مشخصات کتاب

سرشناسه: آل یاسین، راضی، 1896-1953 م.

عنوان و نام پدیدآور: صلح امام حسن (ع): پرشکوهترین نرمش قهرمانانه ی تاریخ / راضی آل یاسین؛ مترجم علی خامنه ای.

مشخّصات نشر: تهران: انتشارات انقلاب اسلامی (وابسته به مؤسّسه ی پژوهشی فرهنگی انقلاب اسلامی)، 1397.

شابک: 5-39-8218-600-978

یادداشت: کتابنامه به صورت زیرنویس.

موضوع: حسن بن علی (ع)، امام دوّم، 3-50 ق - صلح با معاویه

موضوع: حسن بن علی (ع)، امام دوّم، 3-50 ق - سرگذشتنامه

موضوع: معاویة بن ابی سفیان. خلیفه ی اموی، 20 قبل از هجرت - 60 ق.

شناسه ی افزوده: خامنه ای، علی، رهبر جمهوری اسلامی ایران، 1318 -، مترجم

شناسه ی افزوده: مؤسّسه ی پژوهشی فرهنگی انقلاب اسلامی. دفتر حفظ و نشر آثار حضرت آیت الله العظمی خامنه ای (مدّ ظلّه العالی). انتشارات انقلاب اسلامی

رده بندی کنگره: BP40 / آ 7 ص 8041 1397

رده بندی دیویی: 952/297

شماره ی کتابشناسی ملّی: 5259637

ناشر: انتشارات انقلاب اسلامی

(وابسته به مؤسّسه ی پژوهشی فرهنگی انقلاب اسلامی)

شمارگان: 3000

چاپ اوّل: تابستان 1397

330000 ریال

شابک: 5-39-8218-600-978

نشانی: تهران، خیابان جمهوری اسلامی، خیابان فلسطین جنوبی، کوچه ی هلالی، شماره ی 26

تلفن: 66977268 _ 66410649 _ تلفن مرکز پخش: 09195593732 _ 66483975

پست الکترونیکی: Info@Book-khamenei.ir - سامانه پیامکی: 120 20 1000 - http://Book-Khamenei.ir

اشاره

بسم الله الرحمن الرحیم

مقدّمه

برای شناخت کتاب «صلح امام حسن (علیه السّلام)؛ پرشکوه ترین نرمش قهرمانانه ی تاریخ» که ترجمه ای است از کتاب «صلح الحسن (علیه السّلام)» اثر شیخ راضی آل یاسین (رحمة الله علیه)، باید زمانه ی ترجمه و نشر آن یعنی سالهای دهه ی 40 شمسی را بهتر شناخت. در آن سالها غرب زدگان و در رأس آنان طاغوت پهلوی، فرنگی سازی فرهنگ و جامعه و کشور را با سرعت بیشتری نسبت به قبل پیگیری میکردند که مظهر آن، مبارزه ی عمیق با دین و ترویج فساد و مظاهر پوچی غرب و وابستگی روزافزون به قدرتها بود؛ هم زمان، گروه های چپ مارکسیستی که بواقع وابسته به رژیم کمونیستی شوروی بودند، بشدّت به دنبال یارگیری از میان جوانان بودند. واضح بود که جذب جوانان مبارز به آن مسلک، به معنای ورود در گمراهی بزرگی بود که پایانش در دفتر ناتمام تاریخچه ی این گروه ها ثبت شده است و نیز برابر بود با درافتادن به دام برتری طلبی دو ابرقدرت شرق و غرب آن روزگار. از سوی دیگر در میانه ی مبارزات امام خمینی (قدّس سرّه) و یارانش که تماماً برگرفته از شریعت بود، تلقّی عمومی متدینین، وجود تفاوت بارز در سیره ی پیشوایان دین بود؛ به گمان آنان، امام حسین (علیه السّلام) اهل مبارزه و جهاد و امام حسن و بقیه ی امامان معصوم (علیهم السّلام) اهل صلح و مدارا بوده اند. پیامد این نگاه، گاه نفی و انکار و یا دست کم تردید در اصل مبارزه با رژیم طاغوت و بعضاً جذب جوانان اهل مبارزه به گروه های چپ بود.

با این وضع، یک مرحله از انجام وظیفه ی دینی و انقلابی و مبارزاتی، نفی و ردّ همین تصوّر غلط بود که با فلسفه ی امامت ائمّه ی اهل بیت (علیهم السّلام) و نیز با واقعیات قطعی

تاریخ اسلام و سیره ی ائمّه ی هدی (علیهم السّلام) تعارض داشت.

حضرت آیت الله العظمی خامنه ای (مدّ ظلّه العالی) در انجام آن وظیفه و تبیین این حقیقت، تلاشی خستگی ناپذیر داشتند که بازشناسی چهره ی اسوه ی مبارزه و جهاد، سلاله ی پاک نبی (صلّی الله علیه و آله وسلّم)، امام حسن مجتبی (علیه السّلام) از راه ترجمه ی کتاب صلح الحسن (علیه السّلام) یکی از راهکارهایش بود. ایشان در این سالها، در آستانه ی ورود به چهارمین دهه از عمر خود بودند.

از نکات قابل توجّه در باب این کتاب، شخصیت والای مؤلّف آن، آیت الله شیخ راضی آل یاسین (رحمة الله علیه) است که در یکی از بیوت عالم خیز ریشه داشت و خود _ به گواه تألیف این کتاب - از عالمان زمان شناس بود.

این کتاب، با پیامی نو که در بر داشت و تأثیری که میگذاشت، مورد حسّاسیت رژیم بود. چاپ و انتشار آن _ که با سختی ها و موانعی مواجه بود _ به انجام نرسید مگر با تلاش و پیگیری مجاهد انقلابی مرحوم آقای حسن نیری تهرانی که خود از مبارزان بود و در چاپ و نشر کتب انقلابی فعّالیتی چشمگیر داشت، که با استفاده از ارتباطات گسترده و تلاش و زیرکی، کار را به سامان میرساند. وی اوّل بار کتاب را، برای چاپ به دست انتشارات آسیا سپرد که تاکنون شانزده نوبت آن را چاپ کرده است.

دفتر نشر فرهنگ اسلامی نیز در سالهای 78 تا 88، هشت بار آن را چاپ و عرضه نموده است.

اینک دفتر حفظ و نشر آثار حضرت آیت الله العظمی خامنه ای (مدّ ظلّه العالی) به دلیل نیاز عموم مردم مسلمان و انقلابی و نیز بر اساس وظیفه و مأموریت خود، کتاب را با اصلاحات و افزودنی هایی منتشر میکند. امتیاز این چاپ، افزودن پاورقی های مفید و منبع شناسی اثر و نیز اصلاح اشتباهات چاپی که در نوبتهای قبلی انتشار صورت گرفته و برخی تغییرات است.

امید است این اثر، گامی در معرّفی شخصیت و سیره ی ائمّه ی هدی (علیهم السّلام) و تقویت ایمان انقلابی رهروان، و راهگشای آنان در پیروی حقیقی از رهبران الهی خود باشد.

ومن الله التّوفیق و علیه التّکلان

فهرست مطالب

یادداشت مترجم 1

گفتاری از امام سید عبدالحسین شرف الدّین (ره) 5

پیشگفتار 21

بخش نخست

بخش دوّم: موقعیت سیاسی

بحث و تحلیل 123

بخش سوّم: صلح

الف. شهیدانی که بی دفاع به قتل رسیدند 332

شکنجه های بدون اعدام 358

ب. کسانی که مورد فشار و تهدید قرار گرفتند 359

آخرین گفتار

مقایسه میان شرایط حسن و حسین (علیهما السّلام) 381

وضع خاصّ هریک ازلحاظ دوستان و یاوران 383

وضع خاصّ هریک ازلحاظ دشمن 385

تصاویر 389

نمایه ها 395

آیات 397

روایات معصومین (علیهم السّلام) 399

روایات تاریخی 405

روایات جعلی 419

اشعار 421

اشخاص 423

کتابها 435

اقوام و قبایل 437

اماکن 439

وقایع و زمانها 443

موضوعات 445

کتابنامه 459

یادداشت مترجم

اینک که با فراهم آمدن ترجمه ی این کتاب پرارزش و نامی، جامع ترین و مستدل ترین کتاب درباره ی «صلح امام حسن» در اختیار فارسی زبانان قرار میگیرد، این جانب یکی از آرزوهای دیرین خود را برآورده می یابم و جبهه ی سپاس و شکر بر آستان لطف و توفیق پروردگار میسایم.

پیش از اینکه به ترجمه ی این کتاب بپردازم، مدّتها در فکر تهیه ی نوشته ای در تحلیل موضوع صلح امام حسن بودم و حتّی پاره ای یادداشت های لازم نیز گردآورده بودم، ولی سپس امتیازات فراوان این کتاب مرا از فکر نخستین باز داشت و به ترجمه ی این اثر ارزشمند وادار کرد.

مگر که جامعه ی فارسی زبان نیز _ چون من _ از مطالعه ی آن بهره گیرد و هم برای اوّلین بار درباره ی این موضوع بسی بااهمّیت، کتابی ازهمه رو جامع، در معرض افکار جویندگان و محقّقان قرار گیرد.

درباره ی کتاب و مؤلّف آن، هرچه بنویسم، به شیوایی و ارج نوشته ی سید شرف الدّین عامِلی _ آن شرف دین و آبروی مسلمین _ نخواهد بود که در معرّفی این دو، به راستی و درستی و انصاف سخن رانده و بیش از آن، حدّ من نیست...

و اینک گفتار آن بزرگ در طلیعه ی کتاب حاضر:

گفتاری از مرحوم آیت الله، مصلح بزرگ امام سید عبدالحسین شرف الدین (ره)

صلح حسن (علیه السّلام) با معاویه، از دشوارترین حوادثی بود که امامان اهل بیت پس از رسول اکرم (صلّی الله علیه و آله) از ناحیه ی این امّت، بِدان دچار شدند.

امام حسن (علیه السّلام) با این صلح، آن چنان محنت طاقت فرسایی کشید که هیچ کس، جز به کمک خدا، قادر بر تحمّل آن نیست. لیکن او این آزمایش عظیم را با پایداری و متانت تحمّل کرد و سربلند و پیروزمند و دست یافته به هدف خود _ یعنی مراعات حکم خدا و قرآن و پیامبر (صلّی الله علیه و آله) و صلاح مسلمانان _ از آن بیرون جست... و این همان هدفی بود که او برای هر گفتار و عمل، بِدان نظر داشت و عشق می ورزید.

آنان که او را به راحت طلبی و عافیت اندیشی متّهم کرده اند و هم آن دسته از شیعیانش که تحت تأثیر شور و احساس، آرزو برده اند که کاش وی نیز در جهاد با معاویه پایداری میکرد و از راه شهادت زندگی می یافت و به پیروزی از همان راهی که برادرش در روز عاشورا رفت و رسید، میرفت و میرسید... این هر دو گروه را در میزان سنجش فکر و خرد، وزنی و مقداری نیست.

شگفت آنکه مردم تاکنون، هنوز درباره ی این صلح، دچار اشتباه و کج بینی اند و یکی نیست که با بررسی کامل و با استناد به دلایل و شواهد عقلی و نقلی، سیمای این صلح را روشن سازد.

من بارها در این صدد بوده ام، ولی مشیت حکیمانه ی خدای عزّوجلّ بر این قرار گرفت که بدین مهم، کسی را که ازهمه رو سزاوارتر و شایسته تر است، برانگیزد... و او فراهم آورنده ی

این کتاب مبتکرانه ی «صلح الحسن» است که بحق در موضوع خود، سخن آخرین است و گزارنده ی قضاوت راستین و نماینده ی مرز حق و باطل.

بر فصول درخشنده ای چند از آن _ که نمایشگر فضل مؤلّف بزرگوار نیکوکارش بود _ واقف آمدم و آن را به راستی در کاوشگری و باریک بینی و میانه روی و هم در قاطعیت بیان و استدلال، و ریزه کاری و تتبّع و پرهیز و احتیاط در نقل گفتارها و رادمنشی در مجادله و احاطه بر چیزهای مناسب موضوع، در عین روانی اسلوب و انسجام سخن و رسایی در آنجا که سخن به ایجاز گفته و زیبایی و گیرایی در آنجا که سخن را به درازا کشانده... درست همانند مؤلّف بزرگوارش یافتم.

کتاب، فراهم آمده ی فکری منظّم، مبتکر و قوی است. هماهنگی و پیوستگی اش آن را به صورت جویباری سرشار و لبریز از اندوخته های عقلی و نقلی درآورده و به واحدهایی به هم پیوسته و به نهایت غنی و کامل _ از همه ی جهاتی که با موضوع متناسب است و موجب ارزش تمام _ همانند ساخته است. پیراستگی اش همراه با جامعیت و روشنی اش همراه با عمق و نقد تحلیلی اش، نقطه ی مرکزی این ممیزات است.

و امّا مؤلّف (اعلی الله مقامه)... خواننده میتواند خصال برگزیده اش را در زیبایی های این کتاب مشاهده کند؛ و من اگر او را ندیده بودم، بی گمان میتوانستم چهره ی او را با الهام از مطالب کتاب ترسیم کنم. اینک این اثر او است که او را با چهره ای باز، سیمایی درخشنده، سخنی شیرین، طبعی هموار و آرام، سینه ای گشاده، خویی نرم، ذهنی سرشار، فهم و دانشی فراوان، اطّلاعی وسیع، انشائی زیبا، نکته سنجی ای شیرین، کنایه پردازی ای لطیف، استعاره ای نغز... با گفتاری حکمت آموز و منطق و رفتاری دانش آفرین... اخلاقی به نهایت بزرگوارانه و فطرتی به نهایت سلیم، دریای موّاجی از دانش آل محمّد (علیهم السّلام)، دانشمندی محقّق... دانای اسرار اهل بیت و روشنگر معضلات و شناسای سره از ناسره ی آن... با این صفات بارز و صفات و سِماتی⁽¹⁾دیگر به خواننده بازمیشناساند.

اگر کسی در مطالب این کتاب به دقّت بنگرد و حالات حسن (علیه السّلام) و معاویه را بررسی کند، خواهد دانست صحنه ی پیکار میان آن دو، یک صحنه ی تازه به وجودآمده نبود، بلکه هریک در جبهه ی خود جایگزین و جانشین و میراث بر دو خُلق و خوی متناقض

و متضاد بودند. خوی حسن (علیه السّلام)، خوی کتاب و سنّت بود؛ یا بگو خوی محمّد و علی (علیهما السّلام)؛ و خوی معاویه، خوی «بنی امیه» بود؛ یا بگو خوی ابوسفیان و هند... درست نقطه ی مقابل یکدیگر.

و آن کس که تاریخ این دو دودمان و سیره ی قهرمانان هریک را، چه زن و چه مرد، به طور کامل بررسی کرده باشد، این مطلب را با همه ی وجود حس میکند.

ولی چون اسلام پدید آمد و خدا برای بنده و پیامبرش آن پیروزی و گشایش درخشان را فراهم آورد، شعله ی شرارت و فساد «باند اموی» فرو نشست و تمایلات ابوسفیان و یارانش منکوب و مقهور گشت و به برکت فرقان حکیم و صراط مستقیم و هم شمشیر بُرّای محمّد (صلّی الله علیه و آله) که هر مقاومتی را درهم میشکست، حجاب بطلان از چهره ی حقیقتی که پیامبر از جانب خداوند آورده بود، کنار رفت.

اینجا بود که ابوسفیان و فرزندان و یارانش چاره ای به جز تسلیم ندیدند؛ چه بدین وسیله میتوانستند جان خود را، که در صورت مقاومت بر باد میرفت، حفظ کنند. این بود که به ظاهر ایمان آوردند، ولی دلشان از دشمنی محمّد (صلّی الله علیه و آله) مالامال و سینه شان از آتش کین وی جوشان بود و پیوسته دسیسه ها و کینه ها بر ضدّ او فراهم می آوردند. پیامبر خدا (صلّی الله علیه و آله) بااینکه از دشمنی نهان آنان بی خبر نبود، با کمکهای مالی فراوان و گفتار و کردار محبّت آمیز در جلب دوستی ایشان میکوشید و بدین امید که شاید اصلاح و هدایت شوند، همیشه با سینه ای باز و چهره ای گشاده با آنها روبرو میشد. عیناً همان روشی که با دیگر منافقان و بدخواهانش داشت.

این گونه رفتار پیامبر (صلّی الله علیه و آله) موجب شده بود که ایشان به ناچار، دشمنی خود را با وی نهان بدارند و از ترس یا طمع، پوششی از تظاهر به دوستی، بر این کین و بدخواهی بیفکنند. و این وضع موجب گشت که مردم تدریجاً «باند اموی» را حتّی در زادگاه و موطن کوچکش _ مکّه _ به دست فراموشی بسپرند.

در میدانهای فتح و پیروزی پس از رحلت پیامبر (صلّی الله علیه و آله) امویان فقط به این شناخته شدند که از خاندان پیامبر و صحابه ی او هستند.

بعدها که برای مردمی از غیر خاندان پیامبر (صلّی الله علیه و آله)، این فرصت پیش آمد که مسندنشین و جانشین او شوند، معاویه توانست در سایه ی ایشان، به چهره ی یکی از

بزرگ ترین استانداران اسلام تغییر شکل یابد و همچون یکی از شایسته ترین اُمرای مسلمان از حیث گفتار و عمل معروف گردد.

معاویه با هوش و شیطنت فراوان خود توانست از اسلام، همچون راهی به سوی سلطنت استفاده کند و همان طور که رسول اکرم (صلّی الله علیه و آله) خبر داده بود:⁽¹⁾دین خدا را مایه ی فریبکاری و بندگان خدا را بردگانی حلقه به گوش و مال خدا را ملک اختصاصی خویش سازد... و این سخن خود از نشانه های رسالت محمّد (صلّی الله علیه و آله) است.

معاویه در پناه حکومت بیست ساله اش بر شام در دوران خلیفه ی دوّم و سوّم با فعّالیتی مجدّانه توانست پایگاهی مستقر برای خویش فراهم آورد و مردم آن سامان را با خود همراه و به عطای خود امیدوار سازد. ازاین رو مردم شام همه طرف دار و کمک کار او بودند و بدین ترتیب، موقعیت او در جهان اسلام بسی بالا رفت و در دیگر اقطار قلمرو اسلام به اینکه از قریش _ یعنی خاندان رسول اکرم (صلّی الله علیه و آله) _ و از صحابه ی او است، شناخته شد؛ تا آنجا که در این خصوص از بسیاری از مسلمانان باسابقه و پیشاهنگ همچون ابوذر، عمّار، مقداد و... _ که خدا از آنان خشنود بود و آنان از خدا _ مشهورتر گشت. بدین ترتیب، بار دیگر «باند اموی» رشد کرد و به نام «بنی هاشم» آشکارا با دودمان بنی هاشم پنجه درافکند و در نهان نیز همان دسیسه ها و دشمنی های دیرین را تعقیب نمود و تدریجاً با گذشت زمان توانست توده ی مردم را با روشهای شیطنت آمیز بفریبد و خواص را با بذل و بخشش های بی حساب از اموال بیت المال عمومی و با سپردن پستهایی _ که خدا بر خیانت پیشگانی از آن ردیف، حرام ساخته _ به خود جلب کند و برای موفّقیت در این روشها، از پیروزی هایی که برای مسلمانان در آن حدود پیش می آمد و هم از جلب رضایت خلفا، بهره برداری کند.

هنگامی که با هوش شیطنت آمیز معاویه، کار امویان سامان یافت، اهریمن وار، دست به سوی احکام دین دراز کردند و آن را دستخوش تحریف و تباهی قرار دادند و کاروان زندگی مردم را به سوی جاهلیت و لاابالی گری و دین ناباوری منحرف ساختند و به تعقیب منظور اصلی خود یعنی جلب سود مادّی و حفظ امتیازات طبقاتی پرداختند.

توده ی مردم از این همه بی خبر بودند؛ چه، اصل کلّی و معروف اسلامی «اسلام، گذشته را پاک میکند.»⁽¹⁾بر سوابق ننگین بنی امیه پوششی ضخیم می افکند؛ بخصوص که رسول اکرم (صلّی الله علیه و آله) نیز آنان را عفو کرده و در جلب محبّتشان کوشیده بود و پس از آن حضرت نیز خلفا، کسانی از این دودمان پلید را به خود نزدیک ساخته و به حکومت و امارت بر مسلمانان و امتیازات فوق العاده سرافراز ساخته بودند؛ لذا باند اموی توانست مدّت بیست سال با استقلال و بی آنکه مورد مؤاخذه قرار گیرد _ یا خود کسی را از بدی ها منع کند _ به زندگی موفّقیت آمیز خود ادامه دهد.

خلیفه ی دوّم در مراقبت و کنترل کارگزاران ولایات، سخت گیر و به دقّت حسابگر بود و در این مورد هیچ چیزی مانع او نمیتوانست شد:

نوبتی بدو خبر رسید که خالدبن ولید کارگزار «قِنَّسرین» ده هزار به اشعث داده است. به شدّت بر خالد خشم گرفت و به بلال حبشی دستور داد که او را با عمّامه اش ببندد و سروپابرهنه در برابر عموم رجال دولت و وجوه ملّت در مسجد جامع حمص بر سر یک پا بدارد و از او بپرسد: این پول را از مال خود داده است یا از بیت المال؟ چه، اگر از مال خود داده، اسراف کرده و خدا اسرافکاران را دوست نمیدارد و اگر از مال ملّت بخشیده، خیانت ورزیده و خدا از خیانت پیشگان بیزار است. و پس از آن، خلیفه وی را معزول ساخت و تا آخر عمر به او منصبی نسپرد.⁽²⁾

نوبتی دیگر ابوهریره را فراخواند و به او گفت: «آن روز که من تو را به کارگزاری بحرین فرستادم، کفش به پا نداشتی! اینک شنیده ام هزاروششصد دینار اسب فروخته ای!».

ابوهریره پاسخ داد: «تعدادی اسب داشتیم که زادووَلد کردند، تعدادی هم هدایایی بود که مردم آورده بودند.».

گفت: «مخارج زندگی تو را سنجیده ایم، اینها زیادی بوده است و باید به بیت المال برگردد.».

ابوهریره گفت: «حق نداری مال مرا بگیری.».

خلیفه گفت: «چرا، و پشت تو را با تازیانه به درد خواهم آورد.».

سپس برخاست و آن قدر با تازیانه بر پیکر او نواخت که بدنش را خون آلود کرد و گفت: «اکنون برو پولها را بیاور.».

ابوهریره (که چاره ای جز اطاعت نداشت) گفت: «باشد، با خدا حساب میکنم.».

خلیفه گفت: «این در صورتی بود که آن را از حلال به دست آورده بودی و با میل و رغبت میدادی! گویا در بحرین اموال را برای تو جمع آوری میکنند، نه برای خدا و بیت المال! مادرت تو را فقط برای الاغ چرانی پس انداخته است.».⁽¹⁾

و خود ابوهریره، جریان را این طور نقل میکند: «وقتی عمر مرا از حکومت بحرین معزول ساخت، به من گفت: «ای دشمن خدا و قرآن! مال خدا را دزدیدی؟!».

گفتم: «من دشمن خدا و قرآن نیستم. دشمن دشمنان تواَم و مال خدا را هم ندزدیده ام.».

گفت: «پس از کجا ده هزار درهم جمع آوردی؟».

گفتم: «اسبهایی داشتیم که زادووَلد کردند، هدایایی هم پیوسته میرسید، سهمیه های پی درپی خودم هم بود. با این حال همه را از من گرفت.».⁽²⁾

ازاین قبیل ماجرا میان عمر و کارگزاران ولایات، زیاد اتّفاق می افتاد که اگر کسی اهل مطالعه باشد در کتابها میبیند. ابوموسی اشعری، قدامة بن مظعون و حارث بن وهب _ از قبیله ی بنی لیث بن بکر _ را عزل کرد و همه ی اموالشان را گرفت.⁽³⁾

این گونه بود مراقبت عمر نسبت به والیان و کارگزاران که هرگز با آنان به مدارا و نرمی رفتار نمیکرد، ولی با این همه معاویه، برگزیده و دوست نزدیک او بود. با وجود تناقضی که میان روش آن دو وجود داشت، هرگز دست او را از کاری کوتاه نکرد و حسابی از او نکشید و حتّی گاه به او میگفت: «من به تو امر و نهی نمیکنم.» یعنی هر کاری را به رأی و اراده ی او واگذار میکرد.

این وضع موجب سرکشی و طغیان معاویه شد و تصمیم او را بر اجرای توطئه های باند اموی راسخ کرد و حسن بن علی و برادرش حسین (علیهما السّلام)، را دسیسه ی شیطنت آمیز معاویه در برابر خطری مهیب قرار داد که اسلام را به نام اسلام تهدید میکرد و خاموش

ساختن نور حقیقت را _ به نام حقیقت _ کمر می بست. آن دو امام بزرگوار برای دفع این خطر دو راه بیش نداشتند: مقاومت یا مسالمت. آنها دیدند که مقاومت در نوبت حسن بن علی (علیه السّلام) به نابودی جبهه ی مدافع دین و راهنما به خدا و راه راست، منتهی میگردد.

چه، اگر در آن روز حسن بن علی (علیه السّلام)، خود و بنی هاشم و یاوران ایشان را به خطر می افکند و آنان را با قوای نیرومند و مجهّز معاویه⁽¹⁾روبرو میساخت و همچون برادرش حسین (علیه السّلام) در عاشورا بر فداکاری و جانبازی همّت میگماشت، بی شک جنگ با نابودی تمامی افراد این جبهه پایان می یافت و باند اموی بدین وسیله به پیروزی درخشانی _ که بدون این در دسترس نبود و فکرش را هم نمیکرد _ نائل میگشت. چه پس از نابودی این جبهه، میدان برای معاویه خالی و بی رقیب میماند و امکان همه گونه تُرک تازی و جولان می یافت و درنتیجه امام حسن (علیه السّلام) به همان سرانجامی که سخت از آن پرهیز داشت دچار میگشت و فداکاری و جانبازی او نیز در آراء عمومی به جز اعتراض و ایراد، اثری به جای نمیگذاشت.⁽²⁾

و اگر در آن روز امام حسن (علیه السّلام) برای جنگ به این عذر متشبّث میشد که معاویه به شرایط صلح عمل نخواهد کرد یا اینکه او نمیتواند امین بر جان و دین ملّت باشد، کسی این عذر را از او نمی شنید، چه، اظهار آمادگی معاویه برای قبول هر قید و شرط همه را فریب داده بود. در آن روز هنوز چهره ی زشت امویان آن چنان بی پرده و آشکار نبود که بتواند به قبول نظر امام حسن (علیه السّلام) کمک کند یا معاویه را منکوب سازد. زیرا همان طور که گفتیم، عامّه ی مردم به او به نظر یک مسلمان باسابقه مینگریستند و در این خصوص سخت تحت تأثیر تبلیغات دستگاه معاویه بودند. ولی در روزگار سیدالشهداء (علیه السّلام) این پرده ی فریب از هم دریده بود و بدین جهت فداکاری و جانبازی او میتوانست در زمینه ی یاری حقیقت و اهل حقیقت، آثار جاویدی بگذارد، و گذارد و خدا را سپاس... در این باره به فصل چهاردهم همین کتاب رجوع کنید.

این بود که امام حسن (علیه السّلام) احساس کرد باید معاویه را در گردنکشی و گستاخی اش آزاد بگذارد و او را به وسیله ی قدرتی که به دستش افتاده در معرض آزمایش عموم بگذارد.

با این حال در قرارداد صلح از او تعهّد گرفت که در روش خود و یاران و هوادارانش از کتاب خدا و سنّت تخطّی نکند، شیعیان را در شمار امویان به گناهی نگیرد، شیعیان از همه ی مزایا و حقوقی که دیگران از آن بهره مندند، برخوردار باشند... و شروط دیگری که امام حسن (علیه السّلام) خود میدانست معاویه به هیچ یک از آنها وفا نخواهد کرد و خلاف آن را به جای خواهد آورد.⁽¹⁾

این زمینه ای بود که امام حسن (علیه السّلام) برای برداشتن نقاب از چهره ی زشت امویان و زدودن لعاب رنگینی که معاویه بر روی خود کشیده بود، فراهم ساخت و کاری کرد که معاویه و دیگر قهرمانان باند اموی با همان واقعیت جاهلی و با همان دلهای بیگانه از روح اسلام و سینه های پرکینه ای که لطفها و محبّتهای اسلام، سر مویی از کینهای بدر و حنین را از آن نزدوده بود، به مردم معرّفی شوند.

باری، روش امام حسن (علیه السّلام) به حقیقت، انقلابی کوبنده بود در پوشش مسالمتی اجتناب ناپذیر و فراهم آمده ی شرایطی خاص؛ یعنی درهم آمیخته شدن حق و باطل و مسلّح شدن باطل به حربه ای خطرناک و قدرتی عظیم.

امام حسن (علیه السّلام) نخستین پدیدآورنده ی این خطّمشی نبود؛ همچنان که به کار بستن این روش به او هم ختم نشد. او این روش را از گذشتگان خود گرفت و برای بازماندگان خویش به ارث گذاشت؛ چه، او نیز همچون دیگر امامان خاندان رسول (علیهم السّلام)، در هر پیشروی یا عقب نشینی، از مبدأ رسالت، الهام و ارشاد می یافت. او بدین روش، آزمایش شد و بدین آزمایش با بردباری و متانت گردن نهاد و پیروز و سربلند و پاک دامن از آن بیرون جست. پلیدی های جاهلیت هرگز او را نیالود و جامه ی سیاه و ناپاک خود را بر قامت او نیاراست.

او این روش را از صلح حدیبیه⁽²⁾

پیغمبر قاصدی به مکّه فرستاد تا با قریش در این باره گفت وگو کند و چون قاصدِ او را محبوس ساختند و شایعه ی کشته شدنش به پیغمبر رسید، آن حضرت عزم جنگ کرد و از مسلمانان، میثاق و بیعت بر جانبازی گرفت. (این بیعت را بیعة الرّضوان نامیده اند.)

قریش به اعتذار برخاستند و نگهداری قاصد پیغمبر (صلّی الله علیه و آله) را کار سفیهان قوم شمردند و سپس میان رسول خدا (صلّی الله علیه و آله) و قرشیان پیمان صلحی بسته شد که یکی از موادّش مراجعت مسلمانان به مدینه بود. پیغمبر دستور قربانی کردن و سر تراشیدن داد (که به معنای تمام شدن احرام و خاتمه ی کار حج یا عمره است) مسلمانان از صلح سخت برآشفتند و حتّی این دستور را نخست اطاعت نکردند و یکی از مسلمانان صریحاً به پیغمبر (صلّی الله علیه و آله) درباره ی صلح اعتراض کرد ولی پس از مراجعت به مدینه، کم کم نتایج درخشان این صلح پدیدار شد و مصلحت بزرگی که بر آن مترتّب بود ظاهر گشت.

این مصلحت، آزادی مسلمانان در نشر اسلام و امکان آشنا ساختن کفّار با اسلام بود. گفته اند که تا دو سال پس از قرارداد حدیبیه عدّه ی کسانی که اسلام آوردند از همه ی کسانی که ظرف سالهای پیش، اسلام آورده بودند بیشتر بود. «مترجم»

آموخت و آن را همچون سرمشقی نیک آموز به کار برد. در حدیبیه نیز بعضی از یاران نزدیک پیامبر، او را بر این صلح نکوهش کردند؛ همچنان که در ساباط، یاران و دوستان نزدیک امام حسن (علیه السّلام). ولی تصمیم راسخ او از این نکوهش سستی نگرفت و سینه اش تنگ نشد.

و پس از خود نیز این خطّمشی را همچون نمونه ای برای امامان نُه گانه _ پس از دو سرور جوانان بهشت _ به یادگار گذاشت و آنان با الهام از این نمونه، سیاست حکیمانه و مدبّرانه ی خود را که در هنگامه ی شرارتها با آرامش و متانت رهبری میشد، انتخاب کردند. در حقیقت این روش، گوشه ای از سیاست هاشمی خاندان پیامبر (صلّی الله علیه و آله) است که مبنای آن همیشه بر پیروزی حق بوده نه پیروزی شخص.

امام حسن (علیه السّلام) با این صلح توانست در سر راه معاویه، دشمن نهانی از خود او بسازد و به دست خود او وسایل سقوطش را فراهم کند و امکان یافت که دژ آهنین بنی امیه را با سوهانی از خود ایشان، قابل نفوذ سازد و درنتیجه پیروزی ایشان را بی اثر و بیهوده گرداند.

طولی نکشید که نخستین مادّه ی قابل انفجاری که به وسیله ی امام حسن (علیه السّلام) در شرایط صلح کار گذارده شده بود، به دست خود معاویه منفجر شد. آن روزی که قوای عراق در نخیله به سپاه معاویه پیوست، وی درحالی که مست باده ی پیروزی بود، به خطبه برخاست:

«ای اهل عراق! به خدا سوگند که من به خاطر نماز و روزه و زکات و حج با شما نجنگیدم؛ جنگ من با شما فقط برای حکومت بود و خدا مرا به مقصودم رسانید

با آنکه شما نمیخواستید! اینک بدانید تمام امتیازاتی که به حسن بن علی داده ام از هم اکنون زیر پای من است!»⁽¹⁾

چون کار بیعت به پایان رسید، دوباره خطبه ای خواند و در آن از علی (علیه السّلام) یاد کرد و به او و امام حسن (علیه السّلام) ناسزا گفت. حسین بن علی (علیه السّلام) برخاست تا به او پاسخ گوید. امام حسن (علیه السّلام) به او گفت: «درنگ کن برادرم!» و سپس از جا برخاست و گفت:

«ای که نام علی را بردی! من حسنم و پدرم علی است و تو معاویه ای و پدرت صخر است. مادر من فاطمه است و مادر تو هند. نیای من پیامبر است و نیای تو عُتبه. جدّه ی من خدیجه است و جدّه ی تو فتیله. خدا لعنت کند از ما دو نفر آن را که نام و نشانش پست تر و اصل و تبارش ننگین تر و گذشته اش شرارت بارتر و سابقه ی کفر و نفاقش بیشتر است!»

و گروه هایی از اهل مسجد فریاد برآوردند: «آمین...».⁽²⁾

ازآن پس نیز سیاست معاویه پی درپی با دست زدن به کارهای مخالف کتاب و سنّت و انجام منکرات دینی شکل واقعی خود را آشکار ساخت. نمونه ای از خلافکاری های او عبارت است از: اعدام نیک مردان، به باد دادن نوامیس، مصادره ی اموال، به زندان انداختن آزادگان، تبعید اصلاح طلبان، حمایت از عناصر فاسدی که رجال دولت او را تشکیل میدادند، از قبیل عمروبن عاص، مغیرة بن شعبه، خالدبن سعید، بسربن ارطاة، سمرة بن جندب، ابن السمط، مروان بن حکم، ابن مرجانه، ابن عقبه، زیادبن سمیه و دیگران... و زیادبن سمیه همان است که معاویه نسبت او را با پدر شرعی اش عبید، نفی کرد و وی را به ابوسفیان، پدر خود _ که با مادر زیاد، روابط نامشروع داشت _ منتسب کرد تا بتواند به او عنوان برادری خود را بدهد و او را بر شیعه ی عراق مسلّط ساخت و به دست او آن چنان آتشی در عراق برافروخت که نمیتوان به وصف درآورد؛ جوانانشان را کشت، زنهایشان را به بردگی و بیگاری گرفت، آنان را همچون رمه ی بی شبان در هر سو پراکنده ساخت، خانه هایشان را آتش زد، اموالشان را تصرّف کرد و خلاصه به هرطور و از هر راه که توانست از ظلم و اجحاف به آنان خودداری ننمود.

آخرین جرمی که معاویه مرتکب شد این بود که فرزند رسوا و بی آبرویش را بر گردن

مسلمانان سوار کرد و دست او را در بازی با دین و دنیای مردم باز گذارد و از این خلف پلید، جنایاتی همچون واقعه ی عاشورا و قتل عام حرّه و سنگ باران کعبه سر زد!

این آخرین جرم و جنایت معاویه بود که با سرآغاز جرائم دوران حکومتش تناسبی به تمام داشت. در فاصله ی میان آن سرآغاز و این سرانجام، به قدری شرارتها و جنایتها و جرمهای وی متراکم و فشرده بود که آدمی به شگفت می آید که چگونه این دوران چندساله توانست آن را در خود بگنجاند و چگونه اجتماع توانست آن را تحمّل کند؟! این فشار و شکنجه اگر بر عمر جهان و میان همه ی جهانیان تقسیم میشد، باز طاقت فرسا بود و میتوانست دنیا را به جهنّمی سوزان تبدیل سازد.

به هرحال، مهم این است که حوادث بعدی تماماً خطّمشی امام حسن (علیه السّلام) را تفسیر و روشن کرد. مهم ترین هدف امام حسن (علیه السّلام) آن بود که نقاب از چهره ی این طاغوتهای زمان بردارد و از تعبیر شدن خوابی که برای رسالت جدّش پیامبر (صلّی الله علیه و آله)، دیده بودند، جلوگیری کند. و این منظور به طور کامل برآورده شد؛ ماسک از صورت دزدان افتاد و کوس رسوایی بنی امیه بر سر بازارها زده شد و خدا را بر این نعمت سپاس. به برکت این تدبیر بود که برادرش سیدالشهداء (علیه السّلام) توانست آن انقلاب بزرگ را، که روشنگر حقیقت و عبرت بخش خردمندان بود، به وجود آورد.

این هر دو برادر _ درود بر آنان _ دو روی یک رسالت بودند که وظیفه و کار هریک در جای خود و در اوضاع و احوال خاصّ خود از نظر اهمّیت و هم از نظر فداکاری و ازخودگذشتگی، درستْ معادل و هم وزن دیگری بود.

حسن (علیه السّلام) از جان خود دریغ نداشت و حسین (علیه السّلام) در راه خدا از او باگذشت تر نبود. او جان خود را برای جهادی صامت و آرام نگاه داشت و چون فرصت و وقت موعود فرارسید، شهادت کربلا پیش از آنکه حسینی باشد، حسنی بود.

از نظر خردمندان صاحب نظر، روز ساباط امام حسن (علیه السّلام) به مفهوم فداکاری بسی آمیخته تر است تا روز عاشورای امام حسین (علیه السّلام)؛ زیرا امام حسن (علیه السّلام) در آن روز در صحنه ی فداکاری، نقش یک قهرمان نستوه و پایدار را در چهره ی مظلومانه ی یک ازپانشسته ی مغلوب، ایفا کرد.

شهادت عاشورا به این دلیل در مرتبه ی نخست، حسنی بود و سپس حسینی، که

حسن (علیه السّلام) شالوده ی آن را ریخته و وسایل آن را فراهم آورده بود.

پیروزی قاطع امام حسن (علیه السّلام) متوقّف بود بر اینکه با صبر و پایداری حکیمانه اش حقیقت را بی پرده آشکار کند و در پرتوی این روشنی بود که امام حسین (علیه السّلام) توانست به آن نصرت و پیروزی پرشکوه ابدی نائل آید. تو گویی آن دو گوهر پاک بر این خطّمشی هم داستان شده بودند که نقش صبر و پایداری حکیمانه از آنِ حسن (علیه السّلام) باشد و نقش شورشگری و قیام مردانه از آنِ حسین (علیه السّلام)... تا از این دو نقش، یک تاکتیک کامل با هدف و منظور واحدی به وجود آید.

پس از این دو حادثه _ حادثه ی ساباط و حادثه ی عاشورا _ مردم وقتی به قضایا نظر افکندند در گروه امویان، عصبیت جاهلی زشت و پلیدی مشاهده کردند، آن چنان که اگر همه ی عصبیتهای فرومایه و ظالمانه به هم آیند، از نظر ایجاد مخاطره برای اسلام و مسلمانان از آن کمتر باشند.

مردم، امویان را همچون بوزینگانی یافتند که بر منبر رسول خدا (صلّی الله علیه و آله) بالا میروند و با امّت اسلامی با دندانی چون غول و با پنجه ای چون گرگ و با سیرتی چون عقرب روبرو میشوند.

در آنان، همان چهره ی کریه موروثی را دیدند که تربیت اسلام از شرارت آن سر مویی نکاسته و مکارم محمّدی (صلّی الله علیه و آله) از پستی و لئامت آن ذرّه ای نپیراسته است. همان جگرخوارگی روز اُحد است که کینه های ننگین اموی آن را به جلّاد وحشیانه ی روز عاشورا تبدیل میکند و به جایی میرسد که به کشتن حسین (علیه السّلام) قانع نمیشود تا بدن او را نیز پایمال سمّ ستوران میسازد. و بدین نیز اکتفا نمیکند تا بدن او را برهنه در بیابان سوزان، در گذرگاه وحوش زمین و مرغان آسمان می افکند و سر او و یاران و مردان خاندانش را بر سر نیزه تا شام میبرد... و باز بدین همه راضی نمیشود تا آزادگان وحی، یعنی دختران پیامبر مکرّم (صلّی الله علیه و آله) را همچون اسیران در شهرها میگرداند!

مردم دیدند که حسن (علیه السّلام) مسالمت کرد، ولی این مسالمت نتوانست او را از دستبرد آن وحشیگری پست و پلید در امان بدارد و عاقبت معاویه از روی دشمنی و رذالت، او را مسموم ساخت. حسین (علیه السّلام) در آن هنگام که زمینه را برای هشیار کردن و برانگیختن روح آزادگی امّت مهیا دید، قیام کرد، ولی قیام وی نیز وحشیگری اموی را از

جرائمی که از آنان سر میزد بازنداشت و این وحشیگری تا دورترین مرز ممکن پیش رفت.

طبیعی است که آراء عمومی در پرتوی این آتش سوزنده، زوایا و اسرار تاریخ را بشکافد و از اینجا و آنجا، با امعان نظر و هشیاری و واقع یابی، موجبات انحراف از خاندان محمّد (علیهم السّلام) را بیابد و با چشم دل آن را ببیند و با گوش هوش، نجوای آن را در صدر اوّل بشنود و فعّالیت نهان و آشکار این ستم پیشه ی اموی را در راه خاموش کردن فروغ آل محمّد (صلّی الله علیه و آله) یا پوشیده داشتن آن از دیده ی امّت اسلامی بشناسد.

آری، به برکت حسن و حسین (علیهما السّلام) و به سرپنجه ی تدبیر حکیمانه ی این دو برادر، همه ی نقطه های پوشیده و نهان بساط امویان و یاورانشان در دیدگاه افکار عمومی قرار گرفت.

مردم دریافتند که رابطه ی میان باند اموی و اسلام، رابطه ی یک عداوت آشتی ناپذیر است. چه، اگر منظور و مقصود معاویه فقط حکومت بود نه دشمنی با اسلام، با کناره گیری حسن (علیه السّلام) به مقصود خود نائل شده بود؛ دیگر مسموم کردن حسن (علیه السّلام) چرا؟ و وارد آوردن انواع ظلم و بیداد بر او و بر آزادمردان و دوستان وی و کمر بستن به قلع وقمع آنان به چه دلیل؟!

و اگر قدرت و سلطنت، تنها هدف بنی امیه بود، با واقعه ی عاشورا حسین (علیه السّلام) که از سر راه این هدف برداشته شد و یزید به آنچه میخواست نائل گشت، پس چرا از ادامه ی مظالم و جنایاتش دست برنداشت و با قساوتی بی نظیر و سخت بی باکانه، مهیب ترین قتل عامی را که از وحشی ها و جلّادهای تاریخ سراغ داریم، با مردمی بی پناه مرتکب شد؟!

به دست آوردن و بیان نتایج منطقی این محاکمه را واگذار میکنیم به عهده ی آشنایان به گنجینه های قیمتی تاریخ و باخبران از سرچشمه های نور و دانش... و ما در مقدّمه ی کتاب «المجالس الفاخرة فی مآتم العترة الطّاهرة» آن نتایج را با همه ی دلایل و شواهدش آورده ایم _ رجوع کنید _ و در اینجا اکتفا میکنیم به اشاره ای دیگر به آنچه درمورد هماهنگی میان صلح حسن (علیه السّلام) و قیام حسین (علیه السّلام) و همکاری میان این دو پدیده در برانداختن نقاب از چهره ی زشت و کریه بنی امیه قبلاً بیان کردیم و بار دیگر میگوییم: شهادت عاشورا در مرتبه ی نخست حسنی بود و در مرتبه ی بعد حسینی... از نظر ژرف بینان و انصاف گرایان، روز ساباط با مفهوم فداکاری و جانبازی آمیخته تر بود از

روز عاشورا. و امتیاز کشف این حقیقت، از آنِ مولا و پیشوای ما، مهتر امّت و دانای اسرار امامان اهل بیت، نماینده ی دین و راهبر مسلمین، استاد شیخ راضی آل یاسین است که مقام و مرتبه اش برتر باد.

چه اینکه هیچ یک از بزرگان دین، درمورد این موضوع مهم کوششی را که او در فراهم آوردن این کتاب منحصربه فرد و بی نظیر مبذول داشت، به کار نبرده است. و اینک کتاب او است با این اوج و سطح بلند که در کتابخانه ی اسلام خلأیی را که امّت اسلامی سخت نیازمند پر شدن آن بود، پر میکند. خدای بزرگ از جانب این امّت و امامانش و به پاس گره هایی که گشوده و نهفته هایی که نمایانده و حقایقی که برملا ساخته، بدو پاداشی _ از بهترین پاداشهای نیکوکاران _ عطا کناد و در برترین جایگاه های قربش مسکن دهاد. (با آنان که تشریف نعمت یافته ی اویند از پیامبران و صدّیقان و شهیدان و شایستگان، و چه نیکو رفیقانند ایشان.)

صور (جبل عامل)

پانزدهم رجب سال هزار و سیصد و هفتاد و دو هجری

عبدالحسین شرف الدّین الموسوی العاملی

پیشگفتار

بسم اللّه الرّحمن الرّحیم

سپاس و ستایش خدای را، پروردگار جهانیان. و درود و رحمت او بر محمّد و خاندان و یارانش باد.

آنچه در برابر خواننده ی عزیز قرار دارد خلاصه ای است از یک رشته بحثهایی که مطالب آن از واقعیتهای تاریخی الهام گرفته شده؛ نه تردیدپذیر است و نه تحت تأثیر عامل احساسات و عصبیت و مربوط است به یکی از گوشه های تاریک و مورد ستم تاریخ اسلام که نه مورّخان پیشین ما به طور شایسته آن را نشان داده اند و نه نویسندگان جدید برای تحلیل آن _ چنان که باید _ کوششی کرده اند.

و آن دوران خلافت حسن بن علی (علیه السّلام) است که براثر انگیزه های خاصّ گذشتگان و سستی و اهمال دیگران، صورتی زشت به خود گرفته و به سرنوشت دیگر فاصله های فراموش شده و ازیادرفته و دگرگون گشته ی تاریخ _ که غالباً از روی عمد چنین شده اند _ دچار گشته است.

دست تحریف، سیمای منوّر حسن بن علی (علیه السّلام) را در نظر مردم سطحی و قضاوتگران بی تحقیق _ چه شرقی و چه غربی _ به شکل خلیفه ای بی کفایت و زن دوست و خلافت به مال دنیا فروش! ترسیم کرده و بسی نسبتهای ناروا و ظالمانه و بی منطق و دور از حقیقت به او داده است.

فصول کتاب حاضر بدین منظور تهیه شد که این فاصله ی کوتاه زمان را از نقطه نظر

حوادث تاریخی پراهمّیت آن _ که، چه ذاتاً و چه به لحاظ موقعیت استراتژیکی، در شمار مهم ترین فاصله های زمانی از بعد از رحلت پیامبر اسلام تاکنون است _ بررسی کند.

گفتیم در شمار مهم ترین فاصله های زمانی...، به این دلیل که در این فاصله، خلافتی وجود داشته است که در تاریخ خلافتهای دیگر بی نظیر و نمونه است و هم در این فاصله، شالوده ی جدایی میان حکومتها و قدرتهای معنوی و روحی و حکومتهای موسمی ریخته شده و پیشگویی پیامبر اسلام که «پس از سی سال، زمام کار به دست پادشاهی سخت گزنده خواهد افتاد.» درست درآمده است، و باز در این فاصله، کینه توزی های قبایلی برای اوّلین بار در تاریخ اسلام، متبلور گشته است.

اگر فصول این کتاب، پس از کوششی که در تنظیم آنها به عمل آمده، بتواند آگاهی صحیحی درمورد این حقایق تاریخی، که در منابع موجود بسی پراکنده و بدون نظم و پیوستگی و تسلسل ضبط شده، به خواننده ببخشد و قضایا را به همان صورتی که واقع شده یا نزدیک به آن، در سطور این کتاب ثبت کند، رسالت خویش را انجام داده است.

در این صورت است که سیمای واقعی حسن بن علی (علیه السّلام) جلوه میکند: خلیفه ای زیرک و سیاستمدار و باتدبیر، مردی آن چنان باهوش و مشکل گشا که معاویة بن ابی سفیان را با همه ی آمادگی و بیداری و مکّاری اش مخصوصاً در آن موقعیت، فریب داد. زناشویی های متعدّد وی، نشانه ی عظمت و مکانت معنوی او در دیده ی مردم، صلح او با معاویه، سلاح بُرّنده ای بر ضدّ دشمنانش در قضاوت تاریخ _ و نه معامله ی خلافت و حکومت با پول _ و خلاصه، هر گام سیاسی او و هر سیاست مثبت یا منفی او _ چه پیروز و چه سرکوب _ آیتی از عظمت و قدرت او است که مردم ندانستند و مورّخان آن را پوشیده داشتند.

زشت ترین و ناپسندترین نوع پوشیده داشتن موهبتهایی که بزرگان از آن برخوردار بوده اند آن است که مردمی بدذوق یا بداندیش، عهده دار بازگفتن تاریخ زندگی آنان و قضاوت در شخصیت ایشان گردند و با تظاهر به دانش و معرفت و ادّعای خوش فکری، دست درازی به عظمتها و بزرگواری ها را مایه ی فضل فروشی قرار دهند، بی آنکه رنج دقّت و مطالعه ی لازم را تحمّل کرده باشند. طرز عمل و رفتار این گونه مردم، اگر بر چیزی دلالت کند، آن چیز جز ضعف نفس فراوان ایشان نیست.

حسن بن علی (علیه السّلام) را چه زیان اگر دلهای کودن و مغزهای گیج بر او ستم کنند،

ولی روشن بینان، منصفانه در او بنگرند؟ بی گمان، صحنه های گوناگون زندگی این امام و مواهبی که خدا به او ارزانی داشته و عمق و دوراندیشی و هدفهای بزرگ او آن چنان هست که او را در ردیف برگزیده ترین چهره های جاوید بزرگان جهان قرار دهد.

منظور ما از نگارش این سطور، به همین برآورده میشود که از راه منطق صحیح و تردیدناپذیر، عظمت این امام، بی هیچ شائبه ی عیب و نقص و اشکال و ایراد، آشکار گردد.

ایرادها و خرده گیری های سست اندیشان بر سیاست امام حسن (علیه السّلام)، که غالباً غیر منصفانه و سطحی و بدون آشنایی با شرایط خاص است، یگانه عاملی بوده که مشکله ی تاریخی داستان امام حسن (علیه السّلام) را به وجود آورده است. همچنان که بدون شک گرایشهای حزبی در برخی و جانب داری از سیاست حاکم در برخی دیگر و عدم آشنایی با واقعیت در دسته ی سوّم، در اظهارنظرهای یک جانبه و قضاوتهای سریع، مؤثّر بوده است.

اینها به حسن بن علی (علیه السّلام) به دیده ی یک رهبر شکست خورده نگریسته اند و فراموش کرده اند که درباره ی علل و موجبات این شکست _ یعنی آنچه آنها شکست میخوانند _ نیز بررسی ای به عمل آورند تا بفهمند آنچه واقع شد چیزی جز انعکاس وضع مردمی که حسن (علیه السّلام) بر آنان حکومت میکرد، نبود. سرمستی از باده ی فتوحات و پیروزی های جدید با همه ی جلوه های زیان بخش این حالت، آن چنان بر نسلی که حسن (علیه السّلام) میخواست بر آن حکومت کند تاخته و آنان را فاسد ساخته بود که امید اصلاح مشکل مینمود، و گناه یک رهبر چیست اگر مردمش فاسد و سپاهیانش خائن و اجتماعش فاقد وجدان اجتماعی باشند؟!

فراموش کرده اند که حسن بن علی (علیه السّلام) را با چهره ی یک سیاستمدار هشیار و زیرک بنگرند که روحیات حریف و تمایلات و انگیزه های اجتماع و عوامل زمان را به دقّت مورد مطالعه و بررسی قرار میدهد و آنگاه از روی بصیرت و روشن بینی نقشه اش را طرح میکند و نتیجه ی آن را پیش بینی مینماید؛ با خطّمشی مدبّرانه اش آینده ی ملّتی را تضمین میکند و با نتایج حتمی آن، قبر دشمنان خود را میکَند، گردبادهای حوادث را ماهرانه رد میکند و در چهره ی پیامبر صلح با موفّقیت تضمین شده، و درحالی که به خاطر اصلاح طلبی اش سربلند و افراخته گردن است، از میان کولاک حوادث بیرون می آید... و آنگاه میمیرد

درحالی که راضی نیست به خاطر او قطره ی خونی ریخته شود.

راستی، اگر این فضل فروشان انتقادگر، منصفانه بنگرند، کدام عظمتی برتر از این است؟

کتاب ما این نقطه های مشخّص را از روی مطالعه ای دقیق و واقع بین و همراه با استدلالهای منطقی و محقّقانه و متّکی به شواهدی که در گوشه وکنار تاریخ پراکنده است، کلمه به کلمه اثبات میکند. این موضوعات پایه ی بحثهای این کتاب است و با اثبات آنها، همه ی موضوعات فرعی به سهولت و روشنی به دست می آید.

خواننده به آسانی درمی یابد که کتاب ما، کتابی در پیرامون زندگی امام حسن بن علی (علیه السّلام) به طور عموم نیست؛ بلکه فقط درباره ی فرازهای سیاسی زندگی او است. البتّه برای کامل بودن موضوع کتاب، در آغاز آن، فصلی را به شرح حال آن حضرت اختصاص داده ایم و در لابه لای مباحث اصلی کتاب نیز، گاه به ضرورت، از موضوعات دیگر سخن گفته ایم.

بی گمان در موضوعی این چنین عمیق و دشوار و بحثی این چنین کم مادّه و بی مدرک _ بویژه آنکه پس از گذشت 1328 سال مورد بررسی قرار میگیرد _ نمیتوان انتظار داشت که بیش از آنچه از فصول این کتاب به دست می آید برای کسی روشن شده باشد؛ آن هم باتوجّه به حرص و علاقه ای که نویسنده ی این سطور به فراهم آوردن موادّ بحث و نظم دادن و پیوستن مطالب و پیراستن آن از زواید و یاوه ها، داشته است.

و منظور ما از مادّه و مدرک _ که از کمی و نارسایی آن سخن میگوییم _ همین کتابهای عمومی ای است که برای روشن کردن موضوع بحث، امکان استفاده از آن وجود داشته است و البتّه همه ی آنها دچار تحریف و یا ازهم گسیختگی مطالب بوده است.

و امّا کتابهای فراوانی که اختصاصاً درباره ی موضوع مورد بحث ما نوشته شده و نام آنها در فهرست کتابهای قدما آمده، هیچ یک اکنون در دسترس ما قرار ندارد و همچون بسیاری دیگر از میراث گذشته ی ما، دستخوش عوامل فنا و در معرض تلف و نابودی قرار گرفته است. و نکته ی اساسی و علّت اصلی بسامان نبودن وضع مهم ترین حوادث تاریخ اسلام و روشن نبودن قسمتهای حسّاس آن، همین است.

برخی از این کتابهای نایاب، که نام آنها در فهرستها آمده و از خود آنها خبری نیست، عبارتند از:

صلح الحسن و معاویه، تألیف احمدبن محمّدبن سعیدبن عبدالرّحمن السبیعی الهمْدانی، متوفّی به سال 333 هجری.

صلح الحسن (علیه السّلام)، تألیف عبدالرّحمن بن کثیر الهاشمی (از موالی بنی هاشم و نه از آن دودمان).

قیام الحسن (علیه السّلام)، تألیف ابراهیم بن محمّدبن سعیدبن هلال بن عاصم بن سعدبن مسعود الثقفی، متوفّی به سال 283 هجری.

قیام الحسن (علیه السّلام)، هشام بن محمّدبن السائب.

کتاب عبدالعزیزبن یحیی الجلودی البصری، درباره ی ماجرای حسن (علیه السّلام).

اخبارالحسن (علیه السّلام) و وفاته، تألیف هیثم بن عدی الثعلبی، متوفّی به سال 207 هجری.

اخبار الحسن بن علی (علیه السّلام)، تألیف ابی اسحاق ابراهیم بن محمّد الاصفهانی الثقفی.⁽¹⁾

از کتابهای دیگری نیز در موضوع صلح و شهادت حضرت حسن بن علی (علیه السّلام) در این کتب یاد شده که نام بردن همه ی آنها در اینجا _ باتوجّه به اینکه از خود کتابها اثری در دست نیست _ بیهوده است.

کتابهایی که تنها مدارک و مآخذ موضوع مورد بحث ما را _ در آن جاهایی که ناگزیر به مدرکی احتیاج هست _ تشکیل میدهند، با کمال تعجّب همه در این جهت شریکند که حتّی یک حادثه یا یک خطبه یا یک اعلامیه یا یک آمار را یکسان نقل نکرده اند و حتّی غالباً در تاریخ یک حادثه یا خطبه یا نام فرمانده یا ترتیب فرماندهی میان دو یا سه نفر یا نقل چگونگی سوءقصدهایی که به حضرت حسن بن علی در میدانها شده یا در کیفیت نام بردن از صلح یا در وضع کشته شدن آن حضرت و یا در هر واقعه ی کوچک یا بزرگی از وقایع آن حماسه، یک سخن و هماهنگ نیستند.

عوامل گوناگونی که در وضع نابسامان این کتابها مؤثّر بوده، در موارد بسیاری از نقاط حسّاس موضوع، کار خود را کرده و اثر خود را گذارده است و همان طور که نظم دادن و به هم پیوستن و ردیف کردن حقایق تاریخی به همان صورت واقع شده، از دشوارترین مراحل فراهم آوردن این کتاب است، استفاده از قرائن و شواهد حال نیز ساده ترین و طبیعی ترین

راه تأمین این منظور است.

خوشبختانه ما برای ایجاد نظم و نسق لازم، هرگز از شواهد قطعی که در لابه لای روایات پراکنده و نامنظّم، فراوان به دست می آید، فراتر نرفتیم. و بنابراین مدارک موجود _ با همه ی نقصی که در تک تک آنها بود _ مجموعاً توانست مأخذ و مدرک تحقیقات این کتاب و هم مبنای نظم و ترتیب و پیوستگی آن باشد... و این بهترین توفیقی است که بدان میبالیم.

در تحلیل و بیان فلسفه ی هریک از فرازها و صحنه ها با تأنّی و بی شتاب پیش رفته و همه جا از فتوای عقل، دوش به دوش حکم نقل استفاده برده ایم. در بسیاری از موارد، که در پی دقّت و بررسی بیشتری بوده ایم، در گفته های شخص قهرمانان _ که رساتر و واقع نماتر از روایتهای بیشتر مورّخان است _ منظور خود را جست وجو کرده ایم.

و پس از این همه، کتاب حاضر سرمایه ی ناچیز و حقیری بیش نیست که فقط میخواهیم طلیعه و سرفصل بحثها و تحقیقات تازه ای باشد که در پرتوی آنها بسیاری از نقطه های تاریکی که از این داستان در تاریخ باقی مانده، روشن گردد.

اگر من به این منظور دست یافته باشم، بهره ای فراوان یافته ام.

وما توفیقی الّا باللّه، علیه توکّلت و الیه انیب.

مؤلّف

بخش نخست

اشاره

1. امام حسن بن علی (علیه السّلام)

پدرش، امیرالمؤمنین علی بن ابی طالب (علیه السّلام) و مادرش، مهتر زنان، فاطمه، دختر پیامبر خدا است (درود و رحمت خدا بر آنان).

در تاریخ از این کوتاه تر و در عالم نسب ها، از این پرشرافت تر نسبی وجود ندارد.

در شهر مدینه، شب نیمه ی ماه رمضان سال سوّم هجرت، تولّد یافت. فرزندِ نخستینِ پدر و مادرش بود. رسول اکرم (صلّی الله علیه و آله) بلافاصله پس از ولادتش او را گرفت؛ در گوش راستش اذان و در گوش چپش اقامه گفت. سپس برای او گوسفندی قربانی کرد؛ سرش را تراشید و هم وزن موی سرش، که یک درم و چیزی افزون بود، نقره به مستمندان داد؛ دستور داد تا سرش را عطرآگین کنند⁽¹⁾و از آن هنگام آئین عقیقه و صدقه دادن به هم وزن موی سر نوزاد پدید آمد.

او را حسن نام داد و این نام در جاهلیت سابقه نداشت. و کنیه ی او را ابومحمّد نهاد و این تنها کنیه ی او است.

لقبهای او: السّبط و السید و الزّکی و المجتبی و التّقی است.

همسران او عبارتند از: «امّ اسحاق» دختر طلحة بن عبیدالله، «حفصه» دختر عبدالرّحمن بن ابی بکر، «هند» دختر سهیل بن عمرو، و «جعدة» دختر اشعث بن قیس... و این آخرین، همان است که به اغوای معاویه او را مسموم و شهید کرد.⁽²⁾

به یاد نداریم که تعداد همسران او در طول زندگی اش از هشت یا ده _ به اختلاف دو روایت _ تجاوز کرده باشد؛ با این توجّه که «امّولد» هایش⁽³⁾هم داخل در همین عددند.

مردم به او ازدواجهای زیادی نسبت داده و در تعیین عدد آن به میل خود راه مبالغه پیموده اند. بر ایشان پوشیده مانده که ازدواجهای زیادی که با این اعداد بدان اشاره کرده اند و بعضی ها هم آن را وسیله ی عیب جویی قرار داده اند، اگر هم بوده، به معنای ازدواج برای شرکت در زندگی نبوده بلکه حوادثی بوده که اوضاع و احوال قانونی و شرعی، آن را ایجاب میکرده و قهراً در این موارد، ازدواج و طلاق از هم جدا نیست و این خود دلیل وضع و موقعیت مخصوص این ازدواجها است.

یقیناً ازدواج زیاد، درصورتی که شرایط و اوضاع قانونی و شرعی، آن را ایجاب کند، درخور ملامت نخواهد بود، بلکه این خود باتوجّه به موجباتی که آن شرایط را پیش می آورده، نشانه ی قدرت امام در عقیده ی مردم میباشد. ولی عیب جویانِ شتاب زده نه حقیقت را دانسته اند و نه نادانی خود را. و اگر پاسخ امام حسن (علیه السّلام) را به «عبدالله بن عامربن کریز» _ که آن حضرت با زن قبلی او ازدواج کرده بود می شنیدند _ زبان انتقاد در کام میبردند.

فرزندان آن حضرت از دختر و پسر پانزده نفر بوده اند؛ به نامهای زید، حسن، عمرو، قاسم، عبدالله، عبدالرّحمن، حسن اثرم، طلحة، امّ الحسن، امّ الحسین، فاطمه، امّسلمة، رقیه، امّ عبدالله و فاطمه.⁽¹⁾

نسل او فقط از دو پسرش، حسن و زید، باقی ماند و از غیر این دو، انتساب به آن حضرت درست نیست.

«هیچ کس از جهت منظر و اخلاق و پیکر و رویه و مجد و بزرگواری به رسول اکرم (صلّی الله علیه و آله) شبیه تر از او نبود.»⁽²⁾. وصف کنندگانش او را این چنین ستوده اند و گفته اند: «دارای رخساره ای سفید آمیخته به اندکی سرخی، چشمانی سیاه، گونه ای هموار، محاسنی انبوه، گیسوانی مجعّد و پر، گردنی سیمگون، اندامی متناسب، شانه ای عریض، استخوانی درشت، میانی باریک، قدّی میانه _ نه چندان بلند و نه کوتاه _ سیمایی نمکین و چهره ای در شمار زیباترین چهره ها بود.»⁽³⁾.

و یا چنان که شاعری سرود:

هیچ زیبایی و حسنی به خاطر هوشمندان نگذشته

مگر آنکه او را از آن زیبایی بهره ای خاص بود

پیشانی او در زیر طرّه ی گیسویش بدان میمانست که

ماه تمامی، تاجی از شام تاریک بر سر نهاده باشد

بوی دلاویز او از عنبر خاکیان برتر بود

و از مشک آنان... گفتی که آن عطری آسمانی است⁽¹⁾

ابن سعد گفته است: «حسن و حسین (علیهما السّلام) به رنگ سیاه، خضاب میکردند.».⁽²⁾

واصل بن عطاء گفته است: «در حسن بن علی (علیه السّلام) سیمای پیغمبران و درخشندگی پادشاهان بود.».⁽³⁾

25 بار حج کرد پیاده، درحالی که اسبهای نجیب را با او یدک میکشیدند.⁽⁴⁾

هرگاه از مرگ یاد میکرد میگریست و هرگاه از قبر یاد میکرد میگریست و هرگاه محشر را و عبور از صراط را به یاد می آورد میگریست و هرگاه به یاد ایستادن به پای حساب می افتاد آن چنان نعره میزد که بیهوش میشد و چون به یاد بهشت و دوزخ می افتاد همچون مارگزیده به خود میپیچید، از خدا طلب بهشت میکرد و به او از آتش پناه میبرد⁽⁵⁾و چون وضو میساخت و به نماز می ایستاد، بدنش به لرزه می افتاد و رنگش زرد میشد⁽⁶⁾.

سه نوبت دارایی اش را با خدا تقسیم کرد و دو نوبت از تمام مال خود برای خدا گذشت⁽⁷⁾و در تمامی حالات به یاد خدا بود. گفته اند: «در زمان خودش آن حضرت عابدترین مردم و بی اعتناترین مردم به زیور دنیا بود.»⁽⁸⁾.

در سرشت و طینت او برترین نشانه های انسانیت وجود داشت. هرکه او را میدید به

دیده اش بزرگ می آمد و هرکه با او معاشرت داشت به او محبّت پیدا میکرد و هر دوست یا دشمنی که سخن یا خطبه ی او را میشنید، به آسانی درنگ میکرد تا او سخن خود را تمام کند و خطبه اش را به پایان برد.

ابن زبیر گفته است: «به خدا، زنان از مثل حسن بن علی (علیه السّلام) نمیشکیبند.».⁽¹⁾

محمّدبن اسحاق گفت: «پس از رسول خدا (صلّی الله علیه و آله) هیچ کس از حیث آبرو و بلندی قدر، به حسن بن علی (علیه السّلام) نرسید. بر در خانه اش فرش میگستردند و چون او از خانه بیرون می آمد و آنجا می نشست راه بسته میشد و به احترام او کسی از برابرش عبور نمیکرد و او چون میفهمید، برمیخاست و به خانه میرفت و آنگاه مردم رفت و آمد میکردند.».⁽²⁾

در راه مکّه از مرکبش فرود آمد و پیاده به راه ادامه داد، در کاروان کسی نماند که بدو تأسّی نجوید و پیاده نشود، حتّی سعدبن ابی وقّاص که پیاده شد و در کنار آن حضرت به راه افتاد.⁽³⁾

«مدرک بن زیاد» به ابن عبّاس که برای حسن و حسین (علیهما السّلام) رکاب گرفته بود و لباسشان را مرتّب میکرد، گفت: «تو از اینها سالخورده تری! رکاب برایشان میگیری؟».

وی جواب داد: «ای فرومایه ی پست! تو چه میدانی اینها کی اند! اینها پسران رسول خدا (صلّی الله علیه و آله) هستند. آیا این موهبتی از جانب خدا بر من نیست که رکابشان را بگیرم و لباسشان را مرتّب کنم؟!».⁽⁴⁾

با این شأن و منزلت، تواضعش چنان بود که: «روزی بر عدّه ای مستمند میگذشت و آنها پاره های نان را بر زمین نهاده و خود روی زمین نشسته بودند و میخوردند. چون حسن بن علی (علیه السّلام) را دیدند گفتند: «ای پسر رسول خدا! بیا با ما هم غذا شو».

فوراً از مرکب فرود آمد و گفت: «خدا متکبّران را دوست نمیدارد.» و با آنان به غذا خوردن مشغول شد. آنگاه آنها را به میهمانی خود دعوت کرد، هم غذا به آنان داد و هم پوشاک.⁽⁵⁾

بخشش و کرم او آن چنان بود که مردی حاجت نزد او آورد. آن حضرت به او گفت: «حاجتت را بنویس و به ما بده.» و چون نامه ی او را خواند، دوبرابر خواسته اش به او بخشید. یکی از حاضران گفت: «این نامه چقدر برای او پربرکت بود، ای پسر رسول خدا!».

فرمود: «برکت آن برای ما بیشتر بود، زیرا ما را از اهل نیکی ساخت. مگر نمیدانی که نیکی آن است که بی خواهش به کسی چیزی دهند و امّا آنچه پس از خواهش میدهند، بهای ناچیزی است در برابر آبروی او. شاید آن کس شبی را با اضطراب و میان بیم و امید به سر برده و نمیدانسته که آیا در برابر عرض نیازش، دست رد به سینه ی او خواهی زد یا شادی قبول به او خواهی بخشید و اکنون با تن لرزان و دل پرتپش نزد تو آمده، آنگاه اگر تو فقط به قدر خواسته اش به او ببخشی، در برابر آبرویی که نزد تو ریخته بهای اندکی به او داده ای.».⁽¹⁾

وقتی به شاعری عطیه ای داد، یکی از حاضران گفت: «سبحان الله! به شاعری که معصیت خدا میکند و بهتان میزند، بخشش میکنی؟».

فرمود: «بنده ی خدا! بهترین بخشش از مال، آن است که با آن آبروی خود را نگاه داری. همانا یکی از انواع جویا شدن خیر، آن است که از شر بپرهیزی.».⁽²⁾

مردی از او چیزی خواست. به او پنجاه هزار درهم و پانصد دینار عطا کرد و فرمود: «کسی را برای حمل این بار حاضر کن.».

و چون کسی را حاضر کرد، ردای خود را بدو داد و گفت: «این هم اجرت باربر.».⁽³⁾

عربی نزد او آمد. فرمود: «هرچه ذخیره داریم به او بدهید.».

بیست هزار درهم بود. همه را به عرب دادند. گفت: «مولای من! اجازه ندادی که حاجتم را بگویم و مدیحه ای در شأن تو بخوانم!».

آن حضرت در پاسخ، اشعاری انشاء کرد بدین مضمون که: «بیم فروریختن آبروی

آن کس که از ما چیزی میخواهد، موجب میشود که ما پیش از خواهش و سؤال او، بدو ببخشیم.».⁽¹⁾

مدائنی روایت کرده: «حسن (علیه السّلام) و حسین (علیه السّلام) و عبدالله بن جعفر به راه حج میرفتند. توشه و تنخواه آنان گم شد. گرسنه و تشنه به خیمه ای رسیدند که پیرزنی در آن زندگی میکرد. از او آب طلبیدند. گفت: این گوسفند را بدوشید و شیر آن را با آب بیامیزید و بیاشامید. چنین کردند. سپس از او غذا خواستند، گفت: همین گوسفند را داریم، بکشید و بخورید. یکی از آنان گوسفند را ذبح کرد و از گوشت آن مقداری بریان کرد و همه خوردند و سپس همان جا به خواب رفتند. هنگام رفتن به پیرزن گفتند: ما از قریشیم. به حج میرویم. چون بازگشتیم نزد ما بیا. با تو به نیکی رفتار خواهیم کرد. و رفتند.

شوهر زن که آمد و از جریان خبر یافت، گفت: وای بر تو! گوسفند مرا برای مردمی ناشناس میکشی، آنگاه میگویی از قریش بوده اند!؟

روزگاری گذشت و کار بر پیرزن سخت شد. از آن محل کوچ کرد و عبورش به مدینه افتاد. حسن بن علی (علیه السّلام) او را دید و شناخت. پیش رفت و گفت: مرا می شناسی؟ گفت: نه! گفت: من همانم که در فلان روز مهمان تو شدم. و دستور داد تا هزار گوسفند و هزار دینار زر به او دادند. آنگاه او را نزد برادرش، حسین بن علی (علیه السّلام) فرستاد. آن حضرت نیز به همان اندازه به او بخشید و او را نزد عبدالله بن جعفر فرستاد و او نیز عطایی همانند آنان بدو داد.».⁽²⁾

دو مرد، یکی از بنی هاشم و دیگری از بنی امیه، با یکدیگر مجادله داشتند. این میگفت: «قوم من بزرگوارترند.» و آن میگفت: «قوم من...». قرار شد هریک، نزد ده نفر از مردم قوم و طایفه ی خود بروند و چیزی بخواهند. اموی نزد ده تن از بنی امیه رفت، هریک ده هزار درهم به او دادند. و امّا هاشمی، ابتدا نزد حسن بن علی (علیه السّلام) آمد. آن حضرت دستور داد 150 هزار درهم به او بدهند. سپس نزد حسین بن علی (علیه السّلام) رفت، آن حضرت پرسید: «پیش از من به کسی مراجعه کرده ای؟» گفت: «آری، به برادرت، حسن (علیه السّلام)». فرمود:

«من قدرت ندارم بر عطیه ی سرور خود چیزی بیفزایم...» و او نیز 150 هزار درهم به این سائل داد. مرد اموی آمد با صد هزار درهم که از ده کس گرفته بود و مرد هاشمی آمد با سیصد هزار درهم که از دو تن گرفته بود. اموی از این تفاوت خشمگین شد، پول را به صاحبانش رد کرد و آنان هم پذیرفتند و هاشمی نیز همین کار را کرد ولی حسنین (علیهما السّلام) نپذیرفتند و گفتند: «خواهی بردار و خواهی بر خاک بیفکن، ما عطای خود را بازنمی ستانیم.».⁽¹⁾

روزی غلام سیاهی را دید که گرده ی نانی در پیش نهاده، یک لقمه میخورد و یک لقمه به سگی که آنجا است میدهد. از او پرسید: «چه چیز تو را به این کار وامیدارد؟» گفت: «شرم میکنم که خودم بخورم و به او ندهم.». حسن (علیه السّلام) به او فرمود: «از اینجا حرکت نکن تا من برگردم.» و خود نزد صاحب آن غلام رفت. او را خرید. باغی را هم که در آن زندگی میکرد خرید. غلام را آزاد کرد و باغ را به او بخشید.⁽²⁾

و به جز اینها، سخن در کرم و بخشش او فراوان است که ما اکنون در صدد بیان آنها نیستیم.

حلم و گذشت او چنان بود که به گفته ی مروان با کوه ها برابری میکرد.⁽³⁾

زهد و بی اعتنائی او به زیور دنیا آن چنان بود که محمّدبن علی بن الحسین بن بابویه متوفّی به سال 381 هجری کتابی را به نام زهدالحسن (علیه السّلام) بدین صفت او اختصاص داد⁽⁴⁾و در این باره همین بس که از همه ی دنیا یک باره به خاطر دین صرف نظر کرد.

او سرور جوانان بهشت و یکی از دو نفری است که دودمان پیامبر (صلّی الله علیه و آله) منحصراً از نسل آنان به وجود آمد و یکی از چهار نفری است که رسول خدا (صلّی الله علیه و آله) با آنان به مباهله ی نصارای نجران حاضر شد. او یکی از پنج نفر اصحاب کساء و یکی از دوازده نفری است که خدا فرمان بری آنان را بر بندگانش واجب و فرض کرده است. و او یکی از کسانی است که در قرآن کریم پاک و منزّه از پلیدی معرّفی شده، و یکی از کسانی است که خدا

دوستی آنان را پاداش رسالت پیامبر دانسته، و یکی از آنان که رسول اکرم ایشان را هم وزن قرآن و یکی از دو دستاویز گران وزن قرار داده و او ریحانه ی رسول خدا و محبوب او است و آن کسی است که پیامبر دعا میکرد خدا دوستدار او را دوست بدارد.

افتخارات او به قدری است که یاد کردن آنها به طول می انجامد و تازه پس از بیانی دراز به آخر نمیرسد.

پس از وفات پدرش، مسلمانان با او به خلافت، بیعت کردند. در همان مدّت کوتاه حکومتش، به بهترین شکلی کارها را اداره کرد. در پانزدهم جمادی الاولای سال 41 (بنا بر صحیح ترین روایتها) با معاویه قرار صلح منعقد ساخت و با این کار هم دین را حفظ کرد و هم مؤمنان را از قتل نجات داد و در این کار برطبق آموزش خاصّی که به وسیله ی پدرش از پیامبر دریافت کرده بود، عمل نمود. دوران خلافت رسمی و ظاهری او 7 ماه و 24 روز بود.⁽¹⁾

پس از امضای قرارداد صلح، به مدینه بازگشت و در آن شهر اقامت گزید و خانه ی او برای ساکنان و واردان آن شهر، دوّمین حرم شد و او خود در این هر دو حرم، جلوه گاه هدایت و فرازگاه دانش و پناهگاه مسلمانان گشت. دوروبَر او مردمی از شهرهای دوردست گرد آمدند برای فهم و شناخت دین و سپس رفتن و قوم خود را از قهر و عذاب بیم دادن. و اینها همان شاگردان و حاملان دانش او و راویان از او بودند. و حسن بن علی (علیهما السّلام) به خاطر علم و دانش فراوانی که خدا بدو ارزانی داشته بود و هم به خاطر قدر و منزلت بلندی که در دل مردم داشت، تواناترین بشر بود برای پیشوایی امّت و رهبری فکری آنان و درست کردن عقایدشان و متّحد ساختن و به هم بستن ایشان.

نماز صبحگاه را که میخواند، تا برآمدن آفتاب، در مسجد رسول خدا (صلّی الله علیه و آله) می نشست و به ذکر خدا میپرداخت. بزرگان و برگزیدگان مردم گرد او می نشستند و او با آنان سخن میگفت.⁽²⁾

ابن صبّاغ مینویسد:

«مردم گرد او جمع میشدند و او با سخنان خود عقده های علمی را میگشود و ایرادهای مخالفان را پاسخ میداد.»⁽³⁾

چون حج میگزارد، در هنگام طواف، مردم برای اینکه به او سلام کنند آن چنان ازدحام میکردند که گاه نزدیک بود خود او پایمال شود!⁽¹⁾

او را بارها مسموم کردند (در فصل «پایان ماجرا» مشروحاً خواهد آمد). در آخرین بار بود که احساس خطر کرد، به برادرش، حسین (علیه السّلام)، گفت: «من به زودی از تو جدا خواهم شد و به پروردگارم خواهم پیوست. بدان که مرا مسموم کرده و کبدم را تباه ساخته اند. من خود عامل و سبب این کار را می شناسم و در پیشگاه خدا از مسبّب آن دادخواهی خواهم کرد.».⁽²⁾

سپس فرمود: «مرا در کنار رسول خدا (صلّی الله علیه و آله) به خاک سپار، زیرا من به او و خانه ی او اولی ترم،⁽³⁾

صیغه ی تفضیل (در کلمه ی احق یعنی اولی تر و سزاوارتر) نظر به ابوبکر و عمر دارد که به خاطر سهمی که دختر هریک در خانه ی رسول اکرم (صلّی الله علیه و آله) داشتند در آنجا مدفون شدند. عمل آنان دلالت میکند بر اینکه، به عقیده ی آنان، زوجه از زمین نیز ارث میبرد. این مسئله ای است مورد اختلاف علمای اسلام تا امروز. باری، عایشه و حفصه _ بنا بر این که از خانه ی رسول اکرم (صلّی الله علیه و آله) ارث میبرند _ هرکدام دارای یک سهم از 72 سهم بودند، چون آنها دو نفر از نُه همسر پیامبر (صلّی الله علیه و آله) بودند و سهم همه ی همسران مجموعاً یک هشتم از خانه بود، یعنی سهم هریکی، یک نهم از یک هشتم مجموع خانه بوده است.

امروز برای ما وسعت اطاق پیغمبر (صلّی الله علیه و آله) معلوم نیست ولی باید فرض کنیم که 72 قبر در آن میگنجیده است! و اگر نه، باید گفت که ورثه ی صدّیقه ی طاهره (علیهاالسّلام) اجازه ی دفن آن دو نفر را در اطاق داده اند... راه دیگری که وجود ندارد.

به هر صورت باید اعتراف کرد که حسن (علیه السّلام)، فرزند زهرا (علیهاالسّلام)، به پیغمبر (صلّی الله علیه و آله) و خانه ی او از هرکس اولی تر و سزاوارتر بوده است.

سپس سفارشهای لازم را درباره ی خاندان و فرزندانش و آنچه از خود به جا گذارده بود، به او کرد. او را به آنچه پدرشان، علی (علیه السّلام)، در لحظه ی مرگ وصیت کرده بود، وصیت نمود و جانشینی او را به شیعیان اعلام کرد و در روز 7 ماه صفر سال 49 وفات یافت.⁽¹⁾

ابوالفرج اصفهانی نوشته است:

«معاویه میخواست برای پسرش یزید بیعت بگیرد و در انجام این منظور هیچ چیز برای او گران بارتر و مزاحم تر از حسن بن علی (علیه السّلام) و سعدبن ابی وقّاص نبود. بدین جهت هر دو را با وسایل مخفی مسموم کرد.»⁽²⁾

و بسی روشن است که فجایع بزرگی از این نوع، همچون تازیانه ای بر پیکر خواب رفته و تخدیرشده ی مردم بود که شعور و درک آنان را برمی انگیخت و احساس درد را در آنان زنده میکرد. اقطار اسلامی دهان به دهان خبر این پیشامد بزرگ را پخش کردند. در هر گوشه، موج شیون مردم از زمینه ی شورشی خبر میداد و در هر سال، بلند شدن غوغایی، دستگاه حکومت را به انقلابی تهدید میکرد. و خدای سبحان میگوید: «ستمگران به زودی خواهند دانست که به چه سرانجامی دچار میشوند.»⁽³⁾.

سبط ابن جوزی به سند خود از ابن سعد و او از واقدی روایت کرده:

«حسن بن علی (علیه السّلام) در هنگام احتضار گفت: مرا در کنار پدرم _ یعنی رسول اکرم (صلّی الله علیه و آله) _ دفن کنید. امویان و مروان حکم و سعیدبن العاص که والی مدینه بود به پا خاستند و نگذاشتند! ابن سعد میگوید: یکی از مخالفان، عایشه بود که گفت: هیچ کس نباید با رسول خدا دفن شود».⁽⁴⁾

ابوالفرج اموی اصفهانی روایت کرده:

«چون خواستند حسن بن علی (علیه السّلام) را به خاک سپارند، آن زن بر استری نشست و بنی امیه و مروان و هرکس از یاوران و سپاهشان را که در آنجا بود، به کمک برداشت. و اینجا بود که گوینده ای گفت: یک روز بر استر و یک روز بر شتر....»⁽⁵⁾

مسعودی نیز سوار شدن عایشه را بر استر خاکستری رنگ و دوّمین فرماندهی او را بر امویان بر ضدّ خاندان پیغمبر (صلّی الله علیه و آله) ذکر کرده و گفته است:

«قاسم پسر محمّدبن ابی بکر نزد عایشه آمد و گفت: عمّه! ما هنوز سرمان را از داستان «شتر سرخ» برنشسته ایم، میخواهی داستان «استر خاکستری» را هم به آن بیفزایی؟! عایشه براثر این سخن بازگشت.»⁽¹⁾

«احنف بن قیس در روز جنگ جمل به عایشه گفت: یا امّ المؤمنین! آیا از پیامبر خدا (صلّی الله علیه و آله) درباره ی این راه، سفارشی و سخنی شنیده ای؟

گفت: نه، ابداً!

گفت: آیا در این باره در قرآن چیزی خوانده ای؟

گفت: قرآن همان است که شما میخوانید.

گفت: آیا هیچ دیده ای که رسول خدا (صلّی الله علیه و آله) در آن وقت که مسلمانان در اقلّیت بودند و مشرکان در اکثریت، از زنان خود یاری طلبیده باشد؟

گفت: نه هرگز!

احنف گفت: در این صورت پس ما چه گناهی کرده ایم؟».

انبوهی از مردم گرد حسین بن علی (علیه السّلام) اجتماع کرده و گفتند: «ما را با آل مروان واگذار. به خدا قسم آنان در دست ما بسی حقیر و ناچیزند.». فرمود: «برادرم وصیت کرده که نباید به خاطر او قطره ای خون ریخته شود و اگر این سفارش نمیبود، میدیدید که شمشیرهای خدا با آنان چه میکند. آنها عهد میان ما و خود را شکستند و شرایط ما را زیر پا نهادند.».⁽²⁾

با این سخن به شرایط صلح اشاره میکرد.

حسن بن علی (علیه السّلام) را از آنجا به قبرستان بقیع بردند و در کنار قبر جدّه اش، فاطمه بنت اسد (علیهاالسّلام)، به خاک سپردند. در کتاب الاصابة از واقدی و او از ثعلبه نقل میکند که گفت:

«روزی که حسن بن علی (علیه السّلام) وفات یافت و در بقیع مدفون شد، من حاضر بودم. انبوهی جمعیت آن چنان بود که اگر در بقیع سوزنی می افکندند بر سر انسانی می افتاد و به زمین نمیرسید.»⁽³⁾

بخش دوم موقعیت سیاسی

اشاره

2. پیش از بیعت

برای روشن شدن موضوعی همچون موضوع مورد بحث ما _ که به طور دقیق نمیتوان گفت تا چه حدّی تحت تأثیر قضایای گذشته و هم زمان بوده _ کافی است که فقط اندکی به عقب بازگشته و برخی از اوضاع اجتماعی صدر اوّل را، که مسلمانان پس از دوران نبوّت برای نخستین بار بدان رو آوردند، بررسی کنیم، باتوجّه به اثر عمیق شخص نبی اکرم (صلّی الله علیه و آله) در نفوس مسلمانان و تسلّط و قدرت وی بر سازندگی جامعه و دست خلّاقی که در پدید آوردن عناصر نشاط و تحرّک در پیروان خود داشت.

در این مورد که ما از خاطرات گذشته برای ترسیم یک چهره ی زودگذر، الهام میگیریم، کافی است که از هر جریانی فقط ارتباط آن را با موضوع خود و یا فقط جریانات مربوط به این موضوع را ذکر کنیم تا در پرتوی این اسلوب، میزان تأثیر قضایای گذشته را در موضوع مورد بحث، به دست آوریم.

بزرگ ترین حادثه در تاریخ اسلام، درگذشت پیامبر خدا (صلّی الله علیه و آله) و از بین رفتن این تشعشع آسمانی بود که بر همه ی جهان فیض میبخشید. با این حادثه، عالم در ظلمتی شرآفرین فرو رفت و زمین با ارتحال پیامبر (صلّی الله علیه و آله) از آسمان منقطع گشت، زیرا وحی همچون قاصدی میان آسمان و زمین و مایه ی پیوند آن دو به یکدیگر بود و مگر ممکن است زمین از آسمان بی نیاز گردد درحالی که رزقش در آنجا و زندگی اش و نشاطش و نورش و دینش از آنجا است؟ راستی اگر این جدایی و انقطاع، نهایی و قطعی و همیشگی میبود، برای دنیا وحشتی از این بالاتر و برای مسلمانان زیانی از این گران بارتر تصوّر نمیشد.

ولی رسول خدا (صلّی الله علیه و آله) آزمایش دشوار و مصیبت بزرگی را که مسلمانان براثر انقطاع وحی، به طور طبیعی، بدان دچار خواهند شد، از پیش ادراک کرد و از روی مهر و رأفتی که به مؤمنان داشت، به آنها خبر داد که میان آنان و آسمان رشته ی واحدی برقرار خواهد ماند... و مگر پس از اینکه رشته ی وحی منقطع شده، جز رشته ی آسمانی، رشته ی دیگری شایسته ی چنگ زدن و درآویختن میباشد؟... فرمود:

«من برای شما چیزی گذارده ام که تا وقتی بدان چنگ درزنید، گمراه نخواهید شد: کتاب خدا را _ آن ریسمان از آسمان تا زمین برکشیده _ و عترت و خاندانم را... و این دو هرگز از یکدیگر جدا نخواهند شد تا با من در قیامت دیدار کنند. بنگرید تا پس از من چگونه پاس مرا در این دو بازمانده خواهید داشت.»⁽¹⁾

«من در میان شما دو جانشین میگذارم: کتاب خدا را؛ آن رشته ی برکشیده میان آسمان و زمین و عترتم؛ یعنی خاندانم را، و این دو از هم جدا نمیشوند تا بر من در قیامت وارد شوند.» (امام احمد و طبرانی در المعجم الکبیر)

شایسته ی بحثی که در پیش داریم آن است که قبلاً ببینیم: جامعه ی مسلمانان و یا آنان که مدّعی بودند شایسته ی رهبری و نمایندگی جامعه اند، با عترت و خاندان رسول اکرم چه روشی در پیش گرفتند تا بتوانیم قضاوت کنیم که چگونه پاس پیامبر را درمورد خاندانش نگاه داشتند و حدّاقل تا آنجا که به بحث ما مربوط است از این موضوع باخبر گردیم.

اگر عترت هرکس، خاندان و عشیره ی او باشند، علی (علیه السّلام) بارزترین مرد خاندان پیامبر (صلّی الله علیه و آله) پس از آن حضرت است و اگر فرزندان و نوادگان او باشند، حسن (علیه السّلام) مهتر فرزندان و ذرّیه ی آن حضرت است. و عرب کلمه ی عترت را در هر دو مورد _ هم خاندان و هم فرزندان _ به کار میبرد.

آری، مقدّر شده بود که اجتماع مسلمانان، بلافاصله پس از رحلت رسول اکرم (صلّی الله علیه و آله)، به آن دودستگی و انشعاب تاریخی دچار شود: گروهی به توجیه و تأویل گفته های پیامبر (صلّی الله علیه و آله) پردازند و در مرداب تأویلات خود فرو روند و گروهی دیگر به

گفته های صریح آن حضرت گردن نهند و بر سر آن گفته ها ایستادگی کنند. رسول اکرم در موضوع نامزدی مقام خلافت، سخنان صریح زیادی فرموده که اکنون جای عرضه کردن آنها نیست و ما اینجا در صدد نیستیم که عقیده ی طرفداران تأویل را رد کنیم یا گفته ی گروه دوّم را اثبات نماییم؛ چه، هرآنچه مورد توافق یا اختلاف میان دو گروه باشد، در ظرف خود با وضعی خاص واقع شده و بحث و مجادله ی ما واقعیت را دگرگون نخواهد ساخت.

لیکن ما به همراهی اهل تأویل و برای اینکه مخالفت آنان را با گفته های صریح پیامبرشان عذر نهیم، میگوییم: آنها به نیابت از وحی _ که رسول اکرم (صلّی الله علیه و آله) آن را پس از خود به قرآن و عترت خویش اختصاص داده بود و در این حدیث و احادیث فراوان دیگر بدان اشاره کرده بود _ به نظر یک مسئله ی سیاسی نگریستند و بی آنکه بخواهند با پیغمبر (صلّی الله علیه و آله) مخالفتی کرده باشند، آن را پیش از هر چیز مربوط به مصلحت دانستند و معتقد شدند که لزوم اطاعت فرمان پیامبر (صلّی الله علیه و آله) در مسائل سیاسی، وابسته به صلاحدید و نظر پیران مجرّب و جهان دیده است؛ اگر آنان با اراده ی پیامبر (صلّی الله علیه و آله) توافق داشتند باید آن را پذیرفت و اگر توافق نداشتند، نظر آنان ملاک عمل است نه اراده ی پیامبر.

به این ترتیب خلافت از خاندان پیغمبر بازگرفته شد و بدین ترتیب امکان یافت و شاید از نظر جمع کثیری از پیروان محمّد (صلّی الله علیه و آله) پسندیده آمد که معاویه نیز روزی بر سر خلافت اسلامی با دیگران منازعه کند و خود را به دلیل مسن تر بودن، برای حکومت شایسته بداند⁽¹⁾و جمعی از پیران قوم همچون عمروبن عاص، مغیرة بن شعبه و ابوهریره ی دَوسی نظر او را تأیید کنند.

این ادّعای معاویه، با تمام اهانتی که در آن به قداست و طهارت اسلام موجود است، در نوع خود بی سابقه نیست. ریشه ی آن را میباید در دوره ای جلوتر و در همدستی و توطئه ای قدیمی تر و با اسلوبی برتر و عالی تر جست وجو کرد.⁽²⁾

«آن دو: معاویه و پسرش.

این مطلب دیری پوشیده نماند که: سنگ زاویه ی این انحراف و عقب گرد، همان بود که آن روز در مدینه کار گذارده شد و «سقیفه ی بنی ساعده» بر محور آن به وجود آمد و در آن رشته ای جدید برتافته و به کار گرفته شد که با رشته ی الهی متّصل میان آسمان و زمین و موردنظر رسول اکرم (صلّی الله علیه و آله) در حدیث مزبور مغایرت داشت؛ رشته ای که خواستند تا آخر با تاریخ همپا و همراه باشد.

و به گفته ی «بولس سلامه»⁽¹⁾:

«در زیر آن «سرپوشیده» حوادثی واقع شد

که برانگیزنده ی احساسات نهانی و پدیدآورنده ی کج روی ها گشت.

امواج تمایلات و خواسته هایی به هر سو پراکنده شد، همچون شاخه های خاربُنی

سبز و نورسیده، و پر از تیغه ی خار و پُرآفت.»

صاحب اصلی خلافت، در برابر آن جمع تأویلگر، روشی در پیش گرفت که شایسته ی او و نمایشگر روح بزرگ او و هم ضامن حفظ و حراست اسلام میتوانست بود... آخر مگر نه او تنها واسطه ی خلق خدا با آن رشته ی آسمانی و الهی است؟

تا آن اندازه که برای هشیار کردن افکار مسلمانان و توجّه دادن ملّت به حقّ

ازدست رفته اش لازم میدید، بیعت با مسندنشین خلافت را به تأخیر افکند و پس از آن، در برابر الزام دستگاه خلافت تسلیم شد و بیعت کرد.⁽¹⁾

«در بیعت او _ یعنی ابوبکر _ سستی و درنگ کردی تا آنگاه که همچون شتر نر سرکش، به جبر و قهر به سوی آن رانده و کشیده شدی.» (بحارالانوار، ج 33، ص 62)

«این یک انحصارطلبی بود که جمعی بدان حرص ورزیدند و جمعی دیگر بزرگوارانه از سر آن گذشتند. داوری در این قضیه با خدا است و بازگشتگاه، قیامت است و تو اکنون از آنچه به کارت نیاید پیگیری مکن.»⁽²⁾

... و در این سخن نشانه ی کامل نارضایی و خشم باطنی در عین تسلیم و تحمّل آن حضرت را میتوان دید.

رقیبانش پرتوی نور او را ندیدند. چشمهای آنان را پرده ای از کینه و دشمنی فروگرفته بود. سابقه و جهاد او و خویشاوندی و دامادی و برادری او با پیغمبر و دانش و عبادت او و گفته های صریح رسول خدا درباره ی او _ که آن روز بیش از امروز در دسترس بود _ هیچ یک را انکار نمیکردند، ولی به خاطر همین برتری ها و امتیازات فراوانش بدو کین می ورزیدند و پیگیری او را در حق گویی و حق جویی و شمشیر بُرّای او را _ که نهال اسلام را در صحنه های پیکار مقدّس برنشانده و دشمنان خونین و خون خواهی از میان همین مردم برای صاحب خود تراشیده بود _ دشمن میداشتند.

جوانی او را بر او خرده میگرفتند؛ چه، او در آن روز، چهارمین دهه ی عمر را میگذرانید... و چه جای شگفتی اگر پیران سالخورده شرط خلافت بلافصل رسول خدا (صلّی الله علیه و آله) را سنینی در حدود هفتاد سالگی _ مثلاً _ بدانند؟! دیگر توجّه نداشتند که در اسلام، امامت و پیشوایی امّت نیز منصبی همچون نبوّت است؛ هرچه در نبّوت روا است در امامت هم روا

است و هرچه برای عظمت پیامبری شایسته نیست، برای امامت نیز پسندیده نمیباشد. و در این صورت، دیگر اجتهادی که نتیجه اش شرط بودن پیری است در مقابل نصب قاطع، چه ارزشی میتواند داشته باشد؟ و ملاحظات سیاسی را با وجود گفته های خدا و تصریحهای پیامبر (صلّی الله علیه و آله)، چه مایه و وزنی خواهد بود؟!

سنین عمر علی (علیه السّلام) در روز وفات پیامبر (صلّی الله علیه و آله) با سنین عمر عیسی بن مریم (علیهما السّلام) در روز عروج به آسمان برابر بود. شگفتا! روا بود که عیسی (علیه السّلام) در آخرین روز نبوّتش به 33 سالگی برسد، ولی روا نبود که علی (علیه السّلام) در اوّلین روز پیشوایی و امامتش، در این مرحله از عمر باشد؟!... مرحله ای که خدا برای ساکنان بهشتش در آن جهان مقرّر کرده است! اگر این سن بهترین سنین عمر آدمی نمیبود، خدا آن را برای بندگان برگزیده اش در بهشت معین نمیفرمود.

قرابت و خویشاوندی نزدیک او را با پیغمبر (صلّی الله علیه و آله)، نقیصه ی دیگر او میشمردند و «نمی پسندیدند که نبوّت و خلافت در یک خاندان جمع شود.»؛ حالا چه شده بود که فضیلتی را نقیصه ای میدانستند و چگونه خویشاوندی با شکل نزدیک ترش را مانع خلافت میشمردند، ولی با شکل دورترش را دلیل خلافت و تنها برهان در برابر رقبای بیگانه...؟ سؤالهایی بدون پاسخ است.

آنها پنداشتند این به سود اسلام و به مصلحت جامعه ی مسلمان است که خلافت را از خاندان پیغمبر (صلّی الله علیه و آله) جدا کنند و میدان را برای فعّالیتها و قدرت نمایی های خاندانهای دیگر در راه تصرّف عالی ترین منصب دینی باز گذارند؛ منصبی که طبیعتاً از قلمرو قدرت نمایی و تصرّف قاهرانه و فاتحانه بسیار دور است.

و خلاصه، منظور و هدف مهمّی که پیغمبر (صلّی الله علیه و آله) با اصرار و احتیاط برای امّت و عترت در نظر داشت و به خاطر آن، خلافت را به عترت سپرد، از چشم آنان پوشیده ماند.

حوادثی که بعد از این، در عالم اسلام پیش آمد، دلهای بیدار را به حقّانیت عمل پیغمبر (صلّی الله علیه و آله) و خطای مدّعیان متوجّه کرد؛ زیرا همین «تفکیک خلافت از عترت» بود که آن همه اختلافات تاریخی خونین را میان دلباختگان خلافت به وجود آورد و آن فجایع بزرگ را در عالم اسلام واقع ساخت و منشأ پیشامدهای زیان بخشی در راه تحقّق وضع ایده آل اسلام شد؛ به طوری که اگر خلافت اسلامی از نخستین روز به راه طبیعی و

روشن خود میرفت _ یعنی کسی جز خدا در آن دخالتی نمیکرد و اجتهادها و سیاستهای بشری آن را آلوده نمیساخت _ مسلمانان از این پیشامدها در امان بودند.

«وَ مٰا کٰانَ لِمُؤْمِنٍ وَ لاٰ مُؤْمِنَةٍ إِذٰا قَضَی اَللّٰهُ وَ رَسُولُهُ أَمْراً أَنْ یَکُونَ لَهُمُ اَلْخِیَرَةُ مِنْ أَمْرِهِمْ وَ مَنْ یَعْصِ اَللّٰهَ وَ رَسُولَهُ فَقَدْ ضَلَّ ضَلاٰلاً مُبِیناً»⁽¹⁾

«هیچ مرد و زن مؤمن را مجال آن نیست که چون خدا و رسولش در امری حکم کردند، ایشان در امرشان به اختیار و میل خود باشند. و هرآن کس که خدا و رسولش را نافرمانی کند به گمراهی نمایانی دچار شده است.»

مگر این کشمکشهای خونین و مخاصمتهای درازمدّت میان خاندانهای برجسته ی مسلمان، که از نسلی به نسل دیگر به ارث میرسید، موجبی غیر از همان باز گذاردن میدان خلافت برای هرکس و ناکسی داشت؟ و مگر خون ریزی های فجیعی که در دوره های مختلف تاریخ اسلام پیش آمد، میان بنی هاشم و بنی امیه، میان بنی زبیر و بنی امیه، میان بنی عبّاس و بنی امیه، میان علویان و بنی عبّاس... جز نتیجه ی طبیعی گسستن این قیدوبند دینی چیزی بود؟ همان قیدوبندی که رسول خدا آن همه برای تحکیم و تثبیت آن احتیاط و دقّت به خرج میداد؛ چنان که گویی از پیش، این حوادث اسف بار را میدید و در صدد جلوگیری از بروز آن بود.

و مگر فجایعی که درباره ی خاندان پیغمبر (صلّی الله علیه و آله) مرتکب شدند _ که هرکدام از آنها اگر کشتن بود و اگر به دار آویختن و اگر اسیر کردن یا آواره ساختن در نوع خود بی نظیر بود _ موجبی جز همان نخستین اشتباه داشت؟ همان اشتباهی که سیاست و طرح نبوی درمورد امّت و عترتش را پایمال کرد و مصلحتی را که آن حضرت برای امّت و عترت در نظر داشت نادیده گرفت.

آری؛ آنها عمق این سیاست دوراندیش را درنیافتند و چون سرگرم سیاستی دیگر بودند «اجتماع نبوّت و خلافت در یک خاندان» را خوش نداشتند.

این، عذر ظاهری آنان بود که به جز آن، عذر دیگری که بتوان آشکارا به مردم گفت نیافته بودند. امّا عذر باطنی آنان چه بود؟... کسی جز دانای نهان از آن آگاه نیست، ولی گمان بیشتر آن است که از خاطرات خونین جنگهای مقدّس دعوت اسلامی و یا از حسّ

حسادت که به گفته ی حدیث: «دین را آن چنان میخورد که آتش، هیزم را»⁽¹⁾بیرون نبوده است.

به راستی که عشق ریاست و هوس حکومت، خطرناک ترین بیماری های روانی بشر و کارگرترین آنان در مزاج نیرومند رهبران و مدّعیان رهبری است.

نبوّت و امامت ازاین رو که هر دو از منصبهای الهی میباشند داخل در قلمرو سیاست به معنای متعارف آن نیستند و هر سیاستی که در دستگاه نبوّت و یا در یکی از توابع اداری و تشکیلاتی آن مشاهده شود، خود جزئی از دین و مربوط به آن است و یگانه مرجع باصلاحیت در همه ی این امور، صاحب دین و رهبر دینی است و رأی و سخن او، آخرین و حتمی ترین رأی و سخن در آن باره میباشد.

اینک برای اینکه ارتباط شدید این مطلب با موضوع مورد بحث ما روشن شود، به نامه ی تظلّم بار و عتاب آمیزی که حسن بن علی (علیه السّلام) در آغاز خلافتش برای معاویه نوشت، اشاره میکنیم... در آن نامه چنین آمده بود:

«... چون رسول خدا (صلّی الله علیه و آله) رحلت یافت، بر سر میراث حکومت او در میان عرب منازعه درافتاد. قریش گفتند: ما عشیره و خویشاوندان و نگهبانان نسب اوییم و روا نیست که شما بر سر حکومت و قدرت او با ما مخاصمه کنید. عرب این حجّت را از قریش پذیرفت و به داعیه ی او گردن نهاد، آنها را گرامی داشت و مسند را تسلیم آنان کرد. پس آنگاه ما به قریش همان را گفتیم که قریش به عرب گفته بود.⁽²⁾

«در زمان خود، آنچه را که هواها و هوسها مینویسند، بخوان

تا از سرگذشت ماجراهایی که از روزگاران گذشته به جا مانده آگاهت کنند.»

ما در آن روز از اینکه جمعی حقّ ما و حکومت خاندان ما را غاصبانه مورد دستبرد قرار داده اند بسی در شگفت بودیم. لیکن ازآنجاکه آنها مردمی صاحب فضیلت و باسابقه در اسلام بودند از منازعه با ایشان چشم پوشیدیم، مبادا که منافقان و مخالفان دین، دستاویزی برای شکست دین بیابند یا راهی به سوی اخلالگری و فساد پیدا کنند.

ولی امروز ای معاویه! بجا است که همه کس از دست اندازی تو بدین منصب و مسند در شگفت فرو روند! چه، تو به هیچ بابت شایسته ی این مقام نیستی، نه فضیلت و خصلت ستوده ای از تو به یاد است و نه اثر نیک و پسندیده ای... و افزون از همه آنکه تو دست پرورده ی یکی از گروه های معاند و فرزند سرسخت ترین دشمن قرشی رسول خدا (صلّی الله علیه و آله) و قرآنی!... خدا بینای کار تو است و عن قریب بر او وارد خواهی شد و خواهی دانست که پایان کار به سود کیست!»⁽¹⁾

چنان که می بینید، امام حسن (علیه السّلام) شگفتی خود را از دست اندازی غاصبانه ی معاویه به مسند خلافت، دنباله ی شگفتی اش از رفتار غاصبان نخستین، قرار میدهد و آن دو را با «فاء عطف» به یکدیگر متّصل و مربوط میسازد و از اینجا است که ارتباط این دو قضیه آشکار میشود و نیز حقایق دیگری مربوط به این دو برادر یا مربوط به پدر و مادرشان و یا مربوط به حقوق عمومی روشن میگردد.

ما اکنون چون نمیخواهیم از آن بحثها جز آنچه را که با متن موضوع ما ارتباط کامل دارد چیزی بیان کنیم، از ورود در این مقوله ها خودداری مینماییم.

تردید نیست که آن تردستی سیاسی جالب، که پس از رسول خدا (صلّی الله علیه و آله) در چند لحظه موقعیت را برد _ همان که یکی از بزرگ ترین بازیگرانش آن را «فلته» (یعنی غیر منتظره) نامید و معاویه بعدها نام «برکندن حق و نافرمانی امر»⁽²⁾

«پدر تو و فاروقش اوّلین کسانی بودند که او _ یعنی علی (علیه السّلام) _ را از حقّش بازداشتند و با او سر مخالفت گرفتند. در این کار هر دو یک سخن و هم داستان شده بودند. سپس او را به بیعت خود فراخواندند و چون او در بیعت با آنان سستی و درنگ کرد، از همه سو آهنگ او نمود و تصمیم بزرگی برای او گرفتند. بالاخره او تن به بیعت ایشان داد، ولی ایشان تا زنده بودند او را در کار خود شریک

داد که طرح آن به وسیله ی کارگردانانش از مدّتها پیش سابقه داشته است. بنابراین خیلی ساده میتوان از این طرح، جهت گیری و جبهه بندی خاصّ مدّعیان را در برابر اهل بیت، که دارای آثاری _ هم چه در آن هنگام و چه پس از آن بود _ استنباط کرد.

نتیجه ی این جهت گیری آن بود که عترت پیغمبر در مسئله ی خلافت شکست خوردند و پس از آن نیز در همه ی تحوّلات مهمّی که تاریخ آن روز به خود دید همه جا دست آنان از کارها، به طور حساب شده و پیش بینی شده ای، کوتاه گشت.⁽¹⁾

«به خدا سوگند که از روز رحلت پیغمبر خدا تاکنون همواره مرا از حقّ خود کنار زده و بناحق آن را در انحصار خود درآورده اند.» (نهج البلاغه، ص 56، خطبه ی 6)

«بارالها من از قریش و یاورانشان به تو شکایت می آورم؛ زیرا آنها پیوند خویشی خود را با من بریدند و مقام مرا کوچک شمردند و بر سر آنچه از من است به اجماع با من به منازعه برخاستند.» (نهج البلاغه، ص 246، خطبه ی 172)

نه آن نخستین خلیفه که برای خود جانشین معین کرد، آنان را مقدّم داشت و نه آن دیگری که خلیفه را در سه تن از شش تن قرار داد، با آنان به انصاف عمل کرد. پس از ماجرای خانه ی عثمان نیز اگر اختیار تعیین خلیفه به دست ملّت نمی افتاد تا آخر، در هیچ یک از دوره های تاریخ اسلام، خاندان پیغمبر (صلّی الله علیه و آله) سهمی از حکومت و خلافت نمی یافتند.

نتیجه ی دیگر این جبهه بندی آن بود که معارضه و ضدّیت و مخالفتی عمیق و ریشه دار با دو دوره ی حکومت هاشمی، یعنی دوره ی پنج ساله ی حکومت امام علی (علیه السّلام) و حکومت چندماهه ی امام حسن (علیه السّلام) به وجود آورد.

شواهد فراوان این گفته را در جنگهای بصره و صفّین و سپس مَسکِن باید جست وجو کرد.

همچنین در روش افرادی همچون عبدالله بن عمر⁽¹⁾

«ولی عبدالله بن عمر پس از این تاریخ با یزید و هم با حجّاج به عنوان نماینده ی عبدالملک بن مروان بیعت کرد!»

به عقیده ی مسعودی این نشستگان را باید «عثمانیان» نامید و ابوالفداء (المختصر فی اخبار البشر، ج 1، ص 171) بهتر دانسته که آنان را معتزله (کناره گیرندگان) بنامد؛ چه، آنان از بیعت علی (علیه السّلام) کناره گرفتند. و امّا من (مؤلّف) معتقدم که اینها نه عثمانی اند و نه معتزل. اینها کسانی هستند که مُردند و امام زمانشان را نشناختند.

این معارضه و ضدّیت دارای میدانهای مختلف و رنگها و شکلهای گوناگون بود و از آن جمله قیافه های مهمل و منفی و گریزان از تکلیف که رهبران عترت، چه در مدینه و چه در کوفه، با آنها مواجه بودند.

وگرنه، چه دلیل داشت که علی (علیه السّلام) بر فراز منبر کوفه فریاد بزند:

«ای مردنمایان نامرد! ای فکر شما چون خواب مشوّش کودکان و اندیشه ی عروسان حجله نشین! کاش شما را نمیدیدم و نمیشناختم. وه! که چه آشنایی ندامت بار و غم انگیزی...! مرگ بر شما که دل مرا به درد آوردید و سینه ام را از خشم مالامال ساختید و جام اندوه را جرعه جرعه در گلویم ریختید و با نافرمانی و سست عنصری، نقشه ی مرا باطل کردید....»⁽²⁾

... و سخنان دیگری ازاین قبیل که در خطب و کلمات او فراوان است.

آیا این قیافه و وضع منفی، جلوه ای از همان ضدّیت و معارضه نیست که در همه ی مراکز بزرگ حکومت علی (علیه السّلام) بذر پلید خود را پاشیده بود و مردم را با بهانه های گوناگون از یاری آن حضرت بازمیداشت؟

البتّه نباید عوامل دیگری را که همچون جبهه گیری مزبور در ایجاد این ضدّیت به هر دو شکلش _ شکل مبارزه ی مثبت مسلّحانه و شکل خودداری از کمک و یاری _ تأثیر داشت از یاد ببریم.

جای تردید نیست که آن عدالت قاطع و مساوات دقیق که بی گمان نشانه ی بارز حکومت آن دوره و همه ی حکومتهای هاشمی قرن اوّل بود نیز عامل دیگری برای احساس نوعی مضیقه و فشار، لااقل در میان یک طبقه از مردم _ که با اطاعت مطلق و اخلاص و صمیمیتی که در صلح و جنگ از آن گزیر نیست _ سازگار نبود.

شرایط خاصّ آن زمان و فتوحاتی که مردم را بر خزائن کشورهای مغلوب مسلّط ساخته بود و جلوه های نوین زندگی که برای آن مردم تازگی داشت نیز عامل مهمّی بود برای ایجاد یک نوع تیرگی روان و اندیشه، که لازمه ی آن حرکت در جهت عکس نور و روشنایی است.

بحران این جبهه بندی و جهت گیری، که یک ربع قرن روی آن فعّالیت شده بود، در دوران حکومت علی (علیه السّلام)، یعنی پیش از روزگار بیعت با حسن بن علی (علیه السّلام)، خلاصه میشد.

حسن (علیه السّلام)، فرزند ارشد علی (علیه السّلام) و ولیعهد وی و شریک غم و شادی و خوشی و ناخوشی او بود. درد او را احساس میکرد و از رنج او رنج میبُرد. با دنیایی که پدرش را احاطه کرده بود، قوم و عشیره، عامّه ی ملّت، دشمنان و مخالفان، به طور کامل آشنایی و ارتباط داشت. از آنچه در پیرامونش میگذشت اندوهی نهانی و بزرگ داشت و در این اندوه، برادرش حسین (علیه السّلام) نیز با او شریک بود، همچنان که در برادری... و همین رنج و اندوه نهان پسران پیغمبر (صلّی الله علیه و آله)، نمایشگر نحوه ی رفتار امّت با عترت آن حضرت و نمونه ای از پاسخ آنان به این گفته ی رسول خدا (صلّی الله علیه و آله) بوده که:

«بنگرید تا پس از من چگونه جانب مرا درمورد عترتم نگاه خواهید داشت.»

لیکن حسن بن علی (علیهما السّلام) اگر از سویی با دیدن اوضاع ناگوار محیط، چنان رنج جانکاهی در دل داشت، از سوی دیگر مشاهده ی یاران ارزنده ی پدرش، که نمودار کامل دلیری و مردانگی و فداکاری و اخلاص بودند و بی هیچ طمع یا شائبه ی هوا و هوسی، در راه خدا جانبازی میکردند، روزنه ی امیدی در دلش میگشود.

در میان این گروه، فرماندهان نظامی، خطبای زبردست، فقها و قاریان قرآن و برگزیدگانی بازمانده ی بانیان اسلام دیده میشدند و بحق گروهی بودند که امیرالمؤمنین در جنگ و صلح به آنان اتّکاء داشت و پایه ی اساسی حکومت هاشمی در برابر پیشامدها و حوادث خطرناک بر دوش آنان قرار گرفته بود.

اینها مسلمانانی بودند که به عهد و پیمان خود با پیغمبر درمورد بازماندگان آن حضرت وفادار مانده و این تعهّد را که از آنان همچون خود و فرزندانشان حمایت و دفاع کنند، از یاد نبرده بودند. بنابراین چرا حسن بن علی (علیه السّلام) از آنان درمورد پدرش یا برای آینده ی خودش رایحه ی امید استشمام نکند؟

اینها مؤمنان راستینی بودند که به سخنان خداوند درباره ی خاندان پیامبر (صلّی الله علیه و آله) ایمان آورده و به جانشینی علی (علیه السّلام) و مرتبه و منصبی که خدا بدو اختصاص داده و او را برای آن ساخته و پرداخته، از دل و جان گرویده و علی (علیه السّلام) را آن چنان که شایسته ی او است درک کرده بودند. و مگر نه علی (علیه السّلام) همان قهرمانی است که مسلمانان پس از رسول اکرم (صلّی الله علیه و آله) کسی را در اخلاص و صمیمیت و فداکاری در راه اسلام و علاقه مندی به مصالح عمومی ملّت مسلمان و پایداری در عدالت و گسترش معلومات به پایه ی او ندیده بودند و به یاد نداشتند؟

انکار دیگران، از کبریا و عظمت مقام علی نمیکاست. اینها کسانی بودند که خلأ روحشان با هوسها و طمعها انباشته شده بود و در دستگاه علی (علیه السّلام) جایی برای طمع و هوس افراد وجود نداشت. این گونه کسان باید همیشه در دنیایی دور از دنیای علی (علیه السّلام) و با ملاکها و معیارهایی مغایر ملاکها و معیارهای علی (علیه السّلام) زندگی کنند و در اردوگاهی که مبنای آن بر معامله گری و خرید و فروش حکومت و منصب است، به سر برند.

با علی (علیه السّلام) باید همان جمع برگزیده و آزمایش شده ی او، آن مسلمانان راستین و درست اندیش باشند، همچون:

عمّاربن یاسر، خزیمة بن ثابت ذوالشّهادتین، حذیفة بن الیمان، عبدالله بن بدیل و برادرش عبدالرّحمن، مالک بن الحارث اشتر، خَبّاب بن الاَرَتّ، محمّدبن ابی بکر، ابوالهیثم بن التَّیهان، هاشم بن عتبة بن ابی وقّاص (مِرقال)، سهل بن حُنَیف، ثابت بن قیس انصاری، عُقبة بن عمرو، سعدبن الحارث، ابوفضاله ی انصاری، کعب بن عمرو انصاری، قرضة بن کعب انصاری، عَوف بن الحارث بن عَوف، کلاب بن الاسکر الکَنانی، ابولیلی بن بلیل....

و مردان دیگری از این ردیف که فرماندهان میدان جنگ و شب زنده داران محراب

عبادت بودند، ظلم را تقبیح میکردند و بدعتها را بزرگ میشمردند، امر به معروف و نهی از منکر میکردند و به سوی مرگ در راه خدا بر یکدیگر پیشی میجستند؛ چنان که دیگران به سوی هدفهای مادّی.

خوب است این مطلب را هم در اینجا یادآور شویم که همه ی این برگزیدگان منتخب در میدانهای جنگ و در کنار علی (علیه السّلام) شهید شدند و تنها در جنگ صفّین 63 تن از بدریان شربت شهادت نوشیدند و خسارت جنگهای متوالی سه ساله چندبرابر این عدد بود.

در این صورت، دریچه ی امیدی که حسن بن علی (علیهما السّلام) از وجود این یاوران بااخلاص به روی خود گشوده می یافت، چگونه وضعی میتوانست داشته باشد؟ و آیا پس از فقدان آن یاران وفادار، برای او به جز آن رنج نهان، که با گذشت زمان چندبرابر شده بود، چه احساسی به جا میتوانست ماند؟

اردوگاه علی (علیه السّلام) با از دست دادن مراکز ثقل خود و خالی شدن از بهترین مردانش، به بزرگ ترین مصیبت دچار شد و خود آن حضرت _ همان طور که در کنار بدنهای بی جان جمعی از یاران شهیدش گفت _ به عمری که سرتاسر اندوه و ملال و ناخشنودی بود، دچار گشت.⁽¹⁾

علی (علیه السّلام) هرچه در آفاق گسترده و وسیع قلمرو قدرت و حکومت خود نظر افکند، در میان انبوه مردمی که در این محدوده میزیستند، کسی که دارای روح فعّال و پرنشاط با خصلتهای پسندیده و برتر آن شهیدان باشد نیافت. تعداد اندکی هم که به آنان شباهت میداشتند آن قدر نبودند که در جنگ یا صلح بتوان به آنان امید بست.

بی شک اگر بیان قوی و مؤثّر علی (علیه السّلام) در خطبه هایش و هم مرتبت و شأن عظیم او در دیده ی مستمعانش نمیبود، هرگز پس از فقدان آن یاران برگزیده، نه سپاهی میتوانست گرد آورد و نه رکن قابل اطمینانی میتوانست داشت.

اوضاع و احوال چنین پیش آورد که علی (علیه السّلام) از یک سو با قطع رابطه ی بعضی از سران مواجه شود و از سوی دیگر با دشمنی مسلّحانه ی بعضی دیگر، و بالاخره از یک طرف هم با سست عنصری و فرومایگی و جفای پیروان و یارانش که «نه برادران وقت راحت بودند

و نه آزادمردان هنگام بلا»⁽¹⁾.

راستی چه دشوار است آن زندگی که نه فروغ امیدی در آن دیده شود و نه انتظار موفّقیتی برده شود و بندگان شایسته ی خدا _ آن دنیای ناچیز گذرا را به آخرت ابدی فروشان _ همه رخت بربسته و رفته باشند.

این بود که می شنیدند میگوید:

«خدایا! شقاوت مرادی را زودتر برسان.»⁽²⁾

یا میگوید:

«چرا شقی ترین مردم محاسنم را به خون سرم رنگین نمیکند؟»⁽³⁾

یا خطاب به مردم میفرماید:

«به خدا سوگند دوست میدارم که خدا مرا از میان شما بیرون برد و به سوی رحمت خویش فراخواند.»⁽⁴⁾

درود بر او روزی که ولادت یافت؛ و روزی که از همه جلوتر به اسلام گروید؛ و روزی که با شمشیر خود اسلام را پرداخت؛ و روزی که آزمایش خود را داد؛ و روزی که وفات یافت؛ و روزی که زنده و برانگیخته خواهد شد.

علی (علیه السّلام) وفات یافت و آن وضعیت و موقعیت نامطلوب را که با این سه خصلت مشخّص میشد: «نداشتن یاور»، «مواجه بودن با دشمنی مسلّحانه»، «عدم همکاری افراد مؤثّر»، برای جانشین و زمامدار بعد از خود به جا گذارد.

3. بیعت

اگر دین، در منطق اسلام آن چیزی است که پیامبر خدا (صلّی الله علیه و آله) ابلاغ میکند، زیرا فقط او است که «از روی هوس سخن نمیگوید و گفته اش وحی الهی است...»⁽¹⁾

و اگر خلیفه در نظام اسلامی آن کسی است که پیغمبر (صلّی الله علیه و آله) به حکم آنکه بالاترین مرجع در اثبات و نفی است، او را بدین مقام منصوب میکند...

... پس حسن بن علی (علیهما السّلام)، بی هیچ گفت وگو، خلیفه ی شرعی است؛ مردم با او بیعت بکنند یا نکنند....

رسول اکرم (صلّی الله علیه و آله) او را به نام و نشان در ردیف خلفای دوازده گانه اش معرّفی کرده است. و این گفته ی پیغمبر را علمای اهل سنّت در احادیث فراوانی روایت کرده اند⁽²⁾و علمای شیعه بر روایت آن اجماع نموده اند و باز هر دو فریق متّفقند که رسول اکرم (صلّی الله علیه و آله) به او و برادرش فرمود:

«شما هر دو امام و پیشوایید و مادرتان را حقّ شفاعت است.»⁽³⁾

همچنین، درحالی که به حسین (علیه السّلام) اشاره میکرد، فرمود:

«این امام است، پسر امام است، برادر امام است، پدر نُه امام است.»⁽¹⁾

پدرش، امیرالمؤمنین (علیه السّلام)، هنگامی که بیمار شد به او دستور داد که در نماز بر مردم امامت کند⁽²⁾و در آخرین لحظات زندگی، او را به این صورت وصی خود قرار داد:

«پسرم! پس از من، تو صاحب مقام و صاحب خون منی.»

و حسین (علیه السّلام) و محمّد⁽³⁾و دیگر فرزندانش و رؤسای شیعه و بزرگان خاندانش را بر این وصیت گواه ساخت و کتاب و سلاح خود را به او تحویل داد و سپس فرمود:

«پسرم! رسول خدا به من دستور داده است که تو را وصی خود سازم و کتاب و سلاحم را به تو تحویل دهم، همچنان که آن حضرت مرا وصی خود کرده و کتاب و سلاحش را به من داده است و مرا مأمور کرده که به تو دستور دهم در آخرین لحظات زندگی ات آنها را به برادرت حسین بدهی.»

سپس به حسین (علیه السّلام) رو کرد و فرمود:

«و به تو نیز امر فرموده است که این همه را به این پسرت واگذار کنی.»

و سپس دست علی بن الحسین (علیهما السّلام) را گرفت و گفت:

«رسول خدا به تو نیز دستور داده که آنها را به پسرت محمّدبن علی بسپاری. به او سلام پیغمبر و مرا برسان!»⁽⁴⁾

همه ی کتابهای حدیث که متعرّض موضوع مزبور شده اند، آن را به همین صورت ذکر کرده و روایات مربوط به آن را با سندهای صحیح و از راه های مورد اطمینان به منابع اصلی خبر، یعنی ائمّه ی اهل بیت (علیهم السّلام) و غیر آنها، متّصل ساخته اند. این صورت با وضعیتی که برحسب قاعده و حدس در آن چنان شرایطی باید به وقوع پیوسته باشد، نیز متناسب و

قابل تطبیق است. و راستی جز این، صورتی که شایسته و صحیح باشد کدام است؟

این، روش «شیعه ی امامیه» در اثبات امامت است:

نصوص و گفته های صریحی از پیغمبر، که از طریق شیعه، «متواتر» است، و هم روایاتی با متن روشن و دلالت آشکار، از طریق غیر شیعه، امامت را در دوازده نفر و همه از قریش منحصر میسازد.⁽¹⁾

«از رسول خدا شنیدم فرمود: دین تا روز قیامت برپا خواهد بود و بر مردمان دوازده خلیفه که همه از قریش اند حکومت میکنند.»

شبیه آن را بخاری (ج 8، ص 127) و ابوداود و ترمذی در الجامع و حُمَیدی در الجمع بین الصحیحین و دیگران روایت کرده اند. این حدیث با منحصر کردن عدد در دوازده و با اضافه ای که در روایت مسلم ذکر شده _ یعنی اینکه این عدد خلفای پیغمبر تا روز قیامت است _ به طور آشکار مدّعای شیعه ی امامیه و عقیده ی آنان را درباره ی امامانشان تأیید میکند و با واقعیت تاریخی که گروه زیادی از تیره های مختلف به نام خلیفه حکومت کرده اند، سازگار نیست.

نصوص و گفته های صریحی از هر امام، به طور خاص، امام و پیشوای واجب الاطاعه ی بعد از خود را تعیین مینماید.

علاوه بر اینها، تفوّق علمی و عملی و اخلاقی و کرامتهای هریک از امامان نیز دلیلهای وجدانی دیگری میباشند که دو نوع دلیل قبلی را تأیید میکنند.

در این میان، بیعت کردن مردم، شرط امامت امام نیست. مردم میباید با کسی که نصوص و گفته های صریح پیغمبر (صلّی الله علیه و آله) بر او منطبق است بیعت کنند و امامیه بیعت کس دیگر را صحیح نمیدانند و با کسی که دارای این خصوصیت نیست، جز در موارد اضطرار و ناچاری، بیعت نمیکنند.

براثر شرایط زمان و انگیزه ها و موجباتی که این شرایط را میسازند، چنین پیش آمد که مردم از میان خلفای واقعی رسول اکرم (صلّی الله علیه و آله) که نصوص پیغمبر (صلّی الله علیه و آله) بر آنان تطبیق میکرد، فقط با دو نفرشان بیعت کنند و آن دو نفر امیرالمؤمنین علی و فرزندش حسن مجتبی بودند (سلام الله علیهما).

پس از امام حسن (علیه السّلام)، دوره ی خلافتهای اسمی آغاز شد، با این خصوصیت و خصلت ویژه که برای گسترش نفوذ، از زور سرنیزه استفاده میشد و برای بیعت گرفتن از مردم، خریداری وجدانها با مال، یگانه راه محسوب میگشت. و به قول غزّالی: «خلافت به مردمی رسید که به هیچ رو شایسته ی آن نبودند.»⁽¹⁾.

مسلمانان، بویژه مورّخان اسلامی، باید دوره ی خلافت اسلامی را با تمام شدن دوران حکومت حسن بن علی (علیه السّلام) پایان یافته میدانستند و ازآن پس را دوره ی سلطنت میشمردند با همه ی نشانه های سیاسی و اجتماعی اش. اگر چنین میکردند، سیمای حقیقی و ایده آلی اسلام را، که از سیره ی نبوی و روش خلفای شایسته ی آن حضرت بروشنی نمودار بود، همچنان حفظ کرده بودند و این آئین را از برچسبهایی که این پادشاهان خلیفه نام با رفتار خود به آن زده اند، رها میساختند. در آن صورت، دیگر تاریخ، این ستمگران خودکامه را خلیفه _ یعنی جانشین پیغمبر (صلّی الله علیه و آله) _ نمینامید و ندانسته چنین ستمی بر این آئین روا نمیداشت.

راستی آیا صحیح است که خلیفه _ یعنی آن کسی که باید از جهت تقوا و دانش و پایبندی به اصول اسلام، از همه کس به صاحب رسالت، شبیه تر باشد _ نماز جمعه را در روز چهارشنبه بخواند؟ یا آن را پیش از ظهر بجا آورد؟ یا مُجدّانه در طلب مُحرَّمی باشد؟ یا طلا را به طلای ناهم وزن خود بفروشد؟ یا زنا را به نسب ملحق سازد؟ یا مؤمنی را به زندان افکنده و سپس به قتل رساند؟ یا به کافری کمک مالی داده و او را بر ضدّ مسلمانان تجهیز کند و یا کارهایی ازاین قبیل و زشت تر از آن _ که همه از لوازم سلطنت است و نسبت دادن آن به دین جایز نیست _ انجام دهد؟! چرا ما چنین کسی را به جای اینکه خلیفه و پیشوای دینی بخوانیم، پادشاه و رئیس دنیوی ندانیم؟ جانشینان معاویه و میوه های آن درختی _ که قرآن آن چنان که شایسته بوده از آن نام برده⁽²⁾_ برای اثبات این گفته دلیلی بسنده اند. یزید، پسر معاویه، چه کرد و عبدالملک و ولید و دیگران و دیگران از شاخه های این شجره ی ملعونه چه کردند؟

این واقعیتها همه باید مسلمانان را وادار میکرد که با اسلام رفتار منصفانه تری داشته

باشند، یعنی به برترین منصب تشکیلات این آئین، کسی جز شایستگان و تربیت یافتگانی را که از همه به رسول اکرم شبیه ترند، نسبت ندهند و هر ناکسی را خلیفه ی پیغمبر نخوانند.

از آنچه بازگفتیم معلوم شد که حسن بن علی (علیه السّلام) شبیه ترین و همانندترین مردم به رسول خدا (صلّی الله علیه و آله) بود در چهره و اندام و اخلاق و بزرگواری.⁽¹⁾

سیمای پیامبران و درخشندگی پادشاهان در قیافه اش تجلّی داشت؛ سرور جوانان بهشت بود و بدیهی است که سرور آن جهان در این جهان نیز بی گفت وگو سرور و آقا است. لقب «سید» (یعنی آقا و سرور) را جدّش رسول اکرم (صلّی الله علیه و آله) روی او نهاد و این نام، لقب شخصی او شد.

و هم معلوم شد که او از حیث نسب از همه ی مردمان شریف تر و به لحاظ پدر و مادر و عمو و عمّه و دایی و خاله و جد و جدّه از همه برتر و نیکوتر بود؛ همان طور که مالک بن عجلان در مجلس معاویه او را توصیف کرد.⁽²⁾

«برترین مردم از جهت پدر و مادر و عمو و عمّه و دایی و خاله و جد و جدّه را به من معرّفی کنید.»

مالک بن عجلان به پا خاست و به حسن (علیه السّلام) اشاره کرد و گفت:

«این است آن که میگویی: پدرش علی بن ابی طالب است و مادرش فاطمه دختر رسول خدا (صلّی الله علیه و آله) و عمویش «جعفر طیار» و عمّه اش «امّهانی» دختر ابی طالب و دایی اش «قاسم» پسر رسول خدا و خاله اش «زینب» دختر آن حضرت و جدّش پیامبر خدا و جدّه اش «خدیجه» دختر «خویلد».»

حاضران همه سکوت کردند و حسن (علیه السّلام) برخاست [و جلسه را ترک کرد].

عمروبن العاص روی به مالک کرد و گفت:

«دوستی بنی هاشم تو را واداشت که به دروغ سخن بگویی؟»

مالک پاسخ داد:

«من جز به راست سخن نگفتم و هرآن کس که خشنودی مخلوق را از راه ناخشنودی خالق بجوید، در دنیا به آرزوی خود نمیرسد و در آخرت جز بدبختی نصیبی نخواهد داشت. بنی هاشم از همه پاک گوهرتر و بخشنده ترند. آیا چنین نیست ای معاویه؟»

و معاویه پاسخ داد: «چرا! چنین است.». (المحاسن و المساوی، ص 67)

در این صورت چرا همان طور که به دلیل تعیین قطعی و صریح، امام و پیشوا است، از طرف تمامی مردم، کاندیدای بیعت عمومی نیز قرار نگیرد؟ و چرا با دارا بودن این مقام و

این خصلتهای برگزیده، بالاترین منصب دینی را احراز نکند؟ اگر پیشوایی امّت و لیاقت جانشینی پیغمبر از این نشانه ها بازشناخته نشود، چه وسیله ی دیگری برای شناخت آن میتوان یافت؟

به جمع مسلمانان درآمد و بر فراز منبر پدرش ایستاد، بی آنکه نظر به روشی که مردم با او در پیش خواهند گرفت، داشته باشد و فقط بدین منظور که درباره ی فاجعه ی بزرگ شهادت علی (علیه السّلام) با مردم سخن بگوید، آنگاه چنین آغاز سخن کرد:

«همانا در این شب آن چنان کسی وفات یافت که گذشتگان بر او سبقت نگرفته اند و آیندگان بدو نخواهند رسید. همان کس که در کنار رسول خدا (صلّی الله علیه و آله) جهاد میکرد و جان خود را سپر بلای او میساخت. رسول خدا (صلّی الله علیه و آله) پرچم بدو میسپرد و او را به میدان میفرستاد، آنگاه جبرئیل از سوی راست و میکائیل از سوی چپ، او را در میان میگرفتند و از میدان بازنمیگشت مگر آنگاه که خدا پیروزی نصیب او کرده بود. در شبی وفات یافت که موسی (علیه السّلام) در آن شب جان سپرد و عیسی در آن شب به آسمانها رخت بست و قرآن در آن شب نازل گشت. در دم مرگ از مال دنیا فقط هفتصد درهم داشت، از سهمیه اش از بیت المال که میخواست با آن خدمتکاری برای اهل و عیال خود تهیه کند.»⁽¹⁾

این سخنرانی با روش خطابی اش، در نوع خود بی نظیر و بی سابقه است. در یادبودهای مرگ بزرگان و برگزیدگان علمی و اخلاقی، معمولاً از صفات بارز و معروف آنان همچون: دانش و گذشت و فصاحت و شجاعت و بزرگواری و نسب و حسب و فضل و نجابت و وفا و مناعت و... سخن میرود و از معروف ترین فضایل ذاتی آنان یاد میشود؛ امّا در این سخنرانی از مزایا و مآثر معروف این درگذشته ی عظیم الشّأن سخن نرفته و حسن بن علی (علیهما السّلام) در یادبود پدرش از روش معمول تخلّف ورزیده و به گونه ای دیگر و با زبانی دیگر پدر را یاد کرده است.

چرا؟ آیا اندوه شدیدی که از این مصیبت بزرگ بر حسن بن علی (علیهما السّلام) وارد شده، او را که خطیبی چیره دست و فرزند بزرگ ترین سخنران عرب است، از سخن گفتن بازداشته

و راه گفتاری چنین متعارف و معمول را بر او بسته است؟ یا آنکه وی خود از روی عمد این طرز سخن را انتخاب کرده و با انتخاب این روش مخصوص، تقدّم و برتری و مهارت خود را در فنّ خطابه و بلاغت و مراعات تناسب و گزیده و سنجیده گویی، ثابت و مسلّم ساخته است؟

بلی، او در این یادبود آن چنان درباره ی علی (علیه السّلام) سخن گفت که در تاریخ هیچ کس را یارای آن نیست که درباره ی دیگر کس بدان گونه سخن بگوید، و اگر به نوعی دیگر حرف میزد، مجال آن بود که در یادبود دیگر بزرگان نیز به روش و طرز او سخن گفته شود. خصالی که او در این گفتار کوتاه برای علی (علیه السّلام) ذکر کرد، خصالی بود که در تاریخ، کس دیگری جز علی (علیه السّلام) دارای آن نبوده و هیچ یک از بزرگان و مقدّسان جهان با او در آنها انباز و همدوش نبوده اند.

او از زاویه ی ربّانی به علی (علیه السّلام) مینگرد؛ از زاویه ی دید یک امام به امامی دیگر. با این دید، علی (علیه السّلام) آن «درگذشته» ای است که هیچ کس از درگذشتگان و زندگان به او شبیه و مانند نیستند و هیچ ولی یا حاکم یا پیشوایی در هریک از مراحل با او همدوش و هم سر نمیباشد.

مردی... امّا برتر از پیشینیان و آیندگان، انسانی... امّا میان جبرئیل و میکائیل، یعنی انسانی با خوی فرشتگان، در شبی که عیسی (علیه السّلام) به آسمانها رخت کشیده، روح پاکش پرواز میکند و همانند زمانی که موسی (علیه السّلام) وفات یافته میمیرد. و در آن شب که قرآن به زمین فرود آمده به قبر سرازیر میگردد! همه جا با فرشته ای مقرّب یا بسان پیغمبری مُرسَل یا همچون کتابی مُنزَل و یا همراه رسول خاتم (صلّی الله علیه و آله) و سپر بلای او.

اکنون، آیا مزایا و فضایل دنیوی را در جنب این مکارم، آن ارج و مقدار هست که از آن یاد شود؟

اینک شاید تو نیز با من در این عقیده شریکی که این اسلوب جالب و دلکش و بی نظیر که حسن بن علی (علیهما السّلام) در یادبود پدرش انتخاب کرد، در موقعیت و وضعیت خاصّ خود، بلیغ ترین و شایسته ترین اسلوبی بود که میشد به کار برد.

این یکی از مواردی بود که حسن بن علی (علیهما السّلام) در خطابه ی خود، با قدرت خداداد، خویشاوندی نزدیک خود را با جدّش پیغمبر و پدرش علی (علیهما السّلام) _ آن خداوندان سخن _

ثابت کرد و از آن روز به بعد نظایر این خطابه از حسن بن علی (علیه السّلام) با عنوان خلیفه ی مسلمین، به موجب قبول بیعت عمومی و به حکم پیشامدها و حوادثی که مستلزم سخن گفتن و ایراد خطابه بود، فراوان دیده میشد.

پسرعمویش _ عبیدالله بن عبّاس _ در مسجد جامع، که از انبوه جمعیت مالامال بود، در برابر منبر ایستاد. نخست لحظه ای انتظار کشید تا طوفان گریه ای که به دنبال این خطابه، سرتاسر مسجد را فراگرفته بود، فرو نشست. آنگاه با صدای طنین دار و رسای موروثی خود همچون سروش آسمانی، فریاد برآورد:

«هان ای گروه مردمان! این پسر پیغمبر (صلّی الله علیه و آله) و جانشین پیشوا و امام شما است. با او بیعت کنید که خدا به وسیله ی او دنباله روان رضای خود را به راه های سلامت رهبری میکند و به اذن خود، آنها را از تیرگی ها به نور میکشاند و به راه راست هدایت میکند.»

در آن هنگام هنوز در میان مردم بسیار بودند کسانی که گفتار صریح پیغمبر (صلّی الله علیه و آله) را درباره ی امامت او بعد از پدرش شنیده بودند. لذا پس از گفتار کوتاه ابن عبّاس، گفتند:

«وه! که او چه محبوب است و چه حق دار بر ما و شایسته ی خلافت!»

و با شوق و رغبت به بیعت او شتافتند.

و این در روز بیست ویکم ماه رمضان سال چهلم از هجرت، یعنی روز وفات پدرش امیرالمؤمنین (علیه السّلام) بود.⁽¹⁾

بدین ترتیب، کوفه موفّق شد اطمینان اسلامی را در همان حدّی که خدا و عدالت اجتماعی حکم میکرد، به کار بَرد. بصره و مدائن و سرتاسر عراق نیز با کوفه در بیعت حسن بن علی (علیهما السّلام) هماهنگ گشتند. حجاز و یمن نیز به دست فرمانده ی بزرگ «جاریة بن قدامه» بیعت کردند. فارس نیز به وسیله ی استاندارش، «زیادبن عبید»، بیعت کرد. علاوه بر اینها هرکس از زبدگان و برگزیدگان مهاجرین و انصار، که در این آفاق میزیست، بیعت او را پذیرفت. هیچ حاضری در بیعت با او تأمّل و تردید نکرد و هیچ غایبی بیعت او را رد

ننمود و تا آنجا که ما اطّلاع داریم جز معاویه و اتباعش کسی از بیعت با او سر باز نزد.

فقط معاویه بود که مردمِ خود را به راهی غیر راه مؤمنان سوق داد و با حسن (علیه السّلام) نیز رفتاری چون پدرش در پیش گرفت. افراد معدود دیگری نیز از اطاعت و بیعت حسن بن علی (علیه السّلام) تخلّف ورزیدند که ازآن پس به «قُعّاد» (نشستگان) معروف شدند.

خلافت شرعی، به صورت پدیده ای عمومی و اجتماعی از راه بیعت اختیاری تحقّق یافت و برای دوّمین بار در تاریخ آل محمّد، مردم از روی رضا و اختیار با خلیفه ای بیعت کردند و از همان دریچه ای که خورشید نبوّت، نیم قرن قبل بر مردم تابیده بود، فروغ امامت پرتوافکن شد. در حقیقت، این خلافت به لحاظ پیوند و اتّصالی که با رسول خدا داشت، امتداد شعاع همان آفتاب نبوّت بود که از این مشعل پرفیض بر مردم نورافشانی میکرد و خلیفه ی جدید، تمام عناصر مادّی و معنوی موروثی را، که در شکل بندی جسمی و روحی او میتوانست مؤثّر باشد، در وجود خود داشت. و مصداق شایسته ی این شعر:

به خلافت نائل آمد، چون متناسب و شایسته ی او بود

همچنان که موسی، به شایستگی و تناسب، به پیشگاه خدا بار یافت.

به شمار میرفت.

پس از پایان بیعت، امام حسن (علیه السّلام) دوران حکومت خود را با این خطابه ی تاریخی و بلیغ، که در آن از مزایای اهل بیت و حقّ مسلّم آنان درمورد خلافت سخن رفته و به مردم درمورد حوادث خطرناکی که فضای تیره و ابرآلوده ی اجتماع، آبستن آن بود هشدار داده شده است، آغاز کرد.

در قسمتی از این خطابه چنین گفت:

«ما حزب پیروزمند خدا و خویشاوندان نزدیک پیامبر و خاندان پاک اوییم. یکی از دو بازمانده ی گران وزن رسول خدا در میان امّت و ثانی قرآن که در آن تفصیل هر چیز هست و از هیچ سو باطل را بدان راه نیست، ماییم. پس در تفسیر قرآن از ما باید یاری جست که برای تأویل آن، به گمان روی نمیکنیم بلکه به حقایق آن با یقین راه میبریم. از ما فرمان برداری کنید که اطاعت ما واجب و با اطاعت خدا و رسولش مقرون است. خدای عزّوجلّ فرموده است: ای کسانی که ایمان آوردید! خدا و رسول و صاحب امر را اطاعت کنید. پس اگر در چیزی به نزاع و اختلاف برخاستید آن را به خدا و رسول بازگردانید. و فرموده است: و اگر

آن را به رسول و صاحبان امر باز میگردانیدند، آنان که در پی تشخیصند آن را درمی یافتند.»

سپس خطابه ی خود را ادامه داد و در آخر سخن گفت:

«زنهار به بلندگوهای شیطان گوش فرا مدهید که او دشمن آشکار شما است، وگرنه، همچون دوستان او خواهید بود که بدانها میگفت: امروز هیچ کس از مردم بر شما پیروز نیست و من پشتیبان شمایم. پس آنگاه که دو گروه یکدیگر را دیدار کردند، پشت به آنان کرد و گفت: من از شماها بیزارم؛ من چیزی میبینم که شما نمی بینید. به زودی نیزه ها را و شمشیرها را طعمه ای و عمودها را و تیرها را هدفی خواهید یافت. دیگر در آن روز ایمان آوردن آنان که پیش از آن ایمان نیاورده یا در ایمان خود خیری کسب نکرده اند، سودی نخواهد داشت.»⁽¹⁾

سپس از منبر فرود آمد؛ کارگزاران شهرها را مرتّب ساخت؛ احکام امرا را صادر کرد؛ و به رسیدگی کارها پرداخت.⁽²⁾

بعضی ها _ گویا به انگیزه ی فضل فروشی! _ به حسن بن علی (علیه السّلام) اعتراض کرده اند که قبول خلافت در میان شرایط و اوضاعی همچون شرایط و اوضاع روزهای بیعت، که از وقوع حوادث زیان بار و دردناکی خبر میداد، نوعی شتاب زدگی بود.

و ما برای اینکه میزان صحّت این رأی آشکار شود، میگوییم:

درمورد امام حسن، هجوم مردم از روی شوق و رغبت به بیعت در همه ی شهرهای اسلامی، به موجب ظواهر امر، دلیل بر وجود داشتن یاور و کمک کار بود و با فراهم بودن این شرط، مجال سرپیچی از وظیفه ی شرعی وجود نداشت.

و نیز به فرض که او مردم را وامیگذاشت و از قبول بیعت آنان سر باز میزد و به فرض که مردم نیز او را از خلافت معاف میداشتند، بی شک قدرتمندان و کسانی که بر مردم تسلّط یافته و زمام کار را به دست گرفته بودند، او را راحت نمیگذاشتند و همواره به او به دیده ی شبحی مخوف مینگریستند، زیرا طبعاً در محیط او آنچه همیشه وجود داشت یا دعوت به اصلاح بود و یا فریاد خشم گروه های مختلف مردم و انعکاس نارضایی ایشان از دستگاه حکومت که اگر به انگیزه ی حق طلبی و به خاطر وظیفه ی دینی بود یا از روی رقابتهای سیاسی و غرضهای خاص، به هر صورت برای مخالفان و شورشیان، هیچ پناه و ملجائی بهتر از فرزند رسول خدا و پیشوای محبوب مسلمانان، وجود نداشت.

مگر پیشنهاد گروه های مختلف در دوران حکومت معاویه که امکانات خود را در اختیار آن حضرت قرار داده و آمادگی خود را برای مبارزه با حکومت اموی و پیکار مجدّد برای بازگردانیدن خلافت غصب شده⁽¹⁾اظهار میداشتند، چیزی جز جلوه ی خشم و کینه ی عمومی بود که آن روز جامعه ی اسلامی را فراگرفته بود؟ و مگر با بودن چنین مرکز و پایگاهی

که مردم بدان تمایل و علاقه ی فراوان دارند، امکان آن بود که قدرت و حکومت بر فاتحان خلافت قرار گیرد؟

فراموش نکنیم که او را مسموم کردند. اگر وجود او قدرت ایشان را تهدید نمیکرد و مانع نفوذ حریفان در دل مردم نمیبود، چه دلیل داشت او را، که با آنان صلح کرده و همه ی دنیا را برای آنان گذاشته بود، مسموم کنند؟ آیا این خود دلیل آن نیست که مردم ازلحاظ فکری و عقیدتی، مطیع و منقاد او بودند و به دشمنانش توجّهی نداشتند؟

و تازه این توجّه و گرایش مردم به او پس از وقوع صلح بود که گروه هایی از شیعه و غیر شیعه را به ایراد و اعتراض به او واداشته بود.

اکنون اگر در آغاز کار، خلافت را نمیپذیرفت و اشتیاق مردم به بیعت وی به همان حدّت و شدّت نخستین باقی میماند، آیا وجهه و نفوذ معنوی او شدیدتر نمیشد؟ و در آن صورت کسی که تا این اندازه محور امید و آرزوی مردم و پناهگاه دشمنان و مخالفان دستگاه حاکم است، میتوان گمان داشت که دور از چشم هراسان و کنجکاو دنیاطلبان بتواند زندگی کند و هرچه زودتر زندگی پاکیزه و طاهرش با حمله ای ناجوانمردانه خاتمه نیابد؟ همان طور که در نخستین سال پس از وفات پدرش _ به گمان قوی _ مورد چنین سوءنیتی قرار گرفت.

آیا بازهم منطقی است که گفته شود قبول خلافت و بیعت، شتاب زدگی بوده است؟

مگر نه اینکه خلافت در اصل و به تعبیر امام علی بن موسی (علیه السّلام)، منصب پدر و میراث او و برادرش بود؟⁽¹⁾

و امّا حوادث ناگواری که در این انتقاد به آنها اشاره شده چیزی جز نتیجه ی طبیعی دسیسه چینی مخالفان امام حسن (علیه السّلام) در کوفه نبوده و با شور و فعّالیتی که مردم داشتند _ اگر تا آخر باقی میماند _ به حال او نمیتوانست زیان بخش باشد. و کدام خلیفه یا رهبری است که از این گونه دشمنها و دشمنی ها برکنار مانده باشد؟

در این صورت، قبول بیعت به هر تقدیر، کاری راجح بلکه، باتوجّه به ضرورت زمان و مصلحت عمومی و احقاق حق، کاری واجب بوده است.

4. کوفه در روزهای بیعت

اشاره

صعصعة بن صوحان عبدی⁽¹⁾کوفه را چنین توصیف میکند:

«... مرکز و پایگاه اسلام است و فرازگاه سخن و جایگاه پرچمداران و رهبران. مگر که در آن جمعی مردم درشت خوی و خشک زیست میکنند که از اطاعت صاحبان امر سر باز میزنند و به وحدت، شکست می آورند. و این خلق و خوی، از آنِ مردمی آراسته صورت و اهل قناعت است.»

مسلمانان در سال 17 هجری، پس از فتح عراق، این شهر را به دست خود بنا کردند.⁽²⁾

«شهرسازی بصره در سال 14 هجری شش ماه پیش از بنای کوفه بود.»

نخستین جایی که در آن مرزبندی در نظر گرفته شد، مسجد بود. مردی سخت کمان در وسط منطقه ای که برای شهرسازی در نظر بود، ایستاد و از هر سو تیری پرتاب کرد؛ دیوارها و پایه ها را در پشت فرودگاه تیرها به پا داشتند و آن میان را برای مسجد گذاشتند. در پیشخان مسجد، شبستانی، بنا کردند بر پایه هایی از سنگ رخام، که پادشاهان ایران از ویرانه های حیره آورده بودند. در اطراف مسجد خندقی حفر کردند تا کسی در ساحت مسجد برای خود خانه نسازد.⁽¹⁾

هنگامی که امیرالمؤمنین (علیه السّلام) پس از جنگ جمل در سال 36 هجری به کوفه هجرت کرد و آنجا را مقرّ حکومت خود قرار داد، کوفه با سرعت بی سابقه ای رو به آبادی رفت. و ورود علی (علیه السّلام) به این شهر در 12 ماه رجب بود.⁽²⁾

یکی از موجبات این هجرت، کمی محصول حجاز و احتیاج آن به دیگر مناطق بود و برای یک دولت هیچ چیز زیان بخش تر از این نیست که در محصول و ارزاق، محتاج و متّکی باشد. امّا کوفه و شهرهای سواد (عراق) به اندازه ی خود و زیادتر داشت. به علاوه آنکه عراق در آن اوقات مرکز امنی برای شورشهای مسلّحانه ای شده بود که سرزمین دجله و فرات را میدان عملیات عدوانی خود قرار داده بودند و این وضع، درپیش گرفتن سیاست نظامی خاصّی را ایجاب میکرد.

هنگامی که کوفه مرکز خلافت شد، بزرگان مسلمان از تمامی آفاق اسلامی به آن روی آوردند و قبائل عربی از یمن و حجاز و مهاجران پارسی از مدائن و ایران در آن سکنی گزیدند. بازارهای تجارتی آن، آباد شد و تحصیل علم در آن رونق یافت. در اطراف آن باغها و بوستانها و چراگاه ها و روستاها احداث شد و تا روزگاری درازمدّت بزرگان تاریخ و ادب و علوم را در دامان خود پروراند.

در سایه ی حکومت هاشمی، مذهب و مسلک تشیع و پیروی آل محمّد در این شهر رواج یافت و همیشه همچون نشانه ای ثابت برای آن باقی ماند. با این حال، به حکم آنکه ساکنان شهر جدید، براثر اختلاف عنصری، آنجا را میدان تمایلات و خواسته های مختلف قرار داده بودند، پس از دورانی کوتاه، این ناهماهنگی، وسیله ی برافروختن آتش فتنه و آشوب شد و بیشتر حوادث تلخ تاریخی و

هرج ومرج هایی را که گاه به سود و گاه به زیان این شهر بود، پدید آورد.

آن روزی که کوفه با امام حسن بیعت کرد، تمامی عناصر موجود در آن، که در کمتر موضوعی وحدت نظر می یافتند، در موضوع بیعت با آن حضرت، متّفق و هماهنگ شدند.

روش زندگی حسن بن علی (علیه السّلام) در دوران اقامتش در این شهر چنان بود که او را قبله ی نظر و محبوب دل و مایه ی امید کسان ساخته و فضای شهر جدید و مقرّ حکومت پدرش را با برجسته ترین خصال پسندیده ی موروثی آل محمّد، یعنی بخشنده دستی، نیک خویی، بلندرأیی، خوش رویی، گذشت و بردباری، دانشوری و برتراندیشی، زهد و پارسایی... آراسته و پر ساخته بود.

منبر خلافت، در بحران غمی که بر امام درگذشته داشت، به شادی تبسّم کرد، زیرا در آغوش خود مظهری از صفات موروث انبیا را میدید.

در آن روز پرهیزکارتر و پارساتر و همه ی خصال نیک را دارنده تر از حسن بن علی (علیه السّلام) کسی یافت نمیشد. ازاین رو، وی تنها شخصیتی بود که همه ی آراء مختلف از روی رضا و رغبت بر او قرار میگرفت و تمامی عناصر رهبری، همان طور که برای رهبر ملّتی و پیشوای قومی لازم است، در او مجتمع میگشت.

اگر حوادث غیر قابل پیش بینی و نامطلوب نمیبود، جشنهای بیعت در کوفه با همان قدرت و هیجان و آمادگی که انتظار میرفت، پایان می یافت ولی فضای سیاسی این شهر بزرگ، که در تاریخ خود برای اوّلین بار جشن نصب خلیفه ای را میگرفت، به دنبال جنگهای کوبنده ی جمل و صفّین و نهروان، که هر سه در نزدیکی آن به وقوع پیوسته بود، همچنان گرفته و ابرآلود و آغشته به وسوسه ها و دلواپسی های تردیدانگیز بود. در آن روز عدّه ی زیادی از کسان و یاران مقتولین این جنگها، از دو طرف، در کوفه میزیستند که با کشتگان خود هم رأی و هم عقیده بودند و آرزو میکردند که روزی بتوانند انتقام آنان را بگیرند و برای رسیدن به این هدف تا آنجا که میتوانستند فعّالیت میکردند.

در این میان، هم غرضهای شایسته و موافق وجود داشت و هم غرضهای فاسد با هدفهای پنهان که پیوسته موجبات اختلاف و نفاق را ایجاد میکرد.

حسن بن علی (علیه السّلام)، که در طلیعه ی خلافت به سر میبرد، همه ی دلها را با خود همراه داشت، زیرا اوّلاً فرزند رسول خدا (صلّی الله علیه و آله) بود و دوستی او یکی از شرایط ایمان، دیگر

آنکه لازمه ی بیعت این بود که از او فرمان برداری کنند.

ابن کثیر مینویسد:

«مردم به او بیش از پدرش محبّت می ورزیدند.»⁽¹⁾

و یقیناً تا وقتی حسن بن علی (علیه السّلام) به کار مثبتی که با اغراض و منافع گروهی و با رگ حسّاس تعصّبهای گروهی دیگر اصطکاک داشته باشد دست نمیزد همچنان محبوب و از آسیب این و آن در امان میماند. چه اینکه وسایلی که اسلام در آن روز با آنها زندگی میکرد، در میان آن چنان مسلمانانی، یا در اختیار هدفهای شخصی بود و یا پیرو عصبیتها.

بسیاری از آن مردم، که خودپرستی و سودجویی حتّی به مرز عقیده ی آنان نیز تجاوز کرده بود، میپنداشتند با بیعت کردن با حسن بن علی (علیه السّلام)، که دارای خُلق و خویی به نهایت خوش و یادآور خُلق و خوی پیغمبر بود، راهی به اشباع خواسته ها و ارضای هوسها و طمعهای خود خواهند یافت.

ولی واقع این است که آنها این خُلق و خوی عظیم را آن چنان که بود نفهمیده بودند.

بسیاری از کسانی که در هیچ رأی و فکری با امام حسن هم عقیده نبودند نیز همین اشتباه را داشتند و لذا مانند مؤمنان مخلص از روی میل و رغبت با او بیعت کردند. و سپس همینها، بعد از زمانی کوتاه، اوّلین کسانی بودند که از میدان گریختند؛ بی آنکه حتّی به پشت سر خود بنگرند.

اینها هنگامی که آن نرم خویی را در مقابله با مطامع خود در معرض آزمایش درآوردند، او را پس از قبول حکومت و مسئولیت، از پولاد محکم تر و غیر قابل نفوذتر یافتند؛ به طوری که حتّی برادر و پسرعمویش، که هر دو به او نزدیک ترین و در دیده ی او بامنزلت ترین افراد بودند، نیز نمیتوانستند او را از رأی و نظر خود عدول دهند و او با اتّکاء به رأی و تصمیم قاطع خود، بی هیچ تکلّف و دغدغه، قدم برمیداشت و عمل میکرد.

بنابراین جای شگفتی نیست اگر روح دشمنی و معارضه در میان سران و ریاست طلبان ماجراجوی کوفه به طور نامرئی رشد کند و کوفیان تدریجاً رفتاری را که با امام پیشین خود داشتند _ همان رفتاری که «دل او را از خشم آکنده و جام اندوه در کام او فروریخته بود» _ مجدّداً در پیش گیرند و بدین ترتیب در محیط وبازده ی آن اجتماع، جبهه بندی ها و

باندبازی هایی که چندان بی اتّکاء به قدرت خارجی هم نبود، سرگرفت و براثر آن، مشکلات داخلی به رنگهای گوناگون پدید آمد.

از روزی که خلافت اسلامی به مرکز جدید خود در عراق انتقال یافت، براثر صراحتی که در حکم و قاطعیتی که در اجرای عدالت ابراز میداشت، این قبیل مردنماها روش ناپسند فتنه انگیزی و اخلالگری و تفرقه افکنی را در پیش گرفته و در این کارها آزموده شده بودند. علّت اصلی اخلال و کارشکنی این عدّه فقط این بود که از سود مادّی این رژیم مأیوس شده و به آن امیدی نداشتند. چه اینکه، خلافت هاشمی، حکومت دینی بود نه ریاست دنیوی و مادّی. اینها دانسته بودند که این رژیم به آنان اجازه نخواهد داد که وضع پیشین خود و اختیارات وسیعی را که درمورد دخالت در کارهای عمومی و بهره برداری های نامشروع داشتند ادامه دهند و راه رسیدن به امیدهای خام و کارهای غیر قانونی را بر آنان خواهد گرفت.

پیدایش و رشد خلافت جدید در کوفه و ادامه ی عصیان معاویه در شام، برای این عدّه موقعیت مناسبی پیش آورد که نیروی خود را به کار گرفته و اخلالگری های خود را آغاز کنند و هر اندازه که ممکن است _ ولو از راه به بازی گرفتن هر دو جبهه _ خود را به منافع آنی و نزدیک برسانند. برای آنان دو راه بیشتر وجود نداشت: در صورت امکان، به دست آوردن پستها و شغلهایی در حکومت جدید که بتواند حرص و آز آنان را اشباع کند، در غیر این صورت، کارشکنی و خرابکاری و توطئه بر ضدّ این حکومت. خزائن شام پیوسته جلوه ی دلپذیر پول و وعده را در برابر چشمشان قرار میداد و دل از کفشان میربود و اساساً همیشه بُرّاترین سلاح حکومت شام در همه ی برخوردهایش با کوفه، پول و وعده بود.

به این ترتیب و بدین دلیل بود که کوفه ی حسن بن علی (علیه السّلام)، دستخوش دگرگونگی تمایلات و تشتّت آراء و اختلاف و دودستگی و برملا شدن کینه و دشمنی میان بخش بزرگی از مردم گشته بود.

مردمی که در روزهای بیعت حسن (علیه السّلام)، که سلسله جنبان و بانی این فسادها بودند، به چند دسته تقسیم میشدند:

1. باند اموی

بزرگ ترین وابستگان این باند عبارت بودند از: عمروبن حُرَیث، عُمارة بن الولید، حُجربن عمرو، عمربن سعد، ابوبُرده پسر ابوموسی اشعری، اسماعیل و اسحاق دو پسر طلحة بن عبیدالله و کسان دیگری از این ردیف.

در این باند، عناصر نیرومند و بانفوذ و دارای اتباع نیز وجود داشتند که در به وجود آوردن موجبات شکست امام حسن، با شایعه افکنی ها و توطئه ها و ایجاد نفاق و دوئیت، تأثیر بسزایی داشتند.

«اینها در خفا مراتب فرمان بری و همراهی خود را به معاویه نوشتند و او را به حرکت به سوی کوفه تحریک و تشویق نمودند و ضمانت کردند که هرگاه سپاه او به اردوگاه حسن بن علی (علیه السّلام) نزدیک شود، حسن را دست بسته تسلیم او کنند یا ناگهان او را بکشند.»⁽¹⁾

و بنا به گفته ی مسعودی در تاریخش:

«اکثر آنان نهانی با معاویه مکاتبه کردند، به او وعده ها دادند و بدین وسیله خود را به او مقرّب ساختند.»⁽²⁾

مؤلّف: چه میدانیم! شاید بسیاری از مردم شام نیز نامه هایی همانند نامه های کوفیان به معاویه برای حسن بن علی (علیه السّلام) نوشته باشند. چه اینکه دانستیم که هر دو گروه _ هم کوفیان و هم شامیان _ در فقر اخلاقی که موجب فریفتگی به جلوه های مادّی و خیانت است شریک بودند. رجوع شود به کتاب المحاسن و المساوی، تألیف بیهقی، ص 408، برای اطّلاع از نامه ی یاران معاویه به علی (علیه السّلام) و به تاریخ یعقوبی، ج 2، ص 266 برای مطالعه ی نامه ی همه ی یاران عبدالملک بن مروان به مصعب بن زبیر که از وی امان طلبیده و جایزه خواسته اند. ای بسا که نامه های نزدیکان معاویه به حسن بن علی (علیه السّلام) ازاین جهت بر ما پوشیده مانده که آن حضرت مراعات امانت را کرده و راز نامه نگاران را افشا نساخته... و یا اینکه مورّخان خواسته اند این موضوع را هم مانند بسی موضوعات دیگر ندیده بگیرند!

«معاویه با عمروبن حریث و اشعث بن قیس و حجّاربن ابجر و شَبَث بن رِبعی در خفا قرارداد بست و به وسیله ی جاسوسانش برای هریک از ایشان چنین پیغامی فرستاد: اگر حسن را بکشی پاداش تو صد هزار درهم است با فرماندهی یکی از لشکرهای شام و زناشویی با یکی از دخترانم. و حسن (علیه السّلام) پس از آنکه از این

قرار نهانی خبر یافت همیشه در زیر لباسش زره بر تن میکرد و با پرهیز و احتیاط رفتار مینمود و حتّی به نماز نیز با این حال حاضر میگشت. نوبتی یک نفر از دشمنان در نماز تیری به سوی او افکند، ولی چون زره داشت بدو آسیب نرسانید.»⁽¹⁾

و یک نمونه از این متون تاریخی برای نشان دادن وضعیت کافی است.

بدین قرار این دسته زشت ترین جنایتی را که یک خائن فرصت طلب انجام میدهد، مرتکب میشدند. فعّالیتهای پلید آنان دیری در زیر پوششی از دروغ و نفاق باقی نمیماند و درست به هنگام ادای وظیفه خباثت آنان آشکار میگشت.

در تمام این مدّت، گروه مزبور پیشروان هر ناخشنودی و کمک کاران هر بلوا و آشوب و انگشتان خیانتکار دشمن در قلمرو حکومت امام حسن بودند.

خوارج نیز، به حکم وحدت نظری که با امویان در دشمنی با حکومت هاشمی داشتند، در پی ریزی توطئه های بزرگ با آنان همکاری میکردند و دلیل بارز این ادّعا این است که نام دو تن از سران خوارج، یعنی اشعث بن قیس و شبث بن ربعی، در یکی از نمونه های تاریخی مزبور، برده شده است.

2. خوارج

اینها کسانی بودند که پس از حادثه ی حکمیت کمر به دشمنی علی (علیه السّلام) و معاویه _ هر دو _ بسته بودند. رؤسای این گروه در کوفه عبارت بودند از عبدالله بن وهب الراسبی، شبث بن ربعی، عبدالله بن الکوّاء، اشعث بن قیس، شمربن ذی الجوشن.

خوارج از اوّلین روزهای بیعت از همه ی مردم کوفه نسبت به جنگ با معاویه بیشتر اصرار می ورزیدند و همینها بودند که هنگام بیعت با حسن بن علی (علیه السّلام) شرط کردند که با متجاوزان و گمراهان، یعنی مردم شام، بجنگند و آن حضرت دست از بیعت آنان کشید و گفت باید به شرط «اطاعت کامل و پیروی بی قیدوشرط در جنگ و صلح» بیعت کنند. آنگاه آنان نزد برادرش حسین آمدند و گفتند: دست بگشا تا با تو بیعت کنیم همان طور که با پدرت بیعت کردیم، به این شرط که با متجاوزان و گمراهان شامی جنگ کنی. آن حضرت در پاسخ آنان گفت: «معاذالله که تا حسن زنده است بیعت شما را بپذیرم.» و آنها چون چنین

دیدند ناچار نزد حسن آمده و همان گونه که او میگفت با وی بیعت کردند.⁽¹⁾

البتّه شرطی که این دسته در هنگام بیعت با حسن بن علی (علیه السّلام) میکردند و همچنین اصرارشان بر جنگ، به دلیل دشمنی آنان با امام نبود؛ چه، در میان پیروان خاص و شیعیان آن حضرت نیز کسانی بودند که همین اندازه برای شروع جنگ، پافشاری میکردند، ولی در آینده با مطالعه ی بخشهایی از ماجرای امام حسن روشن خواهد شد که در بحرانی ترین و وخیم ترین لحظات، همین عدّه عامل و ابزار بروز حوادث ناگوار محسوب میشدند و چنان که اندکی پیش از این گفتیم، دو تن از سران و بزرگان آنها در پلیدترین و زشت ترین توطئه ی اموی در کوفه شرکت داشتند.

اینها برای تشویق مردم به اخلالگری و ایجاد فتنه و آشوب، از مؤثّرترین و مخوف ترین روشها استفاده میکردند و به وسایل گوناگون، ایمان بسیاری از مردم را متزلزل میساختند. سرّ اصلی تجدید حیات آنان، پس از شکست سخت و کوبنده ای که در سواحل نهروان دیدند، همین موضوع بود.

زیادبن ابیه تبلیغات خوارج را این گونه توصیف میکرد:

«سخن ایشان در دل، گیرنده تر است از آتش در نی.»

و مغیرة بن شعبه درباره ی آنان میگفت:

«اگر دو روز در شهری بمانند هرکس را که با آنان معاشرت کند، فاسد میسازند.»⁽²⁾

خارجی سخن باطل میگفت و آن را حق میپنداشت، کار زشت میکرد و آن را خوب میدانست و به خدا اتّکاء داشت امّا هیچ گونه ارتباطی از راه های مشروع و دین پسند با خدا نداشت.

و ما به مناسبت دیگری، آنجا که از «عناصر سپاه» سخن بگوییم، از آنان یاد خواهیم کرد.

3. شکّاکها

مفید (علیه الرّحمه) در آنجا که از عناصر سپاه حسن بن علی (علیه السّلام) بحث کرده، از این

گروه نام برده است. گمان قوی آن است که نام گذاری آن به «شکّاکها» بدین جهت است که اینها تحت تأثیر تبلیغات خوارج قرار گرفته بودند بدون اینکه جزء آنان شده باشند و پیوسته در حال تردید و دودلی به سر میبردند.

سیدمرتضی نیز به تقریبی از شکّاکان نام برده و به اشاره، آنان را کافر شمرده است. گویا به نظر وی، این عدّه در اصل دین، تردید و تزلزل داشته اند.⁽¹⁾

به هرحال، اینها جمعی از ساکنان کوفه و فرومایگان آن اجتماع بودند که خودبه خود نه قصد نیکی داشتند و نه توانایی بدی. با این وصف، وجود آنان خود مایه ی شر و وسیله ی فساد و آلت بی اراده ای در دست اخلالگران و فتنه جویان بود.

4. الحمراء

این گروه، به گفته ی طبری در تاریخ، بیست هزار مرد مسلّح کوفی بودند که در هنگام تقسیم بندی کوفه، در قسمتی قرار گرفتند که هم پیمانان آنها از طایفه ی بنی عبدالقیس در آنجا واقع شده بودند. این عدّه، در اصل، نه از بنی عبدالقیس بودند و نه حتّی از عرب. بلکه دارای نژادی مخلوط و اولاد بردگان و مَوالی بودند و شاید بیشتر آنان اولاد کنیزکان پارسی ای بودند که در سالهای 12 تا 17 در «عین التّمر» و «جَلولاء» اسیر شده بودند.

و همینها در سال 41 و هم در سال 61، یعنی در دو بحران مربوط به امام حسن و امام حسین، مردمی صاحب سلاح و جنگجو به شمار میرفتند. دقّت کنید!

و باز همینها پاسبانان زیادبن ابیه بودند که در حدود سال 51 هجری آن فجایع را نسبت به شیعه مرتکب شدند و خلاصه اینها از افرادی محسوب میشدند که در برابر مزد به هر جنایتی تن درمیدهند و غالباً اتباع و اطرافیان مردم صاحب قدرت و شمشیر بُرّنده ای در دست جبّاران مقتدر به شمار میرفتند.

براثر استقبالی که این عدّه از فتنه ها و حوادث مختلف کوفه در قرن اوّل هجری کرده بودند، به تدریج بر قدرت و شوکت آنان افزوده شده و کارشان چنان بالا گرفته بود که شهر کوفه را به آنان نسبت میدادند و میگفتند: «کوفه ی الحمراء».

در بصره نیز عدّه ای از اولاد بردگان و موالی سکونت داشتند. «زیاد»، که در آن هنگام

حاکم بصره بود، از قدرت آنان بیمناک شد و در صدد قلع وقمع آنان برآمد ولی «احنف بن قیس» او را از این کار بازداشت.

برخی از نویسندگان معاصر، به غلط، این عدّه را از شیعه دانسته اند. حال آنکه ایشان نه تنها کوچک ترین شباهتی به شیعیان نمیداشتند، بلکه از خطرناک ترین دشمنان شیعه و پیشوایانشان بودند. نمیتوان انکار کرد که ممکن است در میان آنها افرادی معتقد به مرام شیعه وجود داشته اند، ولی همه را نمیتوان به عدّه ی ناچیزی قیاس کرد.

در کنار این عناصر مخالف، شیعیان حسن قرار داشتند که ازلحاظ تعداد، در مرکز حکومت علی از دیگر گروه ها بیشتر بودند. در میان این عدّه، جمعی از بقایای مهاجرین و انصار نیز وجود داشتند که به تبع علی (علیه السّلام) در کوفه مسکن گزیده بودند و مصاحبت آنان با رسول خدا (صلّی الله علیه و آله) به آنان مکانت و منزلت شامخی در میان مردم داده بود.

بزرگ مردان کوفه، اخلاص و صمیمیت خود را نسبت به اهل بیت _ چه در آغاز خلافت حسن بن علی (علیه السّلام) و چه در هنگامی که آن حضرت پس از بیعت، فرمان جهاد داد و چه در مراحل دیگری که بعدها پیش آمد _ ثابت و مدلّل ساختند. بی گمان اگر این شیعیان بااخلاص در آن روز از دسیسه های سایر همشهریان خود مصون میماندند، برای مقابله با خطرهایی که از شام به سوی کوفه سرازیر بود، عدّه ای کافی و شایسته میبودند. در این جمع فرخنده، چنان آمادگی و شور و نشاطی وجود داشت که برای هیچ کس قابل انکار نبود؛ به آن اندازه که هر مشکلی را برای آنان هضم و قابل درک میساخت و معرفتی که زمینه و شرط ورود در مشکلات است به آنان میبخشید.

به راستی درباره ی کسانی همچون قیس بن سعدبن عُباده، حُجربن عَدی، عمروبن الحَمقِ خُزاعِی، سعیدبن قیس همْدانی، حبیب مظاهر اسدی، عَدی بن حاتِم، مسیب بن نَجَبه، زیادبن صَعْصَعه و دیگرانی از این طراز، چگونه میتوان اندیشید؟

البتّه جریانهای تند و مخالف و دستهای مزدور و خائن نیز برای دگرگون ساختن این زمینه های مساعد و تغییر سرنوشت، پیوسته مشغول فعّالیت بودند.

در این محیطی که سراسر آن را تمایلات گوناگون و متضاد فراگرفته و فتنه گری ها و تبلیغات رنگارنگ آن را به هیجان درآورده بود، برای حسن بن علی (علیه السّلام) آینده ی کار و

مولود این شبان آبستن حوادث، پوشیده و مستور نبود و چون در طلیعه ی حکومت بود، ناگزیر میباید برنامه ی کار و هدف خود را برای مردم بیان کند و ضمناً روش و خطّمشی خود را از شرایط و مقتضیات گوناگونی که در داخل و خارج او را احاطه کرده است، الهام بگیرد.

معاویه دشمن بیرون از مرزی بود که با مکر و فریب خود و با وسایل قدرتی که در اختیار داشت و با پایگاه مستحکمی که در صفحات حکومتش از آن برخوردار بود، خاطر کوفه را سخت مشوّش و مشغول داشته بود. معاویه آن چنان دشمن حقیری نبود که حسن بن علی بتواند درمورد او خونسرد و بی تفاوت بماند و یا در صورت چشم پوشی و خونسردی از حملات سخت او مصون باشد. و در حقیقت امام حسن بیش از هرکس دیگر، علاقه مند بود که در صورت مساعد بودن شرایط، قدرت شیطانی معاویه را درهم کوبیده و سزایی درخور او، به او بچشاند.

و امّا در داخل قلمرو حکومت حسن بن علی (علیه السّلام)، آنچه بیش از همه توجّه و اهتمام او را جلب کرده بود، دشمنی های مردمی بود که هرچند به ظاهر در کنار او میزیستند، امّا ازلحاظ معنی و روح و هدف، فرسنگها از او دور بودند.

برای آن حضرت بسی ناگوار بود که در مرکز حکومتش مردمی زندگی کنند که غرایز بر آنان چیره شده و حرص و آز، دست تطاول بر آنان گشوده و هرزه گرایی، ایشان را به هر سو کشانیده است؛ نه از وفا مفهومی میشناسند و نه دین را حرمتی مینهند و نه همسایگی را حقّی قائلند. بیگانگی و دوری از خوی انسانی، آنان را به آلت و ابزاری برای مکر و فساد و نفاق مبدّل ساخته است، با هر آوازی هم صدا میشوند و در هر وادی به راه می افتند، نه صحنه ی سیاست به آنان رونقی میگیرد و نه میدان جنگ با آنان سازمان می یابد. وجود این چنین نامردمانی کافی است که اجتماع را دستخوش اضطراب و هرج ومرج ساخته و در خطر فتنه و آشوب و معرض انواع بلاها و خطرات قرار دهد.

حسن بن علی (علیه السّلام)، در مواجهه با این اوضاع و احوال، آن چنان نبوغی از خود نشان داد که اگر آن حوادث و مصائب ناگهانی و غیر قابل محاسبه پیش نمی آمد، یقیناً پیروزی درخشانی به دست می آورد.

بسیاری از حوادث را پیشگویی میکرد. ولی مراعات احتیاط مانع از آن بود که پیش بینی های خود را ابراز کند و بدین جهت فقط به اشاره ای بدان اکتفا میکرد. جمله ی

ابهام آمیز و شیوایی که از آیه ی کریمه ی قرآن اقتباس کرده و در نخستین خطبه اش در روز بیعت بیان فرمود، ازاین قبیل بود. آن جمله این بود:

«إِنِّی أَریٰ مٰا لاٰ تَرَوْنَ»⁽¹⁾

«من میبینم آنچه را شما نمی بینید.»

در آن روزی که این جمله را ادا کرد، در پیش روی او به جز جشنهای سرشار از شور و نشاط، که بیش از همه چیز نمایشگر صمیمیت توده ی مردم با خلیفه ی جدید میتوانست باشد، چیز دیگری وجود نداشت. پس چگونه است که او چیزی در آنان مشاهده میکند که آنان خود از دیدن آن عاجزند؟

این همان دوراندیشی و دوربینی ویژه ی حسن بن علی (علیه السّلام) بود که در جنگ و صلح و در هر گامی که با دشمنان یا دوستانش برداشته، نشانه ی آن را میتوان یافت.

اگرچه مجموعه های تاریخی در آن مقام برنیامده اند که نمونه های فراوانی را که به عنوان نمودارهای تاریخی از سیاست حسن بن علی (علیه السّلام) ارائه داد _ مخصوصاً آنچه را که مربوط به بخش اوّل از دوران حکومت وی یعنی پیش از اعلان جهاد میباشد _ نشان دهند، با این حال همان موارد نادری که از سیره ی زندگی وی به دست می آید، بیننده را به سیاست ماهرانه ی وی مؤمن و مطمئن میسازد. چه، او در وضعی آن چنان نامتعادل و بحرانی، به قدری حکیمانه و مدبّرانه فرماندهی کرد که بهتر از آن در چنان وضعی امکان پذیر نیست.

اینک مثالی چند از روشهای سیاستمدارانه ی او در اداره ی اوضاع پیش از آغاز جنگ:

برای بیعت، عبارت مخصوصی وضع کرد و از قبول هرگونه قیدوشرطی در بیعت استنکاف کرد. از همه به شرط شنوایی و فرمان بری (اطاعت کامل) در جنگ و صلح بیعت گرفت. سخن دانی مدبّرانه ی او در این جمله، همان طوری بود که حدس زده میشد. چه، از جنگ و صلح، هر دو، نام آورد؛ هم طرف داران جنگ و هم مخالفین آن را قانع ساخت و البتّه آشنایی او به اوضاع عمومی کوفه، چندان بود که میتوانست در چنان اوضاعی راهبر او به چنین آگاهی حکیمانه گردد.

عطای جنگجویان را صد، صد افزایش داد⁽¹⁾و این نخستین چیزی بود که پس از آغاز خلافت پدید آورد و پس از وی خلفا همه از او پیروی کردند.⁽²⁾

بدیهی است که تغییر وضع، به صورت افزودن مزایای خاصّ سپاهیان، موجب افزایش قدرت و محبوبیت بود، به علاوه در گرد آوردن تعداد زیادتری از مردم برای جنگ، تأثیر بسزایی داشت.

این پدیده ای بود که هرچند میتوانست دلیل آمادگی برای جنگ باشد، با این حال به طور قاطع تصمیم وی را بر جنگ اعلام نمیکرد. چه، همچنین میتوانست فقط نمونه ای از تغییر وضعهای یک دوران جدید باشد.

این کار با این روش، در عین آنکه یک نوع پیشگیری عاقلانه و مدبّرانه برای آینده ای بود که ای بسا شروع جنگ را ضروری میساخت، با این حال موجب تفرقه و اختلاف کلمه هم نبود.

دستور داد دو نفری را که برای معاویه جاسوسی میکردند اعدام کنند و با اجرای این حکم، روح فتنه جویی و بلواگری را که عناصر زیادی از مردم بصره و کوفه بدان گراییده بودند، سرکوب ساخت.⁽³⁾

مفید مینویسد:

«چون خبر وفات امیرالمؤمنین و بیعت مردمان با حسن بن علی (علیه السّلام) به معاویه رسید، پنهانی مردی از قبیله ی «حِمیر» را به کوفه و مردی از بنی القَین را به بصره فرستاد تا اخبار را برای او بنویسند و در کارهای امام حسن ایجاد اختلال کنند. حسن از این موضوع اطّلاع یافت. دستور داد تا جاسوس «حمیری» را در کوفه از خانه ی گوشت فروشی بیرون آورده، گردن زدند و به بصره نوشت تا جاسوس «قینی»

را در میان قبیله ی «بنی سلیم» جست وجو کنند و او را یافته اعدام نمایند.»⁽¹⁾

ابوالفرج اصفهانی نیز شبیه به همین روایت کرده و سپس گفته است:

«حسن به معاویه نوشت: امّا بعد! جاسوسانت را فرستادی؛ گویا مایلی دیدار کنیم! در این تردید ندارم. پس منتظر باش که آن روز دور نیست. شنیده ام که زبان شماتت گشوده ای به آنچه شیوه ی خردمندان نیست که بدان شماتت کنند (اشاره به شادی کردن معاویه به وفات علی (علیه السّلام)؛ حالِ تو مناسب این شعر است:

«به آن کس که در پی مخالفت با آن درگذشته است، بگو:

تو نیز آماده ی آن چنان پیشامدی باش که گویی هم اکنون خواهد شد.

ما آن چنانیم که هرکه از ما بمیرد، همچون کسی است که

شب را در جایگاه شبانه به انتظار صبح به سر میبرد.»⁽²⁾

با وجود اصرار زیادی که بیشتر اطرافیان و نزدیکان وی از نخستین روز حکومتش بر شروع جنگ داشتند، جنگ را به تأخیر انداخت. ما در فصل پنج وضع سیاسی آن روز را تحلیل خواهیم کرد و آشکار خواهد شد که در آن شرایط، این یگانه تدبیر صحیح و موافق مصلحت بود.

به وسیله ی تبادل نامه و پیغام، موقعیت متزلزل معاویه را که با ادّعاهای پوچ خود او قابل تحکیم نبود، از یاد او برد و پرونده ای از مغلطه کاری های او، که همان نامه های او به امام حسن بود، فراهم آورد و همین پرونده ی سیاه بود که معاویه ی ماسک دار و ناشناخته را به مردم شناسانید و برای امام حسن در برابر آراء و افکار عمومی، بهانه ی معقولی برای جنگ با معاویه درست کرد. درنتیجه، جبهه ی معاویه در منطق خردمندان برای همیشه مغلوب شد؛ اگرچه پس از آن در منطق زور، غالب به شمار آمد.

هر یک نمونه از این تدبیرهای خردمندانه که حسن بن علی (علیه السّلام) به وسیله ی آنها روش سیاسی خود را در فاصله ی کوتاه میان وفات علی (علیه السّلام) تا تصمیم بر شروع جنگ معرّفی کرده است، میتواند ما را از ذکر همه ی نمونه ها بی نیاز سازد.

5. تصمیم بر جنگ

بررسی فرازهای تاریخ نشان میدهد که پیروزی یافتن دین در اجتماع، دارای نقشی بزرگ در پیشرفت اخلاق است. و این بدان جهت است که ملّتها و توده ها در خوی و روش، دنباله رو رهبران و فرماندهان، و در شکل زندگی، محکوم و تابع هدف قوانینند. و اگر دین به جز امر به معروف و نهی از منکر و پیراستن نفس آدمیان از طمع ورزی به مادّیات، چیز دیگری نمیداشت، برای اصلاح جامعه کافی بود.

امّا این گروه بازماندگان جاهلیت، همچون دیگر طرف داران نظام طبقاتی به محافظه کاری و پیروی از عادتهای پدران و نیاکان و نظامهای پوسیده و کهن و روشهای ظالمانه، خو گرفته بودند.

اینها در آغاز ظهور دین جدید، در صف سرسخت ترین دشمنان آن قرار داشتند و بعدها که از گردن نهادن به آن گریزی نداشتند، آن را به چشم ابزاری برای رسیدن به دنیای خود مینگریستند.

در سایه ی شوم این انگیزه ها، هدف دین پایمال شد و جامعه از سیر تدریجی و منظّم به سوی اصلاحات موردنظر، بازماند. مردم به مطامع دنیوی سرگرم شدند و «دین لقلقه ای بر زبانشان گشت که تا گذران زندگی از آن نگاه داری میکردند امّا در هنگامه ی بلا آن کس که دین دار بماند کم بود....»⁽¹⁾.

امّا آل محمّد (صلّی الله علیه و آله) رسالتی اهمال ناپذیر داشتند. این رسالت، نجات مردم بود؛

نه سود شخصی و برپا داشتن اردوگاه دین بود، نه آراستن مسند قدرت خود و پاسداری معنویات بود، نه حفاظت منافع اختصاصی.

و چون معاویه تا بوده همواره دشمن این هدفها و معارض منادیان این اصلاحات بوده، و بالاخره هم با سرکشی و طغیان، از جامعه ی مسلمین کناره گرفته و هوس حکومت در جان او ریشه دوانیده و منافع شخصی در ادراک و روش او اثر گذارده، ناچار میباید حسن بن علی (علیه السّلام) نیروی توده های مسلمان را بر ضدّ او بسیج کند و او را به حکومت الهی بطلبد... و خدا بهترین حکم کنندگان است.

ابوالفرج اصفهانی مینویسد:

«نخستین کاری که حسن بن علی (علیه السّلام) کرد این بود که عطای سپاهیان را صد، صد افزایش داد.⁽¹⁾

پیش از او علی (علیه السّلام) در واقعه ی جنگ جمل این کار را کرده بود و او نیز در آغاز خلافتش به این کار دست زد و پس از وی خلفا همگی از او پیروی کردند.»

سپس مینویسد:

«حسن (علیه السّلام) به وسیله ی «حرب بن عبدالله ازدی» نامه ای برای معاویه فرستاد، بدین قرار: از حسن بن علی امیرالمؤمنین به سوی معاویه پسر ابوسفیان. سلام بر تو. سپاس میگزارم الله را که معبودی جز او نیست. و بعد، همانا خداوند _ جلّ جلاله _ محمّد را برانگیخت: رحمتی برای عالمیان و منّتی بر مؤمنان و رسولی به سوی همه ی مردمان. تا آنان را که زنده اند از عذاب خدا برحذر دارد و سخن را بر کافران تمام سازد، و او رسالت خدایی را گزارد و به امر او قیام کرد و آنگاه درحالی که نه تقصیر کرده بود و نه سستی روا داشته و خدا حق را بدو ظاهر ساخته بود و شرک را بدو سرکوب کرده، پروردگارش او را میرانید.

و قریش را به او اختصاص داد و فرمود: «همانا این قرآن، یادآور تو و قوم تو است.». پس چون این جهان را بدرود گفت، بر سر حکومت او در میان عرب منازعه درافتاد. قریش گفتند: ما عشیره و خویشاوندان و نگهبانان نسب اوییم و روا نیست که شما بر سر حکومت و قدرت او با ما مخاصمه کنید؛ عرب این حجّت را از قریش پذیرفت و

به داعیه ی او گردن نهاد؛ آنها را گرامی داشت و مسند را تسلیم آنان کرد.

پس آنگاه ما به قریش همان را گفتیم که قریش به عرب گفته بود ولی او همانند عرب با ما به انصاف نگرایید. قریشیان حکومت را به نیروی استدلال خود و به یاری انصاف عرب گرفتند، ولی چون نوبت استدلال ما و انصاف آنان فرارسید، از ما دوری گزیدند و با همدستی در ظلم و دشمنی و جفای ما، بر ما تسلّط یافتند و زمام کار را به دست گرفتند. باری میعادگاه ما و آنان در پیشگاه خدا است و او است سرپرست و یاور ما.

ما آن روز از اینکه کسانی حقّ ما را غصب کرده و به حکومتی که از خاندان ما است دست اندازی نموده اند بسی در شگفت بودیم. ولی چون آنها مردمی بافضیلت و دارای سابقه در اسلام بودند، از منازعه با آنان چشم پوشیدیم، مباد که منافقان و دشمنان بدین وسیله رخنه ای در دین وارد کنند یا راهی بر اخلالگری و فساد در آن بیابند.

ولی امروز جای آن است که همه کس از دست اندازی تو بدین منصب و مسند در شگفت فرو روند. چه، تو به هیچ بابت شایسته ی این منصب نیستی؛ نه به داشتن فضیلتی اسلامی و نه به گذاردن اثری نیک و پسندیده. و بالاتر آنکه تو زاده ی یکی از باندهای مخاصم و فرزند دشمن ترین افراد قریش با رسول خدا و قرآن، میباشی. خداوند شرّ تو را کفایت خواهد کرد و عن قریب بر او وارد خواهی شد و خواهی دید که عاقبت از کیست. سوگند به خدا به زودی پروردگارت را دیدار خواهی کرد و آنگاه او سزای کرده های تو را خواهد داد و خدا بر بندگان ستمکار نیست.

وقتی علی وفات یافت _ رحمت خدا بر او آن روز که وفات یافت و آن روز که خدا بر او منّت گذارد به اسلام و آن روز که از قبر برانگیخته شود _ مسلمانان زمام امر را به من سپردند. از خدا مسئلت میکنم که در این جهان زودگذر چیزی که موجب نقصان کرامت او در آخرت باشد به ما عطا نکند. چیزی که مرا بر نامه نوشتن به تو وادار ساخت این بود که خواستم در برابر خدای _ عزّوجلّ _ در کار تو معذور باشم و تو اگر گفته ی مرا به کار بندی، خودت بهره ای بزرگ خواهی برد و مسلمانان نیز به صلاح و مصلحت خواهند رسید.

پس پیگیری از راه باطل را فروگذار و همچون دیگر مردم به بیعت من درآ. چه، تو خود میدانی که من به کار خلافت از تو شایسته ترم. از خدا بپرهیز و طغیان و

سرکشی را فروگذار و خون مسلمانان را مریز. به خدا سوگند که بیش از این مظلمه ی خون مردم را با خود به پیشگاه الهی بردن به خیر تو نیست. از در اطاعت و مسالمت درآی و بر سر خلافت با اهل آن و کسی که از تو بدان شایسته تر است منازعه مکن. مگر خدا فتنه را بخواباند و کلمه ی مسلمین را متّحد سازد و فیمابین آنان را اصلاح کند.

و اگر جز به پیگیری از گمراهی و ستیزه گری تن درندهی، مسلمانان را به سروقت تو خواهم آورد و تو را به محاکمه ی خدایی خواهم کشید تا خدا میان ما حکم کند و او بهترین حکم کنندگان است.»⁽¹⁾

چنان که می بینید، پایان نامه آشکارا متضمّن تهدید به جنگ است و امام حسن چاره ای جز این روش نداشت. چه، ابتدا دشمن را به فروگذاردن راه باطل و از در بیعت درآمدن، همچون دیگران، دعوت میکند و این روش سیاسی مدبّرانه ای است که برای ضعیف کردن روحیه ی مقاومت دشمن از راه تضعیف اراده ی او به کار بسته میشود و تازه این سخن را وقتی میگوید که قبلاً احتجاج آل محمّد را با قریش، با او در میان گذارده و با این بیان با او احتجاج کرده است.

دعوتی خیرخواهانه، وعده ای تهدیدآمیز و سپس تهدید آشکار به جنگ.

او در رفتار خود با معاویه از روش پدرش پیروی کرد. و به راستی امام حسن در اوضاع و احوال خاصّی که او را احاطه کرده بود و با دشمنانی که داشت، نمودار کامل پدرش بود. گویی روزگار او قطعه ای از دوران امیرالمؤمنین بود که تا پس از وفات آن حضرت ادامه یافته بود. همچنان که جنگ در دوران علی (علیه السّلام) ضرورتی اجتناب ناپذیر بود، در دوران امام حسن نیز هیچ چیز دیگر نمیتوانست جای آن را پر کند.

ازجمله چیزهایی که خلافت جدید را می آراست این بود که نشان دهد، در عین جوانی، از تسلّط و اقتدار کافی برخوردار است و این کار مستلزم آن بود که دست خیانتکاران را از کارها کوتاه کند و با این تصفیه، هیبت خود را در دلها بیفکند و راه ثبات و استقرار و قبضه کردن امور را بر خود هموار سازد.

در این صورت طبیعی است که این نامه متضمّن تهدیدی صریح و اندرزی شدید و لحن آمرانه ای محکم و قوی باشد: «از خدا بپرهیز و طغیان و سرکشی را فرو گذار و خون مسلمانان را مریز! به خدا سوگند که از این بیش مظلمه ی خون مردم را با خود به پیشگاه خدا بردن به خیر تو نیست. از در سِلم و اطاعت درآی و بر سر خلافت با اهل آن و کسی که از تو بدان شایسته تر است منازعه مکن....».

رایت امویان در شام، همچنان بر دشمنی با خلافت هاشمی کوفه در اهتزاز بود و همان سرپیچی و نافرمانی قدیم را که در برابر بیعت علی داشت، در برابر بیعت امام حسن نیز در پیش گرفت. نامه های خیرخواهانه و باصراحت، سودی نبخشید و روش عاقلانه و استدلالهای محکم این نامه ها نتوانست گردنکشی و طغیان او را فرو نشاند.

هنگامی که نامه های امام حسن به معاویه را بررسی میکنیم، چیزی که از کسی مثل او بعید نماید یا سخنی که از استدلال صحیح و محکم بیرون باشد در آنها نمی یابیم؛ در این نامه ها یا سخن از حقّ مفروض ایشان بر مردم، یعنی وجوب دوستی و مودّت است یا از طهارت و پاکیزگی آنان از پلیدی های گناه و هم از ولایت ایشان بر مسلمین که قرآن بدان ناطق است و یا از گفته های صریح و قطعی پیغمبر درباره ی تعیین امام و مسئله ی خلافت و بالاخره یا از دعوت وی به تسلیم و اطاعت و حفظ خون مسلمانان و فرونشاندن آتش فتنه و اصلاح ذات البین.

به عکس، در نامه های معاویه به امام حسن، غالباً به جای آنکه به ماهیت موضوع توجّه شود، به حواشی پرداخته شده و بسیاری از آنها یادآور دشمنی های فراموش شده و برانگیزنده ی روح تفرقه و نفاق میان برادران مسلمان است.

بسیار بجا است اگر معاویه را نخستین برانگیزاننده ی احساسات قبیله ای در تاریخ اسلام بدانیم. او با به یاد آوردن خصومتهای فراموش شده و برافروختن آتش اختلاف، نخستین کسی بود که مبنای دین توحید، یعنی اتّحاد و وحدت را درهم شکست و این پایه ی اساسی را، که به حقیقت مایه ی اصلاح و راز موفّقیت این دین است، متزلزل ساخت.

گویا معاویه چون دانسته بود که با آوردن نام خود و پدرش، ابوسفیان، که سوابق ننگین هر دو نفر با ارقام و تاریخ برای مسلمانان روشن بود، قادر نیست ساده دلان را اغفال کند و به دام افکند، در نامه هایش به امام حسن، از ابوبکر و عمر و ابوعبیده یاد میکرد و مخالفت

اهل بیت را با بیعت ابوبکر به رخ امام حسن میکشید.

نامه های معاویه پیرامون موضوعی که این نامه ها به انگیزه ی آن نوشته میشد، فقط یک چیز کم داشت و آن دلیلی معقول برای اثبات حقّ خلافت و تصرّف این مسند مقدّس بود. حتّی موضوع خون خواهی عثمان _ این بهانه ی مغلطه آمیز _ که همچون حربه ی بُرّانی بر ضدّ علی (علیه السّلام) در همه ی جبهه بندی ها و جنگهای طولانی میان علی و معاویه به کار میرفت، اکنون با مرگ آن امام بزرگوار، کند شده و از کار افتاده بود. معاویه اکنون در برابر حسن بن علی قرار داشت، یعنی همان کسی که در روز قتل عثمان بر در خانه ی او ایستاده و از وی دفاع کرده بود تا حدّی که _ به گفته ی عموم مورّخان _ پیکرش از خون رنگین شده بود؛ همان کسی که طقطقی⁽¹⁾درباره ی او مینویسد:

«... در دفاع از عثمان جنگ سختی کرد به طوری که خود عثمان او را بازمیداشت، ولی او همچنان به جنگ ادامه میداد و جان خود را برای او در خطر می انداخت.»

و این در همان موقعیت خطیری بود که دیگران به عثمان حتّی نزدیک هم نشده و خویشاوندانش او را واگذاشته بودند.⁽²⁾

و گویا بهتر آن است که ما نیز خطوط برجسته ی این تصویر را از گفتار وی اقتباس و برای تکمیل فایده در اینجا نقل کنیم. وی چنین مینویسد:

«این امویان تنها بدین اکتفا نکردند که برای قالبهای بی روح و وجودهای بیکاره ی خود موجودیت و شخصیتی قائل شوند، بلکه از این قدم بالاتر نهاده و جامعه ای به شکل طبقاتی به وجود آوردند... و ناگهان ثروتهای هنگفت در نزد امویان و هواخواهانشان انباشته شد و مروان مقدّرات جامعه را برطبق هواوهوس خود به دست گرفت و بیشتر استانهای بزرگ تیول این و آن شد.

«یعلی بن امیه» غیر از املاک فراوانش، برابر صد هزار دینار ثروت اندوخت.

دارایی «عبدالرّحمن بن عوف» به پانصد هزار دینار بالغ گشت.

اندوخته ی طلا و نقره ی «زیدبن ثابت» به اندازه ای رسید که برای تقسیم آنها مجبور شدند آن را با تبر بشکنند....

قهراً اکثریت مردم این روش تازه را به دیده ی انکار نگریستند و با یاوران خلیفه به منازعه برخاسته، آنان را به بی دینی متّهم ساختند و با آنان وارد مبارزه ای شدند که آرام و پنهان شروع شد، ولی روزبه روز گرم تر و افروخته تر گشت.

حالت عمومی آن روز در دو جمله خلاصه میشد: حکومتی در حال دسیسه برای ملّت؛ و ملّتی در حال

بله، تنها دلیل و حجّت معاویه در نامه هایی که به حسن بن علی مینوشت این بود که: «من در حکومت از تو باسابقه تر و در این امر، آزموده تر و به سال از تو بزرگ ترم.»⁽¹⁾همین و دیگر هیچ....

بی گمان اگر معاویه غیر از این جملات پی درپی دلیل قابل ذکر و شایسته ی قبولی میداشت، بیان میکرد و برای موفّقیت خود به بیدار کردن احساسات خصمانه ی کهن و برانگیختن دشمنی ها و کینه ها متوسّل نمیشد.

و ای کاش میفهمیدیم که وی از کدام آزمودگی اش یاد میکند؟!

آیا آن روزی را میگوید که شام از دست او به فغان آمده و شامیان شکایت او را نزد عمر برده بودند و عمر که سخت به هیجان آمده بود او را به وسیله ی قاصدی احضار کرد و او در این هنگام از عمر بیش از غلامش «یرفأ» میترسید؟

یا آن روز را که لباس سبزرنگ پوشیده و با تفاخر بر عمر وارد شد و عمر با تازیانه بر سرش نواخت؟!

یا آن هنگام را که بی خبر عثمان، کارها را به نام او انجام میداد و عاقبت با این رفتار خود یکی از موجبات بدبختی او شد؟!

یا آن روز را که از روی گردنکشی و طغیان، سپاهیانش را به جنگ با امام زمانش برد و بی هیچ عذری با وی جنگید؟!

آیا این آزمایشها دلیل برتری و شایستگی برای حکومت یا ادامه ی آن میتوانست باشد؟! و اگر نه، پس این شایستگی را از کجا ادّعا میکرد؟!

آیا حکومتی که از این راه ها به دست آمده و بر پایه ی دروغ و تهمت و خون ریزی بنا گردیده، میتواند دلیل شایستگی برای احراز مقام ارجمند دینی یعنی خلافت باشد؟

جملاتی پی درپی و پیوسته، به شیوه ی استدلالهای روشن و محکم... و در معنی بازگشت همه ی آنها فقط به یک چیز: استدلال به طول مدّت!

و ما در منطق حق، هیچ مقیاس و معیاری سراغ نداریم که خلافت را از راه طول مدّت یا زیادتی عمر ثابت کند!

ای بسا کسی که در خریداری وجدانها یا برانگیختن فتنه و فساد در مجتمع از همه بصیرتر و کارآزموده تر است، ولی این نمیتواند موجب شایستگی و استحقاق او برای جانشینی مقام نبوّت باشد.

و ای بسا کسی که در کنترل اعصاب و پوشیده داشتن عواطف خود به قدری توانا است که همه او را از پرگذشت ترین و حلیم ترین مردم میپندارند، ولی این، دلیل رهبری و پیشوایی دینی در میان مردم نیست. چه، حلم و گذشت همچنان که در امام و

پیشوای دینی هست، در ریاست طلبان و مدّعیان رهبری و حکومت هم ممکن است وجود داشته باشد.

و ای بسا کسی که در کارکشتگی قادر است آراء و افکار عمومی را در جهت رأی و عقیده ی شخصی خود به کار اندازد _ چه منشأ این رأی و عقیده رأی الهی باشد یا هواوهوس شخصی _ ولی چنین کسی نیز فقط یک بدعت گذار در دین است نه خلیفه ی مسلمین. زیرا خلیفه را رأیی جز رأی قرآن و مدرکی جز حدیث و مرجعی جز خدا نیست.

بنابراین، فرد شایسته برای مقام رفیع خلافت اسلامی و جانشینی رسالت، عنصر کمیابی است که خداوند از میان بندگان برمیگزیند و براثر مزایا و خصال پسندیده و یگانه اش او را بر دیگر خلق برتری میدهد، و خدایی که آفریننده ی آدمیان است، این بنده ی شایسته و ممتاز را از همه کس بهتر میشناسد و او را به نام و نشان به رسولش معرّفی میکند و پیغمبر، وی را به نیابت و وصایت خود برمیگزیند و پس از این جریان، دیگری را حقّ انتخاب و تعیین کسی نیست.

برای معاویه نه آن سوابق ننگین خود و پدرش و نه کیفیت اسلام آوردن آن دو و نه نقشی که در برابر عمر و عثمان و در برابر علی (علیه السّلام) داشته است، مانع از این نبود که به برترین منصب و مسند دینی دست اندازی و طمع ورزی کند. لذا به امام حسن، فرزند رسول خدا، که مسلمانان در همه ی آفاق کشور اسلامی با او بیعت کرده و یاران پیغمبر و خاندان و نزدیکانش و همه ی کسانی که روی مسلمانی آنان حساب میشد، طاعت او را به گردن گرفته اند، نوشت: من از تو به سال بزرگ تر و باسابقه تر و مجرّب ترم!

راستی در دنیای استدلالها، استدلالی میتوان یافت که در نشان دادن عجز و بی دلیلی از این رساتر باشد؟

نوبت دیگری نیز به امام حسن نامه نوشت، ولی این بار به قصد تهدید به ترور و فریفتن به حرف. گویا در شناخت حسن بن علی دچار اشتباه شده بود که بدین روش مبتذل و پست با وی سخن گفت:

«... بپرهیز از آنکه مرگ تو به دست مردم پست و فرومایه باشد؛ و نومید باش از اینکه بتوانی در ما فتوری پدید آوری؛ وانگهی، پس از من خلافت از آنِ تو است.

چه، تو از همه کس بدان سزاوارتری....»⁽¹⁾

و آخرین پاسخی که به فرستادگان امام حسن _ جُندَب بن عبدالله اَزدی و حرث بن سُوَید تَیمی _ داد این بود:

«برگردید! میان ما و شما به جز شمشیر نیست.»⁽²⁾

به این ترتیب، دشمنی از طرف معاویه شروع شد و او بود که با امام مفترض الطّاعه اش مخالفت و گردنکشی کرد؛ امام و پیشوایی که به جز معاویه و پیروان دست پرورده و چشم وگوش بسته اش که به گفته ی صعصعة بن صوحان عبدی در برابر معاویه:

«فرمان بردارترین مردم در برابر مخلوق و نافرمان ترین مردم در برابر خدا و عاصیان فرمان حق و هم پیمانان اشرار بودند....»⁽³⁾

هیچ کس از مسلمانان نبود که با او بیعت نکند.

کوفه تهدید معاویه را می شنید و خبر پیشروی او را به سوی عراق دریافت میکرد و با زبان نام آوران و برجستگان شیعه، حماسه ی رزم میسرود و بدین گونه روزگار میگذرانید.

موضوع به صورت کاملاً جدّی درآمده بود و زمامدار ناگزیر میباید اوضاع و احوال ناگهان پیش آمده را پاسخ گوید و برطبق حکم واقعیت، عمل کند.

جنگیدن با اهل بغی و گردنکشان، وظیفه ای بود که عقیده و طرز فکر دینی اش بدان حکم میکرد. اساساً خلافت اسلامی بدون سرکوب کردن این تجزیه و اختلاف، که معاویه در مدت سه سال متوالی با شورشهای مسلّحانه ی خود بر ضدّ خلافت در صفوف مسلمانان انداخته بود، ثبات و استقرار و وحدتی را که آن روز بیش از همیشه به آن نیاز داشت، بازنمی یافت.

جنگهای شام، از همان روزی که معاویه بدان پرداخت، شوم ترین و زیان بارترین جنگها برای اسلام بوده اند. خونی که در این جنگها ریخت و حقّی که پایمال شد و حقایقی که مورد تجاوز قرار گرفت و پیروزی ای که تهی مغزان به دست آوردند و پیشرفتی که نصیب هوسهای پست مادّی شد... در همه ی جنگهای تاریخ اسلام بی نظیر بود.

اسلام، با الهام از اصول انسانی عالی خود، جنگ را جز در راه خدا و برای صلاح انسانها و دفاع از جامعه ی اسلامی جایز نمیداند. حمله به سرحدّات و ترسانیدن مردمی که در آغوش امنیت به سر میبرند و جنگ با ملّتهای مسلمان و گرویده به خدا و پیغمبر _ فقط به منظور فرمان راندن بر آنها _ هیچ یک از نظر اصول اسلام، انگیزه ی جنگ مشروع نیستند و این گونه جنگها را جز نظام وحشیانه ی جاهلیت، صحّه نمیگذارد. جنگهایی ازاین قبیل بود که یکپارچگی مسلمانان را از بین برد و بذر کینه و دشمنی را میان گروه های مسلمان پاشید.

در این جنگها جمعی «سفیهان دون» (و این تعبیری است که شبث بن ربعی، هنگامی که در سال 36 با معاویه روبرو شد، درباره ی آنان به معاویه گفت) به معاویه پاسخ مثبت دادند و او از انحطاط اخلاقی و کج فهمی و بداندیشی آنان بهره ها برد و همه ی آنان را در کام مرگ افکند؛ درحالی که همه راضی و مطیع بودند.

این، خوی موروثی بنی هاشم بود که هرگز جنگ را آنها شروع نمیکردند. در فرمان امام حسن به فرمانده ی مقدّمه ی سپاهش، عبیدالله بن عبّاس، مراعات این خصلت پسندیده ی هاشمی تأکید شده است. امام حسن به طور اختصاصی گنجینه ای از سفارشات و دستورات پدرش امیرالمؤمنین _ آن بزرگ عرب _ (علیه السّلام)، در اختیار داشت و به طوری که تاریخ شهادت میدهد، پدرش به وی عنایتی فراوان داشته و «او را بسی بزرگ و عزیز و گرامی میداشته است.»⁽¹⁾این دستورها و سفارشها، اگر در امور دین یا امور دنیا بودند و اگر در تربیت یا اخلاق، بدون استثنا، نمونه های ارزنده و سخنانی همه برطبق صواب و دور از خطا و خدشه بودند. یکی از این سفارشات این بود: «هرگز کسی را به مبارزه مخواه و اگر کسی تو را به مبارزه خواست بپذیر، زیرا جنگ افروز، تجاوزگر است و تجاوزگر، زمین خورده و مغلوب است.»⁽²⁾.

به همین سبب بود که دیدیم امام حسن در اوان بیعت و در همان حال که یارانش بی صبرانه در انتظار جنگ بودند، آشکارا پاسخ مثبت بدان نداد و آن را جدّی نگرفت، زیرا او به جنگ به دیده ی وظیفه ای نامطلوب که فقط در حال ضرورت و از روی لاعلاجی باید

به آن دست زد، مینگریست. به علاوه، او در انتظار جنگی بود که قبلاً نیروی لازم را برای آن تدارک دیده باشد یا نیرویی که فرجام جنگ را برای او تضمین کند. و اوضاع بحرانی آن روز، که لحظه به لحظه بحرانی تر هم میشد، مانع برآمدن خواسته ی او بود.

در فصل پیشین ما جبهه های مختلفی را که دستجات مبارزه طلب و پرهیجان به آنها وابسته بودند، یعنی امویان، خوارج، شکّاکها و الحمراء را معرّفی کرده و روح خرابکاری و فتنه انگیزی و مخالفت با سیاست موجود را که در آن جامعه موج میزد، باز نمودیم.

مجموع این عوامل، که برخی از آنها هم کافی بود، موجب شده بود که امام حسن جنگ را با وجود پیشنهاد بسیاری از یاران خیرخواهش برای مبادرت کردن بدان به تأخیر افکند. شور و هیجان محدود و موقّتی که در روزهای بیعت کوفه را فراگرفته بود، این عدّه یاران راستین امام حسن را فریفته و به امکان هرگونه اقدامی به نفع خلیفه ی جدیدشان امیدوار ساخته بود. ولی این، نظری سطحی و نزدیک بین بود که پشت پرده را نمیدید و هدفهای مخصوص این جبهه ها را به حساب نمی آورد.

ولی امام حسن با هوشیاری و بصیرتی که داشت آینده ی دورتری را میدید و در پرتوی خرد بیدارش مشکلات را بیش از آنان می شناخت و به حکم وظیفه ی دینی اش، مصلحت عام را با دقّت و احتیاط بیشتری در مدّ نظر قرار میداد.

او اهمّیت و باریکی موقعیت را بخوبی درک میکرد. زیرا از فساد اخلاقی که بخش بزرگی از همراهان و سپاهیانش را فراگرفته بود، آگاهی داشت و از این بیمناک بود که اگر جنگ را پیش از وقت ضرورت شروع کند این فساد اخلاق _ یعنی عامل دین به دنیافروشی _ در شرایط جنگ، کار خود را کرده و اثر پلید و شوم خود را بگذارد.

از طرفی میدید که تحمّل اندکی از مفاسد اینان، متضمّن مصلحت فراوانی برای سیاست موجود او میباشد. احساس میکرد که ترتیب وضع موجود را باید با سرپنجه ی تدبیر داد. لذا روش مدارا در پیش گرفت و با مردم به ملایمت رفتار کرد و سیاست نرمش و مسالمت و چشم پوشی را در برنامه قرار داد و تصفیه را به فرارسیدن وقت مناسب موکول کرد. و این همه برای جلوگیری از حدوث فتنه ای همه گیر و به خاطر به هم دوختن جراحت نهانی بود که امام حسن در پیکر جامعه ی کوفی مشاهده میکرد.

در اینجا پرسشی به ذهن میرسد که روا نیست بدون بررسی و تحقیق از سر آن بگذریم، و آن این است که: اگر درست است که یک رئیس دولت در هنگامی که با چنین محیط نامساعد و فضای گرفته و ابرآلودی روبرو است، باید برای سرکوبی عوامل هرج ومرج و آشوب، نهایت مراقبت و احتیاط را به کار برد و با به خرج دادن شدّت عمل، توطئه ها را کشف و خیانتکاران را مجازات کند، پس چرا حسن بن علی به جای سخت گیری و شدّت عمل به خوش رفتاری و مدارا روی آورد؟ درحالی که وضع و موقعیت خاصّ او برای تأمین ثبات و تضمین آینده ی خطیرش، به روش اوّل، یعنی روش خشونت و سخت گیری، بیشتر احتیاج داشت.

این پرسش دارای سه پاسخ است که در آخر فصل هشت (عناصر سپاه) بدانها اشاره خواهیم کرد. در اینجا همین اندازه میگوییم که اگر امام حسن روش شدّت عمل را که در این گونه موارد برای همه کس بروشنی مطرح است در پیش میگرفت، به دست خود آتش فتنه را پیش از وقت مشتعل کرده و میدان را برای شورشهای داخلی، که ازلحاظ نتیجه کم ضررتر از جنگهای شام نبود، باز گذارده بود و معاویه آن چنان دشمنی بود که پیوسته با تمام نیروی مالی و فکری اش در پی فرصت میگشت که در کوفه زمینه ی شورشهای داخلی را فراهم نماید.

بدین قرار، بهترین روش در آن وضعیت خطیر و باریک همان بود که امام حسن انتخاب کرد.

در پاسخ پیشنهاد یکی از یارانش که معتقد بود خوب است در شروع جنگ شتاب کند و میگفت: «در حرکت به سوی معاویه پیش دستی کن تا صحنه ی جنگ در شهر و دیار او تشکیل شود....»⁽¹⁾نیز میگوییم: اگر امام حسن این کار را میکرد، به رهبران باندها و جبهه های مخالف خود در کوفه و به مقدّس مآبان ظاهرالصّلاح دستاویز مناسبی برای اظهار مخالفت میداد که چندان بی دلیل و ناموجّه نبود و برای موجّه ساختن مخالفت آنان، همین شروع به جنگ کفایت میکرد که در نظر بیشتر مردم و لااقل مردم ساده لوح و سطحی، اشکالی بدون پاسخ بود و ای بسا که همین مسئله به بیعت شکنی و سرپیچی

و تخلّف آشکار این گروه ها از فرمان امام حسن، منجر میگشت. بدین قرار، پیش دستی کردن در جنگ، که بعضی به آن حضرت پیشنهاد میکردند، در حقیقت بدین معنی بود که وی به دست خود خطرناک ترین و فجیع ترین شکاف و اختلاف را در جامعه ی خود ایجاد کند و عواقب آن را تحمّل نماید.

براثر این موجبات بود که حسن بن علی ترجیح داد حالت «عدم تعرّض» موجود را حفظ کند و در شروع جنگ شتاب نکند.

ولی پس از چندی، ناگهان فرمان جهاد داد.

او در این هنگام در وضعیتی قرار گرفته بود که به عقیده ی همگان هیچ اقدامی جز فرمان جهاد در آن شایسته نبود. زیرا معاویه، دشمنی و طغیان را شروع کرده و هوس کشورگشایی اش، آن هم در قلب سرزمینهای اسلامی! تحریک شده و رو به سوی عراق تا «جِسر مَنبِج»⁽¹⁾

معجم مینویسد:

«از آنجا تا «ملیطه» چهار روز و تا فرات یک روز راه است. کسانی از این شهر برخاسته اند. من جمله: بحتری و ابوفراس حمدانی.»

و در آنجا، یعنی در نواحی علیای فرات بود که معاویه برای ایجاد رعب در مرزهای امن و آرام و هشدار به شیرمردان کوفه و اعلام تدریجی جنگ، فریاد مخالفت خود را که میکوشید پرطنین و مهیب نیز باشد، سر داد.

او مرگ علی را بهترین فرصتی میدانست که میتوان از آن برای خاتمه دادن به ماجرای کوفه و شام استفاده کرد. و این آخرین تصمیمی بود که او و مشاورانش بر آن اتّفاق کرده بودند و این مشاوران همان یاران شب و روز او بودند که جنبش مخالفت با خلافت هاشمی را با تجربه ای توأم با تیزهوشی و زیرکی رهبری میکردند، مانند: مغیرة بن شعبه، عمروبن عاص، مروان بن حکم، ولیدبن عتبه، یزیدبن حرّ عبسی، مسلم بن عقبه، ضحّاک بن قیس

فهری....

معاویه در انتخاب موقعیت مناسب و هم در ایجاد روح اخلالگری در کوفه توفیق یافت. او برای این کار، با اهتمام هرچه تمام تر، وجدانهای پست را با پول خریداری میکرد و جاسوسهایی به اطراف میفرستاد که در هنگام رفتن با خود انواع دروغها را میبردند و در بازگشت، اخبار و اطّلاعات گوناگونی درمورد تصمیمهای گرفته شده یا مقدار امکانات جنگی دشمن با خود به ارمغان می آوردند و این بُرّاترین و مؤثّرترین و قوی ترین حربه های جنگی او بود.

«معاویه تمامی عشایر و سپاهیانش را به بسیج عمومی فراخواند. بخشنامه ای به همه ی نواحی قلمرو خویش فرستاد، به این صورت: با رسیدن این نامه، با سازوبرگ تمام به سوی من حرکت کنید.»⁽¹⁾

امام حسن نیز متقابلاً تصمیم خود را برای پاسخ به ستیزه جویی معاویه دنبال کرد و رسماً اعلان جهاد داد. به دعوت او مؤمنان بااخلاص و حاملان قرآن، فرماندهان جنگ و پارسایان اسلام گرد او جمع شدند، مانند:

حُجربن عَدی، ابوایوب انصاری، عمروبن قرضه ی انصاری، یزیدبن قیس ارحبی، عَدی بن حاتِم طائی، حبیب بن مظاهر، ضِراربن خطّاب، مَعقَل بن سنان اشجعی، وائل بن حُجر حضرمی (سیدالاقیال)، هانی بن عروه، رُشَید هَجَری، میثم تمّار، بُرَیربن خضیر، حُبّه ی عُرَنی، حذیفة بن اُسَید، سهل بن سعد، اصبغ بن نُباته، صعصعة بن صوحان، ابوحجّة عمروبن مِحصَن، هانی بن اوس، قیس بن سعد، سعیدبن قیس، عابس بن شبیب، عبدالله بن یحیی حضرمی، ابراهیم بن مالک اشتر، مسلم بن عَوسجه، عمروبن حَمِق، بشیر همْدانی، مسیب بن نَجَبه، عامربن وائله، جویریة بن مُسهِر، عبدالله بن مِسمَع همْدانی، قیس بن مُسهِر صیداوی، عبدالرّحمن بن عبدالله بن شدّاد، عُمارة بن عبدالله سَلولی، هانی بن هانی سَبیعی، سعیدبن عبدالله، کثیربن شِهاب، عبدالرّحمن بن جُندَب، عبدالله بن عزیز، ابوثُمامه ی صائدی، عبّاس بن جَعدِه، عبدالرّحمن بن شُرَیح، قَعقاع بن عمرو، قِیس بن وَرقاء، جُندَب بن عبدالله اَزدی، حرث بن سُوَید، زیادبن صعصعه ی تَیمی، عبدالله بن وال، مَعقِل بن قیس ریاحی.

اینها جناح نیرومند جبهه ی امام حسن (علیه السّلام) را تشکیل میدادند. همینها بودند که امام حسن، در فرمانش به عبیدالله بن عبّاس، ایشان را چنین توصیف کرد: «یک تن از آنان افزون از یک لشکر است.»⁽¹⁾و معاویه در جنگهای صفّین از ایشان بدین گونه یاد کرد: «دلهای آنان همگی همچون یک دل است.»⁽²⁾و گفت: «اینها تا جماعتی را نکشند، کشته نمیشوند.»⁽³⁾و باز همینها بودند که معاویه درباره ی آنان میگفت: «هروقت چشمهای آنان را در زیر کلاه خودها در صفّین به یاد می آورم، هوش از سرم پرواز میکند.»⁽⁴⁾و گواهی دشمن، بی شک صادق ترین گواهی ها است.

خوش بینی شدیدی که همه ی مردم را فراگرفته بود، در هنگامه ی دعوت به جهاد، کوفه را تکان داد و مردم دسته دسته به صفوف جنگ پیوستند. در میان این داوطلبان جنگ، عناصر مختلفی نیز وجود داشتند که پیش از آن هیچ کس از ایشان چنین شور و نشاطی در کارهای شایسته و اقدامات خداپسند به یاد نداشت.

لذا در اردوگاه امام حسن، در کنار آن دسته یاوران بااخلاص، توده ی مجهول الحالی از مردم و جماعتی از وابستگان به فامیلهای سرشناس و خیل انبوهی از بداندیشان که طرز فکری بیگانه از طرز فکر امام حسن داشتند و ای بسا فقط به جاسوسی برای دشمن آمده بودند و بالاخره گروهی از مردم سست عنصر که معمولاً هنگامه ی جنگ را با گریز علاج میکنند و ای بسا امیدی به جز گرد آوردن غنیمت ندارند، نیز قرار گرفتند. «هیچ دسته ای از آنها با فکر و رأی دسته ی دیگر موافق نبود؛ با یکدیگر مخالف و همه بی فکر و بی هدف بودند.»⁽⁵⁾علاوه بر اینها مجادلات و مناقشات حزبی، که بزرگ ترین خار راه آمادگی های لازم شرایط جنگ است نیز در میان آنان فراوان وجود داشت.

امام حسن از نخستین روز، از عواقب این ناهماهنگی اسف بار بیمناک و نامطمئن بود. این چیزی است که برخی از مصادر⁽⁶⁾صریحاً به آن اشاره میکنند.

او به این انبوه مردمی که پیش روی او حماسه ی جنگ میسرودند، نه اطمینان پایداری داشت و نه امید اخلاص و هم فکری.

در پشت سر این توده ی مردم، سران منافق و دوروی کوفه بودند که به هیچ وجه امید اصلاح و هدایت آنان نمیرفت؛ مانند: اشعث بن قیس، عمروبن حُرَیث، معاویة بن خَدیج، ابوبُرده ی اشعری، منذربن زبیر، اسحاق بن طلحه، حُجربن عمرو، یزیدبن حارث بن رُوَیم، شَبَث بن رِبعی، عُمارة بنِ ولید، حبیب بن مَسلَمه، عمربن سعد، یزیدبن عُمَیر، حجّاربن ابجر، عروة بن قیس، محمّدبن عُمَیر، عبدالله بن مسلم بن سعید، اسماءبن خارجه، قَعقاع بن شَوْر ذهلی، شمربن ذی الجوشن....

و امام حسن میدانست که عاقبت با این دسته ماجرایی خواهد داشت.

اینها همان کوفیان نافرمانی بودند که علی رغم ادّعای مسلمانی، برای خود و کسانی مانند خود، برطبق میل و اراده ی خود، دستور اخلاق وضع میکردند! اسلام که جاری کننده ی سرچشمه ی اخلاق در دلها و بخشنده ی نعمتهای بی شمار به مسلمانان است، در جمع این مردم نابخرد، از مادّیگری شکست خورده بود و به همین دلیل هم بود که از خاندان پیغمبر فاصله گرفته و قدرت هماهنگی با آموزش و تربیت و فرهنگ آنان را از دست داده بودند.

از همان لحظه ای که با حسن بن علی به شرط اطاعت کامل و بر شنوایی و فرمان بری بیعت کردند، به صورت دستیاران دشمن او در ایجاد بلوا و شورش درآمدند: پیوسته در فکر حادثه جویی و دام گستری و فرصت طلبی و توطئه برای بزرگ ترین جنایتها، بدون کوچک ترین نگرانی از عواقب دنیوی و اخروی آن.

خطری که از پیوستن این عدّه به سپاه، امام حسن را تهدید میکرد، بزرگ تر از خطری بود که از دشمن روبرو و آشکار، انتظار میرفت.

بنابراین آیا بجا نبود که فرمانروای کوفه از تنها ماندن در آخر کار بیمناک باشد و تا جایی که میتواند جنگ را به تأخیر اندازد. تردید نیست که ابهام نتیجه ی کار، مستلزم شکیبایی و بردباری و مستوجب آمادگی بیشتر برای زیانهای احتمالی است.

ولی او اکنون که به مبارزه دعوت شده، شایسته است به میراث پرارزشی که از خصال پدر بزرگوارش در اختیار دارد بازگردد: شیر را بچّه همی ماند بدو....

باید این سفارش پدر را به کار بندد که: «هرگز کسی را به مبارزه دعوت مکن؛ امّا اگر کسی تو را به مبارزه دعوت کرد بپذیر، چه، جنگ افروز متجاوز است....».

همچنین باید مسئولیت شرعی حکومت بر مسلمین را در نظر گیرد. برای رهبر و پیشوایی که مردم سر بر اطاعت او نهاده و با او بیعت کرده اند، جایز نیست که از قانون شکنی آشکار و تجاوز به اسلام (بَغی) چشم پوشی کند و تا سرحدّ امکان در مقابله با آن نکوشد.

خداوند میفرماید:

«با آن کس که راه بغی میپیماید بجنگید تا به امر خدا بازگردد.»⁽¹⁾

و رسول اکرم (صلّی الله علیه و آله) میفرماید:

«هرکس با بودن پیشوا و امام، مردم را به خود یا دیگری دعوت کند، مورد لعنت خدا است، او را بکشید.»⁽²⁾

و امّا وسیله برای این کار، یعنی نیرو برای مقابله با کج روی....

علی رغم اوضاع غیر عادی و برخلاف قاعده ای که بسیاری از خائنان کوفه به آن تمایل نشان میدادند، در مرزهای تابع کوفه آن قدرها قوای نظامی وجود داشت که گمان فراهم بودن نیروی لازم برای جنگ را تقویت کند.

دولت اسلامی در اواسط قرن اوّل، بزرگ ترین سپاهی را که در آن دوره برای دولتی فراهم بود، در اختیار داشت. نهایت، حفظ و حراست مرزها، مستلزم مراقبت فراوان و گماشتن بخش بزرگی از سپاه اسلامی بر نقاط دور از مرکز بود و این امر اجازه نمیداد که تعداد زیادی از واحدهای نظامی برای جنگهای نزدیک مرکز مورد استفاده قرار گیرند، مخصوصاً باتوجّه به دشواری عملیات سوق الجیشی با روشهای قدیمی و وسایل ناقص آن در آن روز.

سپاهی که فقط برای کوفه در نظر گرفته شده بود _ به اختلاف دو روایت⁽³⁾_ نود یا صد هزار، و سپاهی که در بصره استقرار داشت هشتاد هزار بود.⁽⁴⁾اینها سپاهیانی بودند که در این دو شهر از خزانه ی دولت حقوق دریافت میکردند. تعداد اتباع و غلامان این عدّه و

داوطلبان جهاد نیز در این دو شهر نظامی، معمولاً به همین اندازه ها میرسید.

بنابراین مجموعاً نیروی نظامی عراق در حدود 350 هزار میشد و این غیر از سپاهیان ایران و یمن و حجاز و دیگر اردوگاه ها بود.

شور و شیفتگی شیعیان برای جنگ از یک سو و اصراری که خوارج بر جنگ با «گمراهان» (به تعبیر خودشان) می ورزیدند از سوی دیگر، علاوه بر این، تمایل عامّی که توده ی مردم در هنگام پیشرفت رأی و نظر طرف داران جهاد، به پیوستن به صفوف جنگ اظهار میداشتند... به طور مجموع کافی بود که هرکس را به وجود قوای جنگی مجهّز کافی، مطمئن سازد. فقط لازم بود که این جنگجویان در روز درگیری دو گروه و برافروخته شدن آتش جنگ، عهد و میثاق خود را با خدا فراموش نکنند و همچنان راست گو بمانند.

6. بسیج و فرماندهی

منادی در کوفه فریاد برآورد: «الصلوة جامعة».⁽¹⁾

خلایق در مسجد جمع شدند؛ حسن (علیه السّلام) بر منبر بالا رفت؛ خدا را ستایش و سپاس کرد. سپس گفت:

«امّا بعد: همانا خداوند جهاد را بر خلق برنوشت و آن را «کُرْه» (مشقّت) نامید. آنگاه به اهل جهاد فرمود: پایداری کنید که خدا با پایداران است. و شما ای مردم! به آنچه دوست میدارید نائل نخواهید شد مگر به وسیله ی پایداری و صبر بر آنچه مکروه میدارید. شنیده ام که معاویه پس از اطّلاع از تصمیم ما بر جنگ بدین سوی راه افتاده است. پس شما نیز به اردوگاهتان در «نُخَیله»⁽²⁾

مؤلّف: هم اکنون نیز در سمت «کربلا» بنایی است معروف به «خان النخیله» که فاصله ی آن تا کوفه دوازده میل است.

مورّخان این حادثه نوشته اند:

«مردم همگی سکوت کردند و هیچ کس زبان به سخن نگشود و امام حسن را به یک کلمه پاسخ نگفت!»

عَدی بن حاتِم، بزرگ قبیله ی طَی و فرمانده ی سرشناسی که براثر سوابق شکوهمندش

با رسول اکرم و علی (علیهما السّلام) در دیده ی مسلمانان، مقامی رفیع داشت، این وضع را مشاهده کرد و درحالی که از خشم، مرتعش بود با صدای رسا و تکان دهنده اش فریادی برآورد که همه ی سرها را به سوی او برگردانید. همه سعی کردند سخن او را بشنوند. در میان این جمع، زیاد بودند کسانی که از تاریخچه ی زندگی عَدی و آقایی و ریاست و ثبات قدم او در راه حق باخبر بودند. عدی فریاد گرم و سخن درشت خود را در نکوهش مردم بر این سستی و سکوت، این چنین ادامه داد:

«منم، عدی پسر حاتم... وه چه زشت است این رفتار! چرا به پیشوا و فرزند پیغمبرتان پاسخ نمیدهید؟! کجا رفتند خطیبان شهر که در دوران راحت، زبانشان همچون تازیانه بود و اکنون که کار جدّی شده همچون روباه به سوراخها خزیده اند؟ مگر از خشم خدا نمیترسید و از ننگ و عار اندیشه نمیکنید؟»

سپس روی به حسن بن علی کرد و گفت:

«خدا تو را به راه راست نائل آورَد و از هر مکروه و ناپسندی دور سازد و به هر کار شایسته و پسندیده ای موفّق دارد... سخنت را شنیدیم و فرمانت را گردن نهادیم و هرآنچه را که بگویی و بیندیشی فرمان بردار و تسلیمیم.»

سپس گفت:

«من همین لحظه به اردوگاه میروم، هرکه دوست دارد با ما باشد، بسم الله....»

و از مسجد خارج شد. مرکبش بر در مسجد بود، بر آن سوار شد و به «نخیله» رفت و به غلامش دستور داد که لوازم جنگ را برایش به اردوگاه ببرد. او اوّلین نمونه ی یک مجاهد گوش به فرمان و نخستین کسی بود که مهیای جنگ شد⁽¹⁾و در قبیله ی طی هزار جنگجو بودند که از فرمان عدی تخلّف نمیکردند.⁽²⁾

پس از او چند نفر دیگر از خطبا نیز به شور و نشاط درآمدند و همچون او با امام حسن سخن گفتند. امام حسن به آنان فرمود:

«رحمت خدا بر شما باد! من همواره شما را به صدق نیت و وفا و دوستی شناخته ام،

شما را از جانب خدا پاداش نیک باد.»

سپس پسرعمویش، مغیرة بن نوفل (بن الحارث بن عبدالمطّلب) را بر کوفه گماشت و به وی دستور داد که مردم را بر حضور در «نخیله» تحریک و ترغیب کند.⁽¹⁾

آنگاه خود با اطرافیانش از شهر خارج شدند. و این کار، که وی خود در نخستین روز اعلان جهاد به اردوگاه رفت، رساترین حجّتی بود که برای بسیج مردم به کار برد.

واحدهای سپاه «نخیله» را نیک مردان از اصحاب و شیعیان وی و پدرش و جمعی از دیگر مردم تشکیل دادند. مغیرة بن نوفل نیز با شور و نشاط، مردم را به کوچ کردن به نخیله برمی انگیخت. تظاهرات فراوان و جشنهای پرشکوه هفته ی بیعت، در هرکسی این انتظار را به وجود می آورد که حتّی یک نفر در کوفه دعوت امام را رد نکند و همه بدون استثنا به اردوگاه کوچ کنند. ولی این انتظار برآورده نشد! حتّی گردانهای مجهّزی که امیرالمؤمنین علی (علیه السّلام) کمی پیش از وفاتش برای حمله به شام آماده کرده بود _ و آنان را چهل هزار جنگجو نوشته اند _ وحدت و پیوستگی خود را از دست داده و اکثر آنان سر از فرمان پیچیده و بیشتر سلاح داران کوفه نیز در کاهلی و نافرمانی با آنان همراه شده بودند.

رؤسای دورنگ و دوروی کوفه در این لحظه ی حسّاس، که ساعت عمل فرارسیده بود، بیش از همه فعّالیت میکردند.

روایات تاریخی از «حارث هَمْدانی» که شاهد واقعه بوده است چنین نقل میکنند:

«آنها که میخواستند حرکت کنند، با حسن بن علی بیرون رفتند و خلق انبوهی در شهر باقی ماندند و به عهد و پیمان خود وفا نکردند و او را هم مثل امیرالمؤمنین فریب دادند. ده روز در نخیله مکث کرد. در این مدّت فقط چهار هزار نفر گرد او جمع شدند؛ این بود که به کوفه بازگشت تا مردم را کوچ دهد و خطبه ای را که در آن میگوید: «مرا فریفتید همچنان که خلیفه ی پیشین را فریفته بودید...» انشاء کرد.⁽²⁾

تعداد کسانی که پس از این نطق به وی پیوستند به طور دقیق معلوم نیست. همین اندازه میدانیم که _ به گفته ی ابن ابی الحدید در شرح نهج البلاغه _ سپاه عظیمی از کوفه حرکت کرد.

و ما در فصل «عدد سپاه» اختلاف گفته های مورّخان را درمورد عدد سپاهیان امام حسن (علیه السّلام) بازگو خواهیم کرد.

نخیله را به سوی «دیر عبدالرّحمن» ترک کرد و در آنجا سه روز اقامت نمود. عدّه ی دیگری هم، که باز تعدادشان معلوم نیست، در اینجا به وی پیوستند. دیر عبدالرّحمن بر سر دوراهی میان دو اردوگاه امام در «مدائن»⁽¹⁾

مدائن هفت شهر نزدیک به هم بود بر کناره ی رود دجله. مسلمانان در سال 15 هجری آن را گشودند و در آن هنگام پایتخت تمامی ایران بود.

این هفت شهر به این قرار بودند: از سوی مغرب «سلوکیه» و «درزیجان» و «وه اردشیر» و «جندی شاپور» (کوکه) در ناحیه ی «مظلم ساباط» متّصل به شاه رود، و از سوی مشرق «اسپانیر» و «رومگان» و «تیسفون» (شهر مرکزی مدائن).

پیش از آنکه مدائن براثر بنای شهر بغداد به سال 150 هجری رو به ویرانی رود، بیش از صد سال پس از فتح آن، در حال عمران و آبادی بود و در این مدّت کوفه از صنایع و گنجینه ها و محصولات آن تغذیه میکرد، به این صورت که مَوالی ایرانی را که اسلام آورده بودند به کوفه میفرستاد.

در دوران حکومت سلمان فارسی بر مدائن، مردم آن، همه تشیع و پیروی آل محمّد را پذیرفتند و تا قرن هفتم هجری نیز همواره شیعیان خالص و پرشور در آن سکونت داشتند. مسعودی در فصل مربوط به عراق از آن نام برده و مینویسد:

«شهرهای آن، مدائن است و توابعش. مردم آن دارای بهترین رنگ و خوش ترین بوی و برترین مزاج و نیکوترین قریحه اند و در میان آنان همه ی فضیلتها و زبده ترین خوبی ها وجود دارد....» (مروج الذهب، ج 2، ص 50)

واجتلوها بکراً نشت «بأوانا» حجبت عن خطابها بالاوانی

امام حسن درمورد این دو اردوگاه، خطّمشی و روش خاصّی داشت.

_ مدائن در ابتدای خطّسیری قرار داشت که عراق را به فارس و شهرهای دنباله ی آن متّصل میکرد و ازلحاظ موقعیت جغرافیایی تنها نقطه ای بود که راه های کوفه و بصره و ایران در آنجا به یکدیگر میپیوستند و از نظر ارزش نظامی،

سنگری در برابر پیشامدهای جنگ محسوب میشد... و ایران در معرض انفجارهای خطرناک بود. از جانب امام «زیادبن عبید» بر آن حکومت میکرد و او هنوز به خوی و روش واژگونه ای که همه چیز او را دگرگون کرد، درنیامده بود.

_ و امّا «مَسکِن»، نقطه ی حسّاس در تاریخ جهاد امام حسن (علیه السّلام) بود؛ چه، در آنجا بود که امام حسن روبروی دشمن قرار گرفت. این نقطه در آن هنگام آخرین نقطه ی مرزهای شمالی عراق هاشمی یا مناطق تحت فرمان کوفه، یعنی مرکز حکومت هاشمی بود. در اراضی «مَسکِن» نواحی سرسبز و آباد و پرجمعیت و روستاهای معروف فراوان وجود داشت که از آن جمله بود: «اوانا» و «عُکْبَرا» و هم «العَلْث» که آخرین آبادی شمالی⁽¹⁾

«علث از این سو، ابتدای عراق است.»

علث در میانه ی عکبرا و سامرّا واقع شده و عکبرا قریه ای است از نواحی دجیل نزدیکی اوانا. «مؤلّف»

به نظر میرسد که در آن روز «مَسکِن» از همین دشت وسیع کنونی میان دو دهکده ی «سمیکه» و «بلد» در نزدیکی «سامرّا» فراتر نبوده است.

این نقطه از نظر محصول زیاد و آبشخورهای نزدیک و دشتهای گسترده اش، آبادی غنی و بی نیازی بوده و به همین دلیل محلّ مناسبی برای صف آرایی و جنگ به شمار میرفته است. در تاریخ این محل، میدان جنگ امام حسن و معاویه، نخستین میدان جنگی بود که تشکیل میشد ولی ازآن پس وقایع زیادی میان عراق و شام در آنجا ردّوبدل شد.

امام حسن در نظر گرفت که مدائن را به خاطر موقعیت حسّاس نظامی اش پایگاه عالی فرماندهی قرار دهد، تا هم نیروهای امدادی او بتوانند از سه منطقه ی نزدیک به آن در آنجا گرد آیند و هم در پشت میدان جنگ با معاویه و اهل شام _ یعنی مَسکِن _ موضع گرفته باشد. این دو اردوگاه هاشمی (مدائن و مَسکِن) بیش از پانزده فرسنگ با یکدیگر فاصله نداشتند. این یک تاکتیک جنگی نمونه و جالب بود که در اوضاع جنگی آن زمان، هیچ نقشه ی دیگری جایگزین آن نمیشد.

بدین ترتیب، امام حسن، با ترسیم خطّمشی جنگی خود، چهره ی فرمانده ی آگاه و

چیره دستی را نشان داد که به رموز نظامی مرسوم زمان خود به بهترین وجهی وارد و مسلّط است. اقدامات بعدی وی نیز، چه در انتخاب زمان مناسب و چه در انتخاب موقعیتها و چه در نحوه ی حرکت دادن سپاه، همه دلیل آن بود که وی از فنون نظامی نیز همچون سایر موهبتهای ممتازش _ در سیاست و اخلاص و فداکاری _ به طور کامل برخوردار است.

حسن بن علی، نگاهی به چپ و راست افکند و به دقّت در چهره ی سران شیعه و برگزیدگان خاندانش، که در پیرامونش مجتمع بودند، نگریست تا از میان آنان کسی را برای فرماندهی مقدّمه ی سپاه، که تصمیم گرفته بود به «مَسکِن» اعزام دارد، انتخاب کند. سه نفر در این میان نظر او را جلب کردند. این سه نفر، که بیش از همه در یاری او بی تابی کرده و از خود اخلاص نشان میدادند، عبارت بودند از: عبیدالله بن عبّاس⁽¹⁾

«در این سال (سال 40) عبدالله بن عبّاس _ به گفته ی عموم اهل تاریخ _ از بصره خارج شد و به مکّه رفت. بعضی این مطلب را رد کرده و پنداشته اند که او همچنان تا واقعه ی قتل امیرالمؤمنین علی (علیه السّلام) از طرف او در بصره ماند و پس از کشته شدن وی نیز تا زمان صلح حسن در آنجا بود و سپس به مکّه عزیمت کرد.» (تاریخ طبری، ج 4، ص 108)

مؤلّف: نه، او در بصره هم نبود؛ وگرنه قوای بصره در لحظه ی احتیاج شدیدی که امام حسن در مدائن به آن داشت، تأخیر نمیکرد.

ابن اثیر (الکامل فی التاریخ، ج 3، ص 386) نیز تأیید میکند که عبدالله بن عبّاس در زمان حیات امیرالمؤمنین از وی جدا شده است. به نظر میرسد که شباهت کتابتی نام این دو برادر و یکی بودن نام پدرشان این اشتباه را پیش آورده است. اشتباه دیگری که بعضی کرده اند این است که پنداشته اند فرماندهی مقدّمه با قیس بن سعد بوده، درحالی که قیس فرمانده ی طلیعه ی این مقدّمه بوده (همان طور که ابن اثیر به صراحت بیان کرده است) و شاید همین موجب اشتباه شده است.

عبیدالله بن عبّاس یکی از آن مردمی بود که سری پرشور و ماجراجو و دلی بی اعتنا به زندگی داشتند؛ غیرت دینی از یک سو و تعصّب قبیله ای از سوی دیگر، او را برافروخته و از او سلاحی پولادین در دفاع از حکومت هاشمی فراهم آورده بود. و این شگفت نیست، چه،

او خود یکی از سران خاندان بنی هاشم بود و همیشه گفته اند: آه صاحب درد را باشد اثر...⁽¹⁾. ازلحاظ سوابق افتخارآمیز در سال 36 (به روایت اصابه) یا سال 39 (به روایت طبری) و یا در هر دو سال «امیر الحاج» بود؛ در زمان امیرالمؤمنین (علیه السّلام) یک بار استاندار بحرین شد و یک بار کارگزار یمن و توابعش.⁽²⁾مردی کریم و سفره دار بود که حاجیان در مکّه بدان گواهی میدادند. علاوه بر همه ی اینها، نخستین کسی بود که مردم را به بیعت امام حسن دعوت کرد.

در این صورت، وی شایسته و لایق آن بود که پسرعمویش، امام حسن (علیه السّلام)، به او این اطمینان را داشته و منصب فرماندهی مقدّمه را بدو بسپارد.⁽³⁾

«امام حسن به عبیدالله دستور داد که رأی و نظر قیس بن سعد را به کار بندد. عبیدالله به سوی جزیره (منظورش بین النّهرین است) حرکت کرد. معاویه نیز چون خبر قتل علی را شنید، حرکت کرد و هجده روز پس از قتل آن حضرت به موصل رسید و در آنجا دو لشکر با یکدیگر روبرو شدند.»

مؤلّف: این موصل همان طور که حموی در معجم اشاره کرده، یکی از آبادی های «مَسکِن» است که مرقد حضرت «سیدمحمّد» فرزند امام علی الهادی (علیه السّلام) در نزدیکی آن واقع شده و این غیر از شهر موصل معروف است.

بنابراین میان روایت یعقوبی و گفته ی دیگر مورّخان درباره ی محلّ فرود آمدن سپاه معاویه، منافاتی وجود ندارد، زیرا «موصل» و «حیوضه» و «جنوبیه» همه از آبادی های «مَسکِن» بوده اند و شاید لشکر معاویه همه ی این روستاها را تصرّف کرده و ازاین رو در هریک از روایات تاریخی نام یکی از آنها آمده است. ما ازاین جهت به آوردن نام «جنوبیه» اکتفا کردیم که در نامه ی قیس بن سعد به امام حسن، که به تفصیل در جای خود خواهد آمد، این نام آورده شده است.

او را فراخواند و فرمانی را _ که به طور کامل به دست ما نرسیده و فقط بخشی از آن را بعضی از مآخذ نقل کرده اند _ بدو داد. در این فرمان چنین آمده است:

«هان ای پسرعمو! اینک من دوازده هزار تن از سواران عرب و پارسایان شهر را با تو میفرستم. یک تن از آنان با یک لشکر برابر است. آنان را کوچ ده و بدان که باید با آنان زبان نرم و روی باز و فروتنی تمام داشته باشی و با آنان همنشینی کنی، زیرا اینها بازمانده ی یاران یک رنگ امیرالمؤمنینند. آنها را بر کناره ی فرات ببر و سپس تا هرجا به معاویه برسی پیش برو. هرگاه با معاویه روبرو شدی او را نگاه دار تا من خود برسم و من به فاصله ای اندک براثر تو روان خواهم شد. باید هر روز مرا از خبر خود آگاه سازی. در کارها با این دو نفر _ قیس بن سعد و سعیدبن قیس _ مشورت کن. و چون به معاویه رسیدی نخست به جنگ مپرداز تا او شروع کند. امّا اگر او شروع کرد، آنگاه تو هم بجنگ. اگر کشته شدی فرماندهی با قیس بن سعد است و اگر او هم کشته شد، با سعیدبن قیس.»

همان طور که می بینید امام حسن در این فرمان به اصحاب، بیش از عبیدالله پرداخته و آنان را به لطف و عنایت بیشتری نواخته است. هم مدحشان کرده و هم دلیری و شجاعتشان را ستوده و هم آنها را به پدرش امیرالمؤمنین منسوب ساخته است، و از این همه منظورش لبریز کردن معنویات و شعله ور ساختن شور و هیجان و تأثیر گذاردن بر عواطف آنان بوده است. سپس به فرمانده دستور داده که با آنان با زبان نرم و روی باز و روش ملایمت آمیز رفتار کند و آنها را با خود همنشین سازد و این آموزشها همه به منظور ایجاد اطمینان متقابل میان فرمانده و سربازان است و این اطمینان در جنگهایی که فاقد روشهای نظامی امروزند درخور آن است که مهم ترین عناصر سازنده ی نیرویی باشد که مایه ی امید روزهای سیاه است. می بینیم امام حسن در مقام توصیه به فرمانده ی خود، چهار جمله پی درپی فرموده که مفاد و مضمون آن فقط یک چیز است. آیا نمیتوان استفاده کرد که منظور آن حضرت

از این تکرار مؤکّد، ریشه کن ساختن خوی مخصوص در عبیدالله _ این فرمانده ی تازه کار _ بوده است؟ در آن لشکر عدّه ی زیادی از برگزیدگان و نخبه ها و دارندگان افتخارات و خاطره های پرشکوه همراه عبیدالله بودند و اینها مردمی نبودند که تبختر و خشونت یا امر و نهی بی مورد این فرمانده ی هاشمی جوان را، که ازلحاظ شأن و منزلت و سابقه ی جهاد و تقوا و سن بر آنان برتری نداشت،⁽¹⁾هضم کنند و نادیده بگیرند.

دستور آن حضرت که: «با این دو نفر مشورت کن» دلیل دیگری است بر اینکه منظور وی کوبیدن خوی درشت و ناهمواری است که ای بسا امام در پسرعموی خود سراغ داشته و از آن همچون مانعی بر سر راه موفّقیت بیم میبرده است.

باید دانست که وجود این درشت خویی در عبیدالله _ درصورتی که این حدس صائب باشد _ نمیتواند مانعی برای فرماندهی وی به شمار رود، درصورتی که شرایط و اوضاع و احوال فراوان دیگری سپردن این منصب را به وی ایجاب میکرده است... علاوه بر اینکه همیشه میان خشونت و زندگی نظامی پیوند نزدیک و مستحکمی وجود داشته است.

اکنون جای این پرسش است که به چه موجبی امام حسن فرماندهی مقدّمه را به عبیدالله سپرد و با بودن کسی همچون «قیس بن سعدبن عُباده» که لیاقت نظامی و امانت و سرسپردگی اش به خاندان پیامبر مورد اعتراف است، او را بدین سِمت انتخاب نکرد؟

این سؤال دارای چند پاسخ است:

که نامشان گذشت.

بدین جهت مقدّم ساختن پسرعموی امام، که پسرعموی پیغمبر نیز بود، و او را در ظاهر و به نام، فرمانده قرار دادن و سپس استفاده از رأی قیس و سعید را به او توصیه کردن، تدبیر خردمندانه ای بود که راه هرگونه اختلاف و هم چشمی را می بست.

توضیح آنکه سستی و ناهمرهی کوفیان، که از ابتدای ماجرای حسن بن علی ظهور کرده بود، موجب بدبینی فراوان به سرانجام وضع میشد و مستلزم آن بود که وی هر تدبیری را، که برای اثبات برائت خود در آینده و در برابر سرزنش و تخطئه ی عیب جویان لازم میبیند، به کار بندد. برای مردم بسی آسان بود که با مشاهده ی کوچک ترین نقطه ضعف یا ناچیزترین بهانه برای تعلیل شکست احتمالی، بدون ملاحظه ی جوانب کار، سیل اعتراض و انتقاد را به سوی امام حسن سرازیر سازند. کاملاً انتظار میرفت که در صورت شکست امام حسن در مَسکِن، کسانی بگویند که اگر فرمانده ی سپاه از بنی هاشم میبود، بیشتر از دیگران در برابر سختی ها پایداری و صبر میکرد و سرانجام کار به اینجا نمیکشید.

در این صورت، خود را برای مقابله با نتایج احتمالی آماده کردن، یعنی فرماندهی از بنی هاشم تعیین نمودن، تدبیری بسی دقیق و بجا بود.

بنابراین، تعیین این فرمانده ی داغدیده ی خشمگین، به سرکردگی لشکری که به جنگ قاتل فرزندان او میرفت، جدّاً بهره برداری متناسب و جالبی بود.

خود پیش از شروع جنگ وفات یافته بود. همین قیس بن سعد در زمان علی (علیه السّلام) فرمانده و سرکرده و همه کاره ی آن سپاه عظیم بود.⁽¹⁾بدیهی است که این سابقه در ایجاد روابط شخصی میان فرمانده و سربازان دارای تأثیری بسزا است و این چنین فرماندهی هرگاه بخواهد به آسانی میتواند از آزادی فکر و اراده ی خود استفاده کرده و چشم به راه دستور مرکز فرماندهی نماند. و این موضوعی بود که احتیاط و پرهیز از آن، همچون مهم ترین موضوع در آن موقعیت، میبایست مورد ملاحظه قرار گیرد.

ما با احترام فراوان و شایسته ای که برای قیس قائلیم، نمیتوانیم تأثّرپذیری های روح او را که به او امکان این خودسری و خودرأیی را میدهد، ندیده بگیریم. و فراموش نمیکنیم که همین قیس در روزی که فرماندهی لشکر مَسکِن بدو رسید، در وسط صفوف خود ایستاد و مردم را میان یکی از این دو کار: یا پیوستن به امام حسن در صلح و یا ادامه ی جنگ با معاویه بدون امام، مخیر کرد!

بنابراین، چه احتیاطی از این بهتر که فرماندهی جنگ به چنین کسی سپرده نشود ولی برای استفاده از لیاقت و کاردانی او، به عنوان مستشار نظامی انتخاب گردد. این همان کاری بود که امام حسن انجام داد.

مؤلّف: باید دانست که تعیین قیس به عنوان نایب فرماندهی، یعنی دوّمین فرمانده در صورت کشته شدن عبیدالله، با ملاحظه ی سیاسی مزبور منافاتی ندارد. زیرا که پس از کشته شدن فرمانده ی اوّل، اراده ی دوّمین فرمانده در گرو تصمیم و اقدامی است که فرمانده ی پیشین، شرایط و اوضاع جنگ را برطبق آن ترسیم کرده و به آسانی قابل تغییر نیست. و ای بسا تا آن وقت کارها زیر نظر و اراده ی مستقیم خود امام _ یعنی فرمانده ی کلّ قوا _ قرار میگرفت و چنان که قبلاً دانستیم آن حضرت وعده کرده بود که به زودی به «مقدّمه اش» بپیوندد.

در این صورت بر تعیین وی به عنوان دوّمین فرمانده اشکالی وارد نیست.

7. عدد سپاه

اشاره

عدد سپاهیان رسمی کوفه در اواسط قرن اوّل، چهل هزار بود.⁽¹⁾که هر سالی ده هزار آنان به جهاد میرفتند. (این آماری است که مآخذ مورد اطمینان بدان تصریح کرده اند.)

قبلاً گفتیم سپاهی که امیرالمؤمنین علی (علیه السّلام) برای حمله به شام تجهیز کرده بود _ به اختلاف دو روایت _ به چهل یا پنجاه هزار میرسید و دانستیم که علی خود پیش از شروع این جنگ وفات یافت. گمان میرود که قسمتی از این سپاه را همان عدّه ی مقرّر سالیانه از نظامیان رسمی کوفه تشکیل میداده اند.

پس از آن دیگر اطّلاعی از وضعیت این دو سپاه _ سپاه رسمی کوفه و سپاهیانی که علی (علیه السّلام) برای حمله به شام تجهیز کرده بود _ در برابر حسن بن علی در آغاز دعوت به جهاد در دست نیست. همین اندازه میدانیم که لشکر مقدّمه، که امام حسن به استقبال معاویه به «مَسکِن» فرستاد، بنا بر نقل بسیاری از مآخذ تاریخی، مرکّب از دوازده هزار جنگجو بوده است و به نظر میرسد که اینها بازماندگان همان لشکر فراهم آورده ی امیرالمؤمنین بوده اند که این عدّه شان دعوت حسن بن علی را پاسخ گفته و مابقی سرپیچی کرده اند.

و باز از مآخذ تاریخی دیگری به دست آوردیم که کوفه در آن حضیض سستی و ناهمرهی اش نسبت به جهاد، ناگهان به خروش آمد و چهار هزار سرباز دیگر روانه ی میدان

جنگ کرد.⁽¹⁾

تا اینجا، برحسب نصوص غیر قابل خدشه ی تاریخی، عدد لشکریان امام حسن را تا شانزده هزار به دست آورده ایم.

ارقام دیگری نیز در نوشته های تاریخی به صراحت یا اشاره دیده میشود که همگی قابل مناقشه و تردید است و ما اینک آن نصوص تاریخی را عیناً در اینجا بازگو میکنیم و سپس به تحقیق و بررسی دقیق آن میپردازیم:

«... سپس امام حسن سرداری با چهار هزار سپاهی به سوی معاویه فرستاد. این سردار از قبیله ی کِنده بود و از آن حضرت دستور داشت که در «انبار»⁽²⁾اردو بزند و تا فرمانی از مرکز دریافت نکرده، دست به کاری نزند. چون به انبار روی آورد و در آنجا فرود آمد و معاویه از آمدن او خبر یافت، قاصدهایی به سوی او گسیل داشت و برای او نوشت که اگر به من بپیوندی، بی درنگ تو را به حکومت چند آبادی از آبادی های شام و جزیره (عراق) منصوب خواهم کرد... پانصد هزار درهم نیز برای او فرستاد. مرد کِندی آن نقد را گرفت و کارها را بر امام حسن دگرگون ساخت و با دویست مرد از یاران و خویشاوندانش به معاویه پیوست. چون این خبر به امام حسن رسید، به خطبه برخاست و گفت: این مرد کندی به سوی معاویه رفته و به من و شما خیانت ورزیده است؛ بارها گفته ام که در شما وفایی نیست و شما بندگان دنیایید. اینک مرد دیگری را به جای او میفرستم و میدانم که او نیز با من و شما همان گونه عمل خواهد کرد و خدا را در امر من و شما نظر نخواهد داشت. آنگاه مردی از قبیله ی مراد را با چهار هزار نفر اعزام کرد و در برابر جمع به او توصیه و تأکید نمود و خبر داد که او نیز همچون کندی خیانت خواهد کرد. مرادی با سوگندهایی که کوه تاب آن را ندارد تأکید کرد که چنین نخواهد کرد. ولی امام حسن گفت: به زودی دست به خیانت خواهد زد. چون به انبار رسید باز معاویه قاصدهایی گسیل داشت

و نامه هایی همانند نامه های پیشین نوشت و پنج هزار درهم (گویا منظور پانصد هزار درهم است) برای او فرستاد و آرزوی حکومت بر آبادی های شام و جزیره را در دل او ریخت... مرادی تاب نیاورد... کارها را دگرگون ساخت و راه اردوی معاویه پیش گرفت و آن همه پیمان و میثاق را فراموش کرد....»⁽¹⁾

پس از ذکر این واقعه، جریان اردو زدن امام حسن در «نخیله» و سپس حرکت از آنجا را بیان کرده است.

«مردم بیرون آمدند و اردوگاه ساختند و آماده ی حرکت شدند. حسن بن علی به اردوگاه آمد و مغیرة بن نوفل (بن حرث بن عبدالمطّلب) را بر کوفه گماشت و به او دستور داد که مردم را برانگیخته به اردوگاه فرستد. و او مردم را برمی انگیخت و اعزام میکرد تا اردوگاه آراسته شد. آنگاه حسن بن علی با سپاه عظیم و سازوبرگ کامل حرکت کرد. چون به «دیر عبدالرّحمن» رسید سه روز توقّف کرد تا مردم جمع شدند. سپس عبیدالله بن عبّاس را فراخواند و به او گفت: هان ای پسرعمو! اینک دوازده هزار از سواران عرب و پارسایان شهر را با تو میفرستم....»⁽²⁾

«معاویه، چون از کار عبیدالله بن عبّاس و حسن (علیه السّلام) فراغت یافت، همّت به فریفتن مردی گماشت که فریفتن او در نظرش از همه مهم تر بود و با او چهل هزار نفر بودند و معاویه و عمرو و اهل شام در برابر آنان فرود آمده بودند.»⁽³⁾

«... مسیب بن نجبه به حسن (علیه السّلام) گفت: همیشه از تو در شگفتم! که با

داشتن چهل هزار سپاهی با معاویه صلح کردی! (یا «بیعت کردی» بنا بر اختلاف دو روایت).»⁽¹⁾

«وقتی خبرهایی که علی درباره ی اهل شام داده بود به مرحله ی وقوع پیوست، چهل هزار از لشکریان علی با او بر مرگ بیعت کردند و در همین میان که او آماده ی حرکت میشد، به قتل رسید و چون خدا کاری را اراده کند از آن گریزی نیست، همین که علی کشته شد و مردم با پسرش حسن بیعت کردند، وی اطّلاع یافت که معاویه و اهل شام به سوی عراق روانه شده اند، لذا به بسیج سپاهی که با علی بیعت کرده بودند پرداخت و از کوفه به عزم مقابله با معاویه، که در مَسکِن فرود آمده بود، حرکت کرد. چون به مدائن رسید قیس بن سعدبن عُباده ی انصاری را به فرماندهی مقدّمه، که مرکّب از دوازده هزار بود، گماشت و به قولی عبدالله⁽²⁾را به فرماندهی گماشت و او قیس را برای فرماندهی طلیعه ی لشکر مقدّمه انتخاب کرد....»⁽³⁾

مؤلّف: عین همین جریان را ابن کثیر نیز نقل کرده و گویا که بی کم وکاست آن را از الکامل گرفته است.

«آری! ولی من از این ترسیدم که در روز قیامت هفتاد هزار یا هشتاد هزار انسان خون آلوده نزد خدا دادخواهی کنند که برای چه خون آنان ریخته شده است....»

«گفته اند که چون بیعت با معاویه صورت گرفت و او به سوی شام

بازگشت، سلیمان بن صُرَد، که بزرگ و رئیس اهل عراق بود و در جریان صلح در کوفه حضور نداشت، نزد حسن بن علی آمد. چون بر حسن وارد شد گفت: سلام بر تو ای خوارکننده ی مؤمنین! حسن جواب سلام گفت و سپس گفت: حال بنشین، پدرت آمرزیده باد.⁽¹⁾سلیمان نشست و گفت: ما پیوسته در تعجّبیم که چگونه با معاویه بیعت کردی بااینکه صد هزار جنگجو از اهل عراق با تو بودند و همه حقوق گیر، با همین اندازه فرزندان و غلامانشان، غیر از شیعیان تو از اهل بصره و حجاز!»⁽²⁾

مؤلّف: متن کامل گفت وگو میان حسن (علیه السّلام) از یک طرف و سلیمان بن صرد و همراهانش از طرف دیگر را سیدمرتضی در تنزیه الانبیاء و ابن شهرآشوب در مناقب و مجلسی در بحار نقل کرده اند ولی در هیچ یک از این نقلها عدد سپاهیان در گفته ی سلیمان بن صرد بیش از چهل هزار نیست. بنابراین، ابن قتیبه، هم در تعیین عدد صد هزار و هم در آوردن کلمه ی بیعت به جای کلمه ی صلح در میان مورّخین تنها است.

«فرزند زن جگرخواره، کانون نفاق و بازمانده ی احزاب، به من نامه مینویسد و مرا وعده و وعید میدهد. درحالی که مابین من و او، پسران رسول خدا با نود هزار (و در روایتی هفتاد هزار) شمشیرزن گوش و دل به فرمان قرار دارند که تا دم شهادت روی از جنگ برنمیگردانند. به خدا سوگند که اگر معاویه به من برسد، مرا بسی گزنده تر و سرسخت تر خواهد یافت.»⁽³⁾

بحث و تحلیل

چنان که ملاحظه شد، نصوص تاریخی از ارقامی که درمورد قوای نظامی امام حسن

فرض شده، به چندین گونه یاد کرده اند و بزرگ ترین عددی که در این مورد گفته شده به ترتیب: چهل هزار تا هشتاد هزار و صد هزار است. حقیقت آن است که این هر سه رقم و حتّی کمترین آنها مورد تردید و قابل تأمّل است. و اینک توضیح:

زیاد و سلیمان، که گمان چنین رقمی را درباره ی قوای امام حسن داشتند، وضع کوفه ی آن روز را به گذشته ی آن قیاس میکردند و میپنداشتند که همه ی آن سپاهی که در سالهای 37 و 38 هجری، یعنی سالهایی که هریک از آن دو خود در کوفه بوده و در آن صفوف همکاری میکردند و در خدمت امیرالمؤمنین علی (علیه السّلام) بودند، اکنون نیز در خدمت پسرش امام حسن است.

دوّم اینکه موقعیت این دو نفر، که هریک از جهتی در یک بحران عاطفی قرار داشتند و همین بحران انگیزه ی این گفتارشان بود، اقتضا میکرد که بدین گونه به مبالغه و اغراق سخن بگویند. این چنین مبالغه ای نه از «سلیمان» که در صدد تقبیح صلح و تحت تأثیر طغیان احساسات است و نه از «زیاد» که در مقام تهدید معاویه و پاسخگویی به وعد و وعید او است، چندان دور نیست.

ازاین گذشته، در این دو اظهار، چیزی که بتوان درمورد عدد سپاه به آن اطمینان و استناد کرد، وجود ندارد.

میدانیم این سلیمان دوست نزدیک «مسیب بن نجبه» بوده و میان آن دو پیوندی بسی محکم تر از پیوند دوستی های شخصی وجود داشته است. و در یکی از نصوص تاریخی مذکور (شماره ی 4) دیدیم که مسیب بن نجبه در مقام عتاب و توبیخ امام حسن بر صلح میگوید: تو با داشتن چهل هزار سپاهی... و یقیناً میان دو دوست نزدیک در یکی از موضوعات مربوط به خاندان پیغمبر چنین اختلافی معقول نیست.

در این صورت، بی قاعدگی گفتار «ابن صرد» هیچ دلیلی جز این ندارد که راوی آن «ابن قتیبه ی دینوری» است. یعنی راوی چند داستان تردیدپذیر و قابل تأمّل در جریان امام حسن که هیچ کس جز او آنها را روایت نکرده است!

اتّفاقاً تقدیر چنین بود که این دو دوست بزرگ، پیش از رخت بستن از دنیا، پاسخ عملی آن عتابی را که به رهبرشان امام حسن درمورد صلح کرده بودند، دریافت دارند.

در سال 65 هجری، هجده هزار از مردم کوفه برای انتقام خون حسین با این دو بیعت کردند و هنگامی که در «عین الورده» کار به سختی کشید، بیش از 3100 نفر با آنها نبود... و اینجا بود که روگردانی و ناهمرهی مردم آنان را به یاد خاطره ی امام حسن انداخت. و پس از چندی سلیمان و مسیب، که رهبران نهضت توّابین بودند، با بیشتر همراهانشان در عین الورده شهید شدند.

در حقیقت این گفتار حدّاکثر بر بیش از بیست هزار دلالت نمیکند. زیرا آن حضرت عدد کسانی را که در روز قیامت خون آلوده در پیشگاه خدا حاضر میشوند، با تردید، هفتاد هزار یا هشتاد هزار ذکر کرده و روشن است که منظور آن حضرت از این عدد فقط سپاهیان خودش نبوده بلکه جنگجویان هر دو سپاه را در نظر داشته است. و چون میدانیم که عدّه ی شامیان در این جنگ شصت هزار بوده، نتیجه میگیریم که مابقی، یعنی بیست هزار، عدد سپاهیان خاصّ آن حضرت بوده است.

تردیدی که آن حضرت در تعیین عدد اظهار داشته (هفتاد یا هشتاد هزار) کاملاً تأیید میکند که منظور وی هر دو سپاه بوده است نه فقط سپاه خودش. چه، اگر منظورش فقط سپاه کوفه بود معنی نداشت که در عدد آن مردّد باشد، زیرا که عدد سپاه کوفه برای او

نمیتوانست مخفی باشد.

نخست آنکه با گفتار خود امام حسن، که در آن تلویحاً عدد سپاه را معین میکند، قابل تطبیق نیست. زیرا همان طور که دیدیم، بنا بر گفتار مزبور، عدد سپاه حدّاکثر بیست هزار است. همچنین با گفتار دیگر آن حضرت که رفتار مردم را با خود توصیف میکند و از سستی و سنگینی آنان در جنگ مینالد⁽¹⁾سازگار نیست. چه، در صورت فراهم آمدن چهل هزار سپاهی، امام حسن از کدام سستی و سنگینی گله میکند؟ بنابراین، عدد مزبور نیز مورد تردید است.

دیگر آنکه مدرک این عدد، حدس و گمان گویندگان آن است و نه چیز دیگر. اینها به این دلیل که امیرالمؤمنین علی (علیه السّلام) برای آخرین حمله اش به شام، سپاهی متشکّل از چهل هزار نفر تجهیز کرده و پیش از کوچ دادن این سپاه وفات یافته، استنباط کرده اند که باید این لشکر آماده برای فرزندش امام حسن باقی مانده باشد و دیگر فراموش کرده اند که تأثیر روگردانی و ناهمرهی مردم را نیز در برابر خلیفه ی جدید به حساب آورند.

و پس از این همه، اساساً آماری که با این همه اشتباه توأم است چگونه قابل اطمینان خواهد بود؟

عجیب ترین روایات در این مورد روایت «زهری» است که عدد لشکر مقدّمه را تحت فرماندهی «قیس بن سعد» در «مَسکِن» یعنی پس از فرار عبیدالله بن عبّاس و همراهانش، چهل هزار معین میکند. معنای این نقل آن است که فقط عدّه ی سربازان لشکر مقدّمه، پیش از حوادث فرار، 48 هزار بوده است!

و این به هیچ صورت مورد تأیید تاریخ نیست. لشکر مقدّمه در دوران فرماندهی عبیدالله بر آن، بیش از دوازده هزار نبوده است و این چیزی است که در فرمان امام حسن به عبیدالله و هم در نصوص تاریخی به آن تصریح شده است.

اساساً روایت زهری در قضایای مربوط به خاندان پیغمبر سست ترین و آشفته ترین

روایات است. مؤلّف کتاب «دراساتٌ فی الاسلام» او را مزدور و حقوق بگیر امویان دانسته و همین کافی است.

علاوه بر اینکه همین روایت زهری نیز بدین گونه قابل توجیه است که بگوییم: منظور وی از لشکری که معاویه و عمرو و اهل شام در کنار آن فرود آمده بودند، لشکر معاویه است نه لشکر قیس⁽¹⁾و بنابراین، عدد چهل هزار مربوط به لشکر معاویه خواهد بود نه لشکر امام حسن و درصورتی که این عدّه را سپاهیان مزدور و مواجب بگیر شام فرض کنیم و منظور وی را ازجمله ی «اهل شام» سپاهیان داوطلب معاویه بدانیم، روایت او با دیگر روایاتی که درمورد عدد سپاه امام حسن و معاویه است، منافاتی نخواهد داشت.

اوّلاً نام دو فرماندهی که در این روایت از آنان یاد شده _ و یکی از قبیله ی «کِنده» و دیگری از قبیله ی «مراد» بوده و هر دو پیش از عبیدالله بن عبّاس به سوی معاویه رفته و قبل از او خیانت ورزیده اند! _ بکلّی فراموش شده است. در تاریخ بی سابقه است که در جریانی بدین اهمّیت که از ننگین ترین حوادث تاریخ انسانی است، نام دو نفر از فرماندهان مورد غفلت و فراموشی قرار گرفته باشد.

از این عجیب تر آن است که بنا بر این روایت، امام حسن پیش از فرستادن این دو سردار اصرار می ورزیده که آنان را به خیانت متّهم سازد! و باز با علم و یقین به خیانت آنان، هر دو را در رأس لشکری به استقبال معاویه اعزام داشته است!

تنها یکی از اشکالات مزبور کافی است که بررسی در اطراف این روایت را بیهوده جلوه دهد. در این صورت چه بهتر که آن را به حال خود رها کنیم تا خود معرّف میزان اعتبار خود

باشد.

اینک پس از این بررسی و تحلیل، ماییم و همان ابهام نخستین در موضوع عدد سپاه.

بگذار تا این نصوص و متون تاریخی، که این اندازه دارای اختلاف و تحریف است، خود شاهد بارزی بر وضع نابسامان و آشفته ی ماجرای امام حسن در تاریخ باشد. این حقیقتی است که چه ازلحاظ اهمّیت و چه ازلحاظ نتایج و آثار درخور دقّت و تأمّل و یادآوری و تأسّف است. چنان که دیدیم این هشت فقره متن تاریخی بود که هیچ یک از آنها نه تاب بررسی و تحقیق داشت و نه همچون سندی تاریخی قابل اطمینان و استناد بود.

آنچه به طور مقطوع و حتمی در اختیار ما است، عدد لشکر مقدّمه است؛ یعنی دوازده هزار و عدد داوطلبان بعدی کوفه یعنی چهار هزار و سپس گروه های متفرّقی که در ظرف اقامت سه روزه ی امام حسن در «دیر عبدالرّحمن» به وی پیوسته اند. و این مجموعاً در حدود بیست هزار سرباز بودند که تمامی سپاه امام حسن را در هنگام پیشروی به سوی دو اردوگاه مَسکِن و مدائن تشکیل میداده اند.

امّا جنگجویان و سربازان مدائن... همین اندازه میدانیم که اینها در گذشته هرگز از میدانهای جنگ علی (علیه السّلام) روگردان نبوده اند و بسی بعید به نظر میرسد که فرزند علی در پیش روی آنان اردو بزند و آنگاه از آنها هرکس توانایی حمل سلاح دارد، به او ملحق نگردد.

بدین قرار، گمان قوی بر آن است که عدد سپاهیان امام حسن در این دو اردوگاه مجموعاً بیست هزار یا اندکی بیشتر بوده است.

و این همان «سپاه عظیم» است که ابن ابی الحدید از آن نام میبرد و همان عددی است که با گفتار خود امام حسن، که قبلاً گذشت، قابل تطبیق است. و در میان همه ی گفته های تاریخی کدام سخن از سخن خود آن حضرت بهتر و به عنوان دلیل شایسته تر است؟

ازآن پس نیز دیگر از اینکه چه اندازه و از کجا قوای امدادی برای امام حسن رسیده، اطّلاعی در دست نیست.

8. عناصر سپاه

مفید مینویسد:

«حسن، حُجربن عَدی را فرستاد تا کارگزاران، یعنی امیران نواحی اطراف را فرمان حرکت دهد و مردم را به جهاد دعوت کند. نخست کاهلی کردند و سپس به راه افتادند. در همراهی او همه گونه مردم بودند: جمعی شیعیان او و پدرش و جمعی طرفداران حکمیت (خوارج) که به هر حیله ای در صدد جنگ با معاویه بودند و گروهی طرفداران هرج ومرج و آشوب و طمع کاران غنیمت جنگی و برخی شکّاک و عدّه ای صاحبان عصبیتهای قبیله ای که دنباله رو سران قبایل بودند و دین، انگیزه ی آنان نبود....»⁽¹⁾

از آنچه در فصل پیش گذشت دانستیم که سپاه حسن (علیه السّلام) تقریباً از بیست هزار جنگجو یا اندکی بیشتر تشکیل یافته بود، ولی به تفصیل روشن نیست که گردآوری این عدّه چگونه بوده است. به نظر میرسد که برای این کار از همان روشهای ابتدایی و ساده استفاده میشده است. این روشها همان بود که در همه ی اجتماعات قرنهای نخستین اسلام به کار میرفت و در آن برای قبول سرباز یا مجاهد داوطلب هیچ گونه استعداد خاص یا سنّ معین در نظر گرفته نمیشد و اجباری هم در سربازگیری _ به معنایی که امروز وجود دارد _ وجود نداشت. هر مسلمان قادر بر گرفتن سلاح، با شنیدن ندای دعوت کننده ی خدا انگیزه ای دینی در خود می یافت... یا این انگیزه ی دینی، احساس وظیفه را در او بیدار

میکرد و جان خود را در این راه تقدیم میداشت و یا کششهای مادّی بر او پیروز میشد و این احساس را در او خفه میکرد و او را از پاداش اخروی و هم _ در صورت پیروزی _ از غنیمت و بازیافت جنگی محروم میساخت.

روشهای جدید که امروز برای خدمت اجباری زیر پرچم و احضار متولّدین سنین معین و بازجویی از استعدادها و امکانات خاص، معمول است در آن روز مرسوم نبود و اساساً این روشها با مقرّرات اسلامی، که دارای تساهل و دور از سخت گیری است، سازگار نمیباشد.

در اسلام برای برانگیختن مردم به اطاعت و انقیاد، بیشتر تکیه به صحّت و استحکام حقایق این آئین است و در عناصر این آئین، اکراه و اجبار و به کار بردن زور برای وادار کردن مردم به اطاعت، وجود ندارد. همین اندازه مردم را با هر دو راه آشنا میسازد و با هدایت و راهنمایی، آنها را در پیمودن بهترین راه کمک میدهد. «آنان که برای ما مجاهده کنند به راه های خود هدایتشان میکنیم.»⁽¹⁾و این است شعار اسلام در همه ی چیزهایی که به آن امر و یا از آن نهی کرده است.⁽²⁾

رؤسای مسلمین نیز هرجا مردم را به کاری دعوت کرده یا از چیزی برحذر داشته اند، همین روش را پیموده اند. من جمله برای سربازگیری و اعزام مردم به جنگ، از تبلیغات جالب و جذّاب و مشوّق جنگ و روشهای مؤثّری که معمولاً بیشتر افراد شایسته ی جنگ را قانع میساخت، استفاده میکردند. مثلاً بر مزایای جنگجویان مواجب بگیر می افزودند؛ به کارگزاران خود در شهرها دستور بسیج میدادند و آنها خطبا و رجال بانفوذ را بر تشویق مردم به داوطلب شدن برای جهاد در راه خدا، میگماشتند.

امام حسن (علیه السّلام) در آغاز خلافت و هنگام اعلان بسیج برای جنگ، همه ی این کارها را کرد. از اوّلین کارهایش این بود که مزایای سپاهیان را صد، صد افزود؛ حجربن عدی را نزد کارگزاران ولایات برای دعوت به جهاد فرستاد، خطیبان زیردست همچون عَدی بن حاتِم و مَعقِل بن قیس و زیادبن صعصعه و قیس بن سعد... با او همکاری کردند، مردم را بر کاهلی

و سستی در جهاد نکوهش و ملامت⁽¹⁾و بر لبّیک گفتن به داعی الهی تشویق کردند و آنگاه، خود پیش از همه به صفوف جنگ در اردوگاه پیوستند.

رایت جهاد در هفت محلّه ی کوفه و همه ی مراکز عمومی آن برافراشته شده و مردم را به سوی خدا و به پیروی از آل محمّد (علیهم السّلام) دعوت میکرد.

در آن پایتخت مرده ی عافیت طلب، بیداری و سرزندگی تازه ای پدید آمده بود که به احساس وظیفه یا آمادگی برای انجام آن شبیه بود.

کاهلی و سنگینی مردم برای جنگ، که معلول تبلیغات شام یا راحت طلبی خود آنان بود، هرچند در کوفه نفوذ فراوان داشت، ولی این بیداری تازه که مدیون فعّالیت آن خطبای بزرگ بود، در زمانی کوتاه، در مردم رغبتی و براثر آن نشاط و فعّالیتی و به دنبال آن شور و حماسه ای برانگیخت.

با همه ی نغمه های پلیدی که از طرف مخالفان امام حسن ساز میشد، تبلیغات یاران نزدیک وی توانست تا حدودی مؤثّر واقع شود و عدّه ی زیادی از مردم را به جهاد، راغب سازند و درنتیجه: «مردم برای رفتن به اردوگاه شور و نشاطی یافتند.»⁽²⁾.

همچنین این تبلیغات تا حدود زیادی موفّق شد که افکار عمومی مردم کوفه و محلّات و نواحی نزدیک به آن را، که با بازارها و دستگاه های قضایی و اداری آن ارتباط روزانه داشتند، با خود همراه سازند.

مهارت و زبردستی خطبای کوفه در این بود که بخوبی توانستند از زمینه ی فکری مساعد و آماده ی مردم استفاده کنند و در پوشش دعوت به جهاد، با تمام قوا آنها را به پیروی از خاندان پیغمبر دعوت نمایند.

دوستان و یاران اهل بیت، با آهنگی رسا و بیانی قوی، مناقب این خاندان و معایب و رسوایی های دشمنان ایشان را بیان میکردند و در مجامع و اماکن عمومی و در میان قبایل، همه جا مردم را با موقعیت ممتاز و برجسته ی «دو سرور جوانان بهشت» و صلابت دینی موروث خاندان وحی و مزایای فراوان ویژه ی این تیره از بنی هاشم، مانند: دانش و تقوا و طهارت و بی اعتنائی به زیورهای مادّی و فداکاری در راه خدا و کوشش برای اصلاح امّت و وجوب دوستداری آنان، آشنا میساختند.

سپس از بیعت یاد میکردند و از اینکه خداوند درباره ی اطاعت اولی الامر و وفا به عهد و میثاق از آنان مؤاخذه خواهد کرد.

در سخنرانی های خود نسب ها را با یکدیگر مقایسه میکردند و این برای آن مردم، «آهنگ» ظریف و صادق و مؤثّری بود که هوش و دل آنان را میربود.

مثلاً میگفتند: فرزند علی کجا و فرزند «صخر» کجا؟! پسر فاطمه کجا و پسر هند کجا؟! آن کس را که جدّش رسول خدا است چه نسبت با آن که جدّش «حرب» است و آن کس را که جدّه اش خدیجه است چه قیاس با آن که جدّه اش «فتیله» است؟!... آنگاه از این دو نفر آن کس را که نامش نکوهیده تر، و دودمانش پلیدتر، و گذشته و حالش شرارت بارتر و در کفر و نفاق باسابقه تر است، لعنت میکردند و مردم یک صدا فریاد میزدند: آمین، آمین... نسلهای بعدی نیز، هرگاه به این مقایسه ی ظریف برخورد کرده اند، هم صدا با مردم آن دوره گفته اند: آمین.

این روشهای حکیمانه و خطابه های حماسی و بلیغ، کار خود را کرد و امیدواری به شکست شام و پیروزی کوفه را در همه جا و همه کس دمید.

در آن دوره، کوفه _ این پایتخت جدید و باعظمت که با بزرگ ترین پایتختهای اسلامی تاریخ رقابت میکرد _ گروه های مختلفی از مهاجران عرب و غیر عرب و از رنگها و نژادهای گوناگون را در خود گرد آورده بود. بسیاری از اینان، مردمی بودند که اسلام آنها را ارضاء نکرده و پیروی از آن، راه تازه ای به رویشان نگشوده و ادب اسلامی نمایانی در آنها به وجود نیاورده بود و همین اندازه بود که اسلام را همچون وسیله ای برای تأمین منافع نزدیک خود می شناختند. این دسته از جهاد فقط همین را میفهمیدند که راهی است به سوی غنیمت و مِیدانی برای به دست آوردن سود مادّی. و از امید و اطمینان عمومی مردم به موفّقیت و پیروزی این جنگ استنتاج میکردند که پیوستن به سپاه حسن (علیه السّلام) تنها وسیله ی مطمئنّی است که میتواند دست یافتن به غنیمت را تسریع کند، در این صورت چرا هرچه زودتر خود را به صفوف این جنگ نرسانند؟!

اکنون خواننده با موجبات گرد آمدن گروه های مختلط و از همه رنگ در اردوگاه امام حسن بخوبی آشنا شده و کاملاً میداند که به چه دلیل داوطلبان این لشکر از جمعی آشوب طلبان و جمعی طمع کاران غنیمت و گروهی صاحبان عصبیتهای قبیله ای نه

انگیزه های دینی و عدّه ای شکّاک و... تشکیل شده و هریک به نحوی از هدف و مقصد آن حضرت دور و بیگانه بوده اند.

و همان طور که قبلاً گفتیم، در روشهای سربازگیری رایج آن روز نیز وسیله ای که بتواند از ورود همه گونه مردمی در اردوگاه ممانعت کند و فقط یک عدّه سرباز و مجاهد مورد اطمینان را بسیج نماید، وجود نداشت و توانایی حمل سلاح تنها چیزی بود که میتوانست صلاحیت یک سرباز مسلمان را اثبات کند.

شیخ مفید پیوستن خوارج را به سپاه امام حسن چنین توجیه میکند که «آنها به هر حیلتی در صدد بودند با معاویه بجنگند.»⁽¹⁾.

ما، بااینکه این سخن را تا حدودی تصدیق میکنیم، نمیتوانیم آن را بکلّی بپذیریم. ممکن است این، یکی از هدفهای آنها بوده و ای بسا که اساساً دارای هدف دیگری بوده اند.

در آنچه از روابط «خوارج» با امام حسن و پدر بزرگوارش در دست است، چیزی که ما را نسبت به این گروه خوش بین کند وجود ندارد و مخصوصاً بررسی حوادث نهروان بر تردید و بدگمانی نسبت به آنان می افزاید. اگر به راستی منظور آنها از همراهی با امام حسن، جنگیدن با معاویه بود و به خود آن حضرت نظر سوئی نداشتند، پس جای این سؤال هست که پیش از آن تاریخ کجا بودند و چرا هرگز شورشی دسته جمعی _ از آن گونه که تاریخ از ایشان درمورد علی (علیه السّلام) به یاد دارد _ بر ضدّ او برپا نکردند؟!

خونهایی که از آنها در زمانی نزدیک به دوران امام حسن ریخته شده بود و سبک تبلیغات همه گیر و منظّم آنان موجب بدگمانی به هدف ایشان از پیوستن به لشکر امام حسن است.

حالات آنان پیش از آماده شدن برای این جنگ نشان میدهد که این فرقه پس از دست آلودن به جنایت قتل علی، با فرزندش حسن و مسلمانان، راه مداهنه و سازش در پیش گرفته بودند و بدین وسیله میخواستند خود را از عواقب منفوریت عامّی که پس از آن جنایت بزرگ آنها را فراگرفته بود، برکنار دارند.

با این زمینه آیا به ذهن نمیرسد که تظاهر آنان به جهاد داوطلبانه و به ظاهر همرنگ دیگران شدنشان نیز خود نیرنگی در این مورد و قیافه ای مصنوعی و معلول ضرورت و

مصلحت زمانه بوده و در ورای آن چهره ی موافق، افکار و اغراض پنهانی آنان، که تاکنون نیز به درستی شناخته نیست، قرار داشته است؟

اندیشه ی خروج (قیام بر ضدّ حکومت علی) بذر پلیدی بود که در واقعه ی حکمیت در جنگ صفّین پاشیده شد و ازاین رو خوارج را «محکّمه» (طرفداران حکمیت) نیز نامیده اند. کم کم این فکر همچون اعتقاد راسخی در دل این عدّه ریشه دوانید و پابه پای زمان رشد کرد و درخت نامبارک آن، گونه گون حادثه ای شوم برای مسلمانان به بار آورد.

خوارج با همه ی مقدّس مآبی و تظاهرات خشک دینی شان مردمی سخت مکّار و حیله گر بودند. در این صورت چرا از این موقعیت مناسب، که میان دو دشمن بزرگ آنان آتش جنگ برافروخته است، بهره برداری نکنند؟ و چرا خود را در انبوه این سپاه، که از کوفه به عزم جنگ خارج میشود، وارد نسازند و در پی به دست آوردن فرصتهای مساعد در میان تجهیزات مجاهدان و حرکتهای سوق الجیشی و صحنه های زدوخورد، که غالباً در افقی وسیع و گسترده خواهد بود، نباشند؟ چه، در چنین جنگهایی اگر توطئه گران با هشیاری و درایت عمل کنند، فرصتها زودتر و آسان تر و با نتیجه ی بزرگ تری به دست خواهد آمد.

بی گمان، همان طور که شیخ مفید فرموده، منکر عداوت خوارج با معاویه و اینکه به هر حیلت در پی جنگ با معاویه بوده اند، نمیتوان شد. ولی من معتقدم که آنان از این اقدام خود دو هدف در نظر داشتند. غرض اصلی خوارج از همه ی شورشها و توطئه هایشان، هدف قرار دادن زمامداران جهان اسلام در عراق یا مصر یا شام بود. روح تروریستی و از قفا ضربه زدن در میان آنها رواج یافته و دیگر افکار و روشهای آنان را تحت الشّعاع قرار داده بود. با حسن همراهی میکردند امّا برای فتنه انگیزی؛ به راه جهاد می افتند امّا به قصد فساد. ضربه ی جسارت آمیز و نه چندان کاری که در مظلم ساباط⁽¹⁾بر حسن بن علی وارد آوردند دوّمین حلقه ی دوزخی از سلسله ی جرائمی بود که این گروه نسبت به خاندان معظّم پیامبر مرتکب شدند و این هر دو جنایت، زاییده ی توطئه های مخفی و جدّی باند خوارج در موقعیتهای مختلف بوده است.

لطف خدا موجب شد که ضربت ابن سنان اسدی⁽¹⁾به امام حسن، موفّقیتی را که ضربت ابن ملجم مرادی در گذشته ی نزدیک به دست آورده بود، حائز نشود.

این توطئه ی پست و پلید با رفتار کینه توزانه ی خود نسبت به امام دوّم و سبط بزرگ پیغمبر، در نوع خود نمونه ی بزرگ ترین جفا و دشمنی با پیامبر اکرم (صلّی الله علیه و آله) بود. با این کار، پرارزش ترین و عالی ترین خدمت به هدفهای معاویه انجام گرفت، به دست مردمی که درباره ی آنان گفته میشود: «با حسن ازاین جهت بیرون آمدند که به هر حیلتی در صدد جنگ با معاویه بودند!».

بدین ترتیب، به شکلی تردیدناپذیر، مقاصد خبیث و پلید خوارج، که به ظاهر روش مجامله در پیش گرفته بودند، بر امام حسن آشکار شد. او خود از آغاز کار، از آنان بشدّت پرهیز میکرد، ولی همیشه مخالفت خود را از آنان پوشیده میداشت.

هیچ چیز خطرناک تر از دشمنی نیست که به لباس دوست ظاهر شود. این همان دشمنی است که به ظاهر با کسی دوستی می ورزد و در باطن با او میجنگد و خطرناک ترین دشمن از این نوع آن است که به انگیزه ی انتقام و عصبیت، شمشیر میکشد چنان که خوارج با حسن بن علی بودند.

برای سپاه امام حسن چنین پیش آمد که به تورّم ناشی از گرد آمدن این گروه های ناهماهنگ مبتلا شود و براثر این ناهماهنگی، فاقد روحیه ی یک سپاه امیدبخش و دارای افق روشن باشد و پیوسته هدف کینه توزی و دشمنی آشکار و نهان دشمنان خارجی و داخلی در دو منطقه ی شام و عراق قرار گیرد.

لشکری که از این چنین عناصری ترکیب یافته، میباید که در برابر هر پیشامدی تهدید به دودستگی و قیام بر ضدّ سران و رهبران شود.

جهاد مقدّس، هرگز وسیله ی طمع مادّی یا زمینه ی توطئه های خطرناک یا مظهر تعصّبهای بیجای جاهلانه یا صحنه ی تجربه های شکّاکان نبوده است.

«آگاهی امام حسن به سست عهدی و ناهمرهی قومش افزون گشت.»⁽²⁾و شبح ناکامی

و شکستی را که در انتظار این جنگ بود از لابه لای اوضاع و احوال خود مشاهده کرد. چه، تنها گروه ذخیره ی او همین سپاه بود که به هیچ بابت امید اصلاح آن نمیرفت.

کلمات زیادی از او باقی مانده که از کم اعتمادی او به این سپاه حکایت میکند و بلیغ ترین سخنی که در این مورد از آن حضرت باقی است، نطق او است خطاب به لشکر مدائن. در این خطابه چنین گفت:

«به راه صفّین که میرفتید دینتان پیشاپیش دنیاتان بود، ولی اکنون دنیاتان پیشاپیش دینتان قرار دارد. شما اکنون در میانه ی دو کشته قرار گرفته اید: کشته ای در صفّین که بر او میگریید و کشته ای در نهروان که انتقام او را میطلبید.⁽¹⁾

«و کشته ای در نهروان که انتقام او از ما میطلبید.»

این تنها خطبه ای است که در آن به اختلاف تمایلات و هدفهای عناصر سپاه در این جنگ اشاره شده است.

منظور وی از «گریه کننده ی شورشگر»، اکثریت یاران و نزدیکانش بودند، و از «طلب کننده ی انتقام»، خوارج، که در لابه لای صفوف وی جا داشتند _ البتّه این انتقام را از کسی جز او نمیطلبیدند _ از «عهدفروگذار و نامردم» دیگر عناصر سپاه، که فتنه جویان و طمع کاران و هواپرستان بودند.

در اینجا تاریخ، سطور تیره و خونینی در خلال صفحات خود گنجانیده است. در این سطور، افراد فریب خورده و مفتونی از این عناصر را می بینیم که به سپاه امام حسن پیوسته و میدان جهاد مقدّس را به انواع مکر و نفاق و پیمان شکنی و توطئه چینی آمیختند و موجب شدند که بازماندگان آثار نبوّت، یعنی پاک مردان خاندان پیامبر و فرزندان او (علیهم السّلام)، از صحنه ی حکومت و قدرت خارج گشته و از حقّ خود دور بمانند.

شاید برخی از فرازهای این مطلب را به مناسبت در مواردی از این کتاب بیان کنیم.

در پایان این فصل شایسته است ایرادی را که در ذهن بسیاری از بررسی کنندگان این بخش از تاریخ امام حسن میرسد مطرح سازیم. میپرسند: چرا امام حسن میدان را برای این

عناصر باز گذارد و روشهایی را که در تصفیه ی سپاه معمول است، یعنی قطع عضو فاسد یا ضعیف ساختن و یا لااقل دور ساختن وی، به کار نبرد؟

این موضوع در نظر برخی، نقطه ی اساسی اشکال است.

در پاسخ این پرسش میگوییم:

مثلاً تاریخ از ماجرای جنگ حنین چنین یاد میکند: «جمعی از مسلمانان از انبوه سپاهیان پیامبر به شگفت آمدند و گفتند که این سپاه از گروه اندک مشرکان درهم نخواهد شکست. ولی سپاه مسلمین، سپاهی مختلط بود و در آن بسیار بودند آنان که برای غنیمت آمده بودند....».

در ضمن حوادث بازگشت مسلمانان از جنگ «بنی المصطلق» نیز شبیه به همین نقل شده است.

درباره ی جنگهای علی (علیه السّلام) نیز نوشته اند: «سپاه علی در صفّین از ملّتها و قبیله های گوناگون تشکیل یافته بود و این سپاهی پراختلاف و پرستیزه بود؛ نه گوش به فرمان میداد و نه دل به نصیحت و خیرخواهی مینهاد....».

معاویه _ بنا به نقل بیهقی در کتاب المحاسن و المساوی _ گفته است:

«علی در میان پلیدترین و پرتفرقه ترین سپاه بود و من در میان رام ترین و کم تفرقه ترین سپاه.»⁽¹⁾

در این صورت امام حسن نیز وظیفه داشت که به رویه ی پدر و جدّش عمل کند و ناروا است که از او بیش از آنچه از آن دو انتظار داریم، متوقّع باشیم. چه، آن دو بزرگوار بهترین و شایسته ترین سرمشق بودند.

دقّت در امر دین و التزام به متن اسلام، امام حسن را در هر حرکت و سکونی مقید میداشت، درحالی که دشمنان وی در هیچ کاری چنین قید و التزامی نداشتند و اگر جز این میبود، بی شک، سرگذشت این قطعه از تاریخ به صورتی غیر از آنچه اکنون هست نوشته میشد.

و پس از این همه:

امام حسن در دوران کوتاه زمامداری اش، که سراسر آن را بلیه های گوناگون فراگرفته بود، چندان فرصت و مجال نیافت که به اصلاح این گروه های رنگارنگ و گرد آوردن آنان بر رأی و عقیدت واحد بپردازد. این کار در آن موقعیت از هیچ کس دیگر نیز ساخته نبود. چه، اوّلاً شایستگی اخلاقی چیزی نیست که بتوان آن را در دورانی کوتاه تزریق کرد. این کار مستلزم تهذیب دینی و زدودن زنگهای روزگاری درازمدّت است، و ثانیاً جریانهای متضادّی که این نسل را در معرض انواع جلوه های فریبنده ی مادّی قرار داده بود، امکان اصلاح و وحدت دادن به هدفها را محال میساخت. این کار فقط به وسیله ی تأمین همان مطامع مادّی قابل اجرا بود و این در حقیقت درمان مرض به مرض بود و در قاموس حسن بن علی به کار بستن این گونه روشها ممنوع و غیر عملی به شمار میرفت.

9. عبیدالله بن عبّاس

... این سردار جنگی که دلی برافروخته و بی قرار جنگ و سینه ای داغدار و جویای انتقام دو فرزند بی گناه خود داشت، از روزی که با لشکر خود از «دیر عبدالرّحمن» خارج شد، پیوسته به طور جسته گریخته اخبار کوفه را دریافت میکرد. او کوفه را با موج تبلیغات همه گیر شیعی منش و دوستدارانه اش، که رو به ازدیاد نیز میرفت، ترک گفته و امیدوار بود که براثر زمینه ی مساعدی که آن وضع به وجود آورده، قوای امدادی پی درپی به سوی او سرازیر گردد.

وقتی به «مَسکِن» _ یعنی نقطه ی دیدار دو لشکر متخاصم _ رسید، اطّلاع یافت که آن تبلیغات آتشین و پرهیجان کوفه اثر تازه ای بروز نداده و جز گروه های پراکنده ای از جنگجویان اطراف یا داوطلبان «مدائن»، که به لشکر همان شهر پیوسته اند، کس دیگری به سپاه حسن ملحق نگشته است.

به او خبر رسید که عملیات کینه توزانه ای که برخی از رؤسای کوفه آن را رهبری میکرده اند، علّت اساسی خنثی شدن کوشش های فراوان بزرگان شیعه شده و مانعی در سر راه بسیج عمومی، با آن افق وسیعی که انتظار میرفت بر آن شور و هیجان آغاز کار مترتّب شود، قرار گرفته است.

طبیعی است که این اخبار، عبیدالله را به خشم آورده و همه ی وجود او را از غیظ و غضب بر مردم آکنده سازد.

علی القاعده او باید همچون فرماندهی که امید او به رسیدن قوای امدادی، ضعیف

شده و طلایی ترین آرزوهایش، که بر این امید استوار بود نقش بر آب گشته، از این واقعیتی که اوضاع و احوال برای او پیش آورده درس بگیرد و نیروهای خود را مورد مطالعه قرار دهد و آنها را با نیروهای دشمنی که روبروی او است و قدر مسلّم از شصت هزار سرباز چشم بسته و گوش به فرمان، که معروف به اطاعت بی قیدوشرط از امرا و سرداران خود میباشند کمتر نیست، موازنه کند.

تفاوت عدد دو سپاه برای او چندان رعب آور نبود. او بیشتر به مزایای معنوی ای که سپاهیان دو جبهه از آن برخوردار بودند می اندیشید. او فرماندهی بود که بیش از هر چیز به روحیه ی سپاهش، که تنها ذخیره ی وی برای لحظه ی دیدار دشمن بود، اهمّیت میداد.

در هنگام مقایسه، ناهماهنگی واحدها و نفرات سپاهش برای او آشکار شد. او میدان جنگی در پیش داشت که در آن هیچ چیز به جز جمع انبوهی از مردم بااخلاص و جنگاوران سرسخت، به کار نمی آمد. در این صورت، سپاهی لشکری، که جهاد را جز وسیله ای برای رسیدن به غنائم جنگی نمیشناسد، چه ارزشی میتوانست داشته باشد؟

از اوّلین لحظه ای که عبیدالله وارد اردوگاه «مَسکِن» شد، یک نوع بدبینی در روح او پدید آمد که اثر آن در حوادث بعدی آشکار گشت.

ناملایم ترین چیزی که عبیدالله از آن بر مقدّرات سپاه بیم داشت این بود که خبر فعّالیت خنثی و شکست خورده ی کوفه به صفوف او برسد یا دام تزویر معاویه، که از مشتی خبر دروغ و وعده های فریبنده درست شده بود، در سر راه آن گسترده شود. اینک که این دو سپاه در یک سرزمین و بر سر یک آبشخور و در زیر آسمان «مَسکِن» قرار داشتند، چگونه او میتوانست مطمئن باشد که با سربازان او و یا از خود همین سربازان، کسانی از سوی معاویه حامل بذر فساد نبوده و کار را بر او و بر امام دگرگون نسازد؟ چه، اینکه سلاح سرد در این میدان و در همه ی میدانهای معاویه، کارگرترین و بُرّاترین سلاحهای او بود.

عبیدالله درست حدس زده بود.

طلیعه ی دسایس معاویه در اردوگاه «مَسکِن» پدیدار شد، درحالی که در این اردوگاه هم مردم بااخلاص بودند و هم افراد منافق و هم عافیت طلبانی که آرزو میکردند شایعه ی جدید، یعنی شایعه ی شروع مذاکرات صلح از طرف امام حسن،⁽¹⁾راست و مطابق واقع

باشد.

برای ابن عبّاس کافی نبود که او و یاران خصوصی اش از دروغ بودن این خبر مطّلع باشند. درست است که آنها میدانستند این شایعه با واقعیت غیر قابل تردید، مخالف است و امام حسن که در همه ی پیامهایش به اطراف و در نامه هایش به معاویه و هم در خطبه ای که در کوفه انشاء کرد، همه جا آمادگی خود را برای جنگ نشان داده، ممکن نیست کلمه ای درباره ی صلح به معاویه بنویسد و از رأی خود عدول نماید، ولی این دام شیطان بود که با کمال مهارت گسترده شده بود.

فریاد یاران مخلص بلند شد که مردم را به آرامش دعوت میکردند و از آنان تا رسیدن قاصد مدائن، مهلت میخواستند... ولی این فریادها کجا میتوانست در آن موقعیت مؤثّر باشد، آشفتگی تأسّف آوری بر محیط تسلّط یافته و آن را از صورت یک محیط مساعد برای جنگ، خارج ساخته بود.

عبیدالله، زبون خدعه و فریبی شد که نقطه ی حسّاس را هدف قرار داده بود.

ساعتی تنها ماند و در زیر خیمه ی خود، که از غوغای جمعیت دور بود، به فکر فرو رفت. ناگهان واقعیتی تلخ در برابرش نمایان شد. احساس کرد که این فرماندهی، موقعیت نظامی او را به آخرین درجه ی انحطاط، تنزّل خواهد داد. یادآوری آبروی بر خاک ریخته اش و حرفهایی که مردم درباره ی او خواهند زد، خون او را به جوش آورد و پشیمانی از قبول این مأموریت بر تمام وجودش مستولی گشت؛ خشونت و تندمزاجی جِبِلّی او چنان تحریک شد که بر شرایطی که موجب افتادن او به دام این مأموریت شده بود، لعنت فرستاد و سپس تحت تأثیر کابوسی از اضطراب و حبّ نفس چنان درهم کوبیده شد که نمیدانست چه بکند!

عاقبت پس از فکر زیاد به این نتیجه رسید که باید از این منصب کناره گیری کند. این فرمانی بود که صفات و روحیات خودپسندانه اش صادر میکردند. چه میدانیم! شاید در او آن مایه از استعداد و نیروی فکری که بتواند موقعیت او را برای خودش روشن سازد و وی را در دور ماندن از اشتباهات یا پیشگیری از پیشامدهای ناگهانی و غیر منتظره کمک کند وجود نداشته است.

باری، اکنون که مصمّم بر کناره گیری است، میباید فرماندهی را به همان وضعی که

امام اراده کرده است درآورد، یا آن را به دست فرمانده ی دوّم سپاه، یعنی «قیس بن سعد» بسپارد.

هنوز از خیمه ی خود _ آن تنها شاهد هیجان روح زبون شده و زمزمه ی شکایت بار و دل ناسپاس و حق ناشناس او _ که در نقطه ای دور از جایگاه سربازانش قرار داشت، بیرون نرفته بود که ناگهان متوجّه شد کناره گرفتن از هر وظیفه و مسئولیتی طبق مقرّرات اسلام فقط در آن صورت جایز و ممکن است که به ناتوانی از آن کار، صریحاً اعتراف شود. ولی آیا او، آن جوان خودخواه و مغرور، کسی بود که شخصیت خود را درهم کوبیده و خویشتن را در معرض تمسخر و ریشخند مردم قرار دهد؟... بار دیگر به فکر فرو رفت شاید بتواند راهی پیدا کند که مستلزم این اعتراف تلخ نباشد.

نامه های معاویه که در همان شب به دست او رسیده بود⁽¹⁾_ و او نمیدانست که آنها را از دست همان کسی دریافت کرده که صبح آن روز، آن شایعه ی لعنتی دروغین را در میان اردو منتشر ساخته است _ نقطه ی دیگری بود که در اثنای تفکّر و چاره جویی با وعده های فریبنده اش مزاحم او میشد و توجّه او را به سوی خود جلب میکرد.

یادآوری این نامه ها تفاوت زیادی را که میان بردباری و خوش اخلاقی زراندود! معاویه و «حقیقت تلخ» موجود است از خاطر او برد. نیروی فکر و تشخیص از او گرفته شد و از گرفتن تصمیمی که میباید یک فرمانده ی هاشمی در میدان جنگ با سرسخت ترین دشمن بنی هاشم بگیرد، عاجز ماند.

او میتوانست کناره گیری کند و بدون تردید و تأمّل اعتراف به عجز را بپذیرد و سپس از شکست حتمی و مسلّمی که در انتظار جانشین او _ فرمانده ی دوّم لشکر _ بود، عذر موجّه و مشروعی برای عجز خود به دست بیاورد و بدین وسیله، حیثیت و شرف ازدست رفته را بازگرداند.

و باز میتوانست در همان وضعی که داشت، با تردستی و درایت و با وعد و وعید، آشوب طلبان را بر سر جای خود نشانده و با یکی از همین تدبیرهای رایجی که سردارانی چون او با آنها کاملاً آشنایند، رفتار احتیاطآمیزی را در پیش گیرد که به ظاهر خشونت و در باطن رهبری و اداره کردن است و آنگاه اندکی کارها را متوقّف سازد تا دستور و فرمان نهایی امام به

او برسد و با این روش، خود را از جهت وظیفه ی دینی معذور و از تعرّض زبانی مردم مصون داشته باشد.

امّا اینکه خود را از شأن و مرتبه ای که درخور فرمانده ی اردوگاه امام است، تنزّل دهد و با فرستاده های معاویه درباره ی مزد فرار گفت وگو کند، نه... این دیگر بسی پست و زشت است!

در نامه ی معاویه، بر روی نقطه ضعف اساسی او، یعنی جاه طلبی و میل به جلو افتادن، انگشت گذارده شده بود. معاویه در این نامه نوشته بود:

«همانا حسن به زودی ناگزیر از صلح خواهد شد⁽¹⁾برای تو بهتر است که پیشقدم باشی نه تابع....»⁽²⁾

و در همین نامه برای او یک میلیون درهم پاداش قرار داده بود⁽³⁾و معاویه حریص ترین مردم بر بهره برداری از تنگناهای دشمنانش بود.

«ایمان معاویه به پستی و دنائت بشری نهایت نداشت. این ایمان از آنجا بود که وی اعتقاد داشت: بااراده ترین و بافضیلت ترین افراد نیز در لحظه ای که ضعف بشری بر او چیره میشود و شک و تردیدی که کمتر کسی از آن مصون است، بر او مستولی میگردد، ممکن است فریفته و زبون حرص و طمع شود.»⁽⁴⁾

امیرالمؤمنین علی (علیه السّلام) در توصیه هایش به «زیاد» گفته بود:

«معاویه، از پیش رو و پشت سر و طرف راست و طرف چپ انسان پیش می آید، زنهار از او غافل نباش.»⁽⁵⁾

بدین ترتیب، احساس شکست و تسلیم شدن به طمع، این جوان هاشمی اصیل را مغلوب ساخت و واقعه ای که نمایشگر یکی از زشت ترین صحنه های خیانت و ضعف و

زبونی بود، به وقوع پیوست.

نه دین، نه انتقام جویی، نه مفاخر قبیله ای، نه خویشاوندی نزدیک با رسول خدا و با مقام فرماندهی عالی، نه میثاقی که در روز بیعت حسن بن علی و پیش از هرکس دیگر، با خدا بسته بود و نه ترس از زبان مردم و انتقام تاریخ، هیچ یک نتوانست او را از پرت شدن در این پرتگاه ژرف بازدارد.

شبانه، همچون فراری ذلیلی که خودش میداند چه گناه بزرگی مرتکب شده، وارد اردوگاه معاویه شد.⁽¹⁾

و تاریخ از او روی برگردانید و نام او را جز در لیست سیاه، ثبت نکرد. و این است سزای خیانتکارانی که به دست خودْ گور خویشتن را میکَنند و آنگاه به عمد و پیش از آنکه مجبور شوند، میمیرند.

فرار عبیدالله، فضای «مَسکِن» را به بددلی همه گیری آلوده ساخت و دیری نپایید که این حالت به «مدائن» نیز سرایت کرد و کم کم مصیبتی کمرشکن شد.

پس از این مصیبت بزرگ، مسئولیتهای دیگری نیز پدید آمد که عهده دار همه ی آنها در پیشگاه خدا و در قضاوت تاریخ کسی جز عبیدالله نیست.

فرماندهی «لشکر مقدّمه» را پس از فرار اوّلین فرمانده اش، مسئول قانونی آن، که امام از پیش به فرماندهی برگزیده بود _ قیس بن سعد _ به دست گرفت. و او همان دارنده ی اعتقاد پولادین و صاحب عقل و درایت مورد اعتراف تاریخ عرب و شخصیت ممتاز در میان بقایای اصحاب علی (علیه السّلام) است⁽²⁾

«قیس بن سعد در دیانت و زهد و گرایش به علی، مرتبه ای رفیع داشت. ترس او از خدا و اطاعتش در برابر او آن چنان بود که روزی در حال نماز در جایگاه سجده اش افعی بزرگی را دید که حلقه زده است، سر خود را قدری کنار کشید و پهلوی افعی سر به سجده نهاد. افعی به گردن او پیچید. ولی او از نمازش چیزی فرو نگذاشت و کم نکرد تا از نماز فارغ شد. آنگاه افعی را گرفت و به کناری پرتاب کرد.»

میگوید:

«به همین گونه داستانی را حسن بن علی بن عبدالله بن مغیرة بن معمّربن خلّاد از ابی الحسن علی بن موسی الرّضا نقل کرده است.» (مروج الذهب، ج 3، ص 22)

و قیس در سال 85 وفات یافت.

گذرانیده و پیوسته در صحنه های خونین و برافروخته ی جنگ بوده است، همیشه ضعف کسان را به دیده ی انکار نگریسته و دلباختگی آنان را به جلوه های فریبنده ی مادّی و پهلو تهی کردنشان را از وظیفه تقبیح کرده است.

همین که اردوگاه «مَسکِن» زیر فرمان او درآمد، به میان صفوف خود که از بقایای لشکر تشکیل شده بود آمد تا فرمانده ی پیشین را با سخنی که شایسته ی او باشد، تودیع گوید و سپس در پست جدید فرماندهی شروع به کار کند و شکست روحی و معنوی ای را که واقعه ی فرار، در میان لشکر ایجاد کرده، ترمیم نماید.

گفت:

«هان ای مردم! کاری که این مرد بی خرد انجام داد بر شما گران نیاید و شما را نترساند. همانا او و پدر و برادرش یک روز نیک برای اسلام به بار نیاوردند.

پدرش عموی پیغمبر در روز بدر به جنگ رسول خدا آمد، ابوالیسر کعب بن عمرو انصاری او را اسیر کرد و نزد پیغمبر آورد و آن حضرت فدیه ی او را گرفت و میان مسلمانان تقسیم کرد. برادرش را علی بر بصره گماشت و او اموال علی و مسلمانان را دزدید و با آن کنیز خرید و پنداشت که این کار برای او جایز است. و خود او را علی والی یمن قرار داد و او از جلوی بُسربن ارطاة گریخت و بچّه هایش را گذاشت تا کشته شوند و امروز هم این کاری که دیدید انجام داد....»⁽¹⁾

قیس سخنران ماهری بود که به میل خود میتوانست هرگونه تأثیری را در شنونده باقی گذارد؛ مخصوصاً هرگاه که مانند این مورد، احساس و عاطفه ای قوی بر روحش مستولی میگشت.

اثری که با این خطابه بر روی شنوندگانش گذارد آن چنان بود که مردم فریاد زدند:

«الحمدلله که او را از میان ما خارج ساخت!»⁽²⁾

... و این است که گفته اند: آزمایش، کلید مردان است.

10. آغاز سرنوشت

برای اوّلین بار قاصدی از «مَسکِن» به حضور امام حسن آمد با نامه ی قیس بن سعد که گزارش میداد که:

«در قریه ای به نام «جنوبیه» در محاذات «مَسکِن» در برابر معاویه موضع گرفته اند. معاویه به عبیدالله پیغام فرستاده و او را به رفتن نزد خود تشویق کرده و یک میلیون درهم پاداش برای او قرار داده که نیمی از آن را نقد و نیم دیگر را در هنگام ورود به کوفه به او بپردازد. و عبیدالله، شبانه با نزدیکانش به اردوگاه معاویه رفته است و صبح که مردم برخاسته اند، امیر خود را در اردو نیافته اند و قیس با آنان نماز گزارده و اداره ی امور آنان را به دست گرفته است.»⁽¹⁾

فقره ی اوّل این نامه نشان میدهد که عبیدالله بن عبّاس از آغاز ورود به «مَسکِن» نامه ای برای امام حسن ننوشته بوده است.⁽²⁾

حال، آیا قطع رابطه ی یک فرمانده با مرکز عالی فرماندهی، دلیل آن است که وی از پیش بنای تمرّد داشته است؟ نمیدانیم. به علاوه، اساساً روشن نیست که آیا مدّت زمانی که میان ورود لشکر به «مَسکِن» و پیوستن عبیدالله به معاویه فاصله شده، چندان بوده که در آن مجال و امکان نامه نگاری بوده باشد یا نه؟

همراه با نامه ی قیس و به دنبال آن، اخبار «مَسکِن» پی درپی رسید (و همیشه خبرهای بد زودتر میرسد و بیشتر پخش میشود) و امام حسن اطّلاع یافت که این نزدیکان که در نامه ی قیس از آنها یاد شده و مآخذ تاریخی آنها را به عنوان اشراف و خانواده دارها یا وجوه و وابستگان به فامیلهای معروف معرّفی کرده اند، در طرح کردن نقشه ی خیانت با عبیدالله شریک بوده اند. و همچنین کشف کرد که بعضی از آنان پیش از عبیدالله، فرار اختیار کرده اند. برخی از خبرها در بدگویی از عبیدالله دست بالا را گرفته و میگفتند که وی «پرچم را درهم پیچیده است.»⁽¹⁾.

این حرکت دشمنی بار، فضای مساعدی برای پدید آمدن روح تمرّد و نافرمانی ایجاد کرد، به طوری که اثر آن به گروه های دیگری از سپاه نیز سرایت کرد و جمعی از آنان به فکر فرار افتادند با این پندار که متابعت از اشراف و وابستگان به فامیلهای معروف، دارای منافعی است که اگر به دنبال آنان نروند از آن منافع، محروم خواهند گشت.

معاویه، تا چندان که میتوانست در برانگیختن و سپس پختن و آنگاه توسعه دادن این روح تمرّد و نافرمانی فعّالیت میکرد. او به روحیه ی این افراد فامیل دار بددل ترسو، که براثر غلبه ی اشرافیگری و غرق شدن در ناز و نعمت، آن مفاخره و سرسختی عربی را از دست داده بودند، کاملاً واقف بود و بدین جهت همیشه منتظر سُر خوردن و کشیده شدن آنان به سوی خود بود و با وسایل گوناگون و حیله های رنگارنگ با آنها رابطه برقرار میساخت. لهذا آن قدر فعّالیت کرد تا عاقبت توانست غرور و مناعت آنان را با مطامع مادّی بشکند و بزرگ تر آنان را، که مسحور وعده های او شده بود، پیشاپیش همه دوان دوان به سوی پرتگاهی مذلّت بار بکشد؛ پرتگاهی که هیچ انسان شرف دوست و علاقه مند به آبرو و حیثیت خود ممکن نیست بدان نزدیک شود.

بدین صورت، اصحاب امام حسن، که بزرگ ترهاشان همراه عبیدالله بودند، به دنبال اشراف و فامیل دارها مخفیانه به سوی معاویه روانه شدند.⁽²⁾

در فاصله ی کوتاهی عدد فراریان میدان جنگ و خیانتکاران به خدا و پیغمبر و فرزند پیغمبر به هشت هزار نفر بالغ شد (بنا بر نقل احمدبن یعقوب در تاریخش). عبارت این

مورّخ چنین است:

«معاویه کسی نزد عبیدالله فرستاد و برای او یک میلیون درهم معین کرد و او با هشت هزار نفر از یارانش به معاویه ملحق شد و قیس بن سعد به جای او در مقام جنگ برآمد.»⁽¹⁾

آری، هشت هزار از دوازده هزار!...

این شکافی هولناک در حصار اردوگاهی بود که در برابر شصت هزار دشمن سرسخت جبهه بسته است. نه، بلکه سقوطی دهشت بار و شکستی تلخ بود که از فاجعه ای نزدیک خبر میداد.

و این عبیدالله است که در پیشگاه خدا و در قضاوت تاریخ، مسئولیت سنگین آن را بر دوش دارد.

اینهایی که به شتاب تمام، به فتنه رو کرده و یکسره فرار را بر قرار ترجیح داده بودند، خیال میکردند که چون در این کار از پسرعمّ خلیفه، که از هرکس به داشتن پاس حقّ او و وفا به بیعت او سزاوارتر است، پیروی کرده اند درخور ملامت نیستند و همین منطق غلط و نارسا را برای توجیه عمل خود در برابر مردم هم به کار میبردند. ولی مردم به فرار آنان فقط از ناحیه ی چهارچوب زراندود آن مینگریستند و در میان این عذر و بهانه ها فقط سکّه های طلای معاویه را میدیدند. و برای این «وابستگان به فامیلها» افتخاری به جز جلو بودن در پیمان شکنی و دین به دنیافروشی، نمی شناختند.

مردمی که از میدان جهاد حسن بن علی میگریختند منکر فضل و برتری او یا ناآشنا به بزرگواری و آقایی او نبودند، همین بود که او را برای دنیای خود خواسته بودند و سپس او را برطبق خواسته ی خود نیافته بودند.

و اینکه به سوی معاویه میگریختند بدین معنی نبود که به او و وعده هایش اعتماد دارند یا عاقبت کارشان را با او _ همان عاقبتی که در روز ورود به کوفه و شکستن همه ی پیمانها و قراردادها بر آنان روشن شد _ حدس نمیزنند، زیرا نه معاویه آن چنان کسی بود که کارش پوشیده باشد و نه آنان از طبقه ای بودند که امثال معاویه را نشناسند.

در این صورت نه دشمنی و ناشناسی امام حسن و نه دوستی و اعتماد به معاویه،

انگیزه ی فرار و رمیدگی آنها را تشکیل نمیداد. بلکه دلیل دیگر یا دلیلهای گوناگونی در میان بود که این دل ازدست دادگان را به این کار ننگین، که هنوز موج آن در جوّ تاریخ باقی است، وادار ساخت.

چه میدانیم؟... شاید اینها مراحل حساب شده و توطئه های قبلی رؤسای مخالف امام حسن بود که بدین وسیله میخواستند خود را از سرانجامی که در صورت پیروزی کوفه در انتظارشان بود در امان نگاه دارند.

تدابیر وسیعی که امام در دعوت آفاق اسلامی به جهاد به کار بسته بود و بارقه ی نشاط و تحرّکی که به وسیله ی شیعیان مخلص در این دعوت همگانی، پدیدار گشته بود، موجب میشد که دل مضطرب رؤسای خیانتکار کوفه نسبت به آینده شان بیمناک تر شود و آنان را به دقّت و احتیاط بیشتر در انجام نقشه ها و تاکتیک هایی که بر ضدّ اردوگاه کوفه داشتند، وادار سازد.

این بود که دیدند پیوستن به معاویه هم موجب آن است که زودتر از این دغدغه و هراس آسوده شوند و هم ضربت مؤثّری است بر جبهه ای که منشأ این بیم و هراس است. به کار بستن این فکر در کمترین وقت و به وسیع ترین شکل، کاملاً تأیید کرد که این عمل، نتیجه ی توطئه ی قبلی جمع انبوهی از سران بوده است.

گویا تفسیر فاجعه ی فرار به این صورت، از تفسیرهای دیگری که دیگر راویان این ماجرا _ از دشمن و دوست _ کرده اند به واقع نزدیک تر باشد.

معنای این تفسیر آن نیست که معاویه هیچ یک از سران و فرماندهان را به رشوه یا وعده ای نفریفته است؛ به عکس، او به قدری بی دریغ وعده داد که هوش از سر آنان ربود و فقط به فرمانده شان یک میلیون درهم بخشید و دین و شرف او را با آن خرید.

ولی این مطلب درخور دقّت و شایسته ی توجّه است که در حادثه ی فرار از هیچ شخص دیگری جز عبیدالله بن عبّاس که به پاداش خیانت خود از معاویه پولی گرفته باشد، نام نیست.

آیا میتوان قبول کرد که سایر سران و رؤسا، فقط به وعده راضی شده و پول نقد از او نگرفته باشند؟ مسلّماً خیر... مگر درصورتی که بپذیریم همان هراس و بیمی که بدان اشاره شد در آنان وجود داشته و آنان را به قبول وعده به جای پول، وادار کرده است!