مشخصات کتاب

سرشناسه : احمدی جلفایی، حمید، ۱۳۵۷-

عنوان و نام پدیدآور : احکام حجاب و عفت در گلستان مرجعیت.../ حمید احمدی جلفائی.

مشخصات نشر : قم: آستانه مقدسه قم، انتشارات زائر، ۱۳۸۲.

مشخصات ظاهری : ۱۶۷ص.

فروست : آستانه مقدسه قم، انتشارات زائر؛ ۷۳.

شابک : ۷۵۰۰ریال: 9646401937 ؛ ۸۰۰۰ریال ( چاپ دوم )

یادداشت : چاپ دوم: بهار ۱۳۸۴.

یادداشت : کتابنامه: ص. ۱۶۵ - ۱۶۷؛ همچنین به صورت زیرنویس.

موضوع : حجاب -- فتواها

موضوع : فتواهای شیعه -- قرن ۱۴

رده بندی کنگره : BP۱۸۳/۹/الف ۳۵۶الف ۳ ۱۳۸۲

رده بندی دیویی : ۲۹۷/۳۴۲۲

شماره کتابشناسی ملی : م ۸۲-۳۰۱۹۷

اشارة

دیدگاههای حضرات عظام: امام خمینی، مرحوم گلپایگانی، مرحوم اراکی، مرحوم خوئی، خامنه ای، بهجت، تبریزی، صافی، سیستانی، مکارم، فاضل لنکرانی، اردبیلی، صانعی.

احمدی جلفایی، حمید، 1357 ـ

احکام حجاب و عفت در گلستان مرجعیت / حمید احمدی جلفائی. -- قم: آستانه مقدسه قم، انتشارات زائر، 1382.

167ص. -- (آستانه مقدسه قم، انتشارات زائر؛ 73)

7500 ریال: ISBN 964-6401-93-7

فهرستنویسی براساس اطلاعات فیپا.

کتابنامه: ص. 165 - 167؛ همچنین به صورت زیرنویس.

3الف356الف/9/183BP3422/297

کتابخانه ملی ایران30197-82م

مشخصات کتاب

نام کتاب:احکام حجاب و عفت، در گلستان مرجعیت

نویسنده:حمید احمدی جلفائی

ناشر:زائر ـ آستانه مقدّسه قم

لیتوگرافی:بیان ـ قم

چاپخانه:توحید ـ قم

حروفچینی:فیض اللّه ـ قم

تیراژ:2000 نسخه

نوبت و سال چاپ:اول / زمستان 1382

قیمت:750 تومان

شابک:7-93-6401-964

کلیه حقوق نشر برای آستانه مقدّسه قم محفوظ است

مرکز پخش: قم ـ میدان شهداء (چهار راه بیمارستان)

تلفن 7742519 ـ ص. پ.: 3597 ـ 37185

«آنچه از امر ولایت مُفْهَم است بر دو پایه دین زن مستحکم است

حکم اوّل عفّت و دوّم حجاب غیر این زن را تکامل مبهم است»

احمدی (خاک)

تقدیم به:

عفیفه مکرّمه و محتجبه مطهّره، طاهره بتول و بضعه رسول صلی الله علیه و آله وسلم ، بانوی عصمت و الگوی حجاب و عفّت، حضرت فاطمه زهرا ـ سلام اللّه و صلواته علیها.

و

آخرین پیک هدایت، منجی أهل طهارت، سفینه نجات، آب حیات، محیی احکام قرآنی، احیاگر فرائض آسمانی، نور چشمان فاطمه أطهر، یوسف دلهای منتظر، حضرت ابا صالح المهدی ـ روحی و ارواح العالمین له الفداء ـ .

فهرست

فهرست ··· 5

فصل اول: اصل مسأله «حجاب و عفّت» و اعتقاد به آن ··· 19

(الف) فتاوا و استفتائات کلّی ··· 21

(ب) پرسشهای جانبی و تکمیلی ··· 23

فصل دوم: احکام مربوط به بلوغ دختران و پسران (سنّ شرعی جهت رعایت حجاب و عفّت) ··· 29

(الف) فتاوا پیرامون سنّ بلوغ و نشانه های آن ··· 31

(ب) پرسشهای جانبی و تکمیلی ··· 34

فصل سوم: احکام مربوط به محارم زن و متفرّقات آن ··· 37

(الف) کسانی که بواسطه شیر بر انسان مَحرم می شوند ··· 39

(ب) کسانی که بواسطه ازدواج بر انسان مَحرم می شوند ··· 42

(ج) منظور از سنّ تمییز در روابط زن و مرد برای بچّه ها ··· 44

(د) پرسشهای جانبی و تکمیلی ··· 45

فصل چهارم: احکام مربوط به محدوده حجاب و پوشش ··· 49

(الف) محدوده پوشش بدن و موی زن در میان نامحرمان ··· 51

(ب) پرسشهای جانبی و تکمیلی ··· 54

فصل پنجم: احکام مربوط به کیفیّت و شرایط لباس زن ··· 65

(الف) شرایط کلی لباس و پوشش زن در مواجهه با نامحرمان ··· 67

(ب) فتاوا و استفتائات در خصوص «چادرزن» ··· 73

(ج) پرسشهای جانبی و تکمیلی ··· 77

فصل ششم: احکام مربوط به عفّت چشم برای زن ··· 85

(الف) فتاوا و استفتائات کلّی عفّت چشم برای زن ··· 87

(ب) پرسشهای جانبی و تکمیلی ··· 92

فصل هفتم: احکام مربوط به عفّت زن در دهان و گفتار ··· 95

(الف) فتاوا و استفتائات کلّی پیرامون عفّت زن در زبان ودهان ··· 97

(ب) پرسشهای جانبی و تکمیلی ··· 99

فصل هشتم: احکام مربوط به عفّت زن در آرایش و زینت ··· 105

(الف) فتاوا و استفتائات کلی ··· 107

(ب) پرسشهای جانبی و تکمیلی ··· 109

فصل نهم: احکام مربوط به عفّت زن در اختلاط با نامحرمان ··· 117

(الف) فتاوا و استفتائات کلی ··· 119

(ب) پرسشهای جانبی و تکمیلی ··· 122

فصل دهم: احکام مربوط به عفّت زن در خلوت با نامحرم ··· 127

فتاوا و استفتائات کلّی ··· 129

پیرامون عفّت زن در خلوت ··· 129

فصل یازدهم: احکام مربوط به عفّت زن درلمس وتماس بانامحرم··· 133

(الف) فتاوا واستفتائات کلی پیرامون عفّت زن درتماس ولمس ··· 135

(ب) فتاوا واستفتائات کلّی پیرامون دست دادن زن بامردنامحرم ··· 137

(ج) فتاوا و استفتائات کلی پیرامون مراجعه به پزشک نامحرم ··· 139

(د) فتاوا و استفتائات کلی پیرامون مراجعه زن به عکّاس مرد ··· 142

(هـ) پرسشهای جانبی و تکمیلی ··· 144

فصل دوازدهم: مسائل متفرّقه مربوط به حجاب و عفّت زن ··· 149

(الف) ترک خودنمایی و عفّت در رفتار و کردار اجتماعی ··· 151

[تکمیلات] ··· 152

(ب) برخی ازفتاواواستفتائات پیرامون فعالیت های اجتماعی زنان··· 154

(ج) احکام مربوط به رقص زنان ··· 156

[تکمیلات] ··· 158

[تتمّه] ··· 159

فصل پایانی: منابع و مآخذ کتاب ··· 163

پیشگفتار

بسم اللّه الرّحمن الرّحیم، و به نستعین.

«ای زن به تو از فاطمه اینگونه خطاب است ارزنده ترین زینت زن حفظ حجاب است»

یکی از مهمترین مسائلی که از ضروریات و شعائر اساسی دین مبین اسلام محسوب می شود، و در روایات مربوط به آخرالزمان چهره بسیار نامطلوبی برای آن ترسیم شده است مسأله «حجاب و عفّت زنان» در جامعه و یا در میان نامحرمان می باشد. و عواقب بسیار وخیمی همچون: ضعف روحیه ایمان و تقوا، شهوت سالاری، تسلّط ظالمین بر ممالک اسلامی، کاهش برکات آسمانی، افزایش مرگهای ناگهانی و زودهنگام، نبود امنیّت لازم برای زنان حتّی از دست محارم و پدران و برادران خود، و غیره، همگی از پیامدهای منفی آن در آیات و روایات اسلامی معرفی شده اند.

متأسّفانه ما از دیرباز، در کشور خودمان هم شاهد یک حرکت منفی در این خصوص بوده و هستیم، و مخصوصا در سالهای اخیر، این انحطاط، شتاب بسیار زیادی به خود گرفته است، بگونه ای که هر روزش بدتر از دیروز دیده می شود، و روز به روز زنان و دختران ایرانی از این آرمان مهمّ علوی و فاطمی علیهماالسلام فاصله می گیرند.

به نظر ما مهمترین عواملی را که می توان در این حرکت منفی از همه عوامل دیگر مؤثّرتر دانست و بلکه در تاریخ حجاب و عفّت کشور ما، همچون سایر کشورهای مسلمان می توان آنها را بوضوح دید، و در بسیاری از اخبار و روایات اسلامی هم تقریبا اشاره هایی به آنها شده است، عبارتند از:

با بررسی تاریخی این مسأله در ایران و همچنین در بسیاری از کشورهای اسلامی دیگر همچون: مصر، الجزایر، ترکیه و... بوضوح می بینیم که حدأقل تا دوره محمّد شاه قاجار در ایران، مسأله حجاب و عفّت در غالب این کشورها در کاملترین شکل خود یعنی در قالب چادر و نقاب و روبند رایج بوده است.

اوّلین انگیزه ای که از این دوره به بعد دشمنان خارجی را متوجّه مبارزه با حجاب و عفّت در کشورهای اسلامی نمود، یافتن بازارهایی مناسب برای فروش تولیدات پوشاک آنها بود، آنها برای اینکه بتوانند انواع تولیدات خود را در این کشورها به فروش برسانند ناچار بودند این التزام به چادر و نقاب را در میان زنان و دختران ایرانی در هم شکنند و آنها را به تنوّع طلبی در امر پوشش، مخصوصا از نوع غربی و

اروپائی عادت دهند.

بعدها علاوه بر این مسأله، متوجّه عظمت تأثیر این ارزش های اسلامی در قوام سیاسی و اجتماعی و اقتصادی ممالک متدین و مخصوصا اسلامی شدند، و با انگیزه ها و اهداف جامعتر و حسّاستری وارد مبارزه با این مقدّسات شدند، خواه با سیاستهای تبلیغی ـ القائی و ترویجی ـ و خواه با مبارزات علنی در قالب طرحهایی همچون رفع حجاب و کشف حجاب.

یکی از جاسوسان انگلیسی بنام «مستر همفر» که در دوره ناصرالدین شاه مرتبط با همین موضوع در ایران فعالیّت می کرد در گزارشی به اربابان خود چنین می نویسد:

«در مسأله بی حجابی زنان باید کوشش فوق العاده ای به عمل آوریم تا زنان مسلمان به بی حجابی و رها کردن چادر مشتاق شوند، باید با استفاده شواهد و دلایل تاریخی اثبات کنیم که پوشیدگی زن از دوران بنی عبّاس متداول شده و مطلقا سنّت اسلام نیست، مردم همسران پیامبر را بدون حجاب می دیده اند، و زنان صدراسلام در تمام شئون زندگی دوش به دوش مردان فعالیّت داشته اند... پس از آنکه حجاب با تبلیغات وسیعی از میان رفت، وظیفه مأموران ما آن است که جوانان را به عشق بازی و روابط نامشروع با زنان تشویق کنند و بدین وسیله فساد را در

جوامع اسلامی گسترش دهند...».⁽¹⁾

و اکنون هم این مبارزات در گسترده ترین شکل خود در جوامع اسلامی و حتّی ایران، با سوء استفاده از موقعیّت بسیاری از روشنفکران و مسئولین کج فهم داخلی انجام می گیرد، و این فعالیّت های زیرزمینی و مدرن بر علیه حجاب و عفّت اسلامی روز به روز در انواع برنامه ها و سیاستها و گفتارهای برخی از نهادها و مسئولین و صاحبان گفتار و قلم، مخصوصا در انواع برنامه ها و ترویجات رسانه های گروهی ما مثل تلویزیون، سینما، ادارات، دانشگاهها و... چهره آشکارتری بخود می گیرند، و همه اینها، علاوه بر تبلیغات منفی و مستقیم دیگر آنها هستند که از طریق شبکه های غیر قانونی و اینترنت و... بر پیکره فرهنگ اسلامی تحمیل می کنند.

آری، امروزه همه دشمنان اسلام به این موضوع و آرمان اسلامی بعنوان یک نماد اساسی برای دین اسلام و علی الخصوص انقلاب اسلامی ایران و همچنین بعنوان رمز هویّت ممالک اسلامی و موجب استحکام آنها نگاه می کنند، و بهتر از خود ما می دانند که چگونه تضعیف آن در این کشورها هویّت اسلامی و حتّی سیاسی و اقتصادی آنها را به خطر انداخته و نفوذ پذیر خواهد نمود؛ اخیرا «ریون کرکت» صهیونیست که مسئول سابق شبکه جاسوسی سیاه در ایران بود چنین گفته است:

«چادر، نمادی است که وجود انقلاب را در سر هر چهار راه به نمایش می گذارد، با چادر می توان این احساس را

پدیدآورد که انقلاب اسلامی هنوز زنده و جاوید است».⁽¹⁾

اما افسوس که این نماد اسلام و انقلاب و این شعار مهمّ اسلامی را که دشمنان اسلام نتوانستند با چوب و چماق نابودش کنند، عده ای به اسم دفاع از اسلام و انقلاب و جوانان و با انواع ترفندها و روشنفکر مآبی ها و شعارها و ترویجات و مغالطات توانستند آن را درهم بکوبند و آن را امری بسیار قابل تسامح جلوه دهند و بالاخره زنان و دختران مسلمان را روز به روز با حجاب و عفّت واقعی اسلامی و موازین آن بیگانه تر سازند!

هر نهادی و یا هر مسئولی برای خودش یک مرجع تقلید شده و هرچه دلش می خواهد عمل و یا ترویج می کند، و روز به روز اصل حجاب و عفّت و شاخه های اساسی آن را در اذهان مردم و خصوصا زنان و دختران ایرانی مشتبه و تسامح بار جلوه می دهد و... .

سیاستها و تبلیغات و ترویجات وزارت ارشاد و فرهنگ، گاها نه تنها مشوّق به سمت این ارزشها نیست، بلکه معارض با آنها هم

هست؛ نظام آموزشی ما از سطوح ابتدائی گرفته تا سطوح عالیه از هرگونه تأثیرگذاری مثبت در این خصوص تقریبا خالی است، اختلاطهای موجود در دانشگاهها و برخی از ادارات ما به اوج خود رسیده اند و روز به روز دامنه زیادتری پیدا می کنند (این در حالی است که امروزه بسیاری از کشورهای خارجی و حتّی غیر اسلامی متوجّه عواقب منفی این اختلاطها شده اند و حرف از جداسازی می زنند)، و سیما و سینمای کشور ما که گویا اصلاً بویی از اسلام و ارزشهای اسلامی در این خصوص به دماغش نرسیده است و...!

چشمهای نامحرمان را به سمت خود جذب نموده است نه تنها احساس شرم و غیرت نکند و بلکه برخود ببالد، اللّه اکبر!

امّا همگان می دانیم آنگاه که رسول خدا صلی الله علیه و آله وسلم دار فانی را وداع می گفتند دو امانت بسیار مهمّ را برای رهایی مردان و زنان مسلمان از انواع فتنه ها و گمراهیها معرفی فرمودند و آنها را تا روز قیامت دو عنصر کافی و دو حجّت معتبر و منجی در همه مسائل مربوط به انسان اعلام کردند: قرآن کریم، و اهل بیت عصمت و طهارت علیهم السلام .

امّا آنگاه که امام معصوم علیه السلام در پس پرده غیبت باشد و دسترسی به او ناممکن باشد وظیفه ما مسلمانان چیست؟ و از کجا باید مسائل و احکام مورد نیاز خود را بفهمیم و عمل کنیم؟ قرآن کریم که بنابر فرمایش خودش، قابل فهم و درک بصورت دقیق و کامل برای همه نیست، و مفسّران اصلی و عالمان به بطون آن همان امامان معصوم علیهم السلام هستند، و بدون کشف امام در بسیاری از مسائل بشری،

علی الخصوص در حوادث و پیامدهای جدید، پای بشر خواهد لنگید؟! چرا که به اعتقاد ما مسلمانان، تحریف معنوی و مفهومی قرآن کریم علی رغم تحریف لفظی آن در هر زمانی امکان پذیر است، و اگر آن موازین حقیقت و معنا و آن راسخان در کتاب حاضر نباشند معانی قرآن به هر سمتی قابل تحریف و انحراف هستند، و در بین نظرات و آراء و مغالطاتِ بسیاری از انسانهای مریض و گمراه ممکن است حقیقت و مطلوب واقعی قرآن کریم زیر سؤال برود و بالأخره خلاف رضایت خداوند و قرآن و اهل بیت علیهم السلام عمل شود، و «تفسیر به رأی» مشخّص ترین عبارت در این خصوص است که در روایات اسلامی هم بشدّت تقبیح شده است؛ اینکه هر کسی ایده و عقیده شخصی خودش را که ممکن است ریشه در هر یک از لجنزارهای هوسبازی و شهرت دوستی و شهوت طلبی داشته باشد در پشت آیات قرآن و مخصوصا متشابهات آن کتمان کند و موجب گمراهی خیل کثیری از بندگان الهی گردد!

اینجاست که آخرین نماینده این ناوگان هدایت، حضرت مهدی علیه السلام ، خود چاره ای برای این مشکل اندیشیده است و وعده فرموده است که در صورت عمل به این دستور، مسلمانان می توانند راه گمراهی را مسدود کنند، آنجا که می فرماید:

«وَأَمَّا الْحَوادِثُ الْواقِعَةُ فَارْجِعُوا فِیها إِلی رُواةِ یعنی: و امّا در حوادث و وقایع و مسائل خود (برای تشخیص حلال از حرام) در زمان غیبت، به راویان حدیث و علما و مراجع دین

رجوع کنید، آنها حجّت من بر شما هستند، و من حجّت خدا بر آنها هستم.

آری، مراجع عظام شیعه امروزه در بسیاری از مباحث مربوط به حجاب و عفّت زن، حکم اسلامی را از آیات و روایات اسلامی بیرون کشیده و آنها را در قالب فتاوا و استفتائات در اختیار مردم قرار داده اند، ولی متأسّفانه، حتّی در داخل کشور خودمان هم امروزه عمل به این فتاوا که از احکام مسلّم دینی هستند روز به روز کمرنگ تر می شود، و هر کسی و یا هر نهادی برای خودش مجتهدی شده، و حکم می دهد و عمل می کند، و بالأخره اذهان و افکار مردان و زنان مسلمان و مخصوصا نسل جوان در این خصوص، بازیچه دست برخی از بیانات و قلمهای بیمار شده اند!

ما در این نوشته مختصر احکام مربوط به حجاب و عفّت یک زن مسلمان را از نظر مراجع معاصر که هر یک از زنان و دختران مسلمان در هر درجه و مقامی که باشند، موظّفند در شرایط فعلی از یکی از آنها تقلید کنند جمع نموده ایم و آنها را با فصول و ابواب و دسته بندیهای منظّم و مفید به همه بانوان مسلمان و ایرانی تقدیم می کنیم، تا مبادا عدّه ای عذر آورده و بگویند ما از این احکام دینی بی اطّلاع بودیم و نمی دانستیم، و یا خدای نکرده فریب یک عدّه افکار بیمار و عنود که معمولاً ریشه در قدرت دوستی و شهوت پرستی و جاه دوستی و یا حتّی کفر و شرک آنها دارد را بخورند و از مسیر رضایت حق تعالی و اهل بیت عصمت و طهارت علیهم السلام منحرف شوند.

امید که این زحمت مختصر بتواند در این منظور مؤثّر باشد، و موجبات عنایت و رضایت حضرت منتظر ـ روحی و ارواح العالمین له الفداء ـ را برای حقیر و شما خوانندگان گرامی فراهم کند!

در خاتمه مقدّمه از زحمات برادر محترم آقای «علی عبّاس پورخویی» در طبع و نشر این کتاب کمال تشکّر را دارم.

ربّ تقبّل سعیی و عملی، بحقّ محمّد و علی

حمید احمدی جلفائی

فصل اول:اصل مسأله «حجاب و عفّت»

(الف)

فتاوا و استفتائات کلّی

(الف)

فتاوا و استفتائات کلّی

امام خمینی رحمه الله :

اصل حکم حجاب از ضروریّات است، و منکر آن حکم منکر ضروری را دارد، و منکر ضروری محکوم به کفر است، مگر اینکه معلوم باشد منکر خدا یا رسول نیست.⁽¹⁾

آیة اللّه خامنه ای:

اصل حجاب ضروری دین محسوب است، ولی بعضی فروع آن ممکن است ضروری نباشد، و بی اعتنایی به اصل حجاب و عدم رعایت آن معصیت و گناه است.⁽²⁾

آیة اللّه بهجت:

بی اعتنایی به حجاب گناه است و داشتن حجاب واجب است.⁽³⁾

آیة اللّه تبریزی:

اصل حجاب برای زنان از ضروریات دین است و حکم کسانی که به آن بی اعتنایی نمایند، حکم بی اعتنایی به سایر تکالیف دینی است.⁽⁴⁾

آیة اللّه صافی:

اصل وجوب حجاب فی الجمله از ضروریات اسلام است و منکر آن مرتد است، ولی بی اعتنایی به آن با عدم انکار وجوب آن باعث فسق است.⁽¹⁾

آیة اللّه سیستانی:

اصل حجاب از مسلّمات شریعت است و در قرآن آمده است، ولی کسانی که توجّه به وضوح آن ندارند، انکار آنها مستلزم انکار نبوّت نیست، و بی اعتنایی عملی گناه است.⁽²⁾

آیة اللّه مکارم:

حجاب از ضروریات دین است، ولی انکار آن برای کسانی که از ضروری بودن آن آگاهی ندارند موجب ارتداد نمی شود.⁽³⁾

آیة اللّه اردبیلی:

اصل لزوم حجاب برای زن از ضروریات اسلام است، هر چند بعضی از جزئیات آن از ضروریات نیست.⁽⁴⁾

آیة اللّه صانعی:

حجاب ظاهرا جزء ضروریّات دین است... .⁽⁵⁾

(ب)

پرسشهای جانبی و تکمیلی

سؤال (1): آیا مرد می تواند و اختیار دارد که همسر خود را مجبور به برداشتن چادر و رفع حجاب بنماید یا نه؟

جواب مرحوم آیة اللّه گلپایگانی:

چون بر زن حجاب واجب است، بر مرد جایز نیست او را اجبار به بی حجابی و خلاف شرع نماید، و بر زن هم واجب نیست اطاعت شوهر در معصیت خدا که (لا طاعَةَ لِمَخْلُوقٍ فِی مَعْصِیَةِ الْخالِقِ). بطور کلّی مرد باید از داشتن چنین همسری با عفّت و نجابت شکر خداوند متعال را بجا آورد، در این زمان که مفاسد اختلاط زن و مرد در روشهای غیر انسانی، زن را ـ اگر چه آزادی شمرده می شود ـ به انحطاط اخلاقی گرفتار کرده و از آزادی حقیقی و ارزش انسانی یک زن محروم کرده و روز به روز در همه نقاط دنیا آثار شوم اوضاع و روابط نامشروع کنونی زن توسعه پیدا می کند، و چون از تعالیم نجات بخش اسلام که مرد و زن را در مسیر عالی ترین کمالات مخصوص به خود قرار داده منحرف شده اند و راهی برای جبران این همه خسارات معنوی پیدا نمی کنند اینگونه زنان مؤمنه و ملتزم به تعالیم اسلام باید مورد تقدیر باشند، و شهامت آنها در این موقع که بسیاری از مردها و زنها در برابر هجوم کالاهای فساد اجانب خود باخته شده و حقارت و

کمبودهایی را که در خود احساس می کنند به داروئی که بر درد می افزاید و شدّت می دهد جبران می کنند غیر قابل وصف می باشد، و در اجتماعی که خروج از سنن اسلامی و شرف و عفّت، تقدّم و به جلو رفتن شمرده می شود، زنانیکه ملتزم به احکام خدا باشند و با قدرت و با ایمان به خدا در برابر تمام مظاهر دروغ و مخرّب مقاومت دارند و احساس ناراحتی نمی کنند و اگر چه تنها بمانند ثابت و پایدارند در درگاه خداوند و در نظر اولیاء اسلام و هر کسی که ارزشهای واقعی انسانی را می شناسد قدر و افتخارشان زیاد است. خداوند متعال این بانوان را در جامعه مسلمان زیاد کند، و شخصیّت اسلامی آنها را حفظ فرماید، و از عهده امتحانات ـ که در اخبار اهل بیت عصمت و طهارت علیهم السلام از آن خبر داده شده ـ پاک و خالص بیرون آورد. من انتظار دارم که شوهر یک بانوی محترمه مسلمان نیز اینگونه توقّعات را از او نداشته باشد، و اگر تا حال هم چنین توقّعی بوده از این تاریخ به بعد به احترام تعالیم و آداب اسلامی در روش خود تجدیدنظر نماید، إن شاء اللّه مأجور خواهند بود.⁽¹⁾

سؤال (2): برخی از مادران، فرزندان دختر خود را که به بلوغ شرعی نرسیده اند با سروپای برهنه در خیابانها و مجالس در حضور نامحرمان می آورند، مستدعی است وظیفه والدین را در قبال فرزندان خود بفرمایید، و این بی اعتنایی چه صورت دارد؟

جواب آیة اللّه بهجت:

تمرین اطفال بر وظایف شرعیّه به عهده والدین است.

جواب آیة اللّه تبریزی:

پوشش بر دختران نابالغ واجب نیست؛ لکن وظیفه والدین است که دخترانشان را به پوشش اسلامی عادت دهند و فرزندانشان را با احکام اسلامی تربیت نمایند.

جواب آیة اللّه صافی:

کار صحیحی نیست و والدین موظّف اند دختر را از کودکی به رعایت حجاب و گریز از نامحرم عادت دهند و اگر در این امر مسامحه کنند و دختر را نسبت به نامحرم بی تفاوت نمایند، شریک در معاصی دختر هستند. در حدیث وارد شده است که در مجلسی که حضرت رضا علیه السلام تشریف داشتند و عدّه ای نیز حضور داشتند، دختر بچّه ای وارد شد، حضّار در مجلس یکی یکی دختر را مورد نوازش قرار دادند، تا رسید به حضرت رضا علیه السلام ، آن حضرت از سنّ دختر سؤال کردند؛ گفته شد: پنج سال دارد؛ حضرت دختر را از خود دور کرد و رفتاری که دیگران کرده بودند ننمودند؛ و اعمال آن بزرگوار باید برای زن مسلمان سرمشق باشد.

جواب آیة اللّه سیستانی:

بر غیر بالغ، پوشیدن واجب نیست، ولی [بر] پدر و مادر لازم است که فرزند خود را به رعایت آداب و شئون اسلامی وادار نمایند و در تربیت صحیح شرعی آنان بکوشند.

جواب آیة اللّه مکارم:

بر پدر و مادر لازم است فرزندان خود را به مسائل اسلامی از زمان طفولیّت آشنا کنند.

جواب آیة اللّه فاضل لنکرانی:

بر پدر و مادر است که فرزندان خود را با آداب و رسوم اسلامی و وظایف شرعی آشنا کنند و چنانچه موارد مذکور موجب تهییج و مفسده شود، اگر چه بچّه ممیّز نباشد، باید آنان را بپوشانند و حفظ کنند تا جامعه آلوده و بی بند و بار نشود.⁽¹⁾

سؤال (3): اگر مردی زنش را به حجاب اسلامی ملتزم نکند آیا فاسق محسوب می شود؟

جواب آیة اللّه خامنه ای:

در صورتی که امر به معروف و نهی از منکر او تأثیر دارد ولی اهمیّت نمی دهد و امر و نهی نمی کند فاسق است.⁽²⁾

جواب آیة اللّه اردبیلی:

اگر مرد می تواند مانع بی حجابی زنش باشد و از بی مبالاتی مانع نشود فاسق است. ولی اگر منع می کند و علاقه مند به محجّبه بودن اوست لیکن زنش به حرف او گوش نمی کند فاسق محسوب

نمی شود.⁽¹⁾

سؤال (4): اگر کسی خود را مسلمان بداند و در مصاحبه تلویزیونی رسما اعلام نماید که در اسلام حجاب واجب نیست، و منکر حجاب بعنوان ضروری دین شود، آیا از نظر اسلامی چه حکمی دارد، و وظیفه مسلمین در این زمینه چیست؟

جواب آیة اللّه خامنه ای:

چنین حرفی تحقیقا بی اساس و ناشی از ناآگاهی یا عناد با فرائض الهی است، و عمل چنین انسانی مردود و احیانا موجب استحقاق تعزیر است، ولی صرف انکار یکی از ضروریات دین تا بازگشت به انکار رسالت یا به تنقیص دین مبین اسلام نکند موجب ارتداد و کفر نیست.⁽²⁾

سؤال (5): کسانی که وجوب حجاب یا وجوب روزه و یا حرمت شراب یا غیر آن را که از ضروریّات دین هستند انکار کنند، و نگویند که این احکام شرعی ثابت نیستند، و بلکه بعد از تسلیم شدن در برابر این احکام و علم به صدور آنها، آنها را ردّ می کنند، آیا این انکار همان انکار کلّ رسالت است یا جزء آن، و آیا از دین خارج می شوند اینگونه افراد؟

جواب مرحوم آیة اللّه خوئی:

ترجمه: اگر انکار کننده متوجّه باشد که این مسائل جز ضروریّات هستند بگونه ای که انکارش منجر به انکار اصل رسالت شود کافر شده است، ولی اگر متوجّه نباشد کافر نیست. واللّه العالم.⁽¹⁾

سؤال (6): آیا حجاب جزء ضروری دین است یا جزء ضروری مذهب؟ و حکم افراد بی اعتنا به آن چیست؟ و رفت و آمد با اینگونه افراد به چه صورت می باشد؟

جواب آیة اللّه صانعی:

حجاب ظاهرا جزء ضروریات دین است، و وظیفه، برابر آن ارشاد است و نصیحت با همه شرایط نهی از منکر که در رساله های عملیّه نوشته شده؛ و رفت و آمد اگر موجب ترویج بی حجابی نباشد و خود شخص هم تحت تأثیر قرار نگیرد مانعی ندارد.⁽²⁾

فصل دوم:احکام مربوط به بلوغ دختران

(الف)

فتاوا پیرامون سنّ بلوغ و نشانه های آن

امام خمینی رحمه الله :

نشانه بالغ شدن یکی از سه چیز است: اوّل: روئیدن موی درشت زیر شکم بالای عورت. دوّم: بیرون آمدن منی. سوّم: تمام شدن پانزده سال قمری در مرد و تمام شدن نه سال قمری در زن.⁽¹⁾

مرحوم آیة اللّه گلپایگانی:

عینا مطابق با نظر امام خمینی رحمه الله (تنها اختلاف در ترتیب شمارش سه نشانه).⁽²⁾

مرحوم آیة اللّه اراکی:

عینا مطابق با نظر امام خمینی رحمه الله .⁽³⁾

مرحوم آیة اللّه خوئی:

عینا مطابق با نظر امام خمینی رحمه الله .⁽⁴⁾

آیة اللّه بهجت:

هر یک از این سه نشانه به تنهایی علامت بلوغ و رسیدن به حدّ

تکلیف شرعی است: 1. روئیدن موی درشت در زیر شکم بالای عورت. 2. بیرون آمدن منی، در خواب یا بیداری، با اختیار یابی اختیار. 3. تمام شدن 15 سال قمری در مرد و تمام شدن نه سال قمری در زن.⁽¹⁾

آیة اللّه تبریزی:

عینا مطابق با نظر امام خمینی رحمه الله .⁽²⁾

آیة اللّه صافی:

عینا مطابق با نظر مرحوم آیة اللّه گلپایگانی.⁽³⁾

آیة اللّه سیستانی:

نشانه بلوغ در دختر تمام شدن نه سال قمری است و در پسر یکی از سه چیز است: اوّل ـ روئیدن موی درشت در زیر شکم بالای عورت. دوّم ـ بیرون آمدن منی. سوّم ـ تمام شدن پانزده سال بنابر مشهور.⁽⁴⁾

آیة اللّه مکارم:

مطابق با نظر مرحوم آیة اللّه گلپایگانی.⁽⁵⁾

آیة اللّه فاضل لنکرانی:

مطابق با نظر امام خمینی رحمه الله .⁽¹⁾

آیة اللّه اردبیلی:

مطابق با نظر حضرت امام رحمه الله .⁽²⁾

آیة اللّه صانعی:

نشانه بالغ شدن یکی از چهار چیز است: 1. روییدن موی درشت زیر شکم «بالای عورت»؛ 2. بیرون آمدن منی، هر چند گفته می شود که منی از زن خارج نمی شود؛ 3. دیدن خون حیض در زن؛ 4. چنانچه هیچ یک از علایم مذکور محقّق نشد، ملاک تمام شدن 15 سال قمری در مرد و تمام شدن سیزده سال قمری در زن.⁽³⁾

(ب)

پرسشهای جانبی و تکمیلی

سؤال ⁽¹⁾: آیا پسری که قبل از پانزده سالگی محتلم شده، حکم به بلوغ او می شود؟

جواب آیة اللّه خامنه ای:

با احتلام، حکم به بلوغ او می شود زیرا احتلام شرعا از نشانه های بلوغ است.(1)

سؤال (2): تعدادی از دانش آموزان دختر و پسر مؤسّسه ما طبق تاریخ تولّدشان به سنّ بلوغ رسیده اند و بر اثر مشاهده اختلال در حافظه و ضعف آن، مورد معاینات پزشکی قرار گرفتند تا هوش و حافظه آنان آزمایش شود، نتیجه آن بررسی ها اثبات عقب ماندگی ذهنی آنان از یک سال پیش یا بیشتر بود، ولی بعضی از آنان را نمی توان مجنون محسوب کرد زیرا در حدّی هستند که مسائل اجتماعی و دینی را درک می کنند، آیا تشخیص این مرکز مانند تشخیص پزشکان اعتبار دارد و برای آن دانش آموزان ملاک است؟

جواب آیة اللّه خامنه ای:

معیار توجّه تکالیف شرعی به انسان این است که او شرعا بالغ و از

نظر عرف عاقل باشد، ولی درجات درک و هوش معتبر نیست و در این رابطه تأثیری ندارد.⁽¹⁾

سؤال (3): آیا دیدن خونی که دارای صفات حیض است توسّط دختر قبل از اتمام نه سالگی علامت بلوغ اوست؟

جواب آیة اللّه خامنه ای:

این خون علامت شرعی بلوغ دختر نیست و حکم حیض را ندارد هر چند صفات آن را داشته باشد.⁽²⁾

فصل سوم:احکام مربوط به

(الف)

کسانی که بواسطه شیر بر انسان

مَحرم می شوند

امام خمینی رحمه الله :

اگر زنی بچّه ای را با شرایطی که در مسأله (2474)⁽¹⁾گفته خواهد شد شیر دهد، آن بچّه به این عدّه مَحرم می شود:

اوّل: خود آن زن و آن را مادر رضاعی می گویند.

دوّم: شوهر زن که شیرمال اوست و آن را پدر رضاعی می گویند.

سوّم: پدر و مادر آن زن هر چه بالا روند، اگر چه پدر و مادر رضاعی او باشند.

چهارم: بچّه هایی که از آن زن به دنیا آمده اند، یا به دنیا می آیند.

پنجم: بچّه های اولاد آن زن هر چه پائین روند، چه از اولاد او به دنیا آمده، یا اولاد او آن بچّه ها را شیر داده باشند.

ششّم: خواهر و برادر آن زن اگر چه رضاعی باشند. یعنی بواسطه شیر خوردن، با آن زن خواهر و برادر شده باشند.

هفتم: عمو و عمّه آن زن اگر چه رضاعی باشند.

هشتم: دایی و خاله آن زن اگر چه رضاعی باشد.

نهم: اولاد شوهر آن زن که شیر مال آن شوهر است هر چه پائین روند، اگر چه اولاد رضاعی او باشند.

دهم: پدر و مادرِ شوهرِ آن زن که شیرمال آن شوهر است، هر چه بالا روند.

یازدهم: خواهر و برادرِ شوهری که شیرمال او است اگر چه خواهر و برادر رضاعی او باشند.

دوازدهم: عمو و عمه و دایی و خاله شوهری که شیر مال او است هر چه بالا روند، اگر چه رضاعی باشند... .⁽¹⁾

مرحوم آیة اللّه گلپایگانی: مطابق با نظر امام خمینی رحمه الله .⁽²⁾

مرحوم آیة اللّه اراکی: مطابق با نظر امام خمینی رحمه الله ، با اندکی اختلاف در الفاظ.⁽³⁾

مرحوم آیة اللّه خوئی: مطابق با نظر امام خمینی رحمه الله .⁽⁴⁾

آیة اللّه بهجت: مطابق با نظر امام خمینی رحمه الله .⁽¹⁾

آیة اللّه تبریزی: مطابق با نظر امام خمینی رحمه الله .⁽²⁾

آیة اللّه صافی: مطابق با نظر امام خمینی رحمه الله .⁽³⁾

آیة اللّه سیستانی: مطابق با نظر امام خمینی رحمه الله .⁽⁴⁾

آیة اللّه مکارم: مطابق با نظر امام خمینی رحمه الله .⁽⁵⁾

آیة اللّه اردبیلی: مطابق با نظر امام خمینی رحمه الله .⁽⁶⁾

آیة اللّه صانعی: مطابق با نظر امام خمینی رحمه الله .⁽⁷⁾

آیة اللّه فاضل لنکرانی: مطابق با نظر امام خمینی رحمه الله .⁽⁸⁾

(ب)

کسانی که بواسطه ازدواج بر انسان

مَحرم می شوند

امام خمینی رحمه الله :

مرحوم آیة اللّه گلپایگانی: مطابق با نظرات امام خمینی رحمه الله .⁽³⁾

مرحوم آیة اللّه اراکی: مطابق با نظرات امام خمینی رحمه الله .⁽⁴⁾

مرحوم آیة اللّه خوئی: مطابق با نظرات امام خمینی رحمه الله .⁽⁵⁾

آیة اللّه بهجت: مطابق با نظرات امام خمینی رحمه الله ، با اندکی اختلاف در

الفاظ.⁽¹⁾

آیة اللّه تبریزی: مطابق با نظرات امام خمینی رحمه الله .⁽²⁾

آیة اللّه صافی: مطابق با نظرات امام خمینی رحمه الله .⁽³⁾

آیة اللّه سیستانی: مطابق با نظرات امام خمینی رحمه الله .⁽⁴⁾

آیة اللّه مکارم: مطابق با نظرات امام خمینی رحمه الله .⁽⁵⁾

آیة اللّه فاضل لنکرانی: مطابق با نظرات امام خمینی رحمه الله .⁽⁶⁾

آیة اللّه اردبیلی: مطابق با نظرات امام خمینی رحمه الله .⁽⁷⁾

آیة اللّه صانعی: مطابق با نظرات امام خمینی رحمه الله .⁽⁸⁾

(ج)

منظور از سنّ تمییز

در روابط زن و مرد برای بچّه ها

امام خمینی رحمه الله :

سنّی که بچّه در آن وقت روابط بین مرد و زن را درک می کند.⁽¹⁾

مرحوم آیة اللّه گلبایگانی:

سنّی که بچّه در آن سنّ خوب و بد را در خصوص روابط بین زن و مرد درک کند.⁽²⁾

مرحوم آیة اللّه اراکی:

مطابق با نظر مرحوم آیة اللّه گلپایگانی.⁽³⁾

آیة اللّه خامنه ای:

منظور از خوب و بد چیزی است که عرف آن را خوب یا بد می داند و باید در این رابطه، شرایط زندگی کودک و عادات و آداب و سنّت های محلّی هم ملاحظه شود و امّا سنّ تمییز، به تبع اختلاف اشخاص در استعداد و درک و هوش، مختلف است.⁽⁴⁾

(د)

پرسشهای جانبی و تکمیلی

سؤال ⁽¹⁾: اشخاصیکه در یک خانه و [یا] یک طبقه عمارت باشند، ولی اقوام هستند و هیچگونه خطری از جهت ریبه و غیرها در کار نیست و همیشه با هم نشست و برخواست دارند و از لحاظ خورد و خواب و خرید لوازم منزل مخلوط هستند دست و صورت باز و از حیث حجاب محجوب نیستند و چون از این حیث برایشان دشوار است آیا ترخیص هست و یا باید مثل خارج منزل وظیفه نامحرم که اجنبیّه باید از اجنبی مستور باشد در اینجا هم جاری شود؟

جواب مرحوم آیة اللّه گلپایگانی:

دلیلی بر تفاوت حکم بین غیر محارم به نظر نرسیده است.(1)

سؤال ⁽²⁾: زنِ پدر زن به داماد محرم است یا خیر؟

جواب مرحوم آیة اللّه گلپایگانی:

اگر زنِ پدر زن مادرِ زنِ انسان نباشد به او محرم نیست.(2)

سؤال ⁽¹⁾: زنِ پدرِ رضاعی محرم است یا نه؟

جواب مرحوم آیة اللّه گلپایگانی:

بلی، محرم است.⁽²⁾

سؤال (4): آیا عروس خواهر و عروس برادر بر انسان محرم است یا نه؟

جواب مرحوم آیة اللّه گلپایگانی:

عروس خواهر و عروس برادر به برادر با این عنوان محرم نیست، مگر بعنوان دیگر؛ مثل اینکه عروس خواهر یا برادر، برادر زاده یا خواهر زاده باشد.⁽³⁾

سؤال (5): آیا مادر زن می تواند جلو دامادِ خود بدون روسروی و یا با پای بی پوشش باشد؟

جواب آیة اللّه صانعی:

مادر زن به داماد خود محرم است. بنابراین بودن مادر زن نزد داماد بدون روسروی و جوراب مانعی ندارد و مادر زن حکم مادر را دارد.(3)

سؤال (6): دیدن موی سر یا مصافحه کردن با خواهر زن، بدون قصد لذّت و ریبه چه حکمی دارد؟

جواب آیة اللّه صانعی:

حرام است و خواهر زن نامحرم است.⁽¹⁾

سؤال (7): آیا نامزدهایی که شیرینی نامزدی خورده اند ولی صیغه عقد نخوانده اند، محرم یکدیگرند؟

جواب آیة اللّه خامنه ای:

بدون اجراء عقد محرمیّت حاصل نمی شود.⁽²⁾

توجّه:

جزئیات مربوط به مسائل محرم و نامحرم بیش از این است که در رساله های عملیّه آمده اند و لازم است ملاحظه شوند.

فصل چهارم:احکام مربوط به

(الف)

محدوده پوشش بدن و موی زن

در میان نامحرمان

امام خمینی رحمه الله :

زن باید بدن و موی خود را از مرد نامحرم بپوشاند، بلکه احتیاط واجب آن است که بدن و موی خود را از پسری هم که بالغ نشده ولی خوب و بد را می فهمد و به حدّی رسیده که مورد نظر شهوانی است بپوشاند.⁽¹⁾

مرحوم آیة اللّه گلپایگانی:

زن باید بدن و موی خود را از مرد نامحرم بپوشاند بلکه احتیاط واجب آن است که از پسری هم که بالغ نشده ولی خوب و بد را می فهمد و از نگاه کردن، تحریک و تهییج شهوت او عادتا ممکن باشد بدن و موی خود را بپوشاند.⁽²⁾

مرحوم آیة اللّه اراکی:

زن باید بدن و موی خود را از مرد نامحرم بپوشاند ولی پوشاندن صورت و دستها از مچ به پائین واجب نیست و احتیاط واجب آن است که بدن و موی خود را از پسری هم که بالغ نشده ولی خوب و بد

را می فهمد و به حدّی رسیده که موردِنظر شهوانی است بپوشاند.⁽¹⁾

مرحوم آیة اللّه خوئی:

زن باید بدن و موی سر خود را از مرد نامحرم بپوشاند، و بهتر آن است که بدن و موی خود را از پسری هم که بالغ نشده ولی خوب و بد را می فهمد بپوشاند.⁽²⁾

آیة اللّه بهجت:

زن باید بدن و موی خود را از مرد نامحرم بپوشاند اگر چه کمک به حرام و قصد لذّتی در بین نباشد، بلکه احتیاط واجب آن است که از پسر غیر بالغ که خوب و بد را می فهمد نیز خود را بپوشاند.⁽³⁾

آیة اللّه تبریزی: عینا مطابق با فتوای مرحوم آیة اللّه خوئی.⁽⁴⁾

آیة اللّه صافی: عینا مطابق با فتوای مرحوم آیة اللّه گلپایگانی.⁽⁵⁾

آیة اللّه سیستانی:

زن باید موی سر و بدن (غیر از صورت و دستها) خود را از مرد نامحرم بپوشاند، و احتیاط لازم آن است که بدن و موی خود را از پسری هم که بالغ نشده ولی خوب و بد را می فهمد و احتمال می رود که نگاهش به بدن زن موجب تحریک شهوتش شود بپوشاند، ولی زن می تواند صورت و دستهایش را تا مچ از مرد نامحرم نپوشاند مگر در

صورتیکه بترسد به حرام بیفتد یا بقصد مبتلا کردن مرد به نگاه حرام باشد که نپوشانیدن در این دو صورت جائز نیست.⁽¹⁾

آیة اللّه مکارم:

واجب است زن بدن و موی خود را از نامحرم بپوشاند و احتیاط مستحبّ آن است که از پسر نابالغ که خوب و بد را می فهمد و به حدّی رسیده که موردِنظر شهوانی است مستور دارد، ولی پوشانیدن صورت و دستها تا مچ واجب نیست.⁽²⁾

آیة اللّه اردبیلی:

زن باید بدن و موی خود را از مرد نامحرم بپوشاند، بلکه احتیاط آن است که بدن و موی خود را از پسری هم که بالغ نشده ولی خوب و بد را می فهمد و به حدّی رسیده که ممکن است به قصد لذّت نگاه کند بپوشاند، لکن پوشاندن صورت و دستها تا مچ اگر به قصد نشان دادن به مردها و لذّت بردن آنها نباشد لازم نیست، هر چند خوب است، ولی بنابر احتیاط قدمهای خود را بپوشاند.⁽³⁾

آیة اللّه صانعی: عینا مطابق با فتوای امام خمینی رحمه الله .⁽⁴⁾

آیة اللّه فاضل لنکرانی: عینا مطابق با فتوای امام خمینی رحمه الله .⁽⁵⁾

(ب)

پرسشهای جانبی و تکمیلی

سؤال ⁽¹⁾: پوشاندن صورت و دستها برای زنان چه احکامی دارد؟

جواب امام خمینی رحمه الله :

جواب مرحوم آیة اللّه گلپایگانی:

بنابر احتیاط واجب زن باید صورت و دستهای خود را هم از نامحرمان بپوشاند.⁽³⁾

جواب مرحوم آیة اللّه اراکی: تقریبا مطابق با نظر حضرت امام

خمینی رحمه الله .⁽¹⁾

جواب مرحوم آیة اللّه خوئی: تقریبا مطابق با نظر مرحوم آیة اللّه گلپایگانی.⁽²⁾

جواب آیة اللّه بهجت:

پوشاندن دست و صورت مطلقا بنابر احتیاط لازم است.⁽³⁾

جواب آیة اللّه صافی:

دست و صورت بنابر احتیاط واجب باید پوشیده شود.⁽⁴⁾

سؤال (2): چنانچه نپوشاندن وجه و کفّین (صورت و دستها تا مچ) فسادی برای زن در جامعه ببار آورد آیا پوشاندن وجه و کفّین واجب می شود یا نه؟

جواب امام خمینی رحمه الله :

در فرض سؤال واجب است.⁽⁵⁾

سؤال (3): در صورتی که زن می داند مرد نامحرم به قصد لذّت به صورت و دستهای معمولی زینت نشده او نگاه می کند، در این فرض پوشاندن صورت و دستها لازم است یا نه؟

جواب امام خمینی رحمه الله : واجب است.⁽¹⁾

جواب مرحوم آیة اللّه گلپایگانی: واجب است.⁽²⁾

جواب مرحوم آیة اللّه اراکی: واجب است.⁽³⁾

جواب آیة اللّه خامنه ای:

در فرض مذکور، باید حتّی وجه و کفّین خود را هم بپوشاند.⁽⁴⁾

جواب آیة اللّه تبریزی:

بلی در این صورت بنابر احتیاط پوشاندن لازم است.⁽⁵⁾

جواب آیة اللّه فاضل لنکرانی:

بلی پوشاندن آن لازم است.⁽⁶⁾

سؤال (3): نپوشاندن قدمها برای زنان و رو و پشت آن از مردان نامحرم چه حکمی دارد؟

جواب امام خمینی رحمه الله :

جایز نیست.⁽⁷⁾