مشخصات کتاب

اشارة

آیة الله شیخ محمد هادی معرفت

تناسب آیات

ترجمه

شیخ عزت الله مولائی نیا همدانی

بنیاد معارف اسلامی - قم

مرکز نشر

بنیاد معارف اسلامی - قم

اسم کتاب : ...تناسب آیات

مترجم : ... شیخ عزت الله مولائی نیا همدانی

ناشر : ... بنیاد معارف اسلامی

تاریخ انتشار : ... تابستان 1372

نوبت چاپ : ... اول

تیراژ : ... 3 هزار جلد

چاپ : ... دانش

کلیه حقوق برای بنیاد معارف اسلامی محفوظ است

ص - پ - 768 / 37185 - تلفن 32009

بسم الله الرحمن ارحیم

بسمه تعالی

کتاب حاضر ترجمه قسمتی از جلد پنجم کتاب ارزشمند (التمهید فی علوم القرآن) از تألیفات محققانه دانشمند محترم آیة الله شیخ محمد هادی معرفت است که بوسیله حجة الاسلام والمسلمین آقای شیخ عزت الله مولائی نیا به فارسی برگردانده شده است.

نظر به اینکه موضوع کتاب تناسب الآیات یکی از موضوعات مهم علوم ومعارف قرآنی است که در تفسیر قرآن کریم مفید و مؤثر است و شناخت تناسب وتناسق وهماهنگی بین آیات شریفه باعث باز شدن افق دید و نوآوری پژوهشگران می گردد و هم چنین یاد آور حکمت ، ونظم بی نهایت این کتاب عظیم می باشد ، بنیاد معارف اسلامی قم که هدفش نشر معارف اسلامی است پس از دریافت متن ترجمه ، بررسی ومبادرت به تصحیح و ویراستاری و بازنگری وچاب آن نمود که این در دسترس علاقمندان قرار می گیرد. امید است نشر این کتاب گامی باشد در راه ترویج ونشر معارف قرآنی و زمینه ای جهت تحقیق بیشتر محققان محترم علوم و معارف اسلامی ، والحمد لله رب العالمین .

بنیاد معارف اسلامی

بسمه تعالی

الحمد لله و سلام علی عباده الذین اصطفی محمد و آله الطاهرین

مسأله تناسب آیات و سور در قرآن کریم، از دیرباز مورد عنایت بزرگان بوده وهست مخصوصا تنظیم سوره ها به این گونه، ونیز دارا بودن هرسوره نمود خاصی از آیات را با این نظم و ترتیب آیا توقیفی است که با صلاحدید پیامبر - صلی الله علیه وآله - انجام یافته با دیگران ؟ آنچه مسلم است تنظیم آیات در هر سوره قطعة بانظر معصوم انجام گرفته است، زیرا اختلاف نمود آیات نمی تواند دلیلی جز توقیف داشته باشد. علاوه حسن مطلع و ختام هر سوره دلیل روشنی است که هر سوره هدف یا اهدافی را دنبال می کرده که با تمامی آن سوره إتمام یافته ، لذا نمی توان گفت که : تنظیم وترتیب آیات هر سوره ، بر دست کسانی جز پیغمبر اکرم - صلی الله علیه و آله - انجام یافته باشد. ولی ترتیب سوره ها چنین نیست و نمی تواند توقیفی بوده باشد .. جز انکه برخی مفسرین مطالبی پیرامون ترتیب شور گفته اند که باید روشن گردد ؛ صحت وسقم مطلب آشکار شود که بسیاری از اندیشمندان در این زمینه بحثهای ارزنده و مفصلی عرضه داشته اند ، وفاضل محترم و دانش پژوه ارجمند جناب آقای عزت الله مولائی نیا که سابقه طولانی در بحث و تحقیق پیرامون مسائل قرآنی دارند ، یکی از ستارگان درخشنده این فضای لا یتناهی هستند و اثر حاضر که ترجمه بخشی از دلائل اعجاز قرآنی ( مبانی ) اینجانب می باشد و با مراجعه به منابع و اصول دیگر علوم قرآنی انجام گرفته ، نمونه بارزی از مساعی قابل تقدیر ایشان می باشد .

شکر الله مساعیه الجمیلة و أیده للمزید من عنایته و توفیقه . آمین رب العالمین ..

قم - محمد هادی معرفت

10 /2 / 1373

پیشگفتار:

بسم الله الرحمن الرحیم

الحمد لله رب العالمین، وصلی الله علی

سیدنا محمد وآله الطیبین الطاهرین

و لعنة الله علی اعدائهم اجمعین

نوشتاری که هم اکنون در پیش رو دارید، ترجمه قسمتی از جلد پنجم کتاب ارزشمند و سفر عظیم «التمهید فی علوم القرآن» است، که از تألیفات دانشمند فرزانه، حضرت آیت الله محمد هادی معرفت - دام عزه الشریف - می باشد.

مترجم این سطور، با آگاهی از معلومات اندک و ناچیز واعتراف بر ناتوانی خویش در برابر این امر مهم، چون از سال 1363 تاکنون با توفیق ذات اقدس ربوبی و عنایت خاصه حضرت خاتم الأوصیاء امام عصر - ارواحنا و ارواح العالمین لتراب مقدمه الفداء - بنا به دعوت حضرت آیت الله میرمحمدی؛ رئیس محترم دانشکده الهیات دانشگاه تهران - حفظه الله - در خدمت نسل جدید و دانشجویان محترم علوم و معارف اسلامی بوده و به امر مقدس و ارزشمند تدریس علوم و معارف قرآن، اشتغال دارم، در نیم سال دوم 1370 درسی به این جانب محول گردید که یکی از سر فصلهای آن «بحث تناسب در بین آیات و سوره های قرآن

کریم» بود.

پس از تحقیق و بررسی کتابهای موجود در این زمینه، بویژه کتابهایی که از طرف گروه محترم «علوم قرآن وحدیث» به عنوان منابع مورد نیاز این مطلب، معرفی شده بود؛ مانند کتاب «الاتقان» تألیف علامه عبد الرحمن سیوطی، (متوفای سال 911) و کتاب «البرهان فی علوم القرآن» تألیف بدر الدین زرکشی (متوفای سال 794) و یا برخی از نوشته های استاد محقق، نویسنده ژرف نگر؛ آقای دکتر سید محمد باقر حجتی؛ رئیس محترم گروه علوم قرآن وحدیث دانشکده الهیات دانشگاه تهران وامثال آن، به این نتیجه رسیدم که این قبیل کتابها از باب اینکه بخصوص در این موضوع نوشته نشده اند، بلکه به طور جنبی بدان نگریسته اند، به هیچ وجه نمی توانند پاسخگوی پرسشهای فراوان چنین مطلب مهمی باشند، آن هم موضوعی که از جمله عوامل کلیدی موفقیت هر مفسری در تفسیر قرآن به شمار می رود؛ زیرا در عرصه تناسب، یک بحث فراگیر قرآن شمول را ارائه نمی دهند، و اگر هم مطلبی را در این مورد مطرح می نمایند، صرفا نقل قول از دیگران وگذشتگان بوده وغالبا بر یک منهج علمی صحیحی، پایه ریزی نشده اند.

ازین رو به محضر استاد محترم، جناب آقای معرفت، شرفیاب شده، و از حضورشان استمداد نمودم. و استاد از عنایت و لطف خاصی که به این حقیر دارند، قسمتی از جلد پنجم کتاب ارزشمند « التمهید فی علوم القرآن » را - که هم اکنون ترجمه آن از نظر تان می گذرد . در اختیار این جانب قرار دادند، که پس از مطالعه آن، با توجه به محتوای عمیق و سبک نو، و قلم شیوای آن و با عنایت به نیاز مبرم مراکز علوم قرآنی کشور بخصوص رشته های علوم قرآن و حدیث دانشکده های الهیات، به چنین کتابی، و با توجه به خالی بودن جای چنین نوشته ای در عرصه زبان فارسی، بر آن شدم که آن را در اسرع وقت به زبان فارسی برگردانده و در اختیار علاقه مندان قرار دهم.

با کمال تأسف، باهمه شتابی که در ترجمه آن داشتم - بنا به دلایلی به آماده سازی آن تا کنون به تأخیر افتاد. و پس از یک سال تمام، اینک در اختیار علاقه مندان قرار می گیرد. امیدوارم که پروردگار متان، همه تشنگان معارف قرآن را از آن بهره مند گرداند.

در برگرداندن این سطور به زبان فارسی، تلاش زیادی شده که حتی الامکان، تمام منویات مؤلف محترم به طور دقیق وگویا، ارائه گردد؛ به نحوی که نه ترجمه آزاد باشد و نه تحت اللفظی، بلکه تا حدودی ادب فارسی در آن رعایت شده باشد.

البته متن حاضر، تاکنون پس از ترجمه در دانشکده الهیات دانشگاه تهران، سه بار برای دانشجویان رشته «علوم قرآن و حدیث» تدریس شده و در کلاس، از جهات مختلف، مورد بررسی قرار گرفته است. و سپس بدین صورت تنظیم و به طبع رسید. در عین حال ادعا نمی کنم که در برگرداندن آن، هیچ گونه خطا ویا لغزشی در آن وجود ندارد، بلکه از خوانندگان محترم و بویژه از مؤلف بزرگوار ، امید عفو، اغماض و راهنمایی دارم.

التمهید فی علوم القرآن

«التمهید» که یکی از بهترین تألیفات استاد محترم جناب آقای معرفت، بلکه از شاهکارهای ایشان است، کتابی است که با جرئت می توان گفت پیشینیان بر او سبقت نجسته و شاید آیندگان هم به اوج افقهای بلند و روشنگرانه آن نرسند.

کتاب «تمهید» از یک حریت و آزادی قلم خاصی برخوردار بوده، وشامل طرحهای نوین و دیدگاههای بسیار ارزشمند جدید و علمی است، که مؤلف توانای آن، با یک استدلال منطقی بسیار قوی و نیرومند و با یک متانت و برد باری و بزرگواری ویژه و خاص، دیدگاه های خویش را اثبات، و آراء و نظرات دیگران را -

که گاهی کوته بینانه بوده و به عمق مسئله توجه صحیح ننموده، بلکه به طور سطحی بر آن نگریسته اند و یا با دیدگاههای تعصب آمیز فرقه ای و تحزب گرایی و غیر آن، اظهار نظر نموده اند . مورد انتقاد قرار داده و بی اعتباری آنها را با سبک منطقی مستدل روشن می سازد.

مؤلف محترم موسوعه بزرگ تمهید که در دوازده مجلد به جهان علم و دانش و معارف اسلامی، عرضه می گردد، تقریبا بیشتر نیازمندیهای جامعه اسلامی کنونی را در مورد معارف قرآن کریم، با بیانی بسیار زیبا و قلمی روان و سبکی مبتکرانه و روشی منصفانه و منطقی، بر آورده می سازد، و از کتابهای دیگر، تشنگان معارف قرآنی را تا حد زیادی، بی نیاز می سازد. توفیق مؤلف بزرگوار آن را در تکمیل این طرح عظیم، از خداوند منان خواستاریم.

نظر به اینکه متنی که در اختیار این جانب جهت ترجمه قرار داده شده - چنانکه یاد آور شدم - بخشی از جلد پنجم «التمهید» است و فاقد یک مقدمه ای که به طور خلاصه، محتوای کتاب و اهداف و فواید آن را نشان دهد می باشد، به همین جهت، قسمتی از کتاب «الاتقان فی علوم القرآن» تألیف علامه سیوطی را به عنوان مقدمه این سطور، ترجمه و تلخیص نموده و به حضور خوانندگان گرامی، عرضه می نمایم.

تناسب چیست و چه منظوری از آن داریم؟

تناسب از ماده «نسبت» و از باب تفاعل وبه معنای متشاکل ونزدیک هم بودن است. و در مورد آیات قرآن کریم، همان ارتباط بین آیات است، اعم از اینکه دو آیه مربوط بهم، از نظر نسب اربعه، عام و خاص باشند، باعقلی و یاحسی و یاخیالی و یا انواع دیگر علاقه ها. و یا تلازم ذهنی مانند: سبب ومسبب، علت و معلول، شرط وجزاء، و یا دو نظیر ودو معادل و یا دو ضدو یا دو نقیض وامثال آن.

تناسب از دیدگاه دانشمندان اسلامی

1- محی الدین عربی در «کتاب سراج المریدین» گوید : «ارتباط آیات قرآن با یکدیگر، بحدی است که همچون یک کلمه، معانی آن منسجم و مبانیش منتظم بوده و علم بسیار ارزنده ای است که خداوند به روی ما راهی بدان گشود، چون برای آن اهلی نیافتیم ناگزیر، بر آن مهر زده و بین خود و خدا قرار داده و به وی برگرداندیم».

2 - شیخ عز الدین بن عبد السلام می گوید : «تناسب، علم با ارزشی است ولی در حسن ارتباط آن شرط است که در یک امر واحدی بوده، و اول آن به آخرش مربوط باشد. و در غیر این صورت ادعای ارتباط، جز تکلف، چیز دیگری نخواهد بود».

3- شیخ ولی الدین ملوی می گوید: «هر کس منکر تناسب بین آیات قرآن باشد، قطعا ادعا یش بی دلیل بوده و بی راهه رفته است؛ زیرا قرآن کریم بر اساس لوح محفوظ، ترتیب یافته و تمام آیات آن از نظر ترتیب، توقیفی بوده و اسلوب و نظم شگفت انگیز آن، معجزه ای است آشکار، و آنچه در هر آیه بیش از هر چیز باید مورد بحث قرار گیرد این است که: آیا این آیه مثلا تکمیل کننده آیه قبلی است و یا مستقل از آن می باشد. و در صورت مکمل بودن، تناسب موجود بین آن دو، مورد بررسی قرار گیرد».

4- فخر رازی در مورد سوره «بقره» می گوید: «هر محققی درباره لطائف نظم و شگفتی ترتیب آن، دقت نماید، خواهد دید که قرآن کریم چنانکه از جهت فصاحت الفاظ وبرتری معانی، دارای اعجاز است، همچنین از جهت نظم و ترتیب آیاتش نیز اعجاز دارد».

و منظور کسانی که از ناحیه اسلوب، آن را معجزه می دانند هم، همین است،

ولی اکثر مفسران اسلامی به این اسرار اعجاز آمیز، توجه ننموده اند.

و شاید علت عدم تعرض اکثر مفسران اسلامی نسبت به این موضوع، همان دقیق بودن مسئله و از جهت عدم درک کنه واقعی پیوند موجود بین آیات است. و از جمله افرادی که در تفسیر خود از آن داد سخن داده اند، فخر رازی می باشد. وی در این رابطه می گوید:

«بیشتر لطائف قرآن در ترتیب و روابط بین آیات آن سپرده شده که کمتر کسی بدان توجه نموده است».

کتابهایی که در موضوع «تناسب» نوشته شده است

نخستین کسی که در عرصه علم تناسب آیات، مطالبی را بیان داشته، ظاهرة ابو بکر نیشابوری بوده است ⁽¹⁾

وی در بسیاری از علوم و معارف اسلامی صاحب نظر بوده و پیوسته هنگام تدریس، از روابط آیه ها سخن می گفت. وحکمت ترتیب آن را بیان می داشت. و بر دانشمندان بغداد به علت عدم توجه به این موضوع، ایراد می گرفت. سپس سیوطی می گوید : «اولین کسی که در این مورد، کتاب مستقلی تدوین نموده «ابو جعفر بن زبیر» استاد «ابو حیان توحیدی» بود، که کتاب خود را به نام «البرهان فی مناسبة ترتیب شور القرآن» نامید. و پس از او نیز «برهان الدین بقاعی» کتاب خویش را به نام «نظم الدرر فی تناسب الآیات والسور» تألیف کرد.

وبالأخره از سومین کتابی که نام می برد، کتاب «اسرار نزول الآیات» است که می گوید: خودم آن را تألیف کرده ام که علاوه بر اسرار نزول، تناسب آیات را نیز در

آن، مورد بحث قرار داده ام. و سپس آن را به نام «تناسق الدرر فی تناسب السور» تلخیص نموده ام.⁽¹⁾

فایده و نقش علم تناسب در تفسیر قرآن کریم

ارزنده ترین فایده تناسب، آن است که آیات متناسب، دست یکدیگر را بگیرند و بر اثر آن از چنان پیوند و ترتیب بالایی بر خوردار باشند که تألیف کلام، همچون ساختمان محکمی در آمده باشد که آجرها و میلگردها و... محکم و پشتوانه یکدیگر گشته و زیبایی یک پیکره و یک تابلو بسیار ممتاز و بی نظیری را بخود بگیرد.

انواع ارتباطهای ممکن در بین آیات

1 - نوع اول عبارت است از اینکه آیه ای به دنبال آیه دیگری باشد، در این صورت یا از ارتباط ظاهر و آشکاری برخوردارند و مانند کلمات، به یکدیگر تعلق دارند، به طوری که با جمله اولی، مطلب نا تمام بوده و به جمله دوم نیازمند است و یا جمله دوم نسبت به جمله اول، نسبت تأکیدی و یا جنبه تفسیری و یا اعتراضی در «جمله معترضه» و یا بدلیت دارد که در مورد این قسم، همه دانشمندان اتفاق نظر دارند.

2 - نوع دوم اینکه پیوند بین آیات، ظاهر نبوده بلکه در ظاهر یک حالت استقلالی داشته باشد.

در این صورت با جمله دوم به واسطه حرفی از حروف عاطفه، بر دیگری

عطف شده یا عطف نشده و در صورت اول باید بین دو جمله، قدر جامع مشترکی باشد؛ مانند آیه: «یَعْلَمُ مَا یَلِجُ فِی الْأَرْضِ وَمَا یَخْرُجُ مِنْهَا وَمَا یَنْزِلُ مِنَ السَّمَاءِ وَمَا یَعْرُجُ فِیهَا » ⁽¹⁾

و مانند آیه: «وَاللَّهُ یَقْبِضُ وَیَبْسُطُ وَإِلَیْهِ تُرْجَعُونَ» ⁽²⁾

که به جهت تضاد بین قبض و بسط، و فرو رفتن و بیرون شدن، و فرود آمدن و بالا رفتن، و شبه تضاد میان آسمان و زمین، به یکدیگر عطف شده اند.

و از جمله مواردی که سخن در آن حالت تضاد را دارد، عبارت است از: ذکر رحمت بعد از عذاب و رغبت پس از رهبت. و شیوه قرآن چنین است که هر گاه احکامی را ارائه می نماید، به دنبال آن، وعد و وعید ذکر می کند، تا انگیزه ای باشد برای عمل به آنها. و سپس آیات توحید، و تنزیه خداوندی می آید تا اینکه عظمت آمر و ناهی، معلوم گردد. و در سوره های بقره، نساء، مائده، و دیگر سُور، اگر دقت کامل گردد، ملاحظه می کنیم که همین شیوه دقیقا اعمال گشته است.

3- اگر جمله دوم، توسط یکی از حروف عاطفه اشتراکی با جمله قبل، پیوند بخورد در این صورت لابد ستونی متصل وجود پیدا خواهد کرد که اتصال دو جمله را از بعد معنوی، نشان می دهد. و آن ستون، قرائنی است معنوی که ارتباط را می رساند و هر کدام از این قبیل ارتباطات، اسباب ودلیلهایی دارند که ذیلا به برخی از آنها اشاره می گردد:

1- تنظیر آوردن: ملحق نمودن چیزی به نظیر خودش از آداب عقلاست، مانند آیه: «أُولَئِکَ هُمُ الْمُؤْمِنُونَ حَقًّا لَهُمْ دَرَجَاتٌ عِنْدَ رَبِّهِمْ وَمَغْفِرَةٌ وَرِزْقٌ کَرِیمٌ » ⁽³⁾و به دنبال آن می فرماید: «کَمَا أَخْرَجَکَ رَبُّکَ مِنْ بَیْتِکَ بِالْحَقِّ وَإِنَّ فَرِیقًا مِنَ الْمُؤْمِنِینَ لَکَارِهُونَ»زیرا خداوند متعال به پیامبرش امر فرمود که در

تقسیم غنائم، مسئولیتش را ایفا نماید با اینکه اصحابش آن را اکراه داشتند، چنانکه در بیرون آمدن از خانه اش به منظور جستجوی کاروان یا جنگ، در ابتدای امر مکره بودند؛ یعنی مقصود این است که ناخشنودی اصحاب در نحوه تقسیم غنائم؛ مانند ناخشنودی آنها در ماجرای خروج از مدینه می باشد که پس از خروج، خیر و یاری خداوند و پیروزی و غنیمت وعزت اسلام بر آنان معلوم گشت، پس در تقسیم غنائم نیز به زودی معلوم خواهد گشت. پس باید اطاعت نمود، و تسلیم امر رسول خدا شد و هوای نفس را کنار گذارد.

2- مضادّه؛ مانند: «إِنَّ الَّذِینَ کَفَرُوا سَوَاءٌ عَلَیْهِمْ أَأَنْذَرْتَهُمْ أَمْ لَمْ تُنْذِرْهُمْ لَا یُؤْمِنُونَ »⁽¹⁾که در اول سوره، سخن درباره قرآن و اینکه آن مایه هدایت مؤمنان است، مطرح شده و چون وصف اهل ایمان را به پایان می برد، به دنبال آن سخن در مورد کافران را آغاز می فرماید: «إِنَّ الَّذِینَ کَفَرُوا..». و نظیر آن در قرآن کریم بسیار فراوان به چشم می خورد.

3- استطراد، مانند آیة: «یَا بَنِی آدَمَ قَدْ أَنْزَلْنَا عَلَیْکُمْ لِبَاسًا یُوَارِی سَوْآتِکُمْ وَرِیشًا وَلِبَاسُ التَّقْوَی ذَلِکَ خَیْرٌ ذَلِکَ مِنْ آیَاتِ اللَّهِ لَعَلَّهُمْ یَذَّکَّرُونَ »⁽²⁾.

زمخشری می گوید: «این آیه بر سبیل استطراد وارد شده، پس از یادآوری آشکار شدن زشتیهای بدن آنان و پوشاندن آنها با برگ درخت، تا متت خدا را در آفرینش لباس، اظهار کند. و به جهت پستی و فضاحت ورسوایی که در عریان بودن وکشف عورت هست، و برای تذکر اینکه ستر و پوشش از ابواب مهم تقواست».

امیدوارم که خداوند متعال، مارا در فراگیری معارف بسیار بلند قرآن کریم بیش از پیش توفیق و یاری عنایت فرماید.

قم - عزت الله مولائی نیا

12 رمضان المبارک 1413

فصل اول

تناسب و تناسق معنوی در قرآن کریم

تناسب موجود در بین آیات قرآن کریم از جهات مختلفی قابل بررسی می باشد که در ذیل، به آن اشاره می کنیم:

2.گاهی ارتباط بین آیات یک سوره و تناسب بین آیات آن، مطرح است که آیات آن سوره از اول تا آخر، به هم مربوط بوده، و دارای تناسب عقلایی می باشد؛ زیرا یک سوره عبارت است از یک مجموعه واحده، که این وحدت را در قالب یک

سوره، جمع نموده، و مجموعه ای را تشکیل داده است، به طوری که دارای کمیت وکیفیت خاصی شده است، چه از نظر مراد آیات و چه از نظر لحن آیات وچه از نظر سنخیت آیات.

بنابراین، لازم است در بین آیات یک سوره، وحدت جامعی که تمام آیات را فرا گیرد وجود داشته باشد. طبیعتا وقهرا یک سوره از نظر کلی دارای مقاصد خاص و مقدمات ویژه، و خاتمه مناسبی خواهد بود.

این وحدت و انسجام، در تمام سوره ها موجود است؛ اعم از اینکه کوچک باشند یا طولانی. واگر هر سوره فی حد ذاته، دارای هدف و غرض عقلایی نباشد، که برای آن هدف وتأمین آن، نازل شده باشد، پس بنا بر چه اساس و معیاری، مجموعه ای از آیات داخل یک سوره و مجموعه ای دیگر، سوره دیگر را تشکیل داده اند؟ با توجه به اینکه این، سخن حکیم مطلق است که توسط امین وحی که حکیم است، بر پیامبر عظیم الشأن اسلام - صلی الله علیه و آله - که حکیم است، نازل گشته و هدفش تعلیم حکمت برای اُمیّین و همه عالم است.

بنابراین، هر سوره دارای مقاصد و اهداف معین و مشخصی است، که آن را در طول آیاتش دنبال نموده و درجه بدرجه و قدم بقدم، برای تحقق آن پیش می رود. و همین که هدفش تأمین شد، سوره هم باهمان، تکمیل گشته و در طی آیات معدودی، خاتمه می یابد؛ چه آیات آن زیاد باشد و چه کم.

3- گاهی تناسب وترابط، بین سیاق هر آیه وکلمه آخر آن و به اصطلاح بین سیاق وفواصل آیات می باشد؛ زیرا تناسب بین سیاق آیات و کلمه آخر آن، امری ذاتی است بلکه همان ارتباط و تناسب لفظی و معنوی است که شأن آیات و مقام بلاغت و فصاحت آنها را بالا برده و تکمیل می نماید. و کُلّا رونق و زیبایی وحسن یک آیه، در همین تناسب و ترابط لازم، نهفته است.

4- برخی از دانشمندان اسلامی یک نوع مناسبت و تناسب چهارمی را نیز

مطرح نموده و خیال کرده اند که وجود چنین ارتباطی نیز بین آیات لازم است، و آن عبارت است از تناسب لازم، بین خاتمه سوره قبل، با ابتدای سوره بعد می باشد.

ولی این مسئله جز تکلف، چیز دیگری نمی باشد، و چندان فایده ای هم بدان مترتب نیست. گذشته از اینکه دلیلی که این نوع روابط و تناسب خاص را اثبات نماید، نیز وجود ندارد.

تفصیل مطالب ذکر شده

شک و تردیدی نیست که آیات قرآن کریم، در طی 23 سال به طور تدریجی، بر طبق مصالحی که اقتضای آن را می نمود، نازل گشته است. اگر چه روح و جان و حقیقت قرآن کریم، دفعةّ واحده و یکجا بر رسول اعظم اسلام - صلی الله علیه و آله - نازل شده است. و آیات آن جدا جدا، و گاهی هم به صورت یک مجموعه مثلا ده آیه یا پنجاه آیه ویا یک سوره، یکجا و در زمان خاصی به مناسبت خاصی، نازل شده است. و چه بسا مناسبت نزول آیه ای، مخالف و غیر مناسب با نزول آیه دیگری باشد. و یا یک مجموعه از آیات در مناسبتی، و مجموعه دیگر، در مناسبت دیگری نازل شده باشد.

ضرورت وحدت موضوع، اقتضا می نماید که بین آیات یک مجموعه، مناسبت و سنخیت وجود داشته باشد؛ زیرا در یک زمان و دنبال هم نازل شده و مناسبت واحدی داشته اند. و فرض این است که این مجموعه واحد، اجزاء یک کلام و یک پیکره محسوب می شوند. بنابراین، یقینا ضرورت دارد که بین آن مجموعه، مناسبتی باشد. به همین جهت، وحدت موضوع و هم سنخ بودن و جزء یک کلام و مجموعه بودن، آن را به صورت یک کلام و یک گروه هم هدف، قرار داده است که بذاته و مستقلا، یک وحدت ذاتی پیدا کرده اند.

تشکل سیاق

سیاق بین مجموعه ای از آیات، به همین معنی که ذکر شد، متشکل می شود. به طوری که هر یک از اجزاء آن، می تواند قرینه ای برای جزء دیگر آن باشد. این نوع قرینه را «قرینه سیاق» می نامند.

عوامل مناسبات وسیاق

تناسب بین اجزاء یک مجموعه، بر حسب مورد، فرق می کند؛ چه بسا مناسبتی که بین اجزاء یک جمله ویک کلام و عبارت، بر قرار می شود، از تضاد بین دو ضد تشکیل می یابد؛ مانند: مناسبتی که بین رحمت وعقاب، که بعد از رغبت ورهبت (اعراض) بر قرار می شود.

بدر الدین زرکشی می گوید: «از جمله عادات و سبکهای قرآن کریم، این است به دنبال بیان احکامی، معمولا ذکر «وعد و وعید» می نماید؛ برای اینکه ذکر وعد و وعید، به دنبال بیان احکام، باعث ایجاد انگیزه در مکلفین می باشد. و سپس آیات مربوط به توحید، تنزیه و تقدیس پروردگار را به دنبال آن می آورد تا اینکه مکلف، عظمت و بزرگی مقام ذات اقدس حق (آمر وناهی) را، به طور جدی و صحیح، درک نماید...» آنگاه اضافه می کند:

«در مورد سوره بقره و نساء و مائده و امثال آنها خوب دقت کن که آنها را قطعاً همانگونه که بیان کردیم می یابی»⁽¹⁾. و این در موردی است که وجه تناسب آن کاملا روشن و ظاهر باشد.

گاهی وجه تناسب آیات، برای برخی از افراد، قابل فهم نیست، در این صورت است که تأمل ودقت بیشتری را جهت دستیابی به تناسب واقعی در آیه، می طلبد؛ زیرا کلام حکیم مطلق است، و به واسطه آن، تمام عقلای عالم را به مبارزه طلبیده و مجاب ساخته است. و در بُعد اعجازش، همگان را از آوردن مثل آن، برای ابد نا امید کرده است و لذا باید دارای حکمت بالغه باشد.

آیاتی که درک تناسب آنها مشکل است

در این مورد آیاتی به عنوان نمونه آورده می شود:

مثال 1- آیه شریفه: «یَسْأَلُونَکَ عَنِ الْأَهِلَّةِ قُلْ هِیَ مَوَاقِیتُ لِلنَّاسِ وَالْحَجِّ وَلَیْسَ الْبِرُّ بِأَنْ تَأْتُوا الْبُیُوتَ مِنْ ظُهُورِهَا وَلَکِنَّ الْبِرَّ مَنِ اتَّقَی وَأْتُوا الْبُیُوتَ مِنْ أَبْوَابِهَا وَاتَّقُوا اللَّهَ لَعَلَّکُمْ تُفْلِحُونَ »⁽¹⁾

در اینجا این سؤال مطرح می شود که چه ارتباط و تناسبی بین اهلّه و وارد شدن به خانه ها از پشت بام است؟ برخی از دانشمندان آن را از باب استطراد، به شمار آورده اند. امیر العلوی در کتاب «الطراز» خود می گوید:

«انتقال از یک مطلب به مطلب دیگر، به ادنی مناسبت و کمترین تناسبی در نظر متکلم، ملحوظ است. به نظر وی، اراده چنین مناسبتی بهتر است، گویی که خواسته است ابتدای کلام، مقدمه ای باشد برای ورود به مطلب و مقصود اصلی، و لکن این انتقال از یک مقدمه به یک ذی المقدمه به ادنی مناسبتی، از لطف

و لطافت و براعتی حکایت می کند، و آن را از بدایع و شگفتیهای قرآن کریم، و صناعت بلاغت علم بدیع، قرارش می دهد، و آیات قرآن از چنین لطافت و براعتی بر خوردار است» ⁽¹⁾

نظر زمخشری در مورد آیه 189 سوره بقره

زمخشری در مورد این مطلب، می گوید:

«همینکه پروردگار متعال، آیات مربوط به مراسم بزرگ حج را بیان فرمود، با لطافت خاصی به بیان یک مسئله بزرگ اجتماعی، منتقل شد، که علاج آن از اوجب واجبات بوده، و برای جامعه، یک امر حیاتی به حساب می آمد. و آن همان عادت پست و رذل عرب جاهلی بود که وقتی جهت حج، محرم می شد، هرگز به چهار دیواری یا خانه ای وحتی بر خیمه ای هم داخل نمی شد، بلکه اگر از ساکنان شهر یا دهی بود، از پشت دیوار یا از بام خانه، نقب وسوراخی را ایجاد می نمود و از آنجا وارد خانه می شد، و از همانجا هم خارج می گردید. و اگر چادرنشین بود، از پشت چادر، راه ورود و خروج باز می کرد و هرگز از در چادر وخیمه وارد آن نمی شد. این عادت، یک بدعت زشت و پستی بود که هیچ دلیل موجهی نداشت.

همینکه عرب جاهلی در مورد اهلّه سؤال نمود و آن در زندگی مردم عمدتا نقش داشت، ولی راجع به حج، فایده زیادی نداشت، و لذا خداوند این فرصت را مناسب دید و به یک موضوع مهمتری اشاره فرمود؛ اشاره به اینکه شایسته بود که عرب جاهلی از این موضوع مهم، سؤال نماید تا آن عادت زشت را ترک کند، عملی که آنان از روی جهالت، یک عمل انسانی - الهی می پنداشتند با آنکه یک

عمل قبیح وبی فایده ای بود» ⁽¹⁾

وجه تناسب در آیات اول و دوم سوره اسراء

مثال 2: آیه شریفه: «سُبْحَانَ الَّذِی أَسْرَی بِعَبْدِهِ لَیْلًا مِنَ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ إِلَی الْمَسْجِدِ الْأَقْصَی الَّذِی بَارَکْنَا حَوْلَهُ لِنُرِیَهُ مِنْ آیَاتِنَا إِنَّهُ هُوَ السَّمِیعُ الْبَصِیرُ وَآتَیْنَا مُوسَی الْکِتَابَ وَجَعَلْنَاهُ هُدًی لِبَنِی إِسْرَائِیلَ أَلَّا تَتَّخِذُوا مِنْ دُونِی وَکِیلًا »⁽²⁾

این سؤال مطرح می گردد که چه هماهنگی و رابطه ای بین این جریان (اسراء از مسجد الحرام به مسجد الاقصی) و بین دادن تورات به موسی - علیه السلام . و حالات بنی اسرائیل، وجود دارد؟

پاسخ این سؤال هم از نمونه قبلی روشن است که از نوع بدیع استطرادی است به این بیان که:

مقصود اصلی کلام، یاد آوری بنی اسرائیل نسبت به سوء تصرفات وسوء اعمالشان در طول حیات دینی و سیاسی خویش بود. با آنکه آنان در اشرف بقاع و امکنه کره زمین، می زیستند و بالاترین عامل و ابزار هدایت، در دسترس آنان بود.

در عین حال بر اثر سوء سلیقه، به سر انجام بسیار بدی گرفتار شدند؛ و لذا ابتدا سیر از مسجد الحرام به مسجد الأقصی را مطرح فرمود و بدین وسیله مناسب دید که هتک حرمت مقدس ترین بقاع عالم را توسط فرزندان خودش که به واسطه آن به شرف بزرگی رسیده بودند بیان کند، تا اینکه شاید آنان بیدار شده و از شرارت

دست بردارند. واین از زیباترین نوع ورود و خروج به مطلب بوده، واز لطیف ترین استهلال و شگفت انگیزترین بدایع کلامی است.

مثال 3: آیات شریفه: «لَا تُحَرِّکْ بِهِ لِسَانَکَ لِتَعْجَلَ بِهِإِنَّ عَلَیْنَا جَمْعَهُ وَقُرْآنَهُ فَإِذَا قَرَأْنَاهُ فَاتَّبِعْ قُرْآنَهُ *ثُمَّ إِنَّ عَلَیْنَا بَیَانَهُ ⁽¹⁾

ظاهرا هیچ تناسبی بین این چهار آیه و سباق سوره که در مورد اهوال و احوال قیامت نازل گشته است، دیده نمی شود، به طوری که سیوطی می گوید:

یافتن تناسب ما بین آیه اول و آیات دیگر سوره، جداً مشکل است ⁽²⁾.

فخر رازی وجوهی را جهت بیان تناسب منظور، بیان کرده است و در ضمن آن، حرفهای بی ربطی را گفته است. قدما و علمای امامیه را مورد تهمت و حمله قرار داده و می گوید که: آنها قائل به تحریف قرآن شده اند و این آیه از آن قبیل است! ⁽³⁾.

با توجه به نزول تدریجی قرآن کریم، در فترتها و اوقات طولانی و مختلف، اشکال را به رأسه برطرف می نماید و لازم به ارتکاب این نوع تأویلات بی ارزش خصوصا با این بر خورد بسیار عجولانه و عاجزانه، و توسل نمودن به بهتان و دروغ، نسبت به شخصیتهای بزرگ شیعه نیست، چنانچه رئیس المشکّکین مرتکب شده است، با اینکه قول به تحریف قرآن به اجماع مسلمین باطل ومحال عقلی است، و این بیشتر از سوی راویان و علمای اهل سنت وارد شده است نه شیعه ⁽⁴⁾.

وجه تناسب در آیات دوم و سوم سوره نساء

مثال 4: آیه شریفه: «وَآتُوا الْیَتَامَی أَمْوَالَهُمْ وَلَا تَتَبَدَّلُوا الْخَبِیثَ بِالطَّیِّبِ وَلَا تَأْکُلُوا أَمْوَالَهُمْ إِلَی أَمْوَالِکُمْ إِنَّهُ کَانَ حُوبًا کَبِیرًا وَإِنْ خِفْتُمْ أَلَّا تُقْسِطُوا فِی الْیَتَامَی فَانْکِحُوا مَا طَابَ لَکُمْ مِنَ النِّسَاءِ مَثْنَی وَثُلَاثَ وَرُبَاعَ فَإِنْ خِفْتُمْ أَلَّا تَعْدِلُوا فَوَاحِدَةً أَوْ مَا مَلَکَتْ أَیْمَانُکُمْ ذَلِکَ أَدْنَی أَلَّا تَعُولُوا » ⁽¹⁾.

آیه اول، در مورد بیانی پرداختن اموال یتیمان به خودشان، و مخلوط نکردن اموال آنان با اموال خود، وتبدیل نمودن اموال پاک، به اموال نا پاک (حرام) بود و اینکه اموال یتیمان را همراه اموال خود، حیف و میل و مصرف ننمایند؛ زیرا این کار از گناهان بزرگ و نا بخشودنی است.

به دنبال این دستور، مؤمنان ومقدسین از ترس گرفتار شدن به حرام، از تکفل امور یتیمان، خودداری می کردند؛ زیرا در صورت مراوده و اختلاط به هر صورت اشتباه رخ می دهد، و دچار حرام می شوند. و این نتیجه قهری اختلاط با آنان بود و این در حالی بود که جنگهای پیاپی، شهدای زیادی را از مسلمانان گرفته بود، و یتیمان فراوانی در مدینه وجود داشت. و تداخل و مسئولیت فراوانی را ایجاب می نمود و چاره ای باید اندیشیده می شد.

آیه بعدی در ارائه راه حل مناسب، به دنبال آیه قبل آمده و راه گریزی را پیشنهاد نمود. و به مناسبت همین حرج و گرفتاری مسلمانان، آیه «وَیَسْأَلُونَکَ عَنِ الْیَتَامَی »⁽¹⁾نازل شد و پاسخ این سؤال به این نحو داده شد که اگر در مورد یتیمان سؤال شد، در پاسخ آنان بگو که اصلاح امور آنان از هر جهت کار خیر محسوب می شود. و اگر اختلاط و مراوده هم با یتیمان داشتید، آنان نیز برادران شما در دین محسوب می شوند، و خداوند متعال هم مصلح را از مفسد، تشخیص می دهد، و می داند که چه کسی قصد سوء وچه کسی قصد اصلاح و خدمت دارد. و اگر خداوند بخواهد، کارهای دشوارتر از آن را بر شما واجب می گرداند، پس باید با آنان مراوده و رفت و آمد نمایید.

بنابر این، آیه « قُلْ إِصْلَاحٌ لَهُمْ خَیْرٌ »⁽²⁾یعنی این واجب و فرض است بر همه مسلمانان، تازه اگر پروردگار بخواهد، تکلیف مشکل تری نیز بر شما واجب می نماید. بنابر این باید در امورتان مقداری آسان گرفته و سختگیری ننمایید و یتیمان را در اداره امور و اموالشان یاری نمایید، همانطوری که با سایر برادران خود اختلاط و مشارکت دارید. منتها مشارکت باید بر اساس مراقبت و مواظبت به نفع یتیم بوده و مصلحت او در نظر گرفته شود، و این کاری است که نفع آن به خودتان باز می گردد. و اگر یتیمان از زنان باشند راه چاره و فرار از دخول در حرام در امر مخالطت، آسانتر است چرا که در آیه دیگری فرموده:

«وَیَسْتَفْتُونَکَ فِی النِّسَاءِ قُلِ اللَّهُ یُفْتِیکُمْ فِیهِنَّ وَمَا یُتْلَی عَلَیْکُمْ فِی الْکِتَابِ فِی یَتَامَی النِّسَاءِ اللَّاتِی لَا تُؤْتُونَهُنَّ مَا کُتِبَ لَهُنَّ وَتَرْغَبُونَ أَنْ تَنْکِحُوهُنَّ وَالْمُسْتَضْعَفِینَ مِنَ الْوِلْدَانِ وَأَنْ تَقُومُوا لِلْیَتَامَی بِالْقِسْطِ وَمَا تَفْعَلُوا مِنْ خَیْرٍ فَإِنَّ اللَّهَ

کَانَ بِهِ عَلِیمًا »⁽¹⁾

بنابراین، در آیه سوم سوره نساء - که مورد بحث ماست . اجازه و رخصت نکاح با زنان یتیم را داده و می فرماید: «فَانْکِحُوا مَا طَابَ لَکُمْ مِنَ النِّسَاءِ مَثْنَی وَثُلَاثَ وَرُبَاعَ » وآیه، استطرادا وارد در امور مختلفی می گردد، چنانکه دأب قرآن کریم چنین است.

به هر حال، ازدواج با زنان یتیم، یکی از راههای تخلص و نجات از تنگنای حرج و دشواری در امر مال یتیمان است؛ زیرا نوع زنان در امور مالی (به اعتبار اینکه شوهرانشان متکفل امور دنیوی و دینی آنان هستند) خیلی دقت به خرج نمی دهند و مسامحه نموده و گاهی حتی از اموال شخصی خود در برابر شوهرانشان نیز می گذرند.

مرحوم طبرسی در مجمع البیان، این وجه را به عنوان پنجمین وجه در مورد این آیه ذکر فرموده است ⁽²⁾و این وجه از جهت انسجام با سیاق آیه، بهترین وجوه تناسب است.

وجه تناسب بین صدر و ذیل آیه 26 سوره انفال از نظر اشاعره ودانشمندان اسلامی

مثال 5: آیه شریفه: «یَا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا اسْتَجِیبُوا لِلَّهِ وَلِلرَّسُولِ إِذَا دَعَاکُمْ

لِمَا یُحْیِیکُمْ وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ یَحُولُ بَیْنَ الْمَرْءِ وَقَلْبِهِ وَأَنَّهُ إِلَیْهِ تُحْشَرُونَ »⁽¹⁾.

سؤال در این آیه شریفه این است که چه ارتباط و تناسبی بین صدر آیه و ذیل آن است؟ یعنی بین امر به استجابت رسول خدا - صلی الله علیه وآله وسلم - آنجا که دعوت برای احیاء نمودن شخصیت آنان می کند، و بین تهدید به حیلوله بین المرء وقلبه می باشد؟

اشاعره و در رأس آنان فخر رازی ⁽²⁾با توجه به ذیل آیه، آن را دلیلی برای اثبات جبر گرفته اند و گفته اند: با توجه به ذیل آیه، روشن می شود که خداوند متعال است که مؤمن را مؤمن و کافر را کافر می نماید، و هر کس را که بخواهد گمراه و هر کس را که بخواهد هدایت می نماید.

ولی اینان از صدر آیه غفلت نموده اند که دلالت صریح بر اختیار و انتخاب می نماید. معاذ الله که بین صدر و ذیل آیه قرآن، اختلاف و تضاد باشد، آن هم در محدوده یک آیه. و دانشمندان اسلامی سعی و تلاش فراوانی نموده اند تا اینکه آیه را از جهت تناسب صدر و ذیل، بر وجه مناسبی حمل کنند و لذا برای آن وجوهی گفته اند که وجوه دقیق تر و مناسب تر عبارتند از:

وجه اول: گاهی در قلب انسان یک تحول لحظه ای ایجاد می شود که انسان را به طور ناگهانی و تصادفی، از حالتی به حالت دیگر منتقل می نماید؛ مثلا شقی یکباره تبدیل به سعید می گردد و به عکس. این تحول ممکن است به دلیل مواجهه با امر غیر مترقبه ای باشد که عارض انسان شده و او را از مسیر اولش بکلی منحرف می نماید، با اینکه مدت طولانی بر آن حالت بوده است، ولی بر خلاف خیال

خودش، یکباره از خود انعطاف نشان داده، و راهی بر خلاف مسیر اولین خویش می رود. و این مطلب شاید بخاطر حصول خوف و رجاء نسبت به پروردگار، یکباره در دل کسی ایجاد شده و حالت یأس وغرور، به طور کلی طرد گردد. واین از بزرگترین تربیتهای نفوس بشری است که نا امیدی و یأس، نمی تواند او را زمین گیر و مجبور نماید، اگر چه در طول حیات و زندگی پیشین خود، بر تمرد وعصیان بوده است. و هرگز عجب و غرور او را نمی گیرد اگر چه در بعد کمالات نفسانی، مدارج کمال را هم طی نماید.

این وجه با معنای جبر سازگار نیست بلکه خلاف آن را می رساند.

وجه دوم: اسلام دعوت می نماید به سوی حیات ابدی و سعادتمندانه و بسیار بلند و عالی که در سایه آن، بشر می تواند تا آخرین درجه ممکن رشد نموده، و به نهایت کمال نائل شود، چنانکه در صورت پشت پا زدن به دعوت اسلام و عدم پذیرش آن، قلب می میرد و به همین وسیله، معالم انسانیت در نفوس، حالت مردن به خود می گیرد و کرامت انسانی از بین می رود، چنانکه باد با وزیدن به طور سریع از انسان فاصله می گیرد. در این صورت این دیگر انسان نیست، بلکه حیوان درنده ای است در قالب انسان که از انسانیت بویی نبرده است. اینجاست که انسان از قله رفیع وشامخ انسانیت، به حضیض حیوانیت و ابتذال، سقوط می نماید، چنانکه می فرماید:

«وَلَوْ شِئْنَا لَرَفَعْنَاهُ بِهَا وَلَکِنَّهُ أَخْلَدَ إِلَی الْأَرْضِ وَاتَّبَعَ هَوَاهُ فَمَثَلُهُ کَمَثَلِ الْکَلْبِ إِنْ تَحْمِلْ عَلَیْهِ یَلْهَثْ أَوْ تَتْرُکْهُ یَلْهَثْ ذَلِکَ مَثَلُ الْقَوْمِ الَّذِینَ کَذَّبُوا بِآیَاتِنَا فَاقْصُصِ الْقَصَصَ لَعَلَّهُمْ یَتَفَکَّرُونَ»⁽¹⁾

و در جای دیگر می فرماید:

«وَلَا تَکُونُوا کَالَّذِینَ نَسُوا اللَّهَ فَأَنْسَاهُمْ أَنْفُسَهُمْ أُولَئِکَ هُمُ الْفَاسِقُونَ» ⁽¹⁾

تناسب تمام آیات یک سوره با اهداف واغراض کلی آن

از جمله مسائل بسیار شگفت انگیز در مورد سوره های قرآن کریم - که لازم است توجه کامل بدان گردد . همان تفاوتهای موجود بین سوره ها از جهت کمیت و کیفیت آیات آنها می باشد، چنانچه مثلا تعداد هفت سوره، بسیار طولانی و چند سوره، صدتایی وتعدادی از سوره های کمتر از صد آیه دارد. و تعدادی هم آیات آنها محدود به بیش از سه آیه و کمتر از پنجاه آیه است ⁽²⁾.

این سوره ها با همه اختلافی که از جهت کمیت و کیفیت آیات باهم دارند، یقینا بر اساس حکمت بالغه پروردگار حکیم است که اقتضای چنین تفاوتها و اختلافهای معنوی و کمی را در بین آنها نموده است؛ زیرا قرآن کریم، از صنع خداوند حکیم است و تمام افعال و کارهای حکیم مطلق، قطعاّ اسرار حکیمانه دارد.

تناسب ابتدا و انتهای هر سوره باهم وتناسب هر دو با اهداف آن

تناسب مطلع و ختام یک مقاله یا نوشته و یا خطابه با اهداف آن، از ارکان مهم بلاغت، و از شروط اصلی آن می باشد. و قرآن کریم در تمامی سوره ها و آیاتش، به بهترین وجه از چنین نظم و تناسبی برخوردار است؛ به طوری که تمام سوره ها مشتمل بر بهترین مبادی و بالاترین و برترین خواتیم است. بنابراین، باید در این زمینه، مقاصد و اهداف بزرگی باشد که این دو حسن و زیبایی (تناسب فواتح و خواتیم سُور) را بهم پیوند داده و کمال اتصال را به آن ببخشد، و همراه آن دو، نظمی شگفت انگیز، بین تمام اعضا و کلمات و حروف هر سوره استوار باشد.

حسن ائتلاف و انسجام مجموعه آیات هر سوره

تناسب و ائتلاف بین صدر و ذیل، و آیات دیگر هر سوره، و هماهنگی آن با اهداف ریز و درشت سوره هاست که یک سوره را در یک محدوده و در یک چهار چوب قرار داده و منهج آن را ترسیم می نماید. و این خطوط و منهج اسرار آمیز را، یک دیباچه و مقدمه بسیار لطیف و زیبا و مقاصد بسیار بلند و خاتمه بسیار والا تشکیل می دهد، به طوری که از این امور متعدد، یک نحوه وحدت موضوعی جامع که حقیقت سوره را در تمام ابعاد و زمینه های آن تشکیل می دهد، به وجود می آید.

به عبارت دیگر: هر یک از سُور قرآنی، دارای یک جدول بزرگ و هیکل عظیمی است که از اغراض و اهدافی که در تمام آیات آن گسترده شده شکل می گیرد، و این رابطه و هماهنگی بحدی است که به مجرد تکمیل آن، رسالت

و هدفهای مشخص سوره نیز خاتمه می یابد، تا به دنبالش رسالت و اهداف جدیدی مطرح شود و سوره دیگری، آن رسالت و پیام و اهداف را به دوش کشد.

سخن سید قطب در مورد تناسب آیات هر سوره و ابتکارات جدید او

«سید قطب» در اول هر سوره تلاشهای گسترده و نسبتا موفقی را در رابطه بااطلاع و کشف اهداف سوره، و تناسب آن با تمامی آیات آن انجام داده، به طوری که یک تصور کلی از اهداف کلی و جزئی هر سوره فرا روی خوانندگان قرآن کریم قرار می دهد که به توسط آن می توانند یک وحدت موضوعی منسجم و مناسبی هیکل و چهار چوب و جدول عظیم) را برای هر سوره تصور نمایند. این وحدت موضوعی و استخوان بندی در مورد سوره ها، تسلسل طبیعی حاکم بر انتقال از غرضی به غرض دیگر را تا آخر و انتهای سوره ها و استیفای تمامی اهداف منظور در آن را فرا می گیرد. و این همان تناسق معنوی و مرتبی است که دانشمندان در قرن اخیر بدان دست یافته و در مورد تمام سوره ها آن را پذیرفته اند.

البته آنان هنوز در اول راه بوده و تمام این راه صعب العبور را طی نکرده اند و نباید هم در مورد آن شتاب نمود؛ زیرا این مسئله دقت وافر و تأمل و تفکر و امعان نظر بیشتری را می طلبد. و جدا از معضلات و مشکلات بزرگ این علم است و به آسانی بدان نمی توان دست یافت، مگر از راه تکلف و ادعاهای بی پایه.

«سید قطب» می گوید: «از جمله تناسق فتی در قرآن، همان تسلسل معنوی قائم ما بین اغراض و سیاق آیات و تناسب موجود در امر انتقال از غرضی به غرض دیگر است. و برخی از دانشمندان اسلامی جهت نشان دادن این نوع ارتباط و تناسق، کوششها و تلاشهای بیهوده و بی فایده ای را متحمل شده اند که نیازی

بدان نیست. و قرآن کریم از این نوع تکلفها و مشقتهای بی فایده بی نیاز و غنی می باشد» ⁽¹⁾.

نظریه «خاور شناسان» در ادعای پراکنده بودن مطالب سوره ها و پاسخ دکتر محمد عبد الله دراز

استاد «دراز» می گوید: «علاوه بر شماری از دانشمندان اسلامی، همه خاور شناسان در بی خبری و نا آگاهی از این نکته اساسی (موضوع و پیام کلی سوره ها) بسر برده و می برند. و چون با دید سطحی چنان پنداشته اند که تجانس و سنخیت و پیوند و ارتباط طبیعی و متداول میان موادی که در سوره های قرآن کریم راه یافته است، وجود ندارد، بر آن شده اند که بگویند: قرآن کریم جز پیامها و نظریات پراکنده و پریشانی که از مطالبی متنوع تشکل یافته است، چیز دیگری نیست. و محتوای قرآن عبارت از مطالبی است که با سبکی پریشان وگسیخته و بیگانه از یکدیگر فراهم آمده است!

شماری از همین خاورشناسان که گرفتار دید سطحی و ساده اندیشی درباره قرآن کریم هستند، پریشانی و پراکندگی مطالب قرآن کریم را چنین توجیه می کنند که این تنوع و پراکندگی، باعث کاهش ملال خاطر و مانع پدید آمدن حالت دلزدگی می گردد؛ چون مطالب یکپارچه و مربوط به هم، و سنخیت و تجانس موضوعات، موجب ملال خاطر و عارضه دلزدگی در ادامه قرائت و خواندن مطلب می گردد.

در اینجا شمار دیگری از خاور شناسان را می بینیم که تصور می کنند وحدت ادبی هر سوره ای از قرآن (که می توان آن را از رهگذر هر گونه ترجمه ای برگردان نمود) صرفا برای جبران نقص عدم همبستگی و تدارک عیب مربوط به

عدم ارتباط آیات، طرح و ابتکار شده است.

فرقه ای دیگر از خاور شناسان - که اکثریت را تشکیل می دهند . معتقدند: باید ریشه این عیب و نقص را در طرز کار صحابه جستجو کرد؛ یعنی آنگاه که آنها به جمع و تألیف قرآن کریم پرداختند و به ترتیب آیات و تنظیم آنها در قالب و محدوده ای به عنوان «سوره» ها اقدام کردند، این خلط و پراکندگی و پریشانی را در قرآن کریم به ارمغان آوردند.

دکتر «محمد عبد الله دراز» پس از طرح نظریه مستشرقان و بیان و توجیه عامیانه آنها، می گوید: این تفسیرها و تحلیلهای سطحی و پندارگونه را نباید درخور اعتنا دانست؛ زیرا علمای اسلامی متفقاّ می گویند: سوره های قرآن کریم (به همان ترتیبی که هم اکنون تلاوت می کنیم) تنظیم شده و همزمان با حیات رسول اکرم - صلی الله علیه وآله وسلم - به همین وضع بوده، و چنین هیئت و ترکیبی (قبل از اقدام صحابه) در زمان حیات آن حضرت در «سوره ها» وجود داشته است.

بنابراین، بی هیچ تردیدی روشن است که یک طرح و نقشه پردازی واقعی و تعیین کننده حدود و مرزها برای «سوره» وجود داشته است. و این طرح و نقشه پردازی در رابطه با هر سوره ای از قرآن کریم، متشکل از دیباچه و موضوع و خاتمه می باشد. و این طرح از سوی خدا به پیامبرش ابلاغ گردیده و دست هیچ بشری برای ترتیب آیات در «سوره ها» و چنان طرح و نقشه پردازی، دخالت نداشته است. و همچنین بی هیچ تردید و هیچگونه نزاع و اختلاف، روش قرآن کریم (با همین ترتیب چنین طرحی) در کنار هر کتابی، چه در ادبیات وچه در هر عرصه دیگر علمی، بی نظیر می باشد. و تا کنون هیچ نوشتاری بدین نحو تألیف نشده و نخواهد شد.

از آنجا که «سوره های » قرآنی از نتایج و مسببات اوضاع و شرایط نزول و انگیزه های متنوع و ویژه و با انگیزه های کلی نزول آن می باشد، باید وحدت

و یکپارچگی منطقی و ادبی سوره های قرآن کریم را معجزه همه معجزات دیگر برشمرد ⁽¹⁾.

یکی از اشتباهات این است که: وحدت موضوع سوره را بدینگونه تفسیر و تحلیل کنیم که سوره، بسان یک موضوع مستقل و یا مانند فصلی از یک باب و یا به منزله بحث خاصی از یک کتاب می باشد؛ چرا که می دانیم در این جهت، امتیاز بزرگی میان روش ترتیب قرآن کریم و روش تألیف متداول، وجود دارد:

قرآن کریم، کتاب هدایت است که راه هدایت را در نفوس مردم ایجاد می کند و در هر فرصتی از رهگذر موعظه و نصیحت، این هدایت را به عهده می گیرد، لکن برای هر سوره، موضوعی را مقرر کرده که این موضوع بر آن سوره اشراف دارد و محتوای آن را زیر پوشش خود می گیرد و نیز هر سوره ای دارای مشخصاتی است که در آن سوره، برجسته و نمودار است.

نظر استاد مدنی

استاد «مدنی» می گوید: «هر «سوره ای» در قرآن کریم دارای جان و روحی است که در کالبد آیات آن سوره جریان دارد و این روح بر مبانی، احکام، و توجیهات و اسلوب آن سوره، سلطه و اشراف دارد. این واقعیت برای همگان معلوم است که رسول خدا - صلی الله علیه وآله وسلم - دستور می دادند آیاتی که تدریج بر او نازل می شد، در مواضع و جای های ویژه خود در ضمن «سوره ها » قرار داده شود. و این دستور طبق وحیی بود که آن حضرت از جبرئیل - علیه السلام

مفسرین، جوانب و ابعاد فراوان و گوناگونی از قرآن کریم را مورد توجه بحث و بررسی قرار داده اند. اما میان آنها مفسرانی که به این بعد قرآن (یعنی مطالعه و بررسی روح کلی هر سوره و تحقیق در آماجهایی که هر «سوره» از قرآن کریم به سوی آنها نشانه رفته است) عنایت و اهتمام ورزیده باشند، شمار اندکی را تشکیل می دهند.

با اینکه هر یک از «سوره های »قرآن کریم دارای نشانه و رنگ خاص و مشخصه ویژه ای است و از جان و روحی برخوردار است که در تمام زوایای آیات آنها جریان دارد، نمی توان این «سوره ها » را بسان فصول و ابوابی تلقی کرد که کتابهای معمولی، بدانها تقسیم شده و برحسب آنها تنظیم می گردد. اگر کسی بخواهد سوره های قرآن کریم را به عنوان ابواب و فصول این کتاب آسمانی، مد نظر قرار دهد، و یا با چنین دیدگاهی به تفسیر آن دست یازد، باید گفت: چنین کسی با دیدی تکلف آمیز، و نه در خور قرآن کریم بدان نگریسته، و سخت به بیراهه افتاده. و می کوشد این کتاب آسمانی را از سبک و اسلوب ویژه آن، خارج سازد.

این سبک و اسلوب عبارت است از: جابجا کردن تلاوت کننده و این پهلو و آن پهلو ساختن او، و ایجاد تنوع مناسب و منسجم در جهت حفظ شادابی او، برای تلاوت این کتاب آسمانی، و پراکندن گوهرهای وعظ و نصیحت در لابلای آن، و درنگ اندیشمندانه تلاوت کننده به گاهِ عبرت، و توجه و التفات به مقصد و هدف موعظه ها، و غنیمت شمردن فرصتها و سود جستن از موقعیتها در هر جا، تا بدین

طریق، عقیدة سلیم و مبانی استوار، عمیقاً در قلب انسان، نفوذ کند.

آری، در اینجا امتیاز و تفاوتی جلب نظر می کند؛ زیرا کسی که «سوره های» قرآن کریم را همانند فصول و یا أبواب کتابهای عادی می نگرد. و آن کسی که می کوشد در تلاوت قرآن کریم، روح ساری وجاری در آیات آن «سوره ها» را احساس کند. و جو و فضای معنوی ویژه ای را که «سوره» در آن فضا جولان دارد، باز یابد، دارای دید متفاوتی هستند؛ چون اولی قرآن کریم را از سبک و اسلوب ویژه اش خارج می سازد، لکن دومی، قرآن کریم را از روش وأسلوب منحصر بفردش به یک سو نمی نهد، روشی که باید آن را از اهم ابعاد اعجاز قرآن کریم به شمار آورد.

این روش برای مطالعه و بررسی قرآن کریم سودمندتر از آن است که آیات آن یکی پس از دیگری (بر حسب ورود ترتیب آنها در «سوره») مورد مطالعه و بررسی قرار گیرد. اگر کسی جمله های هر آیه و یا کلمات و یا احیانا حروف آنها را نیز مورد مطالعه و بررسی قرار دهد تا از رهگذر چنین مطالعه ای سراسر آن را اجمالا ویا تفصیلا ویا به نحوی از تطویل و یا ایجاز در سخن، به بررسی گیرد، نمی تواند چنین مطالعه ای پریشان و از هم گسیخته به او در جهت باز یافتن شکوه و عظمت و زیبایی چهره، و سیمای «سوره» (بدانسان که همه اعضای آن سوره در کنار هم قرار دارد و دارای پیکرهای پیوسته و دارای وضع و هیئت کاملی است) مدد رساند» ⁽¹⁾.

این دید وسیع و فراگیر که سراپای سیما و چهره سوره های قرآن کریم را به رؤیت می کشد، می تواند شخصیت و سمت هر سوره ای را نمودار سازد. و تلاوت کننده آن را، در یک موضع و موقعیتی قرار دهد که پیام کلی «سوره» را باز یافته و موضوعات و مسائل آن را در محدوده جامع آن، دقیقاّ بررسی کند، محدوده ای که می تواند آن «سوره» را از دیگر «سوره ها» ممتاز سازد.

اینک نمونه هایی را که نشانگر وحدت موضوعی «سوره های قران کریم بوده و نزدیک به ترتیب و تبویب آیات و سوره بر اساس ترتیب طبیعی است، ارائه می دهیم.

سوره «حمد» وتناسب آیات آن با اهداف مقدسش

این «سوره» به بهترین وجه ممکن، منظم شده، و به بهترین وجه ممکن، ترتیب یافته است؛ نظم و ترتیبی که مقام و موقف یک بنده بی ارزش را در مقابل مولای کریم و با عظمت خود نشان می دهد، که در حال تضرع با تمام خواری و ذلت و انکسار، طلب ترحم نموده و از او می خواهد که وی را به راه مستقیم، هدایت و رهنمون سازد، آن هم با بیانی شیوا و بی نظیر.

این «سوره » مبارکه از سه مقطع، تنظیم یافته است که هر مرحله از آن مقدمه ای است برای مرحله بعد. در یک درجه بندی مرتب و طبیعی در خلال این سوره، ادب بنده ای که در پیشگاه مولای خود قرار گرفته باشد، به شکل بسیار عالی نشان داده می شود. و این مراحلی است که «عبد» یکی پس از دیگری آن را در مورد مسئلت و در حوایج خویش با تأنی و وقار طی می نماید، بدین ترتیب که: اول او را تعریف و تمجید می نماید، و سپس به طور کامل از تمامی ما سوی الله بریده و توجه کامل و صد در صد خویش را به وی معطوف می دارد. و در مرحله آخر، حوایج و خواسته های خود را مطرح می کند. در این مرحله تقاضا و عرضه نیاز، در عین حال از یک اسلوب و روش و قالب بسیار لطیف،کلام را از غیبت به خطاب متوجه می کند، گویی که در حجاب بسیار تاریکی بود که یکباره آن را از چهره آقا و مولای خود برکند، اربابی که با انعام نعمات پی در پی و مستمر خود، وی را مورد تفضل و لطف خویش قرار داده و سپس در پیشگاه با عظمت وی

حضور می یابد.

نظر زمخشری در مورد سوره حمد

«زمخشری» در این باره می گوید:

«هنگامی که عبد، حمد مولا و سید و ارباب خویش را (که فقط بر اندام زیبای او این لباس می سزد) شروع نمود، حمد و ستایشی که از صمیم دل و حضور قلب و نفس بیدار، متوجه به حضرت احدیت است، و احساس کرد که در پیشگاه حضرت حق - جل وعلا - قرار گرفته، و با این توجهات گفت: «الْحَمْدُ لِلَّهِ» حمدی که بر انحصار و اختصاص حمد در ذات اقدس حق دلالت دارد، در این صورت می بیند که نفس به سوی او بال گشوده و حالت پرواز بخود گرفته است.

با شروع به حمد و به دنبال آن طرح «رَبِّ الْعَالَمِینَ» که دلالت بر این دارد که پروردگار منان، مالک همه عالمیان بوده و هیچ چیز، قدرت بیرون رفتن از حکومت او را ندارد. در این حالت محک و انگیزه وی نسبت به اوج به سوی او، قدرت می گیرد تا اینکه منتقل به «الرَّحْمَنِ الرَّحِیمِ» می گردد، که دلالت می کند بر اینکه تمام انواع نعمتها از بزرگ و کوچک، تنها از جانب ذات اقدس ربوبی است و این وصف و بیان، خود یک نوع انگیزه و عامل محرک و عامل سرعت بخشیدن در اوج گیری به حساب می آید.

سپس از این اوصاف به یک وصف بزرگ و مهم که از بزرگترین صفات حق است، منتقل می گردد؛ یعنی: «مَالِکِ یَوْمِ الدِّینِ»که دلالت دارد به اینکه پادشاهی روز قیامت، فقط از آن ملک الملوک است. ملک و سلطانی که قوت و قدرت او انتهایی ندارد، به طوری که بر تمام عقلای عالم واجب می نماید که اقبال و توجه بیشتری بدان مبذول داشته و خطاب مستقیم و مخصوص خود را در

نهایت خضوع و استعانت مهمات، به او متوجه ساخته و بگویند: «إِیَّاکَ نَعْبُدُ وَإِیَّاکَ نَسْتَعِینُ» این دو جمله، کمال انقطاع از غیر و رو آوردن به محبوب حقیقی دلها یعنی «الله» است که عبد در پیشگاه با عظمت حق، از خود نشان می دهد و اسباب و وسایل شفاعت را فراهم می سازد.

بنابر این ضمن عرض نیاز و طرح نمودن حوایج خویش، آرزوی بر آوردن حاجات و رسیدن به همه خواسته ها و آرزوها را داشته و رفق و مرافقت توفیق را صد در صد قرین خویش می داند ⁽¹⁾.

سوره مبارکه بقره وتناسق آیات آن

سوره «بقره» اولین «سوره نازل شده در مدینه است که در طی چند سال، تکمیل شده و در خلال و ظرف نزول آن، آیات و سوره های دیگری نیز نازل گشته است. این «سوره» علی رغم طولانی بودنش، از یک اسلوب و نظم و ترتیبی بر خوردار است که در بدو امر، از یک مقدمه کلی که مطالب و مسائل سوره، آن را ایجاب می نمود آغاز شده، و سپس دعوت همگانی از همه مکلفین عالم وسر انجام، احکامی را در زمینه های مختلف، تشریع می فرماید، به طوری که مقدمه، شامل بیست آیه اول و«دعوت» در حدود «142»آیه و تشریع که خاتمه سوره است نیز از «142» آیه تشکیل می یابد ⁽²⁾.

اما مقدمه در مورد بیان طوایف مختلف مردم و موضعگیری آنان در برابر دعوت رسول خاتم - صلی الله علیه وآله وسلم - است که برخی در برابر ندای حق طلبانه قرآن کریم و حق صریح، کاملا خاضع اند. و برخی دیگر راه عناد را پیشه

نموده و آیات الهی را انکار می نمایند. و برخی نیز راه نفاق و دو چهره بازی کردن را در پیش گرفته و همچون سگان، زوزه و عوعوی خود را سر داده اند، در حالی که پس از روشن شدن حق و وفور دلایل آن، جایی برای شک و تردید در آن نمی ماند. وروی همین مبنا قرآن کریم، «ریب» را با لاء نفی جنس به طور کلی، نفی نموده و فرموده:«ذَلِکَ الْکِتَابُ لَا رَیْبَ فِیهِ»⁽¹⁾ودعوت خویش را با متوجه ساختن نداء وخطاب خویش به تمام مردم از جن وانس اعلام داشته و می فرماید:

«یَا أَیُّهَا النَّاسُ اعْبُدُوا رَبَّکُمُ الَّذِی خَلَقَکُمْ وَالَّذِینَ مِنْ قَبْلِکُمْ لَعَلَّکُمْ تَتَّقُونَ» ⁽²⁾.

و آنها را با دلایل بسیار و براهین روشن و آشکار، تقویت و تأکید می فرماید و برای هر چه بهتر جا انداختن آن، از سوابق زندگی انسانهای پیشین از بدو آفرینش تا عصر نزول، و از تصرفات ستمگرانه انسانها در طول تاریخ حیات انسانی، یاد کرده و بویژه از زندگی سیاه آمیخته به خواری و لئامت و پستی و ذلت و حیات نکبت بار و عصیانگرانه بنی اسرائیل، تابلوهای بسیار گویایی را ترسیم می نماید؛ زیرا بنی اسرائیل تنها ملتی است که اعراب، کیان و عنصر اولیه و نژاد و نسب و تاریخ ننگینش را بخوبی می شناسند.

دور و میدان تشریع در سوره بقره

پس از مطالب گفته شده، فصل و مرحله تشریع قوانین مختلف انسانی، فرا می رسد که با سخن و توصیفی از کعبه و تشرف و مقام و ارزش و حرمت آن آغاز نموده و مسئله «نسخ» و«انساء» در زمینه شرایع و ادیان آسمانی را مطرح می نماید.

و در این زمینه از مسئله تغییر قبله، شروع کرده و مطلب را در مورد مناسک حج و تشریع جهاد ابتدایی، و نبرد و جنگ در راه خدا و روزه و حرمت ربا و تجارت موجود، دنبال نموده و به همان مطلب، سوره را نیز به اتمام می رساند.

شکل و هیکل و رنگ آمیزی اجمالی سوره بقره

این تعریف مختصر، همان صبغه، ریخت، چهار چوب و خطوط کلی «سوره» است که در لابلای سخن، گاهی نیز مطالب دیگری را به مناسبتهای مختلف، یاد آور می شود، چنانچه شیوه و روش قرآن در جمع بین امور مختلف و پراکنده است که قدر جامع آنها ۔ چنانکه قبلا گفتیم - هدف و غرض واحد است.

و در پایان، سوره را با طرح سخن از ملکوت آسمانها و زمین و علم حضرت حق، نسبت به محتوای دلها به پایان می برد ⁽¹⁾.

تناسب فواصل (اواخر) آیات قرآن کریم

1 - نظر ابو الحسن علی بن عیسی رمانی (متوفای 386 ه ) در تناسب فواصل آیات:

ایشان می گوید: «فواصل در آیات قرآنی عبارت است از: حروف متشاکلی که در مقاطع و خواتیم آیات، قرار می گیرد، به طوری که موجب حسن ادراک و فهم معانی آن می گردد. و فواصل در قرآن، عامل زیبایی و بلاغت آیات آن است؛ زیرا زیباییها و رسابودن آیات، توسط فواصل آیات، امری است که در حقیقت، تابع معانی بوده و به آن یک نوع حکمت و حسن و زیبایی خاصی می پوشاند. و آن را با

حکمت و زیبایی ویژه ای می آمیزد، چنانچه یک نوع رونق و منظره و شکل زیبایی را بدان می بخشد. و این بر خلاف اسجاع کاهنان است؛ زیرا اسجاع در سخن، باعث نوعی عیب، سستی و زیادی می باشد، و آن خلاف حکمت است.

دلیل این مطلب این است که معانی کلام در اسجاع، تابع و دنباله رو الفاظ است. و مقصود بالذات الفاظ بوده، و معانی بر مدار آن می چرخد. و معانی در آن مقصود اصلی نبوده بلکه تبعی است. و روی این جهت، اسجاع در حقیقت، قلب حکمت و تبدیل آن به ضد حکمت در باب دلالات است» ⁽¹⁾.

یعنی اسجاع ضدّ، بلکه نقیض حکمت است؛ چون کلام حکیم کلامی است که صدق خالص و نفع خالص و خیر خالص است، اما کلام مسجع، درست در برابر این معانی و معیارها قرار دارد.

بنابراین، فواصل قرآن کریم به طور کلی، در همه جا عین بلاغت، حکمت، حسن و زیبایی است؛ چرا که آن تنها راه و طریق فهم معانی و زیبایی مبانی و ساختمان کلام است. و قرآن کریم در این بعد، در حدعجاز، بلکه در نهایت درجه اعجاب و شگفتی است.

2- نظر بدر الدین زرکشی در مورد تناسب فواصل آیات

ایشان می گوید: «از جمله عوامل و مواردی که دلالت مؤکد بر وجود و وقوع مناسبت و تناسب آیات با همدیگر دارد، همان مقاطع و فواصل آیات است. و آن عبارت است از کلمه ها و حروفی که هم شکل و مثل هم باشند. و در اینگونه موارد حتما باید لفظ با معنی، تناسب تام داشته باشد وگرنه، کلام از هم پاشیده شده و برخی از برخی دیگر خارج شده و با یکدیگر بی ارتباط خواهد بود.

به عبارت دیگر: اگر ما بین اجزاء جمله ها و کلام و آیات، ارتباط معنوی مناسب با فواصل و مقاطع و خواتیم آن نباشد، لازم می آید که الفاظ و کلمات و فواصل آیات، از جهت لفظی، بدون تناسب ومنفک از هم باشد. و این خلاف فصاحت وبلاغت است. و این از ساحت اقدس قرآن کریم، قطعا به دور است.

بنابراین، فواصل قرآن کریم، خارج از این چهار چوب نخواهد بود، ولی همه این حقایق، روشن و ظاهر نیست، بلکه برخی از آن آمور، روشن و برخی از آن با تأمل و دقت فراوان برای ذوی الألباب، قابل درک وکشف است» ⁽¹⁾.

فصل دوم

اقسام فواصل قرآن کریم

فواصل قرآن کریم، بنابر آنچه که استاد ابو محمد عبد العظیم بن عبدالواحد؛ معروف به «ابو الاصبع» متوفای سال 654 هجری گفته است، بر چهار قسم می باشد: 1- تمکین 2- تصدیر 3- توشیح 4 - ایغال ⁽¹⁾.

الف - تمکین:

تمکین عبارت است از اینکه قبل از رسیدن به نقطه پایانی آیه، نوعی مقدمه چینی شود که فاصله وخاتمه آیه با توجه به آن در جای خود، از یک تمکن و استقرار و شایستگی و تناسب ویژه ای برخوردار باشد، به نحوی که در جایگاه خود استقرار یافته و در محل خود از یک طمأنینه خاصی برخوردار بوده وهیچگونه تنفر واعوجاجی در فهم آن نباشد، و معنای آن وابستگی وتعلق تام و کامل به معنای کلام داشته باشد، به طوری که اگر این فواصل و آخر و ذیل آیه

نبود، معنی کلام، مختل گشته و مقصود متکلم دچار اضطراب و تزلزل گردد و در نتیجه، فهم کلام مشوش شود. و به عبارت دیگر، اگر آن فاصله و خاتمه ویژه را متکلم نیاورد، مخاطب با طبع و ذوق سلیم خویش، بدان هدایت شده و دست یابد ⁽¹⁾.

بدر الدین زرکشی می گوید: «و این باب، تو را در جریان یک سر بسیار بزرگ، از اسرار قرآن کریم قرار می دهد، پس با کشف و به دست آوردن آن، خودت را تقویت نما» ⁽²⁾.

ذکر چند مثال برای تمکین

مثال 1: آیه شریفه:«وَرَدَّ اللَّهُ الَّذِینَ کَفَرُوا بِغَیْظِهِمْ لَمْ یَنَالُوا خَیْرًا وَکَفَی اللَّهُ الْمُؤْمِنِینَ الْقِتَالَ وَکَانَ اللَّهُ قَوِیًّا عَزِیزًا»⁽³⁾وجه تناسب تام و کامل میان صدر و ذیل آیه، کاملا مشخص است؛ زیرا ردّ

کفّار بدون اینکه نتیجه مطلوبی از کارشان بگیرند و بر طرف کردن شر آنان و برگرداندن شترشان به خودشان با عزت و قوت حق، تناسب دارد. و صدر آیه، تمهید ذیل آن است.

وجه تناسب و تمکین در آیات 26 و 27 سوره سجده

مثال 2: آیه شریفه: «أَوَلَمْ یَهْدِ لَهُمْ کَمْ أَهْلَکْنَا مِنْ قَبْلِهِمْ مِنَ الْقُرُونِ یَمْشُونَ فِی مَسَاکِنِهِمْ إِنَّ فِی ذَلِکَ لَآیَاتٍ أَفَلَا یَسْمَعُونَ. اَوَلَمْ یَرَوْا أَنَّا نَسُوقُ الْمَاءَ إِلَی الْأَرْضِ الْجُرُزِ فَنُخْرِجُ بِهِ زَرْعًا تَأْکُلُ مِنْهُ أَنْعَامُهُمْ وَأَنْفُسُهُمْ أَفَلَا یُبْصِرُونَ »⁽¹⁾

وجه تناسب و تمکین، آن است که چون آیه اولی تذکره و مایه عبرت آیندگان بود، تا از گرفتاریهای پیشینیان وملتهای قرون کهن، عبرت گیرند و نسل حاضر، در صورتی از عذابها و بلاهای اقوام پیشین، عبرت می گیرند که در جریان کارها و اعمال و عواقب آنها قرار بگیرند. و روی همین جهت، ختم آیه با کلمه «یسمعون» انجام گرفت که متناسب با عبرت گرفتن و موعظه شدن است. و اما در آیه دوم، اعتبار و پند گرفتن به وسیله یک امر مشهود و دیدنی، امکان پذیر بود و لذا به «َافَلَا یُبْصِرُونَ »که با آن تناسب داشت، ختم شد.

وجه تمکّن در آیه 103 سوره انعام

مثال 3: آیه کریمه: «لَا تُدْرِکُهُ الْأَبْصَارُ وَهُوَ یُدْرِکُ الْأَبْصَارَ وَهُوَ اللَّطِیفُ الْخَبِیرُ (103)»⁽¹⁾

وجه تمکن در آیه شریفه، به این است که هرگاه چیزی به آخرین و نهایت درجه لطافت رسید، دیدگان مادی وحتی عالم مجردات از دیدن آن عاجز خواهند شد. بنابراین، تناسب داشت که در ذیل آیه، عبارت «وَهُوَ اللَّطِیفُ» را بیاورد تا به صدر آن «لَا تُدْرِکُهُ الْأَبْصَارُ »اشاره نموده و با آن هماهنگی داشته باشد.

از طرف دیگر، عالم به چیزی، هنگامی که از نظر شناخت و علم به کنه حقیقت آن چیز، نائل شده و بدان احاطه علمی یافت، در نتیجه یک آگاهی کامل بدان پیدا می نماید. بنابراین خَبِیرُ با «وَهُوَ یُدْرِکُ الْأَبْصَارَ »تناسب صد در صد و کامل دارد. و این در صورتی است که «الْأَبْصَارَ» با الف ولام مفید عموم (که دلالت بر احاطه علمی ذات اقدس حق دارد) آمده است.

از مناسبت مذکور، شدید تر و دقیق تر، مناسبتی است که جمله «وَهُوَ اللَّطِیفُ الْخَبِیرُ » با عدم امکان ادراک ذات اقدس حق دارد؛ زیرا این جمله، برهان و دلیلی است بر عدم امکان رؤیت او توسط دیدگان مخلوقات. و اما او به همه دیدگان احاطه دارد. بنابراین، آیه شریفه مانند ادعایی است که مقرون به دلیل شاهد و برهان است.

وجه تمکن در آیات 93 تا 95 سوره حج

مثال 4: قوله تعالی: «أَلَمْ تَرَ أَنَّ اللَّهَ أَنْزَلَ مِنَ السَّمَاءِ مَاءً فَتُصْبِحُ الْأَرْضُ مُخْضَرَّةً إِنَّ اللَّهَ لَطِیفٌ خَبِیرٌ «لَهُ مَا فِی السَّمَاوَاتِ وَمَا فِی الْأَرْضِ وَإِنَّ اللَّهَ لَهُوَ الْغَنِیُّ الْحَمِیدُ. «أَلَمْ تَرَ أَنَّ اللَّهَ سَخَّرَ لَکُمْ مَا فِی الْأَرْضِ وَالْفُلْکَ تَجْرِی فِی الْبَحْرِ بِأَمْرِهِ وَیُمْسِکُ السَّمَاءَ أَنْ تَقَعَ عَلَی الْأَرْضِ إِلَّا بِإِذْنِهِ إِنَّ اللَّهَ بِالنَّاسِ لَرَءُوفٌ رَحِیمٌ »⁽¹⁾.

آیه اول با «لَطِیفٌ خَبِیرٌ»خاتمه یافته؛ زیرا لطف در اینجا از ماده «لَطُفَ» بمعنی رفق و رأفت است. به خلاف آیه پیش که لطیف به معنای دقت (ضد ضخامت و کثافت) بود. و چون در این آیه، سخن از انزال آب از آسمان و سبز نمودن زمین با سبزیها و روییدنیها بود، و روییدنیها هم سبب و علت اولیه امکان معیشت و زندگانی بر روی زمین هستند،تناسب داشت که اشاره به جانب لطف خدای سبحان، نسبت به بندگانش، در کنار طرح علم و احاطه وی نسبت به فقر و نیاز و حوایج حیاتی بندگان گردد.

آیه دوم را با عبارت «هُوَ الْغَنِیُّ الْحَمِیدُ» ختم فرمود، به علت تنبه دادن و متوجه ساختن بندگان به اینکه ذات اقدس الله سبحانه و تعالی غنی و بی نیاز از ملک آسمانها و زمین بوده، و او مزه و عزیزتر از آن است که به واسطه سلطنت

و مالکیت و حاکمیت بر آسمانها و زمین، عزت و جلال و جبروت بیابد. اگر چه حتی مملکت و مملوک عوالم ملکوت، برترین مرتبه عالم خلقت می باشد. بنابر این ذات اقدس باری تعالی، شأن و مقامش بالاتر و منزه تر از آن است که از این چنین اموری، کسب عزت نماید؛ زیرا این امور، بلکه تمام عالم امکان، در کنار عظمت ذات اقدس او، بسیار ناچیز و بی ارزش است. و ذات اقدس او بالاتر از تمام عظمتهاست. و تمام ثناءها و محامد در عالم وجود، به او منتهی می شود؛ زیرا او منشأ همه کمالات است.

آیه سوم را به «لَرَءُوفٌ رَحِیمٌ » ختم فرمود؛ زیرا قرار دادن زمین و آنچه در آن است ، و دریا و آنچه در آن است در خدمت انسان، و حفظ زمین از سنگ پاره های انداخته شده از طرف آسمان .که حیات بشری را هدف گرفته اند . همه و همه اینها، از رحمت و رأفت حضرت احدیت، نسبت به بندگان خویش است.

وجه تمکن در آیات 71 و 72 سورۂ قصص

مثال 5: آیه شریفه: «قُلْ أَرَأَیْتُمْ إِنْ جَعَلَ اللَّهُ عَلَیْکُمُ اللَّیْلَ سَرْمَدًا إِلَی یَوْمِ الْقِیَامَةِ مَنْ إِلَهٌ غَیْرُ اللَّهِ یَأْتِیکُمْ بِضِیَاءٍ أَفَلَا تَسْمَعُونَ «قُلْ أَرَأَیْتُمْ إِنْ جَعَلَ اللَّهُ عَلَیْکُمُ النَّهَارَ سَرْمَدًا إِلَی یَوْمِ الْقِیَامَةِ مَنْ إِلَهٌ غَیْرُ اللَّهِ یَأْتِیکُمْ بِلَیْلٍ تَسْکُنُونَ فِیهِ أَفَلَا تُبْصِرُونَ »⁽¹⁾

آیه اول به َ«افَلَا تَسْمَعُونَ» ختم گشته؛ زیرا این مناسب لیل سرمد است.

و آن عبارت است از ظلمت و تاریکی که تمام شب را فراگرفته باشد. و در آن اصلا جایی برای اعمال بصر و دیدن نیست. و به غیر از حس شنوایی که صداهای موجود در آن ظلمت را درک می نماید، سایر حواس اصلا کاربردی ندارند.

اما آیه دوم به:«افَلَا تُبْصِرُونَ » ختم شده؛ زیرا سخن در آن، در مورد روز دائمی و پیوسته است و با «ابصار» تناسب کامل دارد.

زرکشی در این زمینه می گوید: این از دقیقترین مناسبتهای معنوی در بین صدر و ذیل آیات است ⁽¹⁾

وجه تمکن در آیات سوم تا پنجم سوره جاثیه

مثال 6: آیات شریفه: «إِنَّ فِی السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ لَآیَاتٍ لِلْمُؤْمِنِینَ وَفِی خَلْقِکُمْ وَمَا یَبُثُّ مِنْ دَابَّةٍ آیَاتٌ لِقَوْمٍ یُوقِنُونَ «وَاخْتِلَافِ اللَّیْلِ وَالنَّهَارِ وَمَا أَنْزَلَ اللَّهُ مِنَ السَّمَاءِ مِنْ رِزْقٍ فَأَحْیَا بِهِ الْأَرْضَ بَعْدَ مَوْتِهَا وَتَصْرِیفِ الرِّیَاحِ آیَاتٌ لِقَوْمٍ یَعْقِلُونَ»⁽²⁾

آیه اول با کلمه ُ«مُؤْمِنِینَ» آیه دوم با عبارت «لِقَوْمٍ یُوقِنُونَ» و ایه سوم با عبارت «لِقَوْمٍ یَعْقِلُونَ» پایان یافته است؛ زیرا عوالم مختلفی که طی این سه آیه بیان شده، هر کدام از آنها خود دلیل صنع، نظم و قدرت نمائی پروردگار بوده

و باعث گرایش انسان و ایمان او به مبدأ عالم (خدای یگانه) است.

اما تدبر و دقت در تفاصیل و جزئیات و دقایق خلقت که دلالت بر تدبیر و مدیریت آفریدگار جهان دارد، خود دلیلی است بر نظم دقیقی که موجب بقین انسان مؤمن می گردد. و سر انجام آنچه که انسان را به یک باور و ایمان و یقین از طریق تدبر در آیات خدای متعال، و تفکر در امر مخلوقات و ریزه کاریهای آن دعوت نموده و فرا می خواند، همه به برکت و شرف عقل است که در نهاد و نهان و حقیقت انسان، به ودیعه نهاده شده و به وی تفضل شده است.

وجه تمکن در آیات 12 تا 14 سوره مؤمنون

مثال 7: آیات: «وَلَقَدْ خَلَقْنَا الْإِنْسَانَ مِنْ سُلَالَةٍ مِنْ طِینٍ «ثُمَّ خَلَقْنَا النُّطْفَةَ عَلَقَةً فَخَلَقْنَا الْعَلَقَةَ مُضْغَةً فَخَلَقْنَا الْمُضْغَةَ عِظَامًا فَکَسَوْنَا الْعِظَامَ لَحْمًا ثُمَّ أَنْشَأْنَاهُ خَلْقًا آخَرَ فَتَبَارَکَ اللَّهُ أَحْسَنُ الْخَالِقِینَ »⁽¹⁾

بنابر سیاق و ریخت آیه، در این قالب و نظم بدیع و بی نظیر، و تسلسل خلقت انسان در مراحل مختلف به این شکل وترتیب بی مثیل، اقتضای چنین فواصل و خاتمه ای می نماید؛ یعنی: خاتمه ای که از یک ثناء وستایش وتحسین شگفت آور برخوردار باشد. و این امر چنان روشن وظاهر بوده که یکی از اصحاب رسول خدا - صلی الله علیه وآله وسلم - (گویا معاذ بن جبل بوده) مبادرت به تحسین

و اعجاب آن نمود. و این خاتمه را قبل از نزول (بر طبق ذوق خود) به زبان آورد. و رسول خدا - صلی الله علیه و آله وسلم - تبسم کرده و به وی فرمود: به همان حرف و سخن تو آیه خاتمه یافت. ⁽¹⁾

ب - تصدیر:

تصدیر، عبارت است از اینکه فواصل و خواتم آیات با همان ماده و مبانی خودش در صدر آیه، ذکر شده باشد که از آن به «برگرداندن عجز و ذیل آیه به صدر» هم تعبیر می شود. و از زیباییها و محسنات بدیعیه می باشد؛ زیرا صدر و ذیل آیه به وسیله اقتضای طبیعت آن و به اعتبار محتوای آن، مرتبط گشته و یک هدف و غرض را می رسانند. ابن رشیق در کتاب خود به نام «عمده» در این رابطه می گوید: از این سیاق روش در کلام اُبهت و رونق و مقدمه خاصی را به کلام پوشانده و نوعی جمال و صفای ویژه بدان می بخشد». ⁽²⁾

ذکر چند مثال برای تصدیر

در این مورد به ذکر چند آیه به عنوان مثال اکتفا می کنیم:

مثال 1: آیه شریفه: ««رَبَّنَا لَا تُزِغْ قُلُوبَنَا بَعْدَ إِذْ هَدَیْتَنَا وَهَبْ لَنَا مِنْ لَدُنْکَ رَحْمَةً إِنَّکَ أَنْتَ الْوَهَّابُ»⁽³⁾.

مثال 2: قوله تعالی: «وَلَقَدِ اسْتُهْزِئَ بِرُسُلٍ مِنْ قَبْلِکَ فَحَاقَ بِالَّذِینَ سَخِرُوا »

مِنْهُمْ مَا کَانُوا بِهِ یَسْتَهْزِئُونَ ⁽¹⁾.

مثال 3: قوله تعالی: «قَالَ لَهُمْ مُوسَی وَیْلَکُمْ لَا تَفْتَرُوا عَلَی اللَّهِ کَذِبًا فَیُسْحِتَکُمْ بِعَذَابٍ وَقَدْ خَابَ مَنِ افْتَرَی» ⁽²⁾.

با توجه به آیات دیگر نیازی به توضیح نیست؛ زیرا ماده «وهب» در مثال اول و «استهزا» در مثال دوم و «افترا» در مثال سوم، در صدر و ذیل آیات تکرار شده اند.

چه بسا در تصدیر، تشاکل فقط صرف لفظی باشد و هیچگونه تشابه معنوی در آن نباشد. و آن از لطیف ترین محسنات بدیعی است؛ مانند قول خدای سبحان: «قَالَ إِنِّی لِعَمَلِکُمْ مِنَ الْقَالِینَ » ⁽³⁾«ای من الناقمین» که صرفا ما بین «قال» در صدر آیه و«قالین» در ذیل آیه، تشابه لفظی است، نه معنوی.

ج - توشیح

توشیح، عبارت است از اینکه کلام و سخن، نوعی در قالب و سیاق قرار بگیرد که به تنهایی و «فی حد ذاته» چنین ذیلی را بطلبد؛ به طوری که اگر متکلم از نطق و تکلم باز ایستد، خود مستمعین، ذیل آن را زمزمه نمایند. و این با اصطلاح تسهیم» در نزد بدیعیین قریب المعنی است ⁽⁴⁾و آن عبارت است از اینکه: کلام طوری طرح ریزی شده باشد که خود آن دلالت بر ذیل خود داشته باشد. و به همین جهت گفته اند که: در این موارد ذیل و فاصله، قبل از آنکه ذکر شود از فحوای

کلام معلوم می گردد.

بدر الدین زرکشی، می گوید: «همین تسهیم و توشیح است که ابن وکیع ⁽¹⁾آن را «مطمع» نامیده است؛ زیرا صدر آن، شنونده را به طمع و یاد ذیل آن می اندازد. و این نوع سخن وکلام از عجایب بیان و بدایع و شگفتیهای کلام است» ⁽²⁾.

از جمله مثالهای این مورد، یکی آیة «ثُمَّ أَنْشَأْنَاهُ خَلْقًا آخَرَ فَتَبَارَکَ اللَّهُ أَحْسَنُ الْخَالِقِینَ » ⁽³⁾است که قبلا ذکر آن گذشت.

مثال 2: آیه شریفه: «وَآیَةٌ لَهُمُ اللَّیْلُ نَسْلَخُ مِنْهُ النَّهَارَ فَإِذَا هُمْ مُظْلِمُونَ »⁽⁴⁾

د - ایغال:

«ایغال» از بزرگترین ابواب بدیع است. و آن عبارت است از: ختم سخن به جمله و عبارتی که علاوه بر معنای اصلی کلام، نکته ای را برساند؛ به طوری که کلام بدون آن نیز، تمام و خاتمه یافته باشد.

«ایغال» مأخوذ از «أوغل فی البلاد» است که در هنگام پیشروی و مسافرت در شهرها و کشورهای مختلف و دور شدن از محل سکونت و زیاده روی در آن، گفته می شود ⁽⁵⁾بنابراین، ایغال به منزله کلام تأکیدی مبالغه آمیز است؛ مانند آیه شریفه: «أُولَئِکَ الَّذِینَ اشْتَرَوُا الضَّلَالَةَ بِالْهُدَی وَمَا کَانُوا مُهْتَدِینَ »⁽⁶⁾که تحقیقا معنی کلام در جمله «فَمَا رَبِحَتْ تِجَارَتُهُمْ» کامل شده

و اتمام یافته، ولکن برای اینکه فضاحت و زشتی حالت آنان را در بالاترین درجه و مبالغه آمیز، نشان داده باشد، در زیادی مبالغه، فرو رفته و فزونی مبالغه در گمراهی و ضلالت آنها را افاده فرموده است؛ به طوری که عدم سودمندی و استفاده آنان در تجارت، به عدم راهیابی آنها به راههای صحیح تجارت، نسبت داده شده است. و به همین جهت، به جای خیر، شتر، و به جای صلاح، فساد به دست آورده اند. (در حقیقت خیر را تبدیل به شر، و صلاح را تبدیل به فساد نموده اند).

مثال 2: آیات: «وَجَاءَ مِنْ أَقْصَی الْمَدِینَةِ رَجُلٌ یَسْعَی قَالَ یَا قَوْمِ اتَّبِعُوا الْمُرْسَلِینَ* اتَّبِعُوا مَنْ لَا یَسْأَلُکُمْ أَجْرًا وَهُمْ مُهْتَدُونَ »⁽¹⁾در این آیه شریفه، معنی کلام، بدون جمله ««وَهُمْ مُهْتَدُونَ»خاتمه یافته و تمام شده است؛ زیرا انبیا - علیهم السلام - یقینا هدایت یافتگانند. و لکن از باب ایغال» افاده زیادی ترغیب بر اتباع و پیروی از پیامبران - علیهم السلام - را فرموده، و این معنی را ترسیم کرده که همانا پیروی و متابعت انبیا - علیهم السلام - هرگز زیانی به دنبال ندارد.

مثال 3: آیه شریفه: «أَفَحُکْمَ الْجَاهِلِیَّةِ یَبْغُونَ وَمَنْ أَحْسَنُ مِنَ اللَّهِ حُکْمًا لِقَوْمٍ یُوقِنُونَ »⁽²⁾

چنانکه «زرکشی» می گوید: معنای کلام بدون عبارت «لِقَوْمٍ یُوقِنُونَ» کامل شده و خاتمه یافته است؛ جز اینکه رعایت قوانین فواصل، یک نوع زیادی معنا و مبالغه در آن را افاده نموده است. و آن این است که اهل یقین همان هایی

هستند که محاسن احکام الهی را درک می نمایند؛ زیرا هیچ حجابی از حجب جاهلیت و عناد و لجاجت، جلو چشم آنها را نگرفته و نمی گیرد.

مثال 4: آیه شریفه: «إِنَّکَ لَا تُسْمِعُ الْمَوْتَی وَلَا تُسْمِعُ الصُّمَّ الدُّعَاءَ إِذَا وَلَّوْا مُدْبِرِینَ » ⁽¹⁾.

مقصود اصلی آیه شریفه بدون لحاظ عبارت «إِذَا وَلَّوْا مُدْبِرِینَ» کامل و تمام گشته، جز اینکه آن افاده مبالغه در عدم امکان اسماع کران می نماید؛ زیرا اسماع و شنوانیدن کران در حال عادی، خود دشوار است، تا چه رسد به اینکه آنان پشت به حقیقت و صاحب صدا نموده، فرار کنند. بنابراین «اسماع أصم إذا ولی مدبراً » ابلغ در تغافل و اعراض وی از شنیدن دعوت حق خواهد بود.

فواصلی که وجه تناسب آنها روشن نشده است

با توجه به اینکه همه فواصل آیات، از تناسب بسیار بالایی برخوردارند، درعین حال برخی از موارد، برای قراء و دانشمندان نا شناخته مانده است که به عنوان نمونه به چند آیه اشاره می کنیم:

مثال 1: آیه شریفه: «قَالُوا یَا شُعَیْبُ أَصَلَاتُکَ تَأْمُرُکَ أَنْ نَتْرُکَ مَا یَعْبُدُ آبَاؤُنَا أَوْ أَنْ نَفْعَلَ فِی أَمْوَالِنَا مَا نَشَاءُ إِنَّکَ لَأَنْتَ الْحَلِیمُ الرَّشِیدُ »⁽²⁾.

چه بسا وجه مناسبت ، وصف پیامبرشان (شعیب - علیه السلام - ) به حلیمی، بردباری، رشد و آگاهی؛ یعنی کیاست، زرنگی و و فور عقل، با استنکار

آنان بر وی، و اینکه چگونه نماز شعیب و دعایش آنان را از پیروی و تبعیت کردن از نیاکانشان باز داشته و منع نماید و اجازه نمی دهد آنان در اموالشان به دلخواه خود تصرف نمایند، پنهان و پوشیده مانده است.

بنابر این، ظاهرا این خاتمه با مقصود اصلی آنان که همان استنکار بر شعیب - علیه السلام - است، تناسبی ندارد، لکن این مشکل در صورتی که توجه به سخنان آنها نماییم و بدانیم که سخنان آنان از باب سخریت و استهزا بوده، حل می شود.

زمخشری» می گوید: «قوم حضرت شعیب - علیه السلام - از قولشان «انَّکَ لَأَنْتَ الْحَلِیمُ الرَّشِیدُ » خواسته اند که نسبت سفاهت و عجز بی نهایت را به وی بدهند و آن را عکس نموده اند تا اینکه او را بدین وسیله به استهزا و مسخره بگیرند، چنانکه وقتی بخواهند شخص بخیلی را مورد استهزا قرار دهند، به او می گویند: «اگر حاتم تو را ببیند همانا برای تو سجده خواهد کرد»⁽¹⁾.

برخی هم گفته اند: معنای آیه این است که تو در بین قوم خود به حلم و رشد عقلی، معروف هستی. و این با کارها و دستور هایی که می دهی، و با آن حالات و شهرت تو سازگاری ندارد⁽²⁾.

«حلم» عبارت است از: بردباری، شکیبایی، حوصله، خوش اخلاقی. وگاهی به معنی عقل، در مقابل جهالت وسفاهت، استعمال می شود. و رشد؛ یعنی بصیرت و آگاهی لازم در تدبیر معاش و قدرت بر تصرف در اموال، طبق اصول انسانی.

بنابراین، معنای آیه چنین می شود که: اگر دارای حلم هستی پس چطور ما را از ادامه راه نیاکانمان منع می نمایی؟ در حالی که پیروی از آباء، اجداد، اسلاف و نیاکان (از نظر آنان) از مقتضیات واحکام عقل است. و اگر در عقل، رشید

و هدایت شده ای، پس چگونه ما را از تصرف در اموال خودمان آن طور که دلمان می خواهد منع می نمایی، با اینکه مردم بر اموال خود مسلطند، و بر طبق میل و رغبت خودشان در آن تصرف می نمایند. و این یک قاعدة عقلی و مورد توافق و امضای عقلای عالم است.

مثال 2: آیه شریفه: «هُوَ الَّذِی خَلَقَ لَکُمْ مَا فِی الْأَرْضِ جَمِیعًا ثُمَّ اسْتَوَی إِلَی السَّمَاءِ فَسَوَّاهُنَّ سَبْعَ سَمَاوَاتٍ وَهُوَ بِکُلِّ شَیْءٍ عَلِیمٌ » ⁽¹⁾

مثال 3: آیه شریفه:«قُلْ إِنْ تُخْفُوا مَا فِی صُدُورِکُمْ أَوْ تُبْدُوهُ یَعْلَمْهُ اللَّهُ وَیَعْلَمُ مَا فِی السَّمَاوَاتِ وَمَا فِی الْأَرْضِ وَاللَّهُ عَلَی کُلِّ شَیْءٍ قَدِیرٌ »⁽²⁾.

در دو آیه فوق، با یک نظر سطحی چنین به نظر می رسد که آیه اول، مناسب بود که با «قدرت» ختم شود؛ زیرا سخن از خلقت عالم است. واین با قدرت تناسب دارد. و مناسب بود که آیه دوم، با «علم» ختم گردد؛ چون سخن در مورد علم حضرت حق به مکنونات دلهاست، و این با «علیم» تناسب دارد.

ولی باید توجه داشت که سخن در آیه اول، از خلقت وتدبیر (عالم) بود؛ زیرا فرمود: «خَلَقَ لَکُمْ » یعنی برای مصالح شما و بر حسب نیازهای شما و تأمین معاش شما. روی این جهت، مناسب بود که با علم به شئون خلقت واحاطه به مصالح آنان ختم گردد.

اما در آیه دوم، سیاق، سیاق وعید، تحذیر و نهی از اتخاذ کفار به عنوان دوست بود؛ چرا که آیه قبل از آن، مؤمنان را از دوستی با کافران نهی فرمود و آنها را

از عقاب خود بیم داد⁽¹⁾و لذا مناسب بود که آیه با «قدرت» ختم گردد تا اشاره کند به اینکه خداوند بر تمام اشیاء (از جمله بر عذاب متجاوز) قادر است.

مثال 4: آیه شریفه: «تُسَبِّحُ لَهُ السَّمَاوَاتُ السَّبْعُ وَالْأَرْضُ وَمَنْ فِیهِنَّ وَإِنْ مِنْ شَیْءٍ إِلَّا یُسَبِّحُ بِحَمْدِهِ وَلَکِنْ لَا تَفْقَهُونَ تَسْبِیحَهُمْ إِنَّهُ کَانَ حَلِیمًا غَفُورًا » ⁽²⁾.

ظاهرا در آیه شریفه، وجه تناسب مشخصی ما بین تسبیح اشیاء و ختم آیه به حلم و مغفرت وجود ندارد. ولی سیاق آیات در حقیقت در زمینه بیان سیئات اعمالی که عرب جاهلی بدان همت گمارده بودند، است؛ چنانکه فرمود: «کُلُّ ذَلِکَ کَانَ سَیِّئُهُ عِنْدَ رَبِّکَ مَکْرُوهًا » ⁽³⁾.

بنابراین، به جهت تحریض و تحریک آنان به توبه، و دست کشیدن از گناه، و رجوع به شریعت مقدس الهی، سخن از تسبیح و تقدیس الهی، توسط همه کائنات عالم را به دنبال آورد، تا اینکه اعراب جاهلی نیز همچون سایر مخلوقات عالم، خود را با نظام توحیدی، وفق داده و با آنان همراه باشند.

پس در نتیجه، تناسب داشت که آیه، با حلم و چشم پوشی از گناهان و اعمال نا پسند آنان وبا مغفرت و آمرزش از جرائمی که مرتکب شده اند . در صورتی که توبه نمایند . ختم گردد

تذکر چند نکته ظریف

از جمله شگفتیهای این بخش از تناسب، اختلاف آخر یک آیه، در دو مورد ویا یک آیه مکرر در دو جاست:

مثال : آیه شریفه: «وَآتَاکُمْ مِنْ کُلِّ مَا سَأَلْتُمُوهُ وَإِنْ تَعُدُّوا نِعْمَتَ اللَّهِ لَا تُحْصُوهَا إِنَّ الْإِنْسَانَ لَظَلُومٌ کَفَّارٌ »⁽¹⁾.

در جایی دیگر می بینیم:

«وَإِنْ تَعُدُّوا نِعْمَةَ اللَّهِ لَا تُحْصُوهَا إِنَّ اللَّهَ لَغَفُورٌ رَحِیمٌ » ⁽²⁾

سؤال این است که چه حکمتی در تخصیص آیه دوم، به وصف منعم بودن خداوند، و آیه اول به وصف منعم علیه بودن مردمان است؟

پاسخ این است که: سیاق آیات در سوره نحل، در وصف خدای تعالی و بیان عظمت و دلایل فیض ذات اقدس ربوبی است، که بدین ترتیب از خلقت آسمانها و زمین شروع نموده، و پس از آن خلقت انسان و چهار پایان وجنبندگان، وانزال باران ورویانیدن زرع ونباتات، وتسخیر شب وروز، وودیعه های حق در درون زمین و دل دریاها وکوهها وعلامات و نشانه ها، وذکر ستارگان که وسیله

راهیابی وهدایتند، مطرح فرموده تا اینکه به قول خدای سبحان: «أَفَمَنْ یَخْلُقُ کَمَنْ لَا یَخْلُقُ أَفَلَا تَذَکَّرُونَ » ⁽³⁾ادامه پیدا می کند و در دنبال آن می فرماید: «وَإِنْ تَعُدُّوا نِعْمَةَ اللَّهِ لَا تُحْصُوهَا إِنَّ اللَّهَ لَغَفُورٌ رَحِیمٌ » وبدان، آیه را ختم می فرماید.

اما در سوره مبارکه ابراهیم، آیات قبل، جهت بیان وصف انسان و سرکشی و انحراف او از راه راست، طرح ریزی شده است. در این مجموعه آیات، از ویل و عذاب شدید برای کافران (آنانکه دنیا را بر آخرت ترجیح می دهند و آنانکه مانع راه خدا گشته، و دنبال کج کردن آن از روی علم هستند) شروع نموده و سپس برخورد مداخله گرایانه انسان، در مقابل دعوت انبیا ۔ علیهم السلام - را مطرح می نماید، چنانکه فرمود:

«وَقَالَ مُوسَی إِنْ تَکْفُرُوا أَنْتُمْ وَمَنْ فِی الْأَرْضِ جَمِیعًا فَإِنَّ اللَّهَ لَغَنِیٌّ حَمِیدٌ «أَلَمْ یَأْتِکُمْ نَبَأُ الَّذِینَ مِنْ قَبْلِکُمْ قَوْمِ نُوحٍ وَعَادٍ وَثَمُودَ وَالَّذِینَ مِنْ بَعْدِهِمْ لَا یَعْلَمُهُمْ إِلَّا اللَّهُ جَاءَتْهُمْ رُسُلُهُمْ بِالْبَیِّنَاتِ فَرَدُّوا أَیْدِیَهُمْ فِی أَفْوَاهِهِمْ وَقَالُوا إِنَّا کَفَرْنَا بِمَا أُرْسِلْتُمْ بِهِ وَإِنَّا لَفِی شَکٍّ مِمَّا تَدْعُونَنَا إِلَیْهِ مُرِیبٍ »⁽¹⁾

بعد، آیات ادامه پیدا می کند تا اینکه می رسد به:

«وَقَالَ الَّذِینَ کَفَرُوا لِرُسُلِهِمْ لَنُخْرِجَنَّکُمْ مِنْ أَرْضِنَا أَوْ لَتَعُودُنَّ فِی مِلَّتِنَا فَأَوْحَی إِلَیْهِمْ رَبُّهُمْ لَنُهْلِکَنَّ الظَّالِمِینَ » ⁽²⁾.

و چند آیه بعد می فرماید: «أَلَمْ تَرَ إِلَی الَّذِینَ بَدَّلُوا نِعْمَتَ اللَّهِ کُفْرًا وَأَحَلُّوا قَوْمَهُمْ دَارَ الْبَوَارِ » ⁽³⁾

چنانکه معلوم است، هر قدر نعمتهای الهی بر بشر فزونی یافته، و از عظمت بیشتری برخوردار شود، در مقابل تمرّد و سرکشی و انحراف او از راه حق، وعصیان و گناهش افزون می گردد، تا جایی که فرمود:

«وَآتَاکُمْ مِنْ کُلِّ مَا سَأَلْتُمُوهُ وَإِنْ تَعُدُّوا نِعْمَتَ اللَّهِ لَا تُحْصُوهَا إِنَّ الْإِنْسَانَ لَظَلُومٌ کَفَّارٌ»⁽¹⁾

اما جهت اختصاص دادن به وصف رحمت وغفران در آیه، سوره نحل، بخاطر مقابله نمودن با ظلم وستم انسان وکفران نعمت از جانب اوست. و هر چه ظلم وستم وکفران از جانب انسان، افزون شود، باز رحمت خداوند متعال وسیع تر از سخط اوست (سخطی که بر اثر کفران، ستم و ظلم، انسانها را فرا می گیرد) چنانچه در دعا آمده است: «یا من وسعت رحمته غضبه» و در آیه ای فرمود: «قَالَ عَذَابِی أُصِیبُ بِهِ مَنْ أَشَاءُ وَرَحْمَتِی وَسِعَتْ کُلَّ شَیْءٍ»⁽²⁾

و هر چه انسان به ظلم وستمش ادامه دهد ودر سرکشی و طغیانش بالا برود «به موازات آن و بلکه وسیع تر از آن» باب توبه برای نادمان باز است. و راههای غفران حق، آماده برای بهره مندی است، چنانکه می فرماید:

«قُلْ یَا عِبَادِیَ الَّذِینَ أَسْرَفُوا عَلَی أَنْفُسِهِمْ لَا تَقْنَطُوا مِنْ رَحْمَةِ اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ یَغْفِرُ الذُّنُوبَ جَمِیعًا إِنَّهُ هُوَ الْغَفُورُ الرَّحِیمُ *وَأَنِیبُوا إِلَی رَبِّکُمْ وَأَسْلِمُوا لَهُ مِنْ قَبْلِ أَنْ یَأْتِیَکُمُ الْعَذَابُ ثُمَّ لَا تُنْصَرُونَ »⁽³⁾

مثال 2: نظیر آنچه که گفتیم در دو آیه ذیل است. در سوره «جاثیه» می فرماید:

«مَنْ عَمِلَ صَالِحًا فَلِنَفْسِهِ وَمَنْ أَسَاءَ فَعَلَیْهَا ثُمَّ إِلَی رَبِّکُمْ تُرْجَعُونَ » ⁽¹⁾.ودر سوره فصلت می فرماید:«مَنْ عَمِلَ صَالِحًا فَلِنَفْسِهِ وَمَنْ أَسَاءَ فَعَلَیْهَا وَمَا رَبُّکَ بِظَلَّامٍ لِلْعَبِیدِ »⁽²⁾

توضیح:

ختام آیه در سوره «فصلت» بنابر همان اصل طبیعی است؛ زیرا خدای تبارک و تعالی، عمل واجر هیچ عمل کننده ای را پایمال نمی نماید. بنابراین، هر کس که مثقال ذرهای خیری انجام داده وکسب نماید، پاداش آن را خواهد دید.

و همچنین هر کس مثقال ذرهای شتری کسب نماید، به کیفر آن خواهد رسید. اما در سوره مبارکه «جاثیه» هم اگر چه مال و سر انجام معنی، همان است که در آیه قبل گفتیم (که خدا بر احدی ظلم نمی کند) پس مناسبت و وجه تناسب امثال این تعبیر، بخاطر این است که مضمون آن در آیات قبل گذشته است، چنانکه در آیه: «قُلْ لِلَّذِینَ آمَنُوا یَغْفِرُوا لِلَّذِینَ لَا یَرْجُونَ أَیَّامَ اللَّهِ لِیَجْزِیَ قَوْمًا بِمَا کَانُوا یَکْسِبُونَ » ⁽³⁾که به همین دلیل مناسب بود، آیه با سخنی از «قیامت» ختم شود.

مثال 3: قول خدای تبارک و تعالی که می فرماید: « وَمَنْ لَمْ یَحْکُمْ بِمَا أَنْزَلَ

اللَّهُ...»در سوره مائده سه بار تکرار شده است. در آیه 44 با جمله: «فَأُولَئِکَ هُمُ الْکَافِرُونَ» ودر آیه 45 با جمله «فَأُولَئِکَ هُمُ الظَالمُونَ»و در آیه 47 با جمله: «فَأُولَئِکَ هُمُ الفاسِقُونَ» خاتمه یافته است.

توضیح:

آیه اول در مورد اصول اعتقادی و بیان دلایل توحید وکیفیت رهیابی به سوی دین قیم وطریقه مستقیم انبیا - علیهم السلام - است. و اینکه هر کس با آن مخالفت نموده، و راه دیگری را انتخاب نماید، همانا به آیات بزرگ الهی و دلایل روشن و مبرهن او کفر ورزیده است، و لذا در این آیه می فرماید:

«إِنَّا أَنْزَلْنَا التَّوْرَاةَ فِیهَا هُدًی وَنُورٌ یَحْکُمُ بِهَا النَّبِیُّونَ الَّذِینَ أَسْلَمُوا لِلَّذِینَ هَادُوا وَالرَّبَّانِیُّونَ وَالْأَحْبَارُ بِمَا اسْتُحْفِظُوا مِنْ کِتَابِ اللَّهِ وَکَانُوا عَلَیْهِ شُهَدَاءَ فَلَا تَخْشَوُا النَّاسَ وَاخْشَوْنِ وَلَا تَشْتَرُوا بِآیَاتِی ثَمَنًا قَلِیلًا وَمَنْ لَمْ یَحْکُمْ بِمَا أَنْزَلَ اللَّهُ فَأُولَئِکَ هُمُ الْکَافِرُونَ »⁽¹⁾.

یعنی: هر کس بر طبق طریقه و راه انبیا - علیهم السلام - و بر طبق هدایت دین خداوند حرکت ننماید، و دلایل آیات دین را به پشت سر خود انداخته و رها نماید، پس آنان همانا کافرانند.

واما آیه دومی، در مورد قضاوت بحق است چنانچه در آیه: «وَأَنِ احْکُمْ بَیْنَهُمْ بِمَا أَنْزَلَ اللَّهُ وَلَا تَتَّبِعْ أَهْوَاءَهُمْ »⁽²⁾.

یعنی: و آنکه حکم کن میان ایشان بر آنچه فرستاد خدا و پیروی هوسهای ایشان را منما.

وآیة:

«إِنَّا أَنْزَلْنَا إِلَیْکَ الْکِتَابَ بِالْحَقِّ لِتَحْکُمَ بَیْنَ النَّاسِ بِمَا أَرَاکَ اللَّهُ وَلَا تَکُنْ لِلْخَائِنِینَ خَصِیمًا »⁽¹⁾

یعنی: همانا فرستادیم کتاب را به سوی تو، تا حکومت کنی میان مردم بدانچه نمایاند تورا خدا، و برای خیانتکاران، ستیزه گر نباش.

وقوله تعالی:«وَکَتَبْنَا عَلَیْهِمْ فِیهَا أَنَّ النَّفْسَ بِالنَّفْسِ وَالْعَیْنَ بِالْعَیْنِ وَالْأَنْفَ بِالْأَنْفِ وَالْأُذُنَ بِالْأُذُنِ وَالسِّنَّ بِالسِّنِّ وَالْجُرُوحَ قِصَاصٌ فَمَنْ تَصَدَّقَ بِهِ فَهُوَ کَفَّارَةٌ لَهُ وَمَنْ لَمْ یَحْکُمْ بِمَا أَنْزَلَ اللَّهُ فَأُولَئِکَ هُمُ الظَّالِمُونَ »⁽²⁾

یعنی: من لم یقض بما انزل الله فأولئک هم الظالمون.

هر کس بر اساس ما انزل الله حکم و قضاوت ننماید، پس آنان از ستمگرانند؛ زیرا در این صورت، حدود خدای را زیر پا نهاده است، چنانکه در سوره طلاق می فرماید:

«وَمَنْ یَتَعَدَّ حُدُودَ اللَّهِ فَقَدْ ظَلَمَ نَفْسَهُ»⁽³⁾.

یعنی: ... هرکس که از مرزهای الهی تجاوز نماید، همانا به خویشتن ستم روا داشته است.

و آیه سومی در مورد عمل نمودن به شریعت خدای سبحان و تعهد به وظایف و مقررات دین است. معلوم و بدیهی است که تخلف از وظایف عملی ودینی؛ اعم از احکام تکلیفی وغیره چه الزامی و چه غیر آن، از عبادات و معاملات

و انتظامات، موجب فسق بوده و مرتکب آن فاسق وخارج از حدود و چهارچوب دینی است که خداوند متعال برای حفظ شریعت خود، آن را ایجاد و معین فرموده است.

وهمانا «فسق» بر هر عملی که بر خلاف رویه و سلوک دین و شرع انجام شود، اطلاق می گردد. چنانکه می فرماید: « وَمَا ذُبِحَ عَلَی النُّصُبِ وَأَنْ تَسْتَقْسِمُوا بِالْأَزْلَامِ ذَلِکُمْ فِسْقٌ »⁽¹⁾.

یعنی: ... و آنچه که در نزد بتان و به خاطر احترام وکرنش آنها کشته شود و آنکه قسمت کنید با تیرها، این است بیرون رفتن از فرمان خداوند... و می فرماید:

«وَلَا تَأْکُلُوا مِمَّا لَمْ یُذْکَرِ اسْمُ اللَّهِ عَلَیْهِ وَإِنَّهُ لَفِسْقٌ و»⁽²⁾

یعنی: ونخورید از آنچه برده نشده است نام خدا بر آن وهر آینه آن، نافرمانی و تبهکاری است...

وقوله تعالی:«إِلَّا أَنْ یَکُونَ مَیْتَةً أَوْ دَمًا مَسْفُوحًا أَوْ لَحْمَ خِنْزِیرٍ فَإِنَّهُ رِجْسٌ أَوْ فِسْقًا أُهِلَّ لِغَیْرِ اللَّهِ بِهِ » ⁽³⁾

یعنی: جز آنکه مردار باشد یا خونی ریخته یا گوشت خوک، که پلید است و یا حیوانی که بدون ذکر نام خدا از روی فسق ذبح کنند...

و در آیه دین -که طولانی ترین آیه قرآن است به چنین آمده است که هر کس با احکام و مقررات دین مخالفت نماید، همانا مرتکب فسق گردیده است، چنانکه می فرماید:

« وَإِنْ تَفْعَلُوا فَإِنَّهُ فُسُوقٌ بِکُمْ وَاتَّقُوا اللَّهَ وَیُعَلِّمُکُمُ اللَّهُ وَاللَّهُ بِکُلِّ شَیْءٍ

عَلِیمٌ » ⁽¹⁾.

یعنی: و اگر انجام دهید همانا آن نافرمانی است که از شما سر می زند، و تقوای الهی داشته باشید. و همانا خداوند شما را تعلیم مصالح امور می کند و خداوند به همه چیز داناست.

ودر آیه حج می فرماید: « فَلَا رَفَثَ وَلَا فُسُوقَ وَلَا جِدَالَ فِی الْحَجِّ » ⁽²⁾

یعنی: نه آمیزش، نه نا فرمانی ونه ستیزه کردن است در حج...

وقوله تعالی: «وَقَفَّیْنَا عَلَی آثَارِهِمْ بِعِیسَی ابْنِ مَرْیَمَ مُصَدِّقًا لِمَا بَیْنَ یَدَیْهِ مِنَ التَّوْرَاةِ وَآتَیْنَاهُ الْإِنْجِیلَ فِیهِ هُدًی وَنُورٌ وَمُصَدِّقًا لِمَا بَیْنَ یَدَیْهِ مِنَ التَّوْرَاةِ وَهُدًی وَمَوْعِظَةً لِلْمُتَّقِینَ *وَلْیَحْکُمْ أَهْلُ الْإِنْجِیلِ بِمَا أَنْزَلَ اللَّهُ فِیهِ وَمَنْ لَمْ یَحْکُمْ بِمَا أَنْزَلَ اللَّهُ فَأُولَئِکَ هُمُ الْفَاسِقُونَ »⁽³⁾

یعنی: و از بین ایشان فرستادیم عیسی بن مریم را، تصدیق کنند؛ آنچه پیش روی اوست از تورات. وبه او دادیم انجیل را که در آن بود راهنمایی و روشنایی وتصدیق کننده آنچه پیش روی اوست از تورات و رهبری و اندرزی برای مؤمنان.

و باید حکم کنند انجیلیان به آنچه خدا در آن فرستاده است. وکسانی که حکم نکنند بدانچه خدا فرستاده است همانا آنان تبهکارانند.

یعنی باید اتباع و پیروان مسیح - علیه السلام - به آنچه که در انجیل هست از هدایت، موعظه وارشاد عمل نمایند. و هر کس که بدان عمل ننماید، همانا آنان فاسقانند.

واز ابن عباس نقل شده که هر کس حکم خدا را انکار نماید، کافر می گردد. و هر کس که به حکم خدا حکم ننماید، و بر طبق آن قضاوت نکند، در صورتی که

مُقِر به حقانیت آن باشد، پس او فاسق است.⁽¹⁾

و از برخی دیگر از دانشمندان آمده است ⁽²⁾که آیه اول: «فَأُولَئِکَ هُمُ الْکَافِرُونَ»⁽³⁾در مورد منکر، ودو آیه دیگر:«فَأُولَئِکَ هُمُ الظَالمُونَ» ⁽⁴⁾و:

«فَأُولَئِکَ هُمُ الفاسِقُونَ» ⁽⁵⁾در حق مقر به اسلام، و تارک عمل بدان می باشد.

این سخن با تفصیل قبلی ما مطابقت می نماید، نظر به اینکه قاضی، اگر بر خلاف ما انزل الله حکم نماید ویا عامل، بر خلاف ما انزل الله عمل کند، هر دو هم ظالمند و هم فاسق؛ زیرا عمل به شریعت الهی را با اقرار به حقانیت آن ترک و رها نموده است . و همچنین قول خدای سبحان:

«قُلْ تَعَالَوْا أَتْلُ مَا حَرَّمَ رَبُّکُمْ عَلَیْکُمْ أَلَّا تُشْرِکُوا بِهِ شَیْئًا وَبِالْوَالِدَیْنِ إِحْسَانًا وَلَا تَقْتُلُوا أَوْلَادَکُمْ مِنْ إِمْلَاقٍ نَحْنُ نَرْزُقُکُمْ وَإِیَّاهُمْ وَلَا تَقْرَبُوا الْفَوَاحِشَ مَا ظَهَرَ مِنْهَا وَمَا بَطَنَ وَلَا تَقْتُلُوا النَّفْسَ الَّتِی حَرَّمَ اللَّهُ إِلَّا بِالْحَقِّ ذَلِکُمْ وَصَّاکُمْ بِهِ لَعَلَّکُمْ تَعْقِلُونَ »⁽⁶⁾که شروع کرده محرمات را یکی پس از دیگری می شمارد. ودر «وَصَّاکُمْ بِهِ لَعَلَّکُمْ تَعْقِلُونَ » ختم می نماید. و می فرماید:

«وَلَا تَقْرَبُوا مَالَ الْیَتِیمِ إِلَّا بِالَّتِی هِیَ أَحْسَنُ حَتَّی یَبْلُغَ أَشُدَّهُ وَأَوْفُوا الْکَیْلَ وَالْمِیزَانَ بِالْقِسْطِ لَا نُکَلِّفُ نَفْسًا إِلَّا وُسْعَهَا وَإِذَا قُلْتُمْ فَاعْدِلُوا وَلَوْ کَانَ ذَا قُرْبَی وَبِعَهْدِ اللَّهِ أَوْفُوا ذَلِکُمْ وَصَّاکُمْ بِهِ لَعَلَّکُمْ تَذَکَّرُونَ *وَأَنَّ هَذَا صِرَاطِی مُسْتَقِیمًا فَاتَّبِعُوهُ وَلَا تَتَّبِعُوا السُّبُلَ فَتَفَرَّقَ بِکُمْ عَنْ سَبِیلِهِ ذَلِکُمْ وَصَّاکُمْ بِهِ لَعَلَّکُمْ تَتَّقُونَ (153)» ⁽⁷⁾.

و سپس بقیه محرمات را ذکر نموده ودر: «ذَلِکُمْ وَصَّاکُمْ بِهِ لَعَلَّکُمْ تَذَکَّرُونَ »آن را ختم نمود. و در نهایت، آیه را با قول: «ذَلِکُمْ وَصَّاکُمْ بِهِ لَعَلَّکُمْ تَتَّقُونَ» به پایان می برد.

جلال الدین سیوطی در مورد وجه تناسب این سه نوع فواصل و خواتیم می گوید:

«زیرا وصایایی که در آیه اول آمده است در صورت ترک آنها تنها فقط با عدم وجود عقل غالب بر هوای نفس وسفاهت، قابل توجیه و حمل می باشد؛ چونکه عدم آن وصایا عبارتند از: شرک به خداوند عالمیان، وعقوق والدین، وقتل اولاد، به جهت ترس فقر و تنگدستی، وارتکاب فواحش به طور کلی، وقتل نفس محترمه طبیعی است که این امور با به کار گیری عقل سلیم سازگار نیست).

واما در آیه دوم به جهت مرتبط بودن و تعلق آن امور، به حقوق مالی و رعایت عدالت در کلام وسخن، و وفای به عهد است. پس هر کس که دوست دارد در مورد وی وفای به عهد شود، باید نسبت به عهود خود وفا نماید. و به همین مناسبت، با تذکر و تنبیه، تناسب پیدا می نماید.

و در مورد آیه سوم هم چون امر ودستور به اتباع و پیروی از صراط سی و راه راست و جاده وسطی در طول حیات بشری داده شده، پس با ذکر تقوا و اجتناب از افتادن در وسط راه و بازماندن از قافله، تناسب و ارتباط تنگاتنگ وجود دارد . و نظیر آیات فوق، آیه ذیل است چنانچه می فرماید:

«وَهُوَ الَّذِی جَعَلَ لَکُمُ النُّجُومَ».. و آن را با قول: «قَدْ فَصَّلْنَا الْآیَاتِ لِقَوْمٍ یَعلَمُونَ» ختم فرمود. و آیه بعدی را با قول: «قَدْ فَصَّلْنَا الْآیَاتِ لِقَوْمٍ یَفْقَهُونَ» و سومی را با قول: «لَآیَاتٍ لِقَوْمٍ یُؤْمِنُونَ»⁽¹⁾خاتمه داد.

و این انواع فواصل و اختلاف آن در سه آیه، با کمی فاصله در بینشان، به

خاطر این است که حساب نجوم و ستارگان و راهیابی به وسیله آن، مخصوص عالمان و دانشمندان است، ولذا فرمود: «لِقَوْمٍ یَعْلَمُونَ ».

و اما درک، فهم و پذیرش انشاء همه خلایق، از نفس واحده نیاز فراوان به فکر و فهم دقیق دارد، ولذا در این مورد فرمود: «لِقَوْمٍ یَفْقَهُونَ»

و اما بیان نعمتهای ظاهری و یادآوری آن به طور کلی و در سطح عامه مردم، باعث ایجاد ایمان در دل عامه مردم به صورت کلی است، ولذا فرمود: «لِقَوْمٍ یُؤْمِنُونَ» ⁽¹⁾.