخی از شعائر بزرگ اسلام، مانند مکه و منی و زمزم و صفا را بر شمرد و فرمود: من فرزند،این هایم یعنی من فرزند اسلامم (و یزید فرزند کفر و عداوت با اسلام)

درست همان مطلبی را که یزید در اثر شکر شراب و خباثت جد و باب از آن فراموش کرده بود، امام سجّاد علیه السلام در برابر چشم های باز و گوش های شنوا مطرح کرد امام سجاد به حاضران- نه به یزید، زیرا او قابل نبود- فهمانید که تمام افتخارات اسلام از آن او و پدر و اجدادش می باشد، تمام صفات کمال انسانی که علم و دانش در رأس آنست ویژه او و پدر و جدّش می باشد و یزید سراپا حماقت و خباثت، به ناحق این منصب را

غصب نموده است.

داستان تاریخی آن مجلس مفصّل است و مشهور، ولی کسی که آن جریان را با دقت مطالعه کند، می فهمد که گویا امام سجّاد برای این به دنیا آمده بود که برای یکبار هم که شده است، خود را به رجال و اعیان جهان معرفی کند و در یک روز و بلکه یک ساعت تمام رشته های یزید و آل أبی سفیان را پنبه کند، تنها رسالت سنگین الهی خویش را انجام دهد و از منبر پائین آید.

إمام سجاد با این عمل، بزرگترین ضربه را به بنیاد کاخ ستم و جبّار یزید فرود آورد و عمل او، از لحاظ نتیجه یک عمل انقلابی، کمتر از شهادت پدر بزرگوارش نبود چنان که معرفی عموی بزرگوارش امام حسن علیه السلام هم در مجلس معاویه همین ارزش را داشت و معرفی فرزندان طاهرینش هم چنان که خواهیم گفت همین نتیجه و اثر را داشته است.

2- مَا یَنْقِمُ اَلنَّاسُ مِنَّا فَنَحْنُ وَ اَللَّهِ شَجَرَهُ اَلنُّبُوَّهِ... وَ مَعْدِنُ الْعِلْم ⁽¹⁾

«مردم از ما چه عیبی می گیرند. بخدا سوگند که ما شجره نبوت و معدن دانشیم»

أمام باقر علیه السلام

إمام باقر و فرزند ارجمندش امام صادق علیهما السلام، در این راه از بقیه پدران و فرزندان بزرگوارشان موفق تر بودند، زیرا در عصری واقع شده بودند که بنی امیه و بنی عباس دنیا پرست با یکدیگر به جنگ و نزاع مشغول بودند و کمتر مزاحم مردان حق می شدند، لذا این دو بزرگوار فرصتی پیدا کردند که خود را بیشتر معرفی کنند و طالبان حق هم بیشتر

از اینان استفاده نمایند. بنابراین، آن چه در این جا از این دو بزرگوار، در این باره ذکر می کنیم، نمونه اندکی است، از آن چه بسیارش در کتب احادیث موجود است:

1- إمام زین العابدین فرزند بزرگوارش را معّرفی می کند و می فرماید: مُحَمَّدٌ إبنی یَبْقَرُ العِلْمَ بَقْراً ⁽¹⁾

«پسرم محمّد علم را می شکافد و تحلیل می کند»

و خود امام باقر می فرماید:

2- ... فَإِنَّهُ لَیْسَ مِنْ شُیْ تَعْلَمُهُ المَلائِکَةُ وَ الرُّسُلُ الآنَحْنُ نَعْلَمُهُ ⁽²⁾

«هر چه را فرشتگان و پیغمبران می دانند، ما می دانیم»

3- إِنَّما نُحْنُ الَّذینَ یَعْلَمُونَ وَ الَّذِینَ لا یَعْلَمُونَ عَدُوُّنا ⁽³⁾

«... در تفسیر آیه شریفه- هَلْ یَسْتَوِی الَّذینَ یَعْلَمُونَ وَ الَّذِینَ لا یَعْلَمُونَ می فرماید: «دانایان ما هستیم و نادانان دشمنان ما هستند»

4-... إِنَّ ذلِکَ لآیَاتِ لِلْمُتَوَسِّمِینَ قَالَ هُمُ الْأَئِمَّةُ ⁽⁴⁾

«...در تعیین مصداق آیه شریفه «در این برای باریک بینان عبرتی هست» فرمود: «مراد از باریک بینان ائمه هستند»

5- فی قَوْلِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ إِنَّما أَنْتَ مُنْذِرٌ وَ لِکُلِّ قَوْمٍ هادٍ فَقالَ: رَسُولُ اللهِ صَلَّی اللهُ عَلَیْهِ و آلِهِ المُنْذِرُ وَ لِکُلِّ زَمَان مِنّا هاد یَهْدِیهِمْ إلی ما جاء بِهِ نَبِیُّ اللهِ صَلَّی اللهُ عَلَیْهِ و آلِهِ ثُمَّ الهُداهُ مِنْ بَعْدِهِ عَلِیٌّ ثُمَّ الْأَوْصِیَاءُ وَاحِدٌ بَعْدَ وَاحِدٍ ⁽⁵⁾

«درباره قول خداوند عزّوجل «تو بیم دهنده هستی و هر قومی

هدایت کننده ای دارند» فرمود: رسول خدا صلی الله علیه و اله و سلم بیم دهنده است و برای هر زمانی یکی از ما ائمه هدایت کننده ای است، که مردم را به سوی آن چه پیغمبر صلی الله علیه و اله و سلم آورده است رهبری می کند... نخستین آن هدایت کنندگان علی علیه السلام است و بعد از او، اوصیاءش یکی پس از دیگری.

امام صادق علیه السلام

1- فَاسْأَلُوا أَهْلَ الذِّکْرِ إِنْ کُنْتُمْ لا تَعْلَمُونَ قال: الذِّکْرُ مُحَمَّدٌ وَ نَحْنُ أهله الْمَسْئُولُونَ ⁽¹⁾

«درباره آیه شریفه «اگر نمی دانید، از اهل ذکر بپرسید» فرمود: ذکر محمد است و ما أهل او هستیم که مردم باید از ما بپرسند»

2- ... یَقُولُ وَ عِنْدَهُ أُناسٌ مِنْ أهْلِ الْکُوفَةِ: عَجَباً للنّاسِ، إِنَّهُمْ أَخَذُوا وَ اعِلْمَهُمْ کُلَّهُ عَنْ رَسُولِ اللهِ صَلَّی اللهُ عَلَیْهِ و آلِهِ فَعَلِمُوا بِهِ وَ اهْتَدَوْا وَ یَرَوْنَ أَنَّ أهْلَ بَیْتِهِ لَمْ یَأْخُذُوا عِلْمَهُ وَ نَحْنُ أَهْلُ بَیْتِهِ وَ ذُرِّیَّتُهُ، فِی مَنَازِلِنَا نَزَلَ اَلْوَحْیُ وَ مِنْ عِنْدِنَا خَرَجَ اَلْعِلْمُ إِلَیْهِمْ آفَیَرَوْنَ أَنَّهُمْ عَلِمُوا وَ اِهْتَدَوْا وَ جَهِلْنَا نَحْنُ وَ ضَلَلْنَا إِنَّ هَذَا لَمُحَالٌ ⁽²⁾

«در حالی که جماعتی از اهل کوفه نزد آن حضرت بودند و در آن زمان در کوفه مردمی پیدا شده بودند که ادعا می کردند ما از جعفر بن محمد داناتریم و مردم باید اسلام را از ما بیاموزند فرمود: تعجب است از مردمی که تمام دانش خود را از رسول خدا صلی الله علیه و اله و سلم أخذ کرده اند و دانشمند شده اند و هدایت یافته اند، ولی گمان می کنند که اهل بیت پیغمبر صلی الله علیه و اله و سلم دانش آن حضرت را اخذ نکرده اند. ما اهل بیت و ذریه پیغمبریم. وی در منزل ما