مشخصات کتاب

ترجمه کتاب

نصایح الهدی الی من کان مسلما فصار بابیا

تالیف

آیة الله علامه محقق

الحاج شیخ محمد جواد بلاغی قدس سره العزیز

ترجمه

آیة اللّه العظمی سید علی علامه فانی اصفهانی دام ظله العالی

چاپ اول- 1331 شمسی اصفهان

چاپ دوم - 1305 قمری قم

خیراندیش دیجیتالی: انجمن مددکاری امام زمان (عج) اصفهان

ویراستار کتاب: خانم زهرا روؤفی

اشاره

شناسنامه کتاب

نصیحت به فریب خوردگان باب و بهاء

تألیف : علامه الحاج شیخ محمد جواد بلاغی

ترجمه : علامه فانی اصفهانی

چاپ اول : 1331 ش

چاپ دوم : 1405 ق - قم چاپ خانه اسلام

تعداد : 2000 نسخه

مقدمه

بسم اللّه الرحمن الرحیم

الحمد للّه رب العالمین و صلی اللّه علی محمد و آله الطاهرین و اللعن علی اعدائهم أجمعین.

اما بعد درماه رمضان المبارک 1369 هجری قمری که از نجف اشرف باصفهان آمده بودم بخواهش بعضی از دوستان موفق بترجمه کتاب نصایح الهدی از تألیفات علامه بزرگوار مرحوم شیخ محمد جواد بلاغی قدس سره العزیز شدم و در سال 1331 شمسی در اصفهان بچاپ رسید و چون نسخه های آن نایاب گردیده اینک در سال 1405 قمری در قم تجدید چاپ می شود.

اینک ترجمه مؤلف ، مرحوم علامه دانشمند حاج شیخ محمد جواد بلاغی نجفی رحمة اللّه علیه.

در سال 1285 و اندی از هجرت در نجف اشرف متولد گردیده و در خدمت علماء بزرگ آن زمان مثل مرحوم ملا محمد کاظم خراسانی و حاجی آقا رضا همدانی و آمیرزا محمد تقی شیرازی در نجف و سامره تحصیلات خود را بپایان رسانیده و از مراجع تقلید شیعه بشمار می رفت و در فقه و اصول و تفسیر تالیفاتی فرموده که از آن جمله : آلاء الرحمن در تفسیر قرآن است که بسیار با دقت نظر و سبک متینی نوشته شده و دیگر کتاب الهدی الی دین المصطفی است در دو جلد در رد شبهاتی که مسیحیین بر دین اسلام و قرآن کرده اند و در آن

بطلان مذهب مسیحیین و حقانیت دین مقدس اسلام را بطور وافی اثبات فرموده و بسیار کتاب علمی مفیدی است و نیز کتاب انوار الهدی را در رد شبهات شبلی شمیل طبیعی و اثبات صانع و دین اسلام مرقوم داشته و سه جلد رحلة المدرسیة که در اثبات دین اسلام و رد یهود و نصاری و طبیعبین و اثبات معاد می باشد ، تالیف فرموده و در زمان خود مرجع حل شبهات فرقه های باطله بوده و با کمال قناعت و عفت نفس و اقتصاد در زندگی شبانه روز بتالیف و تصنیف اشتغال داشت بدون آن که از کسی حقوقی داشته باشد یا اعانتی طلب نماید تا این که در سال 1352 قمری تقریبا در سن هفتاد سالگی وفات فرمود و این ضایعه بزرگ اثری دردناک در قلوب علماء و کافه اهل دیانت ایجاد نمود و در تمام بلاد عراق عرب مجالس سوگواری بر پا نمودند و قصائد و اشعاری در مرثیه این بزرگوار سروده اند، خداوند او را جزای خیر عنایت فرماید.

علی الحسینی الاصفهانی العلامة الفانی

رجب المرجب 1305

بسم الله الرحمن الرحیم

درود خدا بر پیامبر رحمت ، محمد و آل طاهرینش و لعنت بر دشمنان خاندان آن حضرت باد ، منت خدای عز و جل را که توفیق احیاء آثار اعاظم علما شیعه اثنی عشریه را به این ناچیز عنایت فرمود و آن طبع ترجمه کتاب نصایح الهدی تألیف مرحوم آیة الله بلاغی بقلم حضرت آیة الله العظمی آقای حاج سید علی علامه فانی اصفهانی دام ظله العالی با ذوق سرشار خدا داد معظم له می باشد ، امید آن که مورد توجه حضرت بقیه اللّه امام زمان عجل اللّه تعالی فرجه الشریف واقع شود :

یَا أَیُّهَا الْعَزِیزُ مَسَّنَا وَ أَهْلَنَا الضُّرُّ وَ جِئْنَا بِبِضَاعَةٍ مُزْجَاةٍ فَأَوْفِ لَنَا الْکَیْلَ وَ تَصَدَّقْ عَلَیْنَا إِنَّ اللَّهَ یَجْزِی الْمُتَصَدِّقِینَ . عبد اللّه المجد الفقیهی

بسم اللّه الرّحمن الرّحیم

ای برادر نوعی امروز من که امید است بتوفیق خداوند برادر دینی فردای من شوی، ای کسی که در گذشته سالیان دراز متدین بدین اسلام و معتقد به معارف آن و مؤمن به نبوت پیغمبر خاتم بودی ، کتاب اسلام را سند خرد قرار می دادی، از پیشوایان این دین پیروی می کردی و در معتقدات خویش ثابت و استوار بودی، اکنون چه شده که آئین تازه اختیار کرده و راه و رسم جدیدی پذیرفته ای راه و رسمی که بی شک از لحاظ مادّه و صورت و اصول و فروع و کتاب و احکام با اسلام و اسلامیَّت متباین است و با آن از هر جهت اختلاف کلی دارد؛ و اینک از بابت حقی که ما بیک دیگر داریم از تو می خواهم که در این مطلب بکمک هم دیگر غور و بررسی کامل کرده و نهایت استقصاء و کوشش خود را در روشن نمودن حقیقت بنمائیم امید دارم طبق وظیفه که در مقام هدایت خود و رهبری دیگران برگردن است در مباحثه و مناظره هیچ امری از امور مذهبی خود را چه در باب اصول عقائد بابیگری و چه در احکام و فروع این طریقه از من مستور نداری و با کمال سادگی و وضوح خالی از هر گونه توریه و ابهام حقایق این مذهب را توضیح و تشریح نمائی زیرا شک نیست که اولین وظیفه واجب در یافتن حقیقت و متابعت راه راست این ست که مطالب با کمال وضوح أدا شود و از خدعه و تدلیس خالی باشد و همانا خدعه و تدلیس دلیل ضعف مبنی و سستی شالوده است وانگهی در این زمان که عقیده آزاد و عنان فکر رها است و پیروان مذاهب در ابراز شئون و آثار خود هیچ گونه رادع و جلوگیری ندارند.

و اگر شخصاً مطلع بر امری از امور مذهبی خود نی ستی و یا حکمی از احکام کتاب بیان بر تو مشتبه است حقیقت امر را از مبلغین مذهب سئوال کن زیرا با کمال تأسف مشاهده می شود تو و هم کیشانت دنبال طریقه میرزا علی محمد را که مؤسس مذهب بابیگری است گرفته در حالی که هیچ گونه اطلاعی بر حقیقت مذهب و کتاب های او که نسبتش را بخدا می دهد و آن ها را معجزه خویش می خواند نداری، آیا می دانی که این مرد در کربلا کتابی بنام احسن ألقصص و کتابی بنام قیوم الاسماء نوشت و کتابی نیز در اصفهان بنام نبوت خاصه نگاشت و کتابی هم بنام بیان نوشته و تمام دعاوی و براهین و مقاصد و احکام آئین خود را در این کتب جمع کرده است ، تو نه دنبال آن ها رفته و نه می روی و نه از کسی که ترا باین طریقه جدید راهنمایی کرده است راجع به حقایق این کتاب ها چیزی می پرسی - چرا از وی نمی خواهی که ترا بر این کتاب ها واقف کند شاید دلیل واضحی در آن ها پیدا کنی که دیگران را نیز آگاه نمائی و بدین وسیله جمعیت کثیری را بدین مذهب هدایت کنی چرا این کتاب ها را ظاهر و آشکار نمی کنید تا بمنزله مشعل حقانیت و لوای دعوت شما باشند زیرا تردیدی نیست که مؤلف بدین منظور بتألیف این کتب پرداخته است که آن ها را منتشر نموده و بوسیله آن ها شریعت خود را ظاهر نماید و علوم و کمالات خویش را در معرض انظار قرار دهد، و نیز آن ها را تحریر کرده است تا علومش در دسترس درس و تدریس باشد نه آن که در معرض اندراس و فراموشی در آید و در پرده استتار پیچیده شود، پس شما بچه دلیل با این شدت و سختی آن ها را پنهان می کنید، چرا این کتاب ها را افتخار دعوای خود و زینت جامعه دین خود در میان مردم قرار نمی دهید آیا قدرت مالی شما کم یا همت های شما پست است که

برای شما مقدور نیست از آن ها استنساخ کرده منتشر نمائید آیا شما و حسین علی و یحیی و عباس بیش از قوت یومیه خود دارائی و ثروت ندارید که کتاب های تان را انتشار و در میان مردم رواج دهید، مگر نمی بینید نصاری برای نشر اناجیل و مسلمین برای ترویج و توسعه قرآن خود چه جدیتی بخرج می دهند ما نشنیده ایم در هیچ ملتی این قدر مراتب استتار نسبت بکتب مذهبی بجا آورده شود بلکه هیچ جامعه اعم از مذهبی و غیر مذهبی کتب خود را مستور نمی دارند علت چیست که شما کتب مذهبی خود را از انظار دوست و دشمن پنهان می دارید با آن که سال های عدیده ایست ادیان آزاد شده، چرا علت این مطلب را از مبلغین خود سؤال نمی کنید برای چه آن اشخاصی که دعوت شما را می پذیرند باید از مطالب و حتی از رؤیت کتب دینی خود بی اطلاع بمانند، چرا آن ها را به کتب خودتان مطلع نمی سازید تا راه راست را از کج تشخیص دهند.

خدا ترا هدایت کند این اطاعت کورکورانه چیست ؟!.

چرا بر فقایت نمی گوئی ما چه جواب دهیم از کسانی که سبب این پرده پوشی را از ما می پرسند و کنایةً بما می گویند خودتان علت های مرموز این اختفاء را می دانید.

چه بسیار پرسنده از کار او *** که آگاه باشد ز اسرار او

هر چه شما در پنهان داشتن کتاب های تان بکوشید باز خواهی نخواهی بسیاری از مضامین آن ها جسته جسته بدست مردم افتاده و کم و بیش از آن ها مطلع و با خبرند چون حجاب های اختفا همه تصنعی و پوشالی است و قدر و قیمتی بر آن نمی توان قائل گردید.

این کتبی که به عقیده شما تالی قرآن بلکه ناسخ آنست بقدری

با ادبیت و منطق سلیم مباین است که باید گفت زبان عربی را ضایع کرده ، معارف را باستهزاء گرفته، توحید را اهانت کرده، شرایع انبیا را زشت شمرده، اسائه ادب بحکمت و فلسفه و شرافت نموده. راستی را بازیچه گرفته و با این ترّهات در حقیقت بدست خود اساس دعوت شمارا یک باره از هم پاشیده است . زیرا این زیر و بم ها و تناقض گوئی ها و خلط و مزج های باطل در نظر هر ذی شعوری خود دلیل بارزی بر بطلان ادعاء و پوچ بودن کتب و تشویش و اضطراب نویسنده آن ها است و بهترین شاهد تناقض کلام و سستی بیان و گمراهی فکر و بی اساسی و سستی عقاید گوینده و انشاد کننده آن ها است و این مطلب نیز از ما پوشیده نیست که طرف داران این کتب خود باین امور بخوبی پی برده و فقط برای مقاصد پست مادّیت دست از آن ها بر نداشته اند. در حقیقت آن ها حاضر نی ستند این رونقی که در کار خود دیده اند و مقاماتی که برای خویش کسب کرده اند پشت پا زده شالوده و اساس جامعه خود را منهدم و این گفته های بی اساس را در هم ریزند. از این جهت این کتاب ها را در گورستان اختفاء دفن می کنند شاید بدین وسیله این مذهب سخیف را مستور داشته و کلمه سست و فاسد خود را باقی گذارند .

این ها باین آرزو هستند که با گذشت زمان آن معایب از نظر ها دور شده و در زاویه نسیان بیفتد و آن چه را خودشان صلاح دانند باسم آن کتاب ها ظاهر کنند هر چند با اصل آن مغایرت تام داشته باشد.

اگر رفقایت این ادعای مخالفین را تکذیب کنند بآن ها بگو بیایند علی رغم دشمنان و برای این که کذب این تهمت را ثابت کنند آزادانه این کتاب ها را در دسترس عموم قرار داده شرافت خود و اساس و حیثیت مدعای

خویش را بدین وسیله حفظ کنند . بیایند علی رغم میل خود بشیوه جمیع مذاهب و أمم این کتاب ها را دلیل ادعای خود قرار دهند .

و اگر می ترسید دستورات مربوط به کیمیا گری ⁽¹⁾آن بدست مردمان بی افتد ممکن است از انتشار این قسمت خود داری کنید و مردم را از این فیض محروم نمائید ولی آخر مردم شائقند علوم ⁽²⁾عربیت و فصاحت و بلاغت و صحت کلام و سخن پردازی و صحت معارف را از آن بی اموزند !! اگر چه ایمان بآن نیاورند.

ای برادر خدا ترا هدایت کند بر فقایت بگوچه جهت دارد این کتب اصلی را در پشت پرده نگاه داشته و در عوض یک مشت جزوه های کوچک را منتشر می نمائید که قسمتی از آن بطور آشکار ادعیه ایست که از عبارات أئمه طاهرین اسلام علیهم السّلام مأخوذ شده و فقط از ترتیب اولیّه آن ها را خارج ساخته و بصورت زشتی در آورده و توأم با غلط و اشتباهش کرده اند و ضمناً بعضی از کلمات متصوفه و اصطلاحات آن ها را نیز در خلال آن داخل نموده و قسمت دیگر این جزوه ها از خطب و عبارات گویندگان فارسی دزدیده شده و با کلمات و أشعار صوفیانه بهم بافته شده است چرا برفقایت نمیگوئی این مذهب ادعائی شما که شریعت اسلام را باطل می داند و احکام شرعیه را یک باره تغییر داده یک مشت دعاهای بهم بافته مغلوط و سوز و گدازهای صوفیانه چه دردی را دوا می کند بیائید همت کنید و کتاب های علی محمد را که

اساس دعوت شما است بما نشان دهید ، مجموعه های تعلیم و تربیت و حلال و حرامش را بر روی دائره حقیقت بریزید .

آیا هیچ وقت برفقای خود گفته ؟ و یا حس کنجکاوی ترا وادار کرده است که در مقام تحقیق بر آئی و از منابع اولیه این کتب و ادله که دلیل بر حقانیت این شالوده باشد آگاهی حاصل کنی بدون آن که بآن چه از زبان این و آن بشنوی اکتفاء نمائی. با این که مؤسس این شالوده علی محمد در باب نهم از واحد ششم همین کتاب بیان بتمام پیروان خود دستور داده است که بیان را بخوانند بلکه در باب چهاردهم از واحد هشتم تأکید کرده است هر کس سواد دارد شبانه روزی هفت صد آیه بخواند و هم چنین در باب اول از واحد ششم أمر کرده است هر کس باید جزوه از بیان را که اقلا هزار بیت داشته باشد نزد خود نگاه دارد با این همه تأکید چرا به رفقای خود نمی گوئی کتاب بیان کجاست تا آن را بخوانیم و دو کتابی که حسین علی باسم ایقان و اقدس نوشته است و در آن ها اصول شریعت خود را شرح داده کجا است چرا پنهان است و نشر نمی شود. بگو مردم می گویند در کتاب های علی محمد و حسین علی مطالب کفر آمیزی نظیر ادعای خدائی علاوه بر ادعاء پیغمبری و انکار معاد جسمانی و انکار معجزات مسیح بر خلاف گفته قرآن و انجیل و کتاب های عهد جدید موجود است اگر مردم دروغ می گویند بوسیله نشر کتاب هاتان دروغ آن ها را ثابت کنید بشرط آن که اگر بدین عمل اقدام کردید آن چه از کتاب های علی محمد را مورد اتفاق فرقه های مختلفه پیروان او از ازلی و بهائی بوده و آن چه از آثار حسین علی منتشر می نمائید مورد قبول پسران او عباس و محمد علی و اتباع آن ها باشد و نیز با آن چه مسلمین بلطایف الحیل با همه سخت گیری های شما در اختفاء آن ها از کتب شما بدست

آورده اند ⁽¹⁾مطابق باشد.

آن چه تا کنون ذکر کردیم برای راهنمائی اهل عقل و انصاف و بیداری آنان از خواب غفلت کافی است که جملگی وظیفه توبود اینک وظیفه من آغاز می شود که با تو به بحث و احتجاج پرداخته و هیچ گونه توضیح و بیان حقیقتی را از تو مضایقه نکنم تا راه عذر بسته شود . و اللّه ولی التوفیق.

این مطلب بر هیچ کس پوشیده نیست که بسیاری از مردم چنان مجذوب و فریفته عقاید خود می شوند و در راه ترویج مذهب خویش مبالغه می کنند که بتدریج در مباحثات از جاده انصاف خارج شده و ضمناً حبّ غلبه و تظاهّر به فضل و از طرفی بغض مغلوبیت و ترس از افشاء باطل شان یک باره حسّ باطن و وجدان را کشته و فقط هوای نفس محرّک زبان آن ها می گردد که در مقابل حق و عدالت صف آرائی کرده بمکابره و مجادله می پردازند ، بهر امر پوچی متمسک می شوند، مخصوصاً اگر هم نشین و طرف بحث آن ها شخص جاهلی باشد یا مجلس از اهل فضل و فهم خالی باشد یا رفقائی فی المجلس آنان را بدین گفتار ها ترغیب و تشویق کنند. این گونه اشخاص با این همه شجاعت غالباً از نوشتن و طبع و نشر این گفتارها گریزانند و اگر احیاناً بدان ملزم شوند بقدر امکان سعی می کنند مطالب خود را از هر حیث منزه و بی عیب بنویسند مبادا این نوشته ها خود سند جهل و نادانی آنان

گردد و دعاوی فاسده و سستی دلائل آنان را در نظر عموم ظاهر گرداند بهمین دلیل است که من (مصنف) برای ریشه کن کردن این ریشه های فساد تصمیم گرفتم کلیه مباحثات خود را بنویسم و اللّه الهادی إلی سواء السبیل.

اینک در مقام سؤال از تو می پرسم برای چه از دین فطرت و شریعتی که بر آن نشو و نما کردی و قرآنی که متمسّک بآن بودی دست کشیدی و بابیگری را انتخاب نمودی با این که بابیگری چنان چه اشاره کردیم بطور قطع مخالف اسلام است . آن چه را در جواب می توانی بگوئی یکی از سه چیز است: اول آن که چون عقاید و احکام دین اسلام را باطل یافتم و دیدم بستگی و ارتباطی با خداوند ندارد بدین جهت از باطل بدین حق و شریعت صحیح عدول کردم این خود مطلبی است ولی البته حق خواهی داد برهان این ادعا را از تو بخواهیم که چه چیز ترا بر آن داشت که اسلام را تکذیب و بابیگری را تمجید کنی - شاید تو به عقیده خود بتوانی برهان قاطعی اقامه کنی یا آن که ما حقیقت را بتو ثابت نموده ترا متقاعد کنیم که حق ظاهر و آشکار گردد لیکن بهتر است راه نزدیک تری را طی کنیم بدین طریق که بانیان این ادعا و رؤساء این مذهب که علی محمد و حسین علی باشند خود بالمآل نه تنها ادعاء ترا تکذیب نموده اند بلکه کلام ترا باطل می دانند و پایه ادعای خود را بر حقانیت اسلام و برسالت محمد (صلی اللّه علیه و آله و سلم) وکلام اللّه بودن قرآن و امامت علی (علیه السّلام) و فرزندانش قرار داده اند و اعتراف

دارند که مهدی (علیه السّلام) موعود (پسر امام حسن عسگری علیه السّلام) امام بر حق است .

علی محمد در باب دوم از واحد ششم از کتاب اسماء از بیان می گوید و البته باید شهادت دهی که مثل ظهور قائم شما مثل ظهور محمد رسول اللّه صلی اله علیه و آله است پیش از وی آن کسی که در سابق فرقان را نازل کرده

این آیات را نازل کرده است و در باب هشتم از واحد ششم در معرفت اسم مرئف می گوید « بدرستی که خدا آیات قرآن را تعلیم محمد (صلی اللّه علیه و آله و سلم ) کرد و آیاتی را نیز تعلیم علی (علیه السّلام نمود، تا آخر و نیز گفته است در آثار نقطه در کتاب فاء که ابتدا به جمله بسم اللّه الابهی می کند و در ماده این کلمه چنان چه شیوه او است ادامه می دهد به کلماتی مثل بهیان و ابتهان تا آن جا که می گوید أَنَا جَعَلْناکَ جردانا جَرِیداً للجاردین سپس گوید « بگو تا آن که ظاهر نماید خداوند کسی را که ظاهر می کند مثل آن که ظاهر کرد محمد رسول اللّه صلی اله علیه و آله را و هم چنین در مقاله که بجمله یا خلیل بسم اللّه الاقدم الاقدام ابتدا می کند و ادامه می دهد سخن را بر این ماده ( القدامین و القادمات و القدمان ) تا آن که می گوید «این مردم اطاعت مرا نخواهند کرد و اگر مرا متابعت می کردند بی شک موسی را قبل از عیسی و محمد «صلی اللّه علیه و آله و سلم» را بعد از عیسی پیروی می نمودند» و نیز در مقاله که در آن با جمله قضی اله عدد النفر بالنفی لا اله و حق علی کل نفس أن تثبتن الف الاثبات شروع می کند می گوید «تمام دین در ظاهر و باطن و اول و آخر هما نا

کلمه لا اله الا اللّه است از آن پس کلمه محمد رسول اله «صلی اللّه علیه و آله و سلم» آن گاه اقرار بولایت ائمه طاهرین که حجج اله اند نموده» تا آن جا که می گوید «ما میوه های درخت اول را برای محمد رسول اله «صلی اللّه علیه و آله و سلم» مقدر کردیم و این از مواهب پروردگار یست که قابل قطع و منع نخواهد بود و آن گاه برای علی «علیه السّلام» که امام بحق و محبوب است و سپس خاص حضرت فاطمه برک درخت اول و با این عقاید شما محشور خواهید شد» و «پس از آن اختصاص به حسن و حسین دارد که خداوند آنان را امام و پیشوای دو عالم قرار داده است و نیز در کلامی که راجع به صنعت کیمیا است چنین می گوید «شنیدی که محمد رسول اله «صلی اللّه علیه و آله و سلم» سنک بر شکم

گذارد» و نیز در ضمن این عبارت خود که هُوَ هَذَا وَ إنی قَائِمُ الَّذِی کُلُّ یَنْتَظِرُونَ یَومه می گوید «بجان خودم قسم اگر نیک بیندیشید خواهید دید که أمر خدا در حق من از أمر محمد رسول اللّه «صلی اللّه علیه و آله و سلم» عجیب تر است او در عرب تربیت شد و بعد از چهل سال خداوند آیات را بر او نازل فرموده و او را رسول عالمیان قرارداد و حال آن که من در عجم تربیت شدم و خداوند بعد از بیست و پنج سال که از عمرم گذشت آیاتی را بر من نازل فرمود که جمله مردم از آوردن آن عاجزند» تا می گوید « مادر پیش در قرآن وعده دادیم که آن چه بجا می آورید نسخ می کنیم» تا می گوید « ایمان آوردم بستر آل محمد (صلی اللّه علیه و آله و سلم) و بفارسی می گوید « محمد رسول اللّه «صلی اللّه علیه و آله و سلم» رکن هوا است و علی و ائمه «علیه السّلام» حجج اله رکن ماه هستند» و در نامه که به شهاب الدین آلوسی مفتی بغداد فرستاده و اول آن اینست «بسم اللّه الا منع الأقدس» می نویسد «و هما نا پیش از این محمد رسول اللّه «صلی اللّه علیه و آله و سلم» بر حق و محبوب است و برای هدایت آمد و آن چه از کتاب پروردگارش باو نازل شد تبلیغ کرد و این همان ست که امروز شما بآن ایمان دارید» و در جای دیگر در ضمن این عبارت «و للّه علم ما یخرج من الارض ورق الشمس و القمر» چنین می گوید « و ما استشعرتم فی قیمة محمد رسول اللّه «صلی اللّه علیه و آله و سلم» هنگامی که از نزد پروردگار با آیات محکم برای هدایت آمد جز اندکی بوی ایمان نیاوردند تا آن جا که می گوید ذکر اول محمد رسول اللّه «صلی اللّه علیه و آله و سلم» است» و در مورد دیگر چنین بیان می کند «بدان آن چه در قرآن نازل شده بتمامی در کلمه بسم اللّه نازل گردیده و هما نا در آن (قرآن) همه گونه علوم وجود دارد که علم خدا بدان محیط است و چیزی از آن ها بر محمد و آل محمد «علیهم السلام» پوشیده نیست» پس از آن استشهاد کرده است بدعاء عشرات

و دعاء صحیفه و دعاء سحر و دعاء مباهله و سوره حشر تا آن جائی که می گوید «این مطلب حروفش در مقام امامت است و خداوند برای هر حرفی مظهر کاملی خلق فرموده است اول آن محمد «صلی اللّه علیه و آله و سلم» و دومش علی «علیه السلام » سومش فاطمه چهارمش حسن پنجمش حسین ششمش علی بن الحسین هفتمش محمد بن علی هشتمش جعفر بن محمد نهمش موسی بن جعفر دهمش علی بن موسی یازدهمش محمد بن علی دوازدهمش علی بن محمد سیزدهمش حسن بن علی» و خودش را چهاردهم قرار داده و نیز در این مقاله گفته است «از این کلام خدا در آخر سوره أسری قل ادعو اللّه او ادعوا الرحمن الخ استفاده کن» و نیز در بیان گفته «همه اسم ها اسم خدا است در حالی که او را اسمی نیست و همه صفت ها صفت خدا است در حالی که او را صفتی نیست باطن اسم خدا لا اله الا اللّه است و ظاهر اسم او در قرآن محمد رسول اله «صلی اللّه علیه و آله و سلم» است» و هم چنین اگر بکتاب بیان و کتاب احسن القصص در تفسیر قول خداوند اذ قال یوسف لابیه یا ابتی ⁽¹⁾إِنِّی رَأَیْتُ أَحَدَ عَشَرَ کَوْکَبًا تا آخر و در آیه لَا تَقْصُصْ رُؤْیَاکَ عَلَی إِخْوَتِکَ و آیة کَذَٰلِکَ یَجْتَبِیکَ رَبُّکَ وَیُعَلِّمُکَ مِن تَأْوِیلِ الْأَحَادِیثِ مراجعه کنی خواهی دید نام پیغمبر اسلام و فاطمه و حسین و أئمه طاهرین را به عظمت یاد کرده و بشهادت حضرت ابی عبداللّه اشاره نموده و فضیلت زیارت آن حضرت و زوار آن حضرت را تصدیق کرده است و نیز در الواح حسین علی نظیر این کلمات را فراوان می توان یافت چنان چه در نامه که بیکی از مبلغین خود بنام عندلیب فرستاده می گوید «در مرحله اول قدم بآن چه خداوند در قرآن نازل فرموده است تمسک باید کرد در آن جائی که می فرماید قل ⁽²ادعو اللّه ثم ذرهم فی خوضهم یلعبون)

و در کتاب ایقان مطابق نسخه خطی که نزد ما است در اثناء گفتار خود راجع برسالت موسی و مؤمن آل فرعون چنین می گوید « رب العُزة برای حبیب خود می فرماید » « و قال رجل مؤمن من آل فرعون یکتم ایمانه الخ » و در باب اول بعد از ذکر آن چه در انجیل راجع به علائم رجعت حضرت مسیح و انقضاء این جهان است می گوید « لهذا از شریعت فیض محمدی و از سحاب فضل احمدی محروم شدند» و در ابتداء کلامش در تحویل قبله از بیت المقدس بکعبه عبارت خود را این طور آغاز می کند «و بعد از هجرت شمس نبوت محمدی از مشرق بطحاء به یثرب» و در اواخر باب دوم گفته است «مثل در کتاب مبین رب العالمین بعد از ذکر ختمیت (یعنی محمد صلی اله علیه و آله) فرمایش فرموده و لکن رسول اللّه «صلی اللّه علیه و آله و سلم» و خاتم النبیین ⁽¹⁾.

منظور از تمام این شواهد این بود که با کلمات پیشوایان مذهب باب و بهاء و اعترافات صریح آنان حقانیت اسلام را بر تو ثابت کنیم ولی تو خود می دانی که بعضی از مبلغین شما جسته جسته و بطور پنهانی اذهان شما را با یک رازی آشنا کرده اند رازی را که ما نیز بخوبی از مدت ها پیش بدان بی برده و می بینیم بسیاری از مبلغین در دعوت غیر اهل اسلام بدین حربه متمسک می شوند و بالصراحة دشمنان اسلام را به ضدیت و مخالفت با اسلام تحریص و ترغیب می کنند . آری این راز که اذهان شما نیز با آن کم و بیش آشنا شده است همانا جرئت و جسارت به مقام قدس خاتم الانبیاء « صلی اللّه علیه و آله و سلم »

و جلالت کلام اللّه مجید است چنان چه در بعض انتشارات آنان که به طبع رسیده این نکته را بخوبی یافته ایم و نیز می دانیم که این کار به تحریک چه مقام و بدست چه اشخاصی جامه عمل پوشیده است طرز عمل و القاء این شبهه این طور صورت عمل می گیرد که ابتدا با اشارات و کنایه ها بتو چنین تلقین می کنند که دین اسلام و کتاب و قانون آن حقیقت ندارد لکن این ظهور و سرّ نقطه چنین اقتضا می کرده است که قلوب مسلمانان را در بدایت امر تألیف و بحقایق اسلامی مأنوس کنند آن گاه اذهان آنان را آماده کرده و جسته گریخته بآنان گوشزد کنند که دین اسلام مانند سرابی پی حقیقت است . به به ، مرحبا و آفرین بر این ظهور و نوری که مردم را به پرتو خود به خیانت و نادرستی می کشاند و ابتداء آنان را فریب داده و دیانت اصلی ایشان را مانع و سنگ راه قبول این دعوت جدید قلمداد می کنند و مسلم است که اساس این دین با چنین خط مشی بر خلاف عقل و منطق سلیم است زیرا ملتفت نیست که تصدیق ضمنی به حقانیت اسلام و انکار بعدی آن خود یگانه موجب ضعف و شکست است.

أمّا جواب دوم تو در مقابل سؤال ما این ست که ادعا کنی دین اسلام بر حق است و این مذهب جدید برای اصلاح و تکمیل آن آمده است این جواب را دو گونه می توان تفسیر نمود: یکی این که بگوئیم مقصود تو این ست پیغمبر اسلام «صلی اللّه علیه و آله و سلم» و قرآن عقاید و احکامی آورده اند که شایسته و کامل نیست این جواب نیز شبیه بجواب اول و خود یک نوع انکاری از حقانیت اسلام است که رد آن را به تصریح پیشوایان مذهب خودتان در صفحات پیش ذکر نمودیم، زیرا پیغمبری که بتصدیق خودتان از جانب خداوند مبعوث شده و کتابی که از طرف رب العزة نازل گردیده است محال ست نا شایسته و ناقص

و یا فاسد باشد ، بلی اگر پیغمبری دروغ با کتابی مجعول مدعی مذهب شود خواهی نخواهی بدعتی است غیر صالح و نا شایسته.

تفسیر دیگر این که بگوئی دین اسلام بالذّات بر حق و صحیح و کامل است لکن اغراض فاسد دشمنان و هوا های شیطانی آنان زوائد و چیز هایی که بر خلاف اصول اسلام است بآن آمیخته اند و بابی گری برای آن آمده است که آن زوائد نا مأنوس را از اسلام خارج کرد و آنان را از هر گونه آلودگی پاک و منزّه نماید چنان چه مذهب پرتستان بعقیده خود عیسویت را از خرافات و آلودگی های ناروا تهذیب کرده است.

این جواب نیز قابل قبول نیست زیرا متأسفانه بابیگری بطور آشکار بر خلاف اصول مسلمه اسلامی قدم برداشته بسیاری از ضروریات این مذهب را که مورد اتفاق و اجماع کلیه مسلمانان است باطل شمرده و در احکامی که بشهادت هر عاقلی از مسلمات قرآن و اسلام است از قبیل احکام ارث و نکاح و طلاق و شهود و روزه و نماز و غیره تغییر و تبدیل داده است خداوند ترا هدایت کند ببین چگونه مبلغین حقیقت را بر تو مخفی داشته اند چرا در کتاب بیان ( باب ) و صحیفة الاحکام بهاء دقت نمی کنی چرا آداب نماز و روزه را در این کتاب ها نمی بینی تا خود تصدیق کنی چگونه در این دو عبادت که ضروری دین اسلام است و لبّ لباب این شریعت مقدس است تصرف های ناروا بعمل آمده است این ها کجا و اصلاحاتی مانند اصلاحات پرستان ها که در مذهب مسیح نموده اند کجا، تو خود می دانی هدف نهائی و منظور اصلی پروتستان ها حفظ حقایق انجیل و احکام نصرانیت است و با یک انقلاب و تحول این شریعت را از افکار موهومه پاپ ها و خرافات و بدعت های ننگین آنان مهذب داشته و ادعا کردند که سجده بر صورت هائی که ساخته انسان است

و تأویل و تفسیرهائی که بر خلاف عقل و منطق سلیم است و هیچ ارتباطی با احکام و قوانین شریعت ندارد و اموری مشابه آن در دین نصرانیت بوسیله پاپ هائی که خود را فرستاده و نایب خاص مسیح دانسته و خیال می کنند آراء آن ها الهامات ربانیه است و باید مقدس شمرده شود در دین مسیح وارد شده است این ست اصلاحات پروتستان ها و آن بود اصلاحات شما سوم جوابی که در مقابل سئوال ما می گوئی این ست که بگوئی دین اسلام و قرآن بر حق و کلیه دستورات آن از طرف خداوند و حاوی جمیع مراتب کمال و صلاح است لکن طریقه بابیگری ناسخ آن است چنان چه اسلام نیز خود ناسخ ادیان گذشته بوده است و همان طوری که کلیه ادیان سلف آمدن دین اسلام را بشارت داده اند اسلام نیز بابیگری را بشارت داده است و آن چه در دین اسلام از بشارت بر بابی گری موجود است بر حقانیت این طریقه کافی است و ما بنای صحت طریقه خود را بر اسلام قرار داده و در دعوت و تبلیغ همه جا رجوع با سلام کرده و بقرآن و احادیث و روایات ائمه طاهرین علیهم السلام تمسک و استدلال می کنیم .

می گوئیم آری اساس و جوهر دعوت شما همین است و پیشوایان این طریقه نیز چنان چه در سابق اشاره نمودیم و بعداً نیز در جای خود متذکر خواهیم شد پیوسته بر این مطلب تصریح کرده اند و اگر شما در بین خود بطور خفیه اسراری غیر از این و قرارداد هایی متناقض با این مطلب دارید کما این که این امر منسوب بشما و از شاهکارهای بسیاری از مباغین شما است خود بهتر می دانید که این اقرار بعد از انکار و این نوع دروغ و حیله و تزویر که دلیل بر سستی اساس و گمراهی این طریقه است از تنگین ترین خیانت ها و زشت ترین خیانت ها است.

اکنون باید دانست که اثبات هر گونه مدعا قبلا مستلزم اینست که وجود آن مدعا بالذات امکان پذیر بود و موانعی برای تحقق آن نباشد و پس از آن دلیل برای تحقق وقوعش اقامه شود بنابراین در صورتی که این دواصل موجود نباشد و وجود مدعا ملازم با مانع گردد مسلماً اقدام بر اثبات آن بیهوده و حاکی از جهالت و بی اطلاعی مدعی است و در این صورت چون دعوای علی محمد بالطبع ملازم با موانع بسیاری است نه تنها مسموع نیست بلکه خود دلیل بر بطلان و غیر منطقی بودن حجت آنست.

اکنون ما بذکر آن موانع می پردازیم : و اگر بعد از توجه باین موانع برای تو جای استدلالی بر حقانیت دعوی خود باقی ماند البته ما در آن بررسی کافی خواهیم کرد و اگر آن موانع ترا متقاعد کرده و بطلان این ادعا را برای تو ثابت و آشکار نموده از خداوند سپاس گزار می شویم که راهنمای بندگان او است و حق را به آسان ترین راه ظاهر فرموده.

اینک بتوفیق الهی می گوئیم با آن که کتاب های شما در دسترس مانیست و هر چه بیش تر در طلب آن ها می کوشیم میان ما و آن ها ( بر خلاف حقیقت و حکمت) بیش تر پرده استتار حائل می گردد ولی خوشبختانه با مساعی خستگی ناپذیر خود موفق شده ایم مقدار کمی از آن کتاب ها را در نسخه های متعدده تحصیل کنیم و در این جا فقط بآن چه مورد اتفاق این نسخه ها است اعتماد کرده و از کتاب بیان و الواح شالوده دعوت و جوهر ادعاء شمارا به جامعه معرفی می کنیم و آن چه از این گفته استدلال کنیم گوینده کتاب و محل آن را ذکر کرده و عین الفاظ آن را نقل می کنیم تا شما با مقابله آن چه در نزد خودتان است صحت و مطابقت آن را تصدیق کنید .

نخست آن که میرزا علی محمد در دعوت خود متزلزل و بر ادعا های

گوناگون است. یک مرتبه ادعا می کند نائب امام زمان روحی فداه است و از این جهت نام خود را باب گذارده و اول نوری که ظاهر شده است مولای خود حجة اللّه علیه السلام را قرار می دهد چنان چه در احسن القصص که در تفسیر سوره یوسف است بدین عبارت تصریح می کند «خداوند مقدر فرموده که این کتاب در تفسیر احسن القصص خارج شود از طرف م ح م د بن الحسن بن علی بن محمد بن علی بن موسی بن جعفر بن محمد بن علی بن الحسین بن علی بن ابی طالب بر بنده او (که مرادش خود او است) که بر تمام مردم حجة بالغه خداوند باشد ای جماعت شاهان و شاهزادگان دست از مملکت خداوند بردارید علی الحق بالحق جمیلا تا آخر «مخاطبه او با پادشاه ایران محمد شاه» و باز در تفسیر سوره یوسف گفته است « نگوئید چگونه کسی که بیست و پنج ساله است از طرف خداوند سخن می گوید بشنوید به پروردگار آسمان و زمین قسم من بنده خدایم و از جانب بقیة اله المنتظر امام شما که خداوند بینات و براهین بمن داده است» و حسین علی نیز در اواخر کتاب ایقانش از اول کتاب قیوم الاسماء این کلام را از علی محمد نقل می کند «جانم سر تا پا فدای تو ای بقیة اله از دشنام در راه تو خشنود و جز کشته شدن در راه محبت تو آرزویی

ندارم و خداوند حافظ قدیم مرا کافیست» و در کلام خود خطاب به ملا محمد علی مازندرانی ملقب به قدوس مطالبی می گوید که خلاصه آن چنین است «اول طرزی که ظاهر و پرتو افکن شده و سپس عالم را بنور خویش منور کرد حضرت نور و محو کننده حجاب های ظلمت حجة اله مولای من ست» و به زرین تاج که لقبش را قرة العین نهاده خطاب کرده می گوید «رجعت قائم عجل اللّه فرجه هما نا ظهور این نور است» ولی همین علی محمد که تا این جا خود را فقط باب امام می دانست جای

دیگر ادعا می کند که او خود حضرت مهدی (علیه السلام) دوازدهمین از ائمه اثنی عشر شیعیان و چهاردهمین معصوم است چنان چه در کتاب بیان در ذکر بسمله و نقطه و اعتماد بر تأویل حروف مقطعه و ذکر کلامی بر طریقه شیعه اثنی عشری در شماره امامان و معصومین می گوید «رسول اللّه و امیر المؤمنین و زهرا (علیهم السلام) و امام ها را یک یک ذکر می کند تا آن جا که سیزدهم حسن عسکری است «علیه السلام» چهاردهم بهائی است که در شب قدر نازل گردید» و در نامه که بشهاب الدین آلوسی نوشته می گوید «هما نا منم مهدی موعود هر که بقرآن ایمان دارد فرض است بداند که منم آن کسی که به ظهور وی وعده داد شده است» همین علی محمد مدعی مهدویت جای دیگر ادعا می کند که او پیغمبری است که خداوند او را مبعوث و در بین خلائق فرستاده است و کتابی بروی نازل فرموده که جن و انس از آوردن مثل آن عاجزند و هم چنین ادعا می کند که احکام عملیه از میان مردم برداشته شده و آنان را نهی می کند به غیر از کتاب بیان بکتاب دیگری عمل نشود و در مقابل قرآن افتخار می کند و مدعی است قادر است قرآنی که در مدت بیست و سه سال نازل شده است در ظرف چهار روز نظیر آن را بیاورد حتی می گوید «امر من از امر رسول

اله صلی اله علیه و آله عجیب تر است».

اینک شمه از دعاوی او را از بعض کلمات خودش شرح می دهیم:- از نامه که بملا محمد علی مازندرانی نوشته است می گوید « تفسیر شأن پیغمبر و مناجات شأن ولی و علم شأن باب ها است و ما این شئون را ظاهر کردیم».

و در تفسیر سوره یوسف گفته است: « خدا بمن وحی فرموده که اگر خدا را دوست می دارید مرا اطاعت کنید» و در نامه اش بآلوسی می گوید

«خدا مرا مبعوث نمود همان طوری که پیش از من محمد رسول اللّه (صلی اللّه علیه و آله و سلم ) را مبعوث کرد» و نیز گفته است «ما آن چه عمل می کردید از شما برداشتیم» آن گاه می گوید « و جز آن چه در بیان نازل شده است پیروی مکنید که آن چه نفع و صلاح شما در آن ست همین است» و نیز گفته است « روزی که فرقان بر محمد «صلی اللّه علیه و آله و سلم» نازل شده تا روزی که خداوند بیان را بر من نازل فرموده هزار و دویست و شصت سال است و گفته است آن چه در بیست و سه سال نازل شده اکنون در چهار روز نازل می شود پس نزد من حاضر شوید تا صدق این مدعا را مشاهده کنید ⁽¹⁾» و در تفسیر سوره یوسف می گوید «اگر جن و انس دست در دست هم دهند همانند این کتاب را نتوانند آورد هر چند تمام اهل زمین و برابر آن ها از کسان دیگر دستیار آن ها باشند» و همان طوری که در جای دیگر اشاره کردیم در کتاب بیان چنین می گوید «بجان خودم قسم است اگر فکر کنید خواهید دید امر خداوند درباره من عجیب تر است از امر رسول اللّه «صلی اللّه علیه و آله و سلم» پیش از من اگر شما فکر کنید ... » و نیز می گوید «او در عرب تربیت شد و بعد از چهل سال آیاتی بروی نازل شد و برای مردم پیغمبر شد بگو من در عجم تربیت شدم و در بیست و پنج سالگی آیاتی را خدا بر من نازل کرد که تمام از آوردن همانند آن عاجزند و گفته است بجان خودم اول کسی که بر من سجده کرد محمد است و پس از آن علی و شهداء بعد از علی و سپس ابواب هدایت این ها هستند که با پروردگارشان سبقت جسته اند و این هایند رستگاران» این ها بود شمه از ادعا های علی محمد که تا آن جا که در دسترس ما قرار داشت بیان نمودیم و ما جز باندکی از نوشتجات او دست

نداریم و شک نیست ادعا های دیگری نظیر این ها دارد که در موقع خود ذکر کرده در اطراف آن بحث خواهیم نمود.

اکنون می پردازیم بدعاوی حسین علی ملقب به بهاء. وی ادعا می کند که خداوند او را مبعوث فرموده و با معجزات او را پیغمبر (صلی اللّه علیه و آله و سلم) قرار داده است و این که وی مسیح است که برای دفعه دوم آمده است تا گفتارهای قبلی خود را تکمیل نماید و نیز مدعی است کتابی بنام اقدس بروی نازل شده است که دارای شریعت و احکام است (البته شریعتی سرتا پا مخالف شریعت اسلام). هم چنین در نامه که در آن بابی های ازلی و اتباع میرزا یحیی صبح ازل را تکفیر می کند می گوید « خدا مرا مبعوث کرده و با آیات بینات » (مقصود معجزات آشکار است!) بسوی شما فرستاده است. من تمام کتب الهی و صحف آسمانی و آن چه در کتاب بیان نازل شده است تصدیق می کنم» در ضمن همین رساله بنامه که در جواب نامه یکی از کشیش های اسلامبول نوشته و بخیال خود کلام خداوند دانسته تذکر داده و در آن می گوید « قوله تعالی هما نا نوشته تو در ملکوت پروردگار رحمن تو حاضر شد ..... تا آخر » آن گاه به کشیش خطاب کرده و از او می خواهد که ملت مسیح را بطریقه وی دعوت نماید و می گوید : « بگو ای قوم بار دیگر روح القدس بسوی شما آمده تا آن چه را که قبلا گفته است برای شما کامل کند همان طوری که در

الواح وعده این امر بشما داده شده است اگر اهل معرفت باشید .... بدان آن کسی که بآسمان ها بالا رفت بار دیگر بدرستی نازل شد و نسیم های بخشش او بر عالم وزید» حال برگردیم و قدری در ادعا های میرزا علی محمد که بیانش گذشت تأمل کنیم و از روی کمال مروت و انصاف قضاوت کنیم آیا این گونه دعاوی ممکن است بر اساس حق و حقیقت باشد یانه؟

بر هیچ کس پوشیده نیست که هر گاه مدعی در دعاوی خود مطالب متناقض اظهار کند و آن چه را در یک مورد تصدیق می کند در مورد دیگر تکذیب یا انکار نماید بطور قطع ادعای او از درجه اعتبار ساقط است و این نوع تناقض و خلاف گوئی خود شاهد کذب آن ادعا و دلیل بارزی بر فساد و نادرستی آن ست :

حال خود از روی وجدان پاک قضاوت کن اگر کسی بگوید من نائب فلان شخص هستم بعد بگوید خود فلانی هستم آیا هر ممیز با شعوری نمی فهمد که این دو کلام متناقض است و حتماً شخص دروغ گوئی برای پیشرفت مقصود خود باقتضاء زمان و مکان و حال مخاطب خود بچنین کلامی مبادرت کرده است: مگر نمی بینی در یک جا می گوید من بنده خدایم که بمن آیات بینات داده است و از جانب بقیة اللّه امام منتظر شما آمده ام و آن طرزی که ظاهر شده حجة اللّه مولای من است و در جای دیگر می گوید من آن مهدی موعودم که شما را بظهور آن وعده داده اند، آیا هر کدام از این دو ادعاء دیگری را تکذیب نمی کند و آیا این تناقض گوئی خود یکی از موانع قبول صدق این دعوی و دلیل بطلان آن نیست و برای هر شخص عاقل و منصفی کافی نیست که بنحو کامل از ماهیت آن اطلاع حاصل کند؟ أمّا خوشبختانه این گونه تناقض ها یکی دو تا نیست و ما مجبوریم چند مورد دیگر را نیز ذکر کنیم؟

این مرد همان طوری که ذکر کردیم بدفعات متعدده بحقانیت اسلام اقرار نموده و رسالت حضرت ختمی مرتبت (صلی اللّه علیه و آله و سلم ) و امامت یازده امام را تصدیق کرده و آن را از جانب خدا می داند حتی پایه دعاوی و خیالات واهیه خود را بر اساس این تصدیق می گذارد ولی او باین اعترافات سند بطلان سائر

دعاوی خود را بطور آشکار بدست می دهد زیرا شکی نیست که این دعاوی مخالف با احکام شریعت اسلام و ضروریات این دیانت مقدس و مذهب حقه امامیه است مثلا ادعا می کند من مهدی موعودم و خداوند مرا بر سالت مبعوث نموده و بمن وحی فرستاده است و کتابی نیز با خود می آورد که مبنای یک شریعت جدیدی است که کاملاً مخالف با شریعت اسلام است با این که این دعاوی با آن چه بطور یقین از دین اسلام و قرآن و مذهب امامیه و اخبار پیغمبر و ائمه طاهرین «صلی اللّه علیه و آله و سلم » ثابت گردیده مخالفت و مباینت تامه دارد.

اکنون بشرح این مخالفت ها مبادرت می نمائیم اولاً او مدعی است که مهدی موعود است در حالی که اسم او میرزا علی محمد و پدرش میرزا رضای بزاز شیرازی و مادرش خدیجه است و اول محرم یک هزار و دویست و سی و پنج هجری در شیراز متولد شد. پدرش در زمان شیر خوارگی او مرده و در دامان دائی خود میرزا سید علی تاجر تربیت شده است و در اوائل بلوغش دائی مذکور وی را به تجارت خانه خود آورده و دستورات لازمه تجارت را بوی آموخت سپس او را با خود ببوشهر برد و تا سن بیست سالگی در آن جا اقامت داشت در ایام اقامتش در شیراز و بوشهر مقداری از صرف و نحو را آن طوری که تاجر زاده ها از روی تفنن می آموزند تعلیم گرفت اندکی از حکمت نیز بیاموخت ولی تجربه های متعددی نشان داد که آن چه را خوانده است بطور کامل فرا نگرفته و اغلاط بی شماری در کلمات وی موجود می باشد. خودش می گوید در نزد نظام العلماء تبریز در کودکی صرف و نحو را خوانده ام و این بهترین شاهد این مدعی است. بلی چیزی که قابل انکار نیست ریاضت های سخت و مشکلی است که در بوشهر برای تسخیر ستارگان تحمل کرده بطوری که خالویش از اعمالش به تنگ آمده برای

این که او را از خیالات ریاضت کشی خارج کند و وی را بتکمیل مدارج علمی نائل سازد او را به عتبات می فرستد. نام برده ابتدا مدتی در کربلا اقامت نموده و در جلسات تدریس سید کاظم رشتی که مطالب شیخ احمد احسانی را تقریر می کرده است حاضر می شود و تا بیست و پنج سالگی در عراق می ماند و آن گاه ببوشهر مراجعت می کند. در نوزدهم شعبان 1261 حکومت وقت وی را بشیراز احضار نموده زندانی نمود. وی مدتی در زندان های شیراز بسر برد. سپس باصفهان منتقل می شود و از آن جا به قلعه چهریق در باکوی آذربایجان فرستاده تا بالاخره در 27 شعبان 1265 در تبریز کشته می شود.

با این که ضرورت مذهب امامیه و صریح اخبار متظافره و فرمایشات ائمه طاهرین علیهم السلام و موافقت جمعی از علماء اهل سنت و جماعت آنست که مهدی موعود فرزند صلبی امام حسن عسکری علیه السلام و در سامراء از حضرت نرجس که ام ولد است شب پانزدهم شعبان 256 هجری متولد شده و پدر بزرگوارش آن حضرت را به عده از شیعیان خود نشان داده و مخصوصاً تنصیص فرمود که مهدی منتظر علیه السلام او است که غیبت خواهد کرد و جماعتی از اهل تاریخ مانند ابن خلکان در کتاب تاریخ خود و این حجر در صواعق ولادت و صفات آن حضرت را ذکر نموده اند واحدی تاریخ وفاتش را ذکر نکرده است و این مطلب بقدری واضح بود که خلفاء عباسی معاصر آن حضرت از گفته های خود ائمه علیهم السلام می دانستند که حضرت مهدی فرزند امام حسن عسکری است و باین جهت با جدّیت تمام در تعقیب آن حضرت بودند و حتی چند نفر از کنیزان حضرت عسگری را تحت مراقبت و تفتیش قرار داده بودند که مبادا بحضرت مهدی علیه السلام آبستن باشند.

اکنون بذکر پاره ای از آن اخبار از رسول اکرم صلی اله علیه و آله و سلم و اهل بیت آن حضرت پرداخته و از هر حدیثی قسمتی که تصریح بنام و نسب مهدی علیه السلام نموده ذکر می کنیم و برای اجتناب از اطاله کلام از نقل تمامی حدیث خودداری می نمائیم ولی مأخذ هر یک را بانضمام مصنف و تاریخ تصنیف آن کتب می نگاریم : تا برای طالبین مراجعه بآن اخبار و سند آن ها ممکن و سهل ⁽¹⁾باشد اینک بذکر کتاب هایی که از آن ها نقل حدیث می شود می پردازیم :

1 - کتاب سُلیم و او کسی است که درک حضور امیر المؤمنین «علیه السلام» و سلمان فارسی را کرده و از آن دو بزرگوار روایت کرده است .

2 - کتاب غیبت فضل بن شاذان که از اصحاب خاص حضرت رضا «علیه السلام» است و درک زمان ولادت حضرت حجت را کرده و در زمان حضرت عسکری علیه السلام وفات نموده است.

3 - کتاب اصول کافی ثقة الاسلام که از تمام محدثین در نقل حدیث محتاط تر و اتقان و دقتش بیش تر می باشد شیخ ابو جعفر محمد بن یعقوب کلینی متوفی در سال 328 هجری یعنی یک سال قبل از غیبت کبری.

4 - کتاب غیبت شیخ أبو عبداله محمد بن ابراهیم کاتب نعمانی که در سال سی صد و چهل و دو هجری تالیف شده است.

5 و 6 و 7 - کتاب اختصاص و امالی و ارشاد دانشمند عالی مقدار شیخ مفید متولد در سال 333

8 و 9 - کتاب اکمال الدین و کتاب عیون الاخبار شیخ صدوق ابو جعفر محمد بن علی بن بابویه قمی متوفی در سال سی صد و هشتاد و یک هجری

10 - کتاب کفایت ألاثر شیخ بزرگوار علی بن محمد بن علی خزاز معاصر ابو جعفر صدوق.

11 - کتاب مقتضب الاثر شیخ احمد بن محمد بن عیاش متوفی در سال چهار صد و یک هجری

12 - کتاب غیبت شیخ ألطّائفة ابو جعفر محمد بن حسن طوسی متوفی در سال چهار صد و شصت هجری

13 - کتاب فرائد السمطین حموینی شافعی

14 - کتاب مناقب خطیب فقیه بن مغازلی شافعی.

و غیر از کتب نام برده کتاب های دیگری که در محل خود اسامی آن ها را ذکر خواهیم نمود . و اینک بذکر اخبار می پردازیم.

1 - کلینی در اصول کافی و نعمانی در کتاب غیبت روایت نموده اند از کتابی که در سنه سی صد و سیزده هجری تالیف شده و مؤلف آن شفاهاً حدیث را برای آن ها روایت نموده و نیز صدوق در کتاب عیون و باب بیست و هشتم اکمال الدین و شیخ مفید در اختصاص و شیخ طوسی در کتاب غیبت و طبرسی در احتجاج و حموینی شافعی در باب سی و دوم از سمط ثانی از فرائد السمطین با سندهای متعدده از جابر بن عبداله انصاری روایت کرده اند که وی در نزد فاطمه علیها سلام اله لوحی دیده است که در آن خداوند اسامی هر یک از ائمه علیهم السلام و شماره آن ها را ذکر فرموده است. در این لوح بعد از ذکر حسن عسکری می فرماید « آن گاه خداوند آن را ( دین و حقایق آن را ) به فرزندش م ح م د کامل فرمود که آن حضرت رحمت عالمیان و دارای جمال موسی و بهاء عیسی و صبر ایوب است »

2 - و نیز صدوق در باب بیست و هشتم اکمال الدین و در عیون به

سندی که غیر از سند گذشته است از حضرت صادق علیه السلام روایت کرده که امام باقر علیه السلام فرزندان خود را جمع فرمود و برای آن ها نوشته بخط علی علیه السلام و املاء رسول اللّه صلی اله علیه و آله بیرون آورد که در آن آن چه در حدیث لوح جابر اشاره کردیم بتمامی ذکر شده بود.

3 - هم چنین صدوق در باب بیست و هشتم اکمال الدین و در عیون به سندی غیر از اسناد مذکوره از امام ششم علیه السلام روایت کرده که فرمود صحیفه یافتم که باملاء رسول اللّه «صلی اللّه علیه و آله و سلم» است و در آن صحیفه همان حدیث لوح را بالتمام ذکر می فرماید.

4 - و نیز صدوق در باب بیست و هشتم اکمال الدین و خزاز در کفایةُ الأثَر از جابر انصاری حدیثی روایت کرده اند که در آن حضرت رسول اللّه «صلی اللّه علیه و آله و سلم» تعداد ائمه علیهم السلام را ذکر می فرماید که قسمتی از آن چنین است. «بعد از آن حسن بن علی (یعنی عسکری علیه السلام) آن گاه هم نام و هم کنیه من که حجت خدا در روی زمین و بقیةاله در میان بندگان خدا و پسر حسن بن علی است و بدست خود شرق و غرب زمین را فتح خواهد کرد و از میان مردم غیبت می کند غیبتی که کسی جز آن که خداوند قلب او را به ایمان امتحان فرموده است بامامت وی باقی نخواهد ماند.

5 - صدوق در کتاب عیون و در باب بیست و هفتم از اکمال الدین و طبرسی در احتجاج و حموینی در باب سی و دوم از سمط دوم از فرائد السمطین روایت کرده اند که حضرت باقر علیه السلام بجابر انصاری فرمود « ای جابر آن چه از صحیفه بچشم خود دیدی برای ما حدیث کن» پس جابر شرح صحیفه حضرت زهرا علیها السلام و آن چه در آن از اسامی ائمه یکی بعد از دیگری و نام های پدران و مادران شان در آن ذکر شده است بیان می کند تا می رسد به

حضرت عسکری علیه السلام و چنین می گوید آن گاه ابو القاسم محمد بن الحسن «علیه السلام» حجت خدا بر مردم که قائم است و نام مادرش نرجس می باشد.

6 - شیخ طوسی در امالی در ضمن حدیث صحیفه و مقابله امام پنجم نسخه خود را با نسخه جابر بعد از بیان اسامی هر یک از ائمه تا حضرت هادی و عسکری علیهم السلام این جمله را از جابر نقل می کند «و خلف محمد (علیه السلام) و او مهدی آل محمد است که زمین را پر از عدل می کند همان طوری که از ظلم و جور مملو شده است

توضیح - مراد از لفظ خلف فرزند صلبی است که پس از مردن پدر در مقامات و آثار جانشین او است بنابراین خلف در این حدیث کسی است که پس از رحلت حضرت عسکری قائم مقام امامت هنگام مردن حسن عسگری می شود و آن کس فرزندش حجت بن الحسن «علیه السلام» است.

7 - خزاز در کفایة الاثر از پیغمبر (صلی اللّه علیه و آله و سلم) حدیثی روایت کرده که در آن شماره ائمه علیهم السلام و صفات و خصائص آنان ذکر شده و از جمله خصائص حضرت عسگری آن را قرار می دهد که او پدر حجت اله است و می گوید «خارج می شود از صلب «پشت» حسن علیه السلام قائم ما خانواده که زمین را از عدل و داد پر می کند هم چنان که از ظلم و جور پرشده باشد»

8 - و نیز خزاز در کفایة الاثر و حموینی شافعی در باب سی و یکم سمط ثانی از فرائد السمطین از ابن عباس از پیغمبر (صلی اللّه علیه و آله و سلم) روایت کرده اند که در ضمن مکالمه ای با یک نفر از یهود تعداد ائمه را یکی بعد از دیگری ذکر می فرماید تا می رسد بحسن عسکری می فرماید «پس از آن که حسن در گذشت پسر او حجت بن الحسن محمد است که اوست مهدی «علیه السلام» و جمله این ها 12 نفرند»

و این حدیث را فضل شاذان در کتاب غیبت از محمد بن ابی عمیر و احمد بن محمد بن ابی نصر از ابان بن عثمان از ابان بن تغلب از عکرمه از عبداللّه بن عباس از رسول اللّه «صلی اللّه علیه و آله و سلم» روایت کرده است

9 - و خزاز در کفایة الاثر حدیثی از ابن عباس از پیغمبر «صلی اللّه علیه و آله و سلم» روایت کرده که در آن شماره ائمه یکی بعد از دیگری ذکر شده است تا حسن عسگری و بعد می فرماید وقتی حسن در گذشت پسر او حجت است.

10 - و خزاز در کفایة ألاثر روایت نموده به سه سند از اصبغ بن نباته و شریح بن ها نی و عبد الرحمن بن ابی لیلی که هر یک روایت کرده اند از امیر المؤمنین علیه السلام از پیغمبر(صلی اللّه علیه و آله و سلم) حدیث مفصلی را در چگونگی خلافت و امامت از آدم علیه السلام تا می رسد بامام حسن عسکری و می فرماید «حسن امامت را بفرزند خویش حضرت قائم تحویل می دهد آن گاه آن حضرت از مردم غائب می شود تا آن قدر که خدا بخواهد و برای او دو غیبت است که یکی از دیگری طولانی تر است» سپس می فرماید « الحذر الحذر وقتی که فرزند پنجم از هفتمین ایشان غائب شود»

11 - و نیز خزاز روایت کرده است از محمد بن حنفیه از امیر المؤمنین «علیه السلام» از پیغمبر (صلی اللّه علیه و آله و سلم) در حدیثی که آن حضرت به علی «علیه السلام» می فرماید « و از ذریه تو می باشند ائمه پاک و مطهر و عن قریب بعد از من فتنه سخت و شدید ظاهر خواهد شد و این هنگامی است که شیعیان فرزند پنجم از هفتمین ائمه را نیابند»

توضیح

شاید کسی که در این دو حدیث تا قبل از سال یک هزار و دویست و شصت نظر می کرد تعجب می کرد و می گفت آیا بعد از غیبت چه فتنه ممکن

است ظاهر شود که از سایر فتنه های اسلامی مهم تر و هولناک تر باشد در حالی که آن فتنه ها موجب آن اندازه اختلاف شدید بین مسلمانان و آن همه خونریزی ها و شهادت دودمان پیغمبر و اسیری اهل بیت آن حضرت و شیوع ظلم و جور و فسق و فجور و ریختن خون مردمان پاک طینت و درست کار و دور کردن امامان از حقوق حقه الهیه و غیره گردید لکن اگر همین شخص وقایع و حوادث بعد از 1260 هجری را می دید معنای این دو حدیث و اسرار ی که در این دو روایت نهفته است می فهمید خواهی نخواهی تصدیق می کرد که این فتنه از سایر فتنه های اسلامی امتیاز دارد و اعتراف می نمود که بسیار جا دارد مردم را از این فتنه ترسانید و بر حذر داشت زیرا سر لوحه این فتنه دور انداختن قرآن کریم و تمسک بگفتارهائی از قبیل «انا جعلناک جرداناً جریداً للجاردین» یا کلمات بهم بافته نظیر آن می باشد یکی از جنایات این داعیه باطل اینست که روزی مجسمه و جاهت و ملکه زیبائی زرین تاج قزوینی ملقب بقرة العین در قریه دشت نزدیک بسطام با صورت باز و چهره زیبا در بهار عمر و نهایت جمال بالای منبر رفت و با صدای بلند در میان مردم فریاد زد «که به ظهور باب شریعت محمد باطل شد و چون احکام این شریعت تازه هنوز بما نرسیده است اکنون در دوره فترت هستیم و عمل باحکام محمد لغو و باطل است بنابراین امروز ما هیچ گونه حکم یا تکلیفی نداریم نه چیزی بر ما حرام و نه بر ما عتاب و عقابی است » آن گاه حکم داد که زن ها پرده از چهره برگیرند و خود با دسته از بیگانگان داخل خانه شد.

(شد آن چه شد که لب نکنم تر بگفتنش)

(از من مپرس چون شد و می باش خوش گمان)

یکی دیگر از جنایات این فتنه اینست که ملا حسین بشروئی هنگامی که در جنک غالب شد و دشمنانش فرار کرده و بدهکده فراد از دهات مازندران پناهنده شدند . وی آنان را تعقیب نموده و وارد دهکده گردیده اهل آن قریه را که بهیچ وجه در جنگ با او شرکت نداشتند بتمامی از زن و مرد و بچه و پیر و جوان بکشت و ده را خراب کرده آتش زد آن وقت حسین علی بها در صفحه هشتاد و هشت از کتاب ایقان در شأن ملاحسین بشروئی مزبور این عبارت را بفارسی می گوید «و از این جمله ملاحسین است که محل اشراق ظهور شدند» آن گاه بعربی جمله می گوید که مفهوم آن اینست «اگر او یعنی ملا حسین نبود خداوند بر عرش رحمانیت خود مسلط نمی شد و بر کرسی صمدانیت خود قرار نمی گرفت» و در نزد ما نسخه ای است خطی در هشتاد ورق که عبارات فوق الذکر تقریباً در هشت ورق بآخر مانده اش ذکر شده فعلاً بهمین مقدار از ذکر لا طائلات آنان قناعت می کنیم و شاید بعداً نیز امثال این کلام را از کفر و الحاد این طایفه بیان نمائیم . و باز از جنایات این فتنه اینست که بسیاری از مردم را که بر فطرت اسلام متولد شده اند بگمراهی انداختند بنحوی که از روی جهالت ضروریات دین را منکر شده و مرتد فطری گردیدند شریعت حقّه را

تغییر داده و کتاب خدا را متروک و مهجور نمودند.

12 - ابن مغازلی در مناقب روایت کرده است از جابر از رسول اللّه «صلی اللّه علیه و آله و سلم» حدیثی را که در آن عدد ائمه را برای جندل یهودی ذکر می کند تا می رسد بحسن عسکری علیه السلام پس می فرماید «و بعد از او فرزندش محمد «عجل اللّه تعالی فرجه و الشریف» است که مهدی و قائم و حجت خوانده می شود و غائب می گردد و پس از غیبت ظهور می کند و بعد از خروج عالم را پر از عدل و داد می نماید هما ن طوری که

از ظلم و جور پر شده است و خوشا بحال مردمانی که در غیبت آن حضرت پای ثبات استوار کنند و بر این فتنه شکیبا باشند» و این حدیث را فضل بن شاذان در کتاب غیبت نیز از محمد بن حسن واسطی از ذفر بن هزیل از سلیمان بن مهران اعمش از مورق از جابر بن عبداللّه انصاری از رسول اللّه (صلی اللّه علیه و آله و سلم) روایت کرده است.

13 - هم چنین خزاز در کفایة همین حدیث را با کمی تفاوت ذکر کرده است تفاوت بین این روایت و روایت فضل و روایت ابن مغازلی اینست که بعد از ذکر حسن عسکری می فرماید «پس امام آنان غائب می شود» جندل عرض می کند آیا غایب حضرت حسن است رسول اللّه صلی اللّه علیه و آله می فرماید او نیست ولکن فرزندش حجت است.

14 - خزاز در کفایة از حسن مجتبی علیه السلام روایت کرده است و چنین می فرماید روزی پیغمبر خدا «صلی اللّه علیه و آله و سلم» خطبه ایراد فرمود و در آن شماره امامان را یکی بعد از دیگری ذکر کرد تا حسن عسکری آن گاه چنین فرمود و خداوند از صلب حسن حجت قائم امام زمان را خارج می کند که غایب و از نظر ها پنهان می شود »

15 - و نیز خزاز از حسن مجتبی «علیه السلام» و او از رسول اللّه «صلی اللّه علیه و آله و سلم» حدیثی را روایت کرده است و در آن حدیث می گوید رسول خدا و ائمه هدی علیهم صلوات اللّه باهل ایمان سزاوار ترند از خودشان بخودشان و نیز ائمه را یکی بعد از دیگری ذکر می فرماید تا حسن عسکری بعد می فرماید «حجت بن الحسن اولی ⁽¹⁾است بمؤمنین از خود آن ها»

16 - و بسند دیگری روایت کرده از حسین علیه السلام از رسول اللّه

«صلی اللّه علیه و آله و سلم» که پیغمبر از جبرئیل چنین می پرسد «کیست قائم ما اهل بیت عرض می کند نهمین فرزند حسین» پس ذکر می کند جبرئیل ائمه را یکی بعد از دیگری تا می رسد بحسن عسکری آن گاه می گوید « خارج می شود از صلب آن حضرت کلمه حق و لسان صدق و ظاهر کننده حقیقت و حق حجت خدا بر خلق خدا که از برای او است غیبت طولانی و خداوند بدست او اسلام و اهل اسلام را ظاهر و روشن و اهل کفر را باطل و ناچیز می فرماید.

17 - و نیز از حضرت صادق علیه السلام از پدران بزرگوارش از حسین علیه السلام از رسول اللّه صلی اللّه علیه و آله روایت کرده است شمه از آن چه در شب معراج مشاهده کرد و بدان حضرت وحی شد و این که آن حضرت نور های ائمه علیهم السلام را رؤیت فرمود که اسامی آنان را یکی بعد از دیگری تا حسن عسکری «علیه السلام» ذکر کرده آن گاه می فرماید «و محمد بن الحسن قائم «علیه السلام» در میان آن ها مانند ستاره درخشنده بود »

18 - ابو المؤید موفق بن احمد خوارزمی و حموینی در فرائد السمطین از ابی سلیمان چوپان رسول اللّه «صلی اللّه علیه و آله و سلم» همین حدیث را نقل کرده اند که قسمت اخیر آن چنین است «و محمد بن الحسن مهدی «علیه السلام» مانند ستاره درخشنده درمیان امامان بود»

19 - شیخ طوسی در غیبت از حضرت صادق علیه السلام از پدرانش از امیر المؤمنین روایت کرده است در ضمن وصیت پیغمبر «صلی اللّه علیه و آله و سلم» باین که هر امامی عهد امامت را بامام بعد می سپارد پس از بیان عدد ائمه در ذکر حضرت هادی می فرماید « پس باید عهد امامت را بفرزندش حسن تسلیم کند و هنگامی که رحلت حسن فرا می رسد باید عهد امامت را بفرزندش محمد«علیه السلام» که حافظ دین است از آل محمد علیهم السلام تسلیم کند.

20 - فصلٌ ⁽¹⁾کلینی در اصول کافی در باب غیبت و نعمانی در کتاب غیبت و صدوق درباب بیست و ششم از اکمال الدین و مفید در اختصاص و شیخ طوسی در کتاب غیبت و خزاز در کفایة الاثر بروایت های مختلفه از اصبغ بن نباتة روایت کرده اند از امیر المومنین علیه السلام که می فرماید فکر می کنم در مولودی که در پشت من است و یازدهمین فرزند من است و او است مهدی که او زمین را از عدل و قسط پر خواهد کرد هما ن طوری که از ظلم و جور پر شده است. از برای او حیرتی ⁽²⁾و غیبتی است که در آن گروهی بگمراهی می افتند و جماعتی بعقیده ثابت باقی می مانند.

توضیح

مخفی نماند که در نسخ خطیه مصححه اصول کافی و در کتاب وافی و بحار عبارت (یکون من ظهری الحادی عشر) می باشد که ترجمه آن ذکر شد و در نسخه مؤلف قدس سره ظهر بدون یا بوده باین سبب در بیان معنی در تکلّف واقع شده

21 - شیخ مفید در «کتاب جوابات» ذکر می فرماید از روایاتی که سنی و شیعه ذکر کرده اند خبر کمیل بن زیاد است از امیر المومنین (علیه السلام) و در آن خبر است «لیکن من در نهمین فرزند حسین علیه السلام فکر می کنم که زمین را از قسط و عدالت پر می کند همان طوری که از ظلم و جور پر شده است از برای او غیبتی است که اهل باطل در آن متزلزل می شوند ، ای کمیل برای خداوند بناچار در روی زمین حجتی است که یا ظاهر است و یا غائب

و از نظر ها مستور و این بدین منظور است که حجت خدای تعالی هیچ گاه تعطیل نگردد .

22 - صدوق در باب بیست و ششم اکمال الدین از حضرت رضا روایت کرده است از پدران خود تا امیر المومنین «علیه السلام» حدیثی که قسمتی از آن چنین است « نهمین فرزند تو ای حسین قائم بحق است و آشکار کننده شریعت و گستراننده عدل و داد است؛ حسین بن علی علیه السلام عرض می کند یا امیر المؤمنین آیا این مطلب شدنی است؟ حضرت می فرماید آری بحق آن کسی که محمد «صلی اللّه علیه و آله و سلم» را برسالت مبعوث فرموده و او را بر جمیع خلق برگزیده است و لکن بعد از غیبت وی و سرگردانی و حیرت مردم که در آن بجز اشخاص پاک دل که دارای اخلاص و روح یقین هستند و خداوند عهد و پیمان ولایت و محبت ما را از آنان گرفته و ایمان را در دل های آنان ثابت و استوار فرموده و بروح خود آنان را مؤید داشته است بدین حق باقی نخواهند ماند.

توضیح

معنای فرمایش حضرت که ثابت نمی مانند بر دین خدا مگر اشخاص با اخلاص سر واقعی آن ظاهر نمی شود مگر بعد از سال 1260 هجری.

23 - ابن عیاش ⁽¹⁾در کتاب مقتضب ألاثر در سال دویست و هشتاد و پنج هجری حدیثی را روایت کرده است که خود وی از زبان عده ای شنیده و

سند آن به جماعتی از اصحاب امیر المؤمنین (علیه السلام) منتهی می شود و در آنست که در ضمن حدیث از آن حضرت پرسیده شد . فرزند بهترین زن های زر خرید کیست آن حضرت فرمود « آن گم شده آواره محمد بن الحسن بن علی بن محمد بن علی بن موسی بن جعفر بن محمد بن علی بن الحسین است » و هنگامی که بنام حسین رسید دست خود را روی سر آن حضرت قرار داد و فرمود « این حسین » .

24 - و در شرح نهج البلاغة ابن ابی الحدید در شرح خطبه که راجع به بنی امیه است می گوید این خطبه را جماعتی از اصحاب تاریخ ذکر کرده اند و بین آن ها متداول و معروف و سند آن مستفیض و بسیار است و در آن خطبه کلماتی است که سید رضی « قده» ذکر نکرده از آن جمله فرمایش آن حضرت که می فرماید « خداوند بوسیله مردی از خاندان ما برای خلق گشایش و فرج خواهد رساند. پدرم فدای فرزند بهترین کنیزان زر خرید که بمردمان فتنه انگیز و فاسق بهره جز از شمشیری که بر دوش دارد نخواهد داد » .

25 - ابن ابی الحدید از علماء معتزله که خود نیز از پیروان آن فرقه است نقل نموده. که آن مهدی که عالم را از عدل و داد بر خواهد کرد از ام ولد است « چنان چه در اخبار سابق نیز بدان امر اشاره شده » .

26 - نعمانی در کتاب غیبت از حضرت صادق روایت کرده است که امیر المومنین در بالای منبر کوفه فرموده « ای مردم شما بعد از این فتنه های

تاریک و آشوب های مظلم و بن بست در پیش دارید که از آن ها نجات پیدا نمی کند مگر آن کسی که مردم را می شناسد و حال این که مردم را از حال او اطلاعی نیست و در گوشه اعتزال خواهد زیست ، ای مردمان بدانید که زمین از حجت و امام خالی نمی ماند لیکن بسبب کثرت ظلم و جور و تعدی مردم بهم دیگر خداوند آنان را از فیض زیارت او محروم می فرماید و اگر یک ساعت زمین خالی از حجت بماند بناچار اهلش را بخود فرو می برد از این رو حجت مردم را می شناسد و مردم او را نمی شناسند.

می گویم این دو حدیث اگر چه صراحت ندارد بر این که مهدی پسر عسکری است ولی بر روی هم و بابیان این که زمین و لو در یک ساعت خالی از حجت نمی ماند دلالت دارد بر این که غیر از مهدی موعود امامی نخواهد بود و مدعیانی که آمدند و رفتند جملگی بدروغ این ادعا را می نمودند .

27 - فصل - صدوق درباب بیست و نهم اکمال الدین و طبرسی در احتجاج و حموینی در باب بیستم و چیزی از سمط دوم فرائد السمطین از حضرت مجتبی روایت می کنند حدیثی را که در آن می فرماید « خداوند ولادت حضرت قائم را مخفی می دارد و شخص آن حضرت تا هنگام ظهور و خروج خود را از انظار پنهان می دارد و زیر بار بیعت ⁽¹⁾کسی نخواهد بود و آن حضرت نهمین سلاله برادرم حسین و فرزند خاتون کنیزان است ، خداوند زندگانی وی را در دوره غیبت طویل و او را بصورت جوانی کمتر از چهل ساله ظاهر می فرماید تا مردمان بدانند که خداوند بر هر چیزی قادر و توانا است .

توضیح - از این حدیث ظاهر می شود که طول عمر و غیبت آن

حضرت بقدری زیاد است که با عمر عادی اهل زمان سازش نخواهد داشت و هر کس اعتقاد بقدرت کامله ألهی نداشته باشد در شک و تزلزل می افتد بلکه وجود مبارکش را انکار می کند.

28 - فصل - خزاز در کفایة از حضرت سید الشهداء «علیه السلام» حدیثی روایت کرده است که شامل شماره ائمه است تا آن جا که می فرماید « علی هادی «علیه السلام» و بعد از او حسن پسرش و بعد از او خلف مهدی نهمین فرزند من است که در آخر زمان دین اسلام را برپا خواهد نمود.

توضیح

مفهوم قسمت آخر حدیث اینست که آن حضرت شریعت و دیانت را بعد از آن که یک باره کهنه و فراموش شده و در اثر هوا پرستی های اهل باطل حقیقت آن محو و نابود گردیده است « و بجای آن قوانین غیر مشروعه در سراسر دنیا جایگزین شده » از تو تجدید و احیاء خواهد فرمود و بعداً انشاء اله شرح خواهیم داد که دین اسلام تا ابد دین الهی و تغییر ناپذیر است چنان چه در قرآن فرموده انَّ الدِّینَ عِنْدَ اللَّهِ الاسلام یعنی دین در نزد خداوند منحصر بدیانت اسلام است و اخبار متواتره نیز بر آن شهادت می دهد .

29 - صدوق در باب سی ام اکمال الدین از حضرت حسین علیه السلام روایت کرده است که می فرماید « قائم بامر در این امت نهمین فرزند من است و او است که غیبت خواهد کرد » .

30 - و نیز صدوق از حسین علیه السلام روایت نموده که می فرماید در نهمین فرزند من ست و شباهت حضرت یوسف و سنت و شباهت حضرت موسی موجود است و او قائم ما خوانواده است .

31 - هم چنین صدوق در باب سی ام و ابن عیاش در مقتضب و خزاز در کفایة بسندهای مختلفه از حضرت سید الشهداء روایت کرده اند که می فرماید « ما دوازده نفر مهدی داریم که اولین آن ها امیر المؤمنین و آخر آن ها نهمین فرزند من است و او امام قائم بحق است که دیانت را از نو آشکار خواهد کرد و برای وی غیبتی است که در آن گروهی از مردمان از دین بر می گردند و گروهی پایدار می مانند.

توضیح

پوشیده نماند که مراد از نهمین فرزند سلسله طبقات متوالی نسلاً بعد نسل است یعنی فرزند و فرزند فرزند و بهمین ترتیب تا نهمین طبقه زیرا جز این مفهوم دیگری برای آن نمی توان تصور نمود . « گروهی از دین بر می گردند و گروهی پایدار می مانند » بیک مضمون بسیار دقیق خبر از یک امر غیبی است زیرا تا قبل از پیدایش بابیگری اگر چه بسیاری از مردم غیبت حضرت حجة بن الحسن را انکار و حتی گروهی ادعا داشتند که اصلا حسن عسکری فرزندی نیاورده است لیکن هیچ یک از این دو گروه از دین اسلام خارج نمی شدند در صورتی که بعد از پیدایش بابیگری که تا زمان تالیف این کتاب هفتاد و پنج سال می شود پیروان آن یک باره انکار دیانت کردند و قرآن را کنار گذاشته احکام اسلام را تغییر و تبدیل دادند و با بسیاری از ضروریات دین مبین اسلام مخالفت نموده و از فطرت اسلام برگشته رشته دیانت را گسستند و از قید دین بالمره خارج شدند.

32 - فضل بن شاذان در کتاب غیبت روایت کرده است از حسن بن محبوب از مالک بن عطیه از ثابت بن دینار مشهور بابو حمزه ثمالی از حضرت باقر علیه السلام روایت کرده است که فرمود « حسین بن علی «علیه السلام» شب

عاشورا در میان یا ران خود خطبه خواند و خبر شهادت خود را داد و برای آن ها ذکر حضرت قائم را فرمود که از دشمنان خدا انتقام خواهد گرفت آن وقت از آن حضرت سؤال شد این قائم کیست حضرت پاسخ داد وی هفتمین فرزند فرزندم محمد بن علی « حضرت باقر » است و او حجت بن الحسن بن علی بن محمد بن علی بن موسی بن جعفر بن محمد بن علی فرزند من است .

33 - فصل - صدوق در باب سی و یکم اکمال الدین بدو سند و طبرسی در احتجاج حدیثی را روایت می کنند که سند آن بحضرت زین - العابدین منتهی می شود و در آن حدیث بیان می کند چرا جعفر بن محمد را صادق می نامند می فرماید رسول خدا چنین امر فرموده است زیرا پنجمین فرزند حضرت صادق نیز بنام جعفر است که ادعا امامت خواهد نمود در صورتی که وی در نزد خدا جعفر کذّاب است که بر خدا دروغ می بندد هما نا او می خواهد سرّ خدا « ولادت و وجود حجة بن الحسن » را در وقت غیبت آن بزرگوار آشکار نماید آن گاه فرمود گویا جعفر کذّاب را می بینم که بدکاران و پادشاهان ظالم زمان خود « بنی عباس» را به تفتیش امر حجت و ولی خدا و جستحوی کسی که از نظر مردم غائب و پنهان و محفوظ بحفظ الهی است وادار می کند و این اقدام وی با جهل بولادت آن حضرت برای آن ست که اگر متولد شده کشته شود بجهت طمع در میراث برادرش حسن عسکری . آن گاه فرمود پس غیبت ولی خدا بطول خواهد انجامید.

می گویم - این روایت را فضل بن شاذان در کتاب غیبت روایت کرده است از صفوان بن یحیی از ابراهیم بن ابی زیاد از ابو حمزه ثمالی از ابو خالد کابلی از زین العابدین و این روایت از نصوص آشکار است که آن

حجت قائمی که غائب می شود و مدت غیبت و پنهانی او طول می کشد پسر حضرت عسکری علیه السلام است .

34 - و صدوق در باب سی و یکم به دو سند روایت کرده است از امام زین العابدین که فرمود در حضرت قائم سنت و نشانه از نوح موجود است که آن طول عمر است .

35 - و نیز روایت کرده است فرمایش آن حضرت را که از برای غایب ما دو غیبت است که یکی از دیگری طولانی تر می باشد اما غیبتی که طولانی است مدتش بقدری زیاد می شود که اکثر مردمانی که معتقد بامامت او هستند از عقیده خویش بر می گردند .

36 - و نیز از آن حضرت روایت شده است که در قائم ما سنت و نشانه هفت پیغمبر است از آدم و نوح درازی عمر و از ابر اهیم پنهان بودن ولادت و کناره گیری از مردمان و از موسی ترس و پنهان شدن او است.

توضیح

البته لازم نیست که عمر امام زمان حجت اله درست باندازه عمر آدم یا نوح باشد بلکه ممکن است دراز تر باشد زیرا وجه شباهت با آدم و نوح فقط از حیث طولانی بودن عمر آن حضرت است نه مقدار آن و هم چنین شباهت با ابراهیم و موسی در غیبت است نه مدت غیبت و نیز باید دانست که این سه حدیث منطبق نمی شود مگر با مهدی فرزند حسن عسکری علیهما السلام

37 - خزاز در کفایة از حضرت زین العابدین علیه السلام حدیثی را روایت کرده است که در آن می فرماید « از پشت فرزندم محمد هفت نفر از جانشینان که در آن ها مهدی است بیرون خواهد آمد »

توضیح

این حدیث دلالت می کند بر این که مهدی قائم جانشین امام قبل و در زمان وفات آن امام زنده و موجود است .

38 - و نیز خزاز از حضرت سجاد در شأن حضرت باقر حدیثی روایت کرده است متضمن این که امامت در فرزندان آن حضرت است تا قائم ما قیام فرماید و زمین را پر از عدل و داد کند.

توضیح

این حدیث دلالت می کند بر پایداری امامت تا وقت ظهور قائم آل محمد و قیام آن حضرت .

39 - فضل بن شاذان در کتاب غیبت از صفوان بن یحیی از ابی ایوب ابراهیم بن ابی زیاد خزاز از ابی حمزه نمالی از ابی خالد کابلی روایت نموده است که گفت داخل منزل علی بن الحسین علیه السلام شدم و در دست آن حضرت صحیفه بود که بر آن می نگریست و بسختی می گریست عرض کردم این صحیفه چیست فرمود نسخه لوحی است که خداوند برای پیغمبرش تحفه فرستاده و در آن اسم رسول اللّه و ائمه است و شمرد آن ها را یکی بعد از دیگری تا حسن عسکری و فرمود « و فرزندش حجت خدا که قائم بامر خدا و انتقام کشنده از دشمنان خدا است وی کسی است که غائب خواهد شد به غیبت طولانی و بعد از آن ظاهر می گردد و زمین را از عدل و داد پر می کند همان طوری که از ظلم و جور پرشده باشد .

40 - فصل - شیخ طوسی در کتاب غیبت از حضرت باقر حدیثی را روایت کرده که در آن شماره ائمه دوازده گانه است و در آن بعد از این که

حضرت علی بن محمد هادی امام دهم را ذکر می کند می فرماید « آن گاه امامت بفرزندش حسن و سپس بفرزند حسن محمد هادی مهدی « عجل اللّه تعالی فرجه الشریف » تحویل خواهد شد »

41 - کلینی در اصول کافی و نعمانی در کتاب غیبت و شیخ طوسی در کتاب غیبت بروایت های مختلفه از امام باقر علیه السلام روایت کرده اند که از آن حضرت سؤال شد تفسیر قول خداوند فَلَا اقْسِمْ بَا الْخُنَّسُ الْجَوارِ الْکُنَّسِ حضرت فرمود این آیه اشاره بآن امامی است که در سال دویست و شصت غائب می شود آن گاه مانند برق جهنده که در تاریکی شب پیدا می شود ظاهر خواهد شد.

توضیح

سال مذکور سال وفات حضرت عسکری و سال امامت مهدی و غیبت آن حضرت است.

42 - خزاز در کفایة از حضرت باقر روایت کرده است که به کمیت فرمود « ای ابو مستهل قائم ما خانواده فرزند نهم حسین علیه السلام است » و نام می برد امامان را یکی بعد از دیگری تا حسن عسکری و می فرماید « وی پدر آن قائمی است که ظاهر خواهد شد و دنیا را پر از عدل و داد خواهد کرد »

43 - هم چنین روایت کرده است فرمایش باقر را که قائم ما هفتمین فرزند من است.

44 - فصل - صدوق در باب سی و سوم از اکمال الدین بدو سند از حضرت صادق «علیه السلام» حدیثی را روایت کرده است که از آن حضرت سؤال شد که مهدی از فرزندان شما کیست فرمود « پنجمین فرزند هفتمین امام که

از نظر شما پنهان می شود و بر شما جایز نیست که نام ⁽¹⁾وی را بر زبان آورید.

45 - هم چنین صدوق از حضرت صادق روایت کرده است که فرمود « امام بعد از من فرزندم موسی است و آن فرزندی که جمله مردم در آرزو و انتظار ظهور اویند از حسن بن علی بن محمد بن علی بن موسی متولد خواهد شد.

46 - و نیز از همان حضرت روایت کرده حدیثی را که در آن شماره امامان است و بعد از نام بردن از حسن عسگری می فرماید « آن گاه محمد بن الحسن علیه السلام »

47 - و نیز از ابو بصیر روایت کرده است که گفت بحضرت صادق علیه السلام عرض کردم ای پسر پیغمبر صلی اللّه علیه و آله و سلم قائم شما خانواده کیست فرمود « او پنجمین سلاله از خلف فرزندم موسی است که فرزند خاتون کنیزان زر خرید خواهد بود که غیبت می کند غیبتی که در آن اهل باطل دربارهٔ وجود او دچار ریب و شک می گردند آن گاه خداوند او را ظاهر می فرماید و تمام اطراف زمین را از مشرق تا مغرب بدست آن حضرت می گشاید.

48 - و نیز از حضرت صادق علیه السلام روایت کرده است که از آن حضرت در باب مسئله غیبت سؤال شد فرمود غیبت مخصوص فرزند ششم من خواهد بود .

49 - نعمانی در کتاب غیبت از حضرت صادق علیه السلام حدیثی را روایت کرده است که متضمن شماره ائمه علیهم السلام یکی بعد از دیگری است و بعد از ذکر نام حسن بن علی یعنی حضرت عسکری می فرماید « خلف حجت » و این حدیث را کراچکی نیز در کتاب خود از کتاب غیبت شیخ مفید روایت کرده است.

توضیح

در صفحات پیش اشاره کردیم که کلمه خلف بآن فرزندی اطلاق می شود که در جمیع صفات و آثار حمیده و هم چنین کلیه مقامات و مراتب مادی و معنوی شایسته جانشینی پدر است و بعبارة اخری خلف قائم مقام حقیقی و جبران ضایعه فوت مخلف است .

50 - خزاز در کفایة از حضرت صادق علیه السلام حدیثی را نقل کرده است که می فرماید « قائم ما از پشت حسن بیرون خواهد آمد و حسن از پشت علی و علی از پشت محمد و محمد از پشت علی و علی از پشت این فرزند » و اشاره بفرزندش موسی کاظم نمود .

51 - هم چنین از آن حضرت حدیثی را در شماره امامان روایت کرده است که در آن پس از حسن عسکری می فرماید « و مهدی فرزند حسن علیه السلام »

52 - نعمانی در کتاب غیبت و صدوق در باب سی و سوم اکمال الدین و شیخ طوسی در کتاب غیبت و خطیب فقیه شافعی معروف با بن مغازلی در کتاب مناقب باسناد و روایات خود از امام صادق حدیث مفصلی را روایت کرده اند که قسمتی از آن چنین است . « من در کتاب جفری که علم گذشته و آینده در آنست نظر کردم و در ولادت قائم خودمان و

غیبت او و تأخیر ظهور و طول زندگانی وی تأمل نمودم و در یا فتم چگونه در این امتحان اهل ایمان گرفتار تزلزل و تردید می شوند و از کثرت شبهات اغلب آنان از دین برگشته و علاقه آن را از گردن باز می کنند » هم چنین می فرماید « خداوند تبارک و تعالی برای قائم ما سه چیز را مقرر فرموده است که برای سه نفر از پیغمبران خود مقدر نموده است . سرنوشت ولادت او را مانند ولادت موسی و غیبت او را مانند غیبت عیسی و تأخیر وعده ظهور وی را مانند تأخیر و عده نوح قرارداد و نیز عمر بنده صالح خود حضرت خضر را برهان طول زندگانی وی مقرر داشت » در این جا حضرت صادق پس از بیان شباهت ولادت قائم با ولادت موسی می فرماید « بنی عباس » برای قتل قائم در میانه دودمان پیغمبر شمشیر نهادند همان طوری که فرعون برای کشتن موسی در بنی اسرائیل شمشیر گذاشت و در شباهت غیبت آن حضرت با غیبت عیسی می فرماید « یهود و نصاری هم داستان شدند که عیسی کشته شد در صورتی که خداوند آنان را تکذیب نمود که وی را نکشتند و بدار نزدند و لیکن امر بر آن ها مشتبه گردید ⁽¹⁾غیبت قائم نیز مشابه آنست زیرا

مردمان در اثر طول غیبت منکر غیبت شوند و جمعی به عبث مدعی شوند که چنین شخصی تولد نیافته است و گروهی ادعا کنند که تولد یا فته و از دنیا رفته است. عده از راه کفر و تمرُّد گویند امام یازدهم ما خانواده عقیم بود و از وی فرزندی نماند و جمعی عصیان خدای نموده و گویند که روح حضرت قائم در هیکل شخص دیگری حلول کرد » آن گاه حضرت صادق بتأخیر ظهور حضرت قائم اشاره نموده و در شباهت

آن با تأخیر زمان وعده نوح می فرماید: خداوند نوح را هفت بار امر بکاشتن هسته خرما فرمود بدین نحو که هسته از میوه درخت که با هسته قبلی بیار آمده بود. تا این که اهل ایمان امتحان شدند و آن کسانی که در دل شان شائبه از نفاق وجود داشت از دیانت روی بر تافتند . قائم ما نیز چنین است و غیبت او بحدی بطول می انجامد که حقیقت خالص آشکار و آن مردمانی که دارای طینت و باطن ناپاکند از دین رو گردان می شوند و از متابعت فرقه ما خارج می شوند و نیز فرمود « در طول عمر خضر حکمت قابل ملاحظه جز این نیست که برهان و شاهدی بر طول زندگانی حضرت قائم باشد تا استدلال دشمنان باطل و سخن آنان ناچیز گردد زیرا در علم خداوند گذشته بود که عمر قائم را مانند عمر خضر طولانی و دراز قرار خواهد داد » این بود موارد استدلال ما از این حدیث مفصل و اکنون جا دارد بتوضیح چند جمله از آن بپردازیم آن جا که می فرماید ( قَدَّرَ إِبْطَاءَهُ تَقْدِیرَ اِبْطَاءِ نُوحٍ ) خداوند تأخیر ظرور سلطنت حقه آن حضرت را مانند تأخیر وعده نوح مقدر فرمود ولی بقراری که عده نقل می کنند یکی از طرف داران باب از این حدیث بسیار لذت می برده آن را برهان حقانیت بابیگری می دانسته و گفته است چه خوب بود مردم در معنای این حدیث تأمل کرده و گفته های ائمه را درک می کردنند !! این دعوی که مراد از کلمه تقدیر را زمان معین فرض کنیم تا با زمان دعوت علی محمد ملقب به باب منطبق گردد با این نحو که مهدی (علیه السلام) در سنه دویست و پنجاه و پنج یا شش متولد شده و حضرت نوح در میان قوم خود نهصد و پنجاه سال درنگ نمود پس با زمان دعوای علی محمد منطبق می گردد ولی در این جا واضح است مراد از تقدیر مقدار زمان نیست چنان چه از این جمله نیز که می فرماید « تقدیر ولادت موسی

و تقدیر غیبت عیسی همین معنی استفاده می شود و بنا بر این مقصود اینست که مشیت خداوند در مورد تأخیر ظهور آن حضرت مانند مشیت او است در مورد تأخیر وعده حضرت نوح که سبب هر دو تأخیر آزمایش اهل ایمانست که آن کسانی که در دل آنان شائبه و خللی هست از دین روی بر می تابند در صورتی که اگر مراد از تقدیر زمان معینی فرض شود مستلزم اینست که برای ظهور حضرت قائم زمان معینی تعیین شده باشد و این امر با روایاتی که علم زمان ظهور قائم را منحصر بذات باری نموده اندوهم چنین با حدیث « کذب الوقاتون » مغایرت تامّه دارد علاوه بر این که سال تولد حضرت مهدی «علیه السلام» سنه 255 یا 256 بوده و نهصد و پنجاه سال هم زمان دعوت نوح بوده پس باید ناچار ظهور او در سنه 1205 یا 1206 باشد در حالی که علی محمد در سال هزار و دویست و سی و پنج بدنیا آمد و در سال 1260 در سن 25 سالگی ادعای مهدویت کرده پس چگونه می شود آن را با هم دیگر منطبق نمود - آیا این سخن خیلی عجیب نیست که کسی اقرار کند که مهدی سنه دویست و پنجاه و پنج متولد شده و بقدر زمان درنگ نوح که نهصد و پنجاه سالست غیبت نموده و بعد ظاهر شده است آن وقت بگوید آن مهدی علی محمد یست که در سال 1235 بدنیا آمده است آیا این شخص نمی گوید که متولد در سال 255 چگونه می شود متولد بعد از نهصد و پنجاه باشد- مگر این که بگوید آن مولود اول از دنیا رفت و بعد از سال های دراز بنا بر مذهب تناسخ ⁽¹⁾روحش در بدن دیگری حلول کرد ولی گذشته از این که این سخن با عقل و منطق مغایرت دارد این حدیثی که بعضی از این گروه خواسته اند

شاهد مدعای خود قرار دهند خود بنفسه آنان را تکذیب و رسوا می کند زیرا بطور آشکار آن هائی که ادعا می کنند مهدی بدنیا آمده و از دنیا رفته و روحش به هیکل دیگری حلول کرده است سرزنش و ملامت می کند و خلاصه تصریح می کند که قائم مهدی پسر امام یازدهم است آن جا که می فرماید « و بعضی کافر شده می گویند یا زدهمین ما نازاد است » و نیز بیان می کند که زمان غیبت او بقدری زیاد است که باید دلیل و برهان برای صحت آن آورد و از این جهت برای کسانی که به خضر نبی تصدیق دارند بآن حضرت و طول عمر او استدلال می فرمایند و معلوم است که عمر خضر متجاوز از دو هزار سال است .

نکته

در این جا ممکن است گفته شود چرا امام بعمر خضر استشهاد فرمود و مثلاً بعمر آدم و بسیاری از فرزندان آن حضرت که تورات عمر آن ها را در حدود نهصد و هزار ذکر می کند تمثل تنمود و حتی بعمر حضرت نوح نیز که در قرآن که مدت مکث او را در قوم خود نهصد و پنجاه سال تعیین کرده است یا بعمر عیسی که اکنون نزدیک دو هزار سال می باشد تشبیه ننمود شاید حکمت آن این باشد که چون خداوند بجمیع افکار و اغراض بندگان خود عالم است و می داند که عده ممکن است در مقام جدال و عناد طول عمر آدم و بعضی فرزندان او را انکار کرده و بگویند تورات صحیح نیست و کتاب های تاریخ اعتبار ندارد و بالفرض صحت آن را نیز تصدیق کنند باز این شبهه پیش می آید که اگر اشخاصی مانند نوح یا دیگران عمر طولانی داشته اند آب و هوا و محیط ادوار گذشته اقتضاء طول عمر را داشته است بخلاف دوره های بعد

که عوامل طبیعی و مقتضیات زمان و مکان کوتاهی عمر را ایجاب می کند و درباره عیسی نیز ممکن است گفته شود چون آن حضرت بآسمان رفت و از تحت تأثیر عوامل و نوامیس عالم سفلی خارج گردید. چنین عمر طولانی یافت لذا علی رغم تمام این شبهات ان حضرت بعمر خضر استدلال فرمود زیرا خضر الی الآن زنده و در زمین است و تقریباً اهل تمام اد یان بوجود و حیات او معتقدند و بنابراین بر هر کس ثابت می شود که خداوندی که خالق آسمان ها و زمین ها و کواکب و زمان حاضر و ادوار گذشته و جمیع مخلوقات است بهر چیزی قادر و توانا بوده و می تواند عمر قائم را برای حکمت های عظیم زیاد و طولانی نماید چنان چه عمر خضر را در روی همین زمین و در همین زمان که دوره قائم است طولانی نمود ، با این که ممکن است بابیگری منکر وجود خضر و طول عمر او گردد لیکن گذشته از اعتقاد سایر اد یان اجماع جمیع اهل اسلام و اتفاق اخبار فراوان که از آن جمله این حدیث است حجت بالغه بر وجود خضر و طول عمر او است و باید دانست که در این حدیث پیش گوئی هائی ست که مرور زمان صحت آن را تأئید نموده. مثلاً آن جا که می گوید « بسیاری از اهل ایمان بواسطه طول مدت غیبت از دین بر می گردند و رشته دیانت را از گردن باز می کنند » امروز اشخاصی را می بینم که بفطرت اسلام متولد شده اند ولی بر اسلام و شریعت اسلامی باقی نمانده و منکر ضروریات دین و نصوص قرآن مجید و روایات متواتره گردیده اند .

53 - کلینی در اصول کافی از حضرت صادق علیه السلام روایت نموده است که فرمود « برای قائم ما دو غیبت است یکی کوتاه و دیگری طولانی که

در غیبت اول هیچ کس جز شیعیان ⁽¹⁾خاص از محل آن حضرت آگاه نیست و در غیبت دوم هیچ کس جز موالی خاص علم بمکان آن حضرت ندارد .

توضیح

مراد از موالی خدم و حشم حضرت می باشد.

54 - و نیز کلینی و نعمانی در کتاب غیبت از حضرت صادق علیه السلام روایت کرده اند که فرمود « برای قائم ما دو غیبت است در یکی از آن دو در مواسم ⁽²⁾و اماکن اجتماع عمومی حاضر می شود و مردمان را می بیند ولی مردمان او را نمی بینند »

55 - و نیز هر دو روایت کرده اند این گفته حضرت صادق را که فرمود « امام خود را از دست می دهند و او در مجامع عمومی حاضر می شود و آنان را می بیند ولی مردم او را نمی بینند. »

56 - ابن عیاش در مقتضب الاثر از حضرت صادق در بیان نام دوازده امام و کسی که بعد از حضرت باقر است روایت کرده که من جمله می فرماید « من و این پسرم ( و اشاره بموسی کاظم می فرماید ) و فرزند پنجم وی که غیبت می کند و بر زبان آوردن نام او سزاوار نیست »

توضیح

در این جا فقط بذکر نام موسی کاظم اکتفا می فرماید زیرا نزد شیعیان مسلم و در اخبار بسیار موجود است که امامت بعد از حسین علیه السلام در فرزندان و اولاد آن حضرت پشت اندر پشت است پس مثل آنست که

حضرت بفرماید در اولاد موسی - که آخرین امام و تمام کننده شماره غیبت خواهد نمود. »

57 - حافظ ابو نعیم در اربعین از حضرت صادق روایت نموده است که فرموده « آن خلف صالح که مهدی این امت است از فرزندان من است نام وی محمد و کنیه ابو القاسم و اسم مادرش نرجس و در آخر الزمان ظهور خواهد نمود. »

58 - فضل بن شاذان در کتاب غیبت روایت نموده از علی بن حکم از سیف بن عمیرة از علقمة بن محمد خضرمی از امام صادق علیه السلام که فرمود « امامان دوازده نفر اند » و چون از اسامی آنان سئوال شد حضرت یک یک را تا حسن عسکری نام برد و سپس فرمود « و بعد از آن فرزندش مهدی(علیه السلام)»

59 - فصل - کلینی در کافی و صدوق در باب سی و چهارم از اکمال الدین و خزاز در کفایة الاثر و شیخ طوسی در کتاب غیبت باسناد خویش از حضرت موسی بن جعفر روایت کرده اند که فرمود « اللّه اللّه ⁽¹⁾در دین شما هنگامی که پنجمین فرزند از هفتمین امام شما از انظار غیبت نماید مبادا کسی شما را از دیانت منحرف سازد. هما نا برای صاحب ألامر بناچار غیبتی خواهد بود بحدی که اکثر مردمان معتقد بدین امر (مذهب) از آن منحرف شوند.

60 - و نیز صدوق و خزاز در کفایة از یونس بن عبد الرحمن روایت کرده اند که گفت وارد محضر حضرت موسی بن جعفر علیه السلام شده و پرسیدم ای فرزند رسول خدای آیا قائم بحق شمائید آن حضرت فرمود آری من قائم بحقم لیکن آن قائمی که زمین را از دشمنان پاک خواهد نمود و آن را از

عدل و داد پرخواهد کرد هم چنین که از ظلم و جور آکنده است پنجمین فرزند من است و بعلت خوف از دشمنان برای وی غیبتی است که بسیار بطول خواهد انجامید و در این غیبت گروهی از دین برگردند و گروهی پایدار بمانند »

توضیح

در این جا شایسته است ملاحظه شود چگونه امام علیه السلام مردمان را از فتنه غیبت می ترساند و به ثبات قدم و تمسک بدیانت حقه تاکید می فرماید مبادا شبهات اهل ضلال و دعاوی باطل آنان که در همین خبر صریحاً بدان اشاره شده است سبب ارتداد و انحراف مردمان گردد و بدین ترتیب صدق گفتار و پیشگوئی آن حضرت امروز بهتر از هر موقع آشکار شده است و نیز جا دارد یک نمونه دیگر از این حدیث را ذکر کنیم شاید سبب تنبه و هشیاری و نجات گروهی از اهل ایمان گردد.

61 - کلینی در اصول کافی و نعمانی در کتاب غیبت باسناد خویش از یمان خرما فروش روایت کرده اند که گفت نزد جعفر صادق نشسته بودیم و حضرت می فرمود « برای صاحب این امر غیبتی خواهد بود که آن کس که در دین بخواهد پایدار بماند مانند کسی است که تنه درخت پر خاری را با دست خویش بتراشد » و با دست خود نشان داد این طور ⁽¹⁾سپس فرمود « کدام یک از شما می توانید خارهای چنین درختی را نگاه دارید بدست خود » آن گاه مدت زیادی سر خویش را بزمین افکنده و پس از آن مجدداً فرمود « هما نا برای صاحب این امر غیبتی خواهد بود پس جا دارد که بنده گان از خدای بترسند و رشتهٔ دیانت را نگاه دارند. »

62 - مفید در کتاب جواب ها این حدیث را از حضرت صادق روایت کرده است که فرموده « حال شما چگونه خواهد بود آن زمانی که هر چند بچپ و راست نظر کنید کسی را (از ما) نبینید. فرزندان عبد المطلب هم گان ⁽¹⁾یکسان باشند چه بسا از معتقدین باین امر ( اهل تشیع )که از اعتقاد خویش باز گردند و چه بسا از بین شما مردمانی که در شب از اهل ایمانند و صبح گاهان کافر و مرتد شوند زنهار از خدای بترسید. از خدای در دین خود بترسید »

63 - صدوق در باب بیست و سوم از اکمال الدین از حضرت صادق این قول را روایت کرده است که فرمود « برای صاحب الامر غیبتی است پس باید بنده خدا از خدای بپرهیزد و متمسک بدیانت گردد ».

64 - کلینی در اصول کافی بدو سند و صدوق در باب بیست و سوم از اکمال الدین و شیخ طوسی در کتاب غیبت باسناد خویش از مفضل بن عمر حضرت از حضرت صادق علیه السلام روایت کرده که فرمود « ای مردم بدانید که قسم بخداوند صاحب این امر غیبت خواهد نمود و شما بناچار مانند سفینه که گرفتار امواج دریای متلاطم و در حال غرق است دچار تزلزل و اضطراب خواهید شد و شما را در غربال امتحان هر لحظه از این رو بدان رو خواهند نمود تا آن جائی که از این انقلاب و گمراهی جز آن کسی که خداوند از وی عهد گرفته و ایمان را در قلب وی مستقر داشته و از جانب خویش وی را مؤید فرموده است هیچ کس نجات نخواهد یا فت » مفضل گوید من گریان شده و گفتم پس ما در این حال چه کنیم حضرت نظر بآفتابی که در داخل

ایوان تابیده بود انداخت و فرموده ای ابو عبد اللّه این آفتاب را می بینی عرض کردم بلی فرمود بخدا قسم امر ما روشن تر از این آفتاب است.

65 - و کلینی در اصول کافی و صدوق در باب سی و سوم از اکمال الدین و شیخ طوسی در کتاب غیبت از منصور صیقل از حضرت صادق «علیه السلام» روایت کرده اند که فرمود « ای منصور هما نا این امر ⁽¹⁾بجانب شما باز نگردد مگر پس از این که هم گان از آن مأیوس شوند. ولی نی بخدا قسم بجانب شما باز نخواهد گشت مگر بعد از آن که در میان شما تفرقه و جدائی افتد نه بخدا قسم باز نگردد مگر بعد از آن که اهل شقاوت به شقاوت رسند و اهل سعادت سعید گردند. »

66 - شیخ طوسی در کتاب غیبت روایت کرده است از جابر جعفی که گفت از حضرت صادق علیه السلام سؤال کردم که گشایش و فرج شما خانواده چه زمانی خواهد بود فرمود « هیهات هیهات فرج ما نخواهد رسید مگر بعد از آن که شما را در غربال امتحان ریزند و غربال کنند. غربال کنند و غربال کنند (سه مرتبه تکرار فرمود) تا خداوند ناپاکی و تیرگی ها را فرو ریزد و پاک ها را نگاه دارد .

67 - نعمانی و شیخ طوسی در کتاب های خود از حضرت باقر روایت کرده اند که فرموده « ای گروه شیعیان هما نا می بینم که تعداد شما کاسته می شود و مانند سرمه که از چشم بیرون می رود از دین حق خارج می شوید زیرا اگر کسی سرمه در چشم کند داخل شدن آن را در چشم احساس می کند ولی خارج شدن تدریجی آن را نمی فهمد آری چه بسا از شما که صبح گاهان بگمان اینست که بمذهب ما است و حال این که

شام گاه از شریعت ما خارج شده است یا هنگام شب بر شریعت ما است و با مداد از آن خارج شده است.

68 - هم چنین شیخ طوسی از حضرت صادق «علیه السلام» روایت کرده است که فرمود « بخدا قسم است که شما را در هم بشکنند ⁽¹⁾مانند شکستن شیشه یا از آن بدتر زیرا شیشه شکسته را می توان از نو ساخت ، آری شما را در هم می شکنند هم چون در هم شکستن کوزه سفالی که چون شکست دیگر قابل تبدیل بصورت اول نیست بخدا قسم شما را در بوته امتحان می آزمایند و در غربال فتنه از آن سوی بدان سوی اندازند همان طوری که گندم را برای جدا کردن آن از دانه های بی حاصل غربال می کنند.

68 - نعمانی از حضرت رضا «علیه السلام» روایت کرده است که فرمود « بخدا قسم آن چه را که در انتظار ⁽²⁾آن هستند نخواهد رسید مگر پس از آن که شما را در بوته امتحان گذارند و در میان شما تفرقه و نفاق افتد و بجز عده اندک و کمتر از اندک از شما بر دین ثابت نمانند».

69 - و نیز نعمانی از امیر المؤمنین علیه السّلام روایت کرده است که فرمود « قسم بآن کسی که جان من بدست او است بدان چه اشتیاق دارند دست نیابند مگر بعد از آن که گروهی از شما گروه دیگر را تکذیب کنند ..... تا می فرماید و در میان شما تفرقه و نفاق افتد بدان جا که جز عده ⁽³⁾معدودی بر دین ثابت نماند عده که هیچ گونه فتنه و آشوبی

پای ثبات آنان را نخواهد لغزانید. »

71 - هم چنین نعمانی از حضرت باقر علیه السلام نیز نظیر این حدیث را روایت نموده است .

توضیح

مراد از این حدیث اینست که فتنه و دعاوی ضلال شیعیان را غربال کرده و پاک را از ناپاک و آن هائی که دارای ایمان ثابتند از بدعت گذاران جدا می کند تا آن جا که بر دین حق جز اشخاص نیک بخت و سعید و پاک نیت که تند باد حوادث و فتنه ها ثبات آنان را متزلزل نکند پایدار نمانند. در این جا نکته را که باید بدان کمال توجّه داشت این است که در تمام این روایات و اقوال ائمه طاهرین صلوات اللّه علیهم اجمعین یک موضوع را بسیار اهمیت داده اند و آن سختی و صعوبت دین داری در قبال این شبهات و بدعت ها است که گاهی آن را به تراشیدن درخت خار دار با دست و گاهی بتلاطم و غرق کشتی و امثال آن تشبیه کرده اند و هم چنین همه جا اشاره بامتحان و آزمایش برای تمیز مؤمن از منافق و سعادتمند از شقاوت مند است که چگونه اهل ایمان شکسته می شوند مانند شکسته شدن کوزه سفالی و نیز تصریح جمیع این اخبار است که کلیه این امور در زمان غیبت و قبل از ظهور قائم آل محمد «صلی اللّه علیه و آل و سلم» است و همگی دلالت دارد که بسبب هوی و هوس های شیطانی و روش های ضلالی که در باره غیبت امام و ادامه مدت آن پیدا می شود بناچار این بلاها و بیچارگی ها برای این ملت پیش خواهد آمد حال از

این جماعت باید پرسید این اموری که در روایات بآن خبر داده اند مثل خروج از دیانت و گسستن رشته آن و هم چنین ارتداد و امثال آن آیا تا قبل از سال هزار و دویست و شصت در مذهب

شیعه وجود داشت یا نه؟ و آیا در این دیانت اختراعی شما نشانی از عقاید و احکام اسلام موجود است یا نه ؟ معلوم است که نیست زیرا این جماعت احکام شریعت را یک باره تغییر داده اند و با آیات محکمه قرآن مخالفت نمودند تا آن جا که مخالفت با قول خداوند إِنَّ عِدَّةَ الشُّهُورِ عِنْدَ اللَّهِ أْتِنِی عَشَرَ شَهْراً یعنی شماره ماه ها نزد خدا دوازده است نموده و سال را هم نوزده ماه قرار داده اند!!

ولی ائمه هدی علیهم صلوات اللّه طریقه حفظ دین و نجات از این فتنه و سائر فتنه های آخر زمان را بوسائل مختلف بما نشان داده اند که قسمتی از آن تا کنون در ضمن همین روایات بنظر خوانندگان رسید و قسمتی از آن را بعد از این اشاره خواهیم نمود مثلاً همه جا تأکید نموده اند باستقامت در مقابل فتنه ها و تمسک بدیانت و هم چنین اشخاص ثابت قدم را بطرق مختلف ستوده اند که اینان در عهد و میثاق خداوندند و خداوند دیانت را در قلب آنان استوار داشته و به لطف و کرم خود جملگی را تأیید فرموده. و نیز مردمان را از ارتداد و تزلزل بیم داده اند و طینت اشخاص مرتد را خبیث و ناپاک دانسته اند . ضمناً با اندکی دقت می توان درک کرد که ائمه علیهم صلوات اللّه در این اقوال و اشارات خود درست زمان ⁽¹⁾ما را هدف قرار داده و مثل اینست که تمام پیش آمدهای این دوره در مقابل چشم آنان روشن بوده است. اکنون بازگردیم بمنظور قبلی و ذکر روایات از حضرت موسی بن جعفر « علیه السلام ».

72 - صدوق در باب سی و سوم اکمال الدین و حّزاز در کفایة الأثر باسناد خویش از امام کاظم روایت کرده اند که فرمود « امام ظاهر نعمت

ظاهر خداوند است و امام غائب نعمت باطن وی « پرسیدم آیا کسی از امامان غایب می شود فرمود « آری در چشم و صورت از نظر مردمان غائب ولی از قلوب اهل ایمان غائب نخواهد بود وی دوازدهمین امام است که بوجودش هر چبار عنیدی ⁽¹⁾منکوب و هر شیطان مریدی ⁽²⁾هلاک خواهد گردید او فرزند خاتون کنیزان است که ولادتش مخفی خواهد بود تا وقتی که خدا او را ظاهر فرماید و زمین را پر از عدل و داد خواهد کرد چنان که از ظلم و جور آکنده شده است.

73 - فصل - صدوق در باب سی و پنجم اکمال الدین و خزاز در کفایة الاثر و حموینی شافعی در فرائد السمطین از حضرت رضا علیه السلام روایت کرده اند هنگامی که سؤال شد قائم شما خانواده کیست فرمود « چهارمین فرزند من فرزند خاتون کنیزان که خداوند بوجود او زمین را از هر ظلم و جور پاک خواهد نمود و ریشه تعدی ظالمان را از آن خواهد کند و او است که مردم در تولد او شک می کنند و صاحب غیبت است »

توضیح

این که امام می فرماید صاحب غیبت « پنهان شدن » خود دلالت بر این می کند که غیبت حضرت مهدی علیه السلام در بین شیعه امامیه و غیر آن ها یک امر معهود و معروف بوده و مردمان با این کلمه مأنوس بوده اند و علت آن هما نا اخبار و احادیث متواتره کثیره است که از خود پیغمبر صلی اللّه علیه و آله و اهل بیت آن حضرت بمردم رسیده است چنان که کلمه غیبت در زمان محمد حنفیه هم معروف بوده و جماعت

کیسانیه ⁽¹⁾محمد بن حنفیه را صاحب غیبت و مهدی موعود می دانستند و ادعا داشتند که آن جناب در جبل رضوی ⁽²⁾غایب شده است و حتی سید حمیری شاعر معروف در آن زمانی که معتقد بدین مذهب بوده است اشعاری گفته که آیة اللّه فانی آن را بنظم فارسی ترجمه نموده است

پیشوایان و امامان ز قریشند همه *** صاحب امر و چهارند علی و سه پسر

آن سه سبط نبی و جای نشینان ویند *** هست سبطی بنکوئی و باحسان مظهر

و آن دگر سبط که در کرب بلا گشت شهید *** سومین سبط بود زنده و در غیب اندر

طعم مردن نچشد تا نکشد تیغ دو سر *** بیرق افراشته آماده نماید لشگر

مدتی غایب و منزل بکند در رضوی *** در برش آب و عسل جمع بحکم داور

و هم چنین اشعاری که در اینجا ⁽³⁾بنظم ترجمه شده است .

ای کوه که نام تست رضوی *** هستی تو بشهر باک بطحا

از بهر چه چشم ما نه بیند *** آن کس که تو را نموده مأوا

نزدیک بمائی و نهانی *** تا چند چنین کنی تو بر ما

گر مدت عمر نوح غایب *** شد از نظر آن امام والا

داریم یقین که باز گردد *** با یاری حیِّ فرد دانا

لکن سید حمیری ببرکت وجود امام صادق از مذهب کیسانیه دست کشید و معتقد بمذهب حق گردید و اشعار زیادی در این باب گفته است .

74 - صدوق در اوائل اکمال الدین از سید حمیری روایت کرده است که گفت بحضرت صادق عرض کردم از پدران شما اخباری در باب

غیبت و تایید و تحقق آن بما رسیده است بفرمائید این غیبت راجع به کیست حضرت فرمود « این غیبت برای ششمین فرزند من که دوازدهمین پیشوایان هدایت بعد از پیغمبر «صلی اللّه علیه و آله و سلم» می باشند صورت وقوع خواهد یا فت اول آنان حضرت امیر المؤمنین علی بن ابی طالب و آخر آن ها قائم بحق که بقیة الله در روی زمین و صاحب الزمان است بخدا قسم اگر باندازه عمر نوح غائب باشد از دنیا بیرون نرود تا ظاهر شود و زمین را پر از عدل و داد کند همان طوری که از ظلم و جور پر شده باشد اینک چند بیت از اشعاری که سید حمیری در باب توبه خود و چگونگی غیبت گفته آن طوری که صدوق در اوائل اکمال الدین و شیخ مفید در کتاب خود ( جوابات ) روایت کرده اند در این جا بنظم ترجمه می شود.

ای آن که سواره می روی در بطحا *** با این شتری که هست صحرا پیما

وقتی که خدا راهنما گشت ترا *** یعنی دیدی ولیِّ حق جعفر را

برگو تو باو که ای امین باری *** هر چند ز من سر زده بسیار خطا

اینک بسوی خدای خود بر گشتم *** وانگاه بود توبه من نزد شما

درباره پور حنفیه عمّت *** هر چند بسی شعر نمودم إنشا

یا آن که امام بر حقش می گفتم *** بد خواه نبوده ام به آل طه

لکن ز علی جای نشین احمد *** این طور رسیده بود اخبار بما

کز خلق شود غایب و نادیده شود *** سالی افزون ولی حق نور هدی

مانند کسی که ترس دارد از جان *** ماند پس پرده مدتی پا بر جا

پس هم چو ستاره فروزان گردد *** با یاری حق ز خانه حق پیدا

در عین جلال و مکنت و استعداد *** افراشته رو برویش از نصر لوا

شمشیر کشد بروی دشمن چون شیر *** چون برک خزان بخاک ریزد اعدا

پس چون که عموی تو بغیب اندر شد *** گفتیم که اوست قائم آل عبا

پور حنفیه است مهدی که شود *** عالم ز عدالتش بهشت دنیا

گر زان که شما بما بفرمائی نیست *** البته بود قول تو حق ای مولا

فرمان تو حقست و تعصب نکنیم *** گفتار تو حجت است بر خلق خدا

یعنی که ولی امر قائم که دلم *** در سینه طپد ز شوق آن مه سیما

ناچار کند غیبت و گردد مستور *** بد رحمت حق بر آن شه ناپیدا

در پرده استتار چندی ماند *** وانگاه شود خارج و ظاهر بملا

دارنده شرق و غرب عالم گردد *** هم خلق جهان برند فرمان ورا

در سُّر و علن مرا عقیدت اینست *** وز سَر زنش کسی ندارم پروا

75- فصل

و صدوق در باب گذشته و خزاز در کفایة الاثر و حموینی در فرائد - المسمطین از دعبل خزاعی روایت کرده اند که گفت وقتی خدمت حضرت رضا باین اشعار از قصیده ام رسیدم که ناچار امامی باید ظاهر شود و بتأیید و برکات خداوند قیام کند که حق را از باطل تمیز دهد و اعمال نیکان و کردار زشت سیرتان را مکافات فرماید.

پیشوایی لاجرم باید که گردد آشکار *** در پناه نام یزدان و نعیم بی شمار

کز قیام او شود هر حق ز هر باطل جدا *** هم جزای خویش بند زشتکار و نیک کار

امام رضا علیه السلام بسختی بگریست و فرمود « آیا می دانی این امام کیست و چه وقت قیام خواهد کرد » عرض کردم نه آقای من جز این که شنیده ام امامی از شما ظاهر می شود که زمین را از فساد پاک و از عدل و داد پر خواهد نمود. فرمود « ای دعبل امام بعد از من محمد است و بعد از محمد فرزندش علی و بعد از علی فرزندش حسن و بعد از حسن فرزندش

حجت قائم که در ایام غیبتش مردمان انتظار ظهور او را دارند و چون ظاهر شود فرمان او بر تمام مردم نافذ گردد و مردمان خواهی نخواهی اطاعت او را نمایند .

76 - صدوق در باب مذکور از ریّان بن صلت روایت نموده است که گفت از حضرت رضا علیه السلام سئوال کردم آیا صاحب امر شمائید فرمود « آری من صاحب امرم لیکن نه آن صاحب الامری که دنیا را از عدل و داد پر می کند چنان که از جور و ستم پر شده است بلکه او قائم است که چون ظاهر شود به سال پیران و صورت جوانان خواهد بود....

این قائم هما نا چهارمین فرزند من است که خداوند تا آن اندازه که مشیتش اقتضا کند در پرده استتار خویش پنهانش خواهد فرمود آن گاه وی را ظاهر می کند و بدست او زمین را از عدل و داد پر می کند هم چنان که از ظلم و ستم آکنده شده است.»

77 - حافظ ابو نعیم در اربعین از حضرت رضا روایت کرده است که فرمود « خلف صالح فرزند حسن بن علی عسکری صاحب زمان است که مهدی این امت است » هم چنین ابن خشاب بغدادی در کتاب موالید الائمه همین حدیث را روایت کرده است.

باید دانست که حافظ ابو نعیم و ابن خشاب هر دو نفر از بزرگان علماء اهل تسنن می باشند.

78 - فصل - صدوق در باب سی و ششم از اکمال الدین و خزاز در کفایة الاثر از حضرت عبد العظیم ⁽¹⁾حسنی روایت کرده اند که فرمود

بمحضر مولای خود حضرت محمد جواد شرفیاب شده و در نظر داشتم راجع به قائم از آن جناب سئوال کنم حضرت خود ابتدا بسخن کرد و فرمود « ای ابو القاسم قائم ما مهدی است که در ایام غیبت بر هر کس فرض است در انتظار ظهور وی باشد و او سومین فرزند من خواهد بود.»

79 - و نیز صدوق در باب مذکور و خزاز در کفایة از حضرت جواد علیه السلام روایت کرده اند که فرمود « امام بعد از من فرزندم علی و بعد از او فرزندش حسن است » راوی گفت بعد از این حضرت سکوت فرمود مجدداً پرسیدم ای پسر پیغمبر پس امام بعد از حسن کیست آن حضرت بسختی گریست و سپس فرمود « بعد از حسن فرزندش قائم بحق منتظر است » راوی پرسید چرا بآن حضرت قائم می گویند فرمود « زیرا بعد از این که ذکر او از خاطرها فراموش شود و بسیاری از مردمانی که بوجود وی ایمان دارند از عقیده خود باز گردند آن حضرت قیام خواهد نمود » می گوید پرسیدم بچه علت او را منتظر گویند فرمود « برای وی غیبتی است که بس طولانی و دارای علایم و نشانه ائیست و اهل ایمان و نجات در انتظار ظهور آن حضرتند و اهل شک او را انکار و تکذیب خواهند کرد و دروغ گویان تعیین زمان معین برای ظهور او خواهند نمود و مردمان کم ظرف عجول از طول زمان غیبت بهلاکتِ انکار گرفتار خواهند شد و فقط گروهی که دارای ایمان و بحکم الهی تسلیمند از این ورطه نجات خواهند یا فت».

در این جا همان طوری که کراراً تاکنون بخوانندگان گوشزد کرده ایم مجدداً یاد آور می شویم که این گونه اخباری که از ائمه علیهم السلام رسیده است و باید آن ها را از اخبار غیبی محسوب داشت همگی دلالت دارد بر

این که در دوره غیبت بسیاری از مردمان از دین اعراض نموده و مرتد خواهند شد و امروز بیش از هر موقع این حقیقت ظاهر شده بوسیله اشخاصی که بدعوای مهدویت احکام اسلام را تغییر و تبدیل داده و از طول زمان غیبت سوء استفاده نموده اند.

80 - فصل - فضل بن شاذان از سهل بن زیاد از عبد العظیم حسنی روایت کرده است که هنگامی که دین خود را بر امام علی النقی علیه السلام عرضه داشت و اعتقاد خویش را با همه یکی بعد از دیگری ذکر کرد تا بخود آن حضرت رسید حضرت هادی در دنباله گفته های عبد العظیم فرمود : « و بعد از من پسرم حسن و پس از وی با خلف بعد از او چگونه خواهید بود ؟ » عبد العظیم پرسید مگر حال او چگونه است فرمود « زیرا خود او از انظار پنهان است و نام وی را بزبان آوردن جایز نیست تا آن گاه که ظاهر گردد و زمینی که از جور و ستم آکنده است پر از عدل و داد نماید »

81 - کلینی در اصول کافی و صدوق در باب مذکور و خزاز در کفایة الاثر از ابو هاشم داود بن قاسم جعفری روایت کرده اند که گفت از ابو الحسن صاحب عسگر (علی النقی علیه السلام) شنیدم می فرمود « جانشین بعد از من فرزندم حسن است پس چگونه خواهید بود با جانشین بعد از جانشین من که مراد حضرت قائم است (عجل اللّه تعالی فرجه الشریف)

82 - در حدیث دیگر از حضرت هادی علیه السلام روایت شده است که در نامه برای شیعیان خود چنین نوشت « تا من زنده باشم امر و ولایت با من است و چون قضای خداوند بر من فرود آمد (مقصود مرگ آن حضرت است) فرزند من ولی امر شما است پس رفتار شما با جانشین بعد از جانشین من ( یعنی حجة بن الحسن) چگونه خواهد بود . »

83 - صدوق در باب مذکور و خزاز در کفایة الاثر از آن حضرت روایت کرده است که فرمود پنج شنبه از آن پسر من و جمعه ⁽¹⁾از آن فرزند فرزند من است که جمیع مردمان در تحت لوای وی جمع خواهند شد و او همان کسی است که زمین را از عدل و داد پر خواهد کرد همان طوری که از ظلم و ستم انباشته است.

84 - و نیز از آن حضرت روایت کرده است که فرمود امام بعد من فرزندم حسن و بعد از حسن فرزندش قائم است که زمین را از عدل و داد پر خواهد کرد هم چنان که از ظلم و جور پر شده است.

85 - صدوق در باب چهل و چهارم از اکمال الدین و شیخ طوسی در کتاب غیبت در شرح خریدن نرجس خاتون مادر حضرت حجت و تزویج او با حسن عسگری از حضرت هادی روایت کرده اند که به نرجس فرمود « ترا بفرزندی بشارت می دهم که از مشرق تا مغرب عالم را مالک خواهد شد و زمین را که از ظلم و ستم پر شده است از عدل و داد پر خواهد کرد .» نرجس پرسید این فرزند این فرزند از کیست حضرت فرمود « از حسن عسکری است » و در ضمن همین روایت حضرت هادی نرجس را زوجه امام ابو محمد و مادر قائم تعیین می فرماید .

86 - فصل- صدوق در باب سی و هشتم از اکمال الدین از احمد بن اسحق اشعری روایت کرده است که گوید از امام حسن عسکری پرسیدم امام و جانشین بعد از تو کیست آن حضرت بسرعت از جای خویش برخاسته و بخانه خویش رفت و پس از اندکی بیرون آمد در حالی که فرزند

سه ساله بر دوش داشت و فرمود « اگر برای شرافت و کرامت تو نبود هرگز این فرزند را بتو نشان نمی دادم بدان که این امام و جانشین من است و هم نام رسول اللّه و هم کنیه او است و آن کسی است که زمین را از عدل و داد پرخواهد کرد هم چنان که از ظلم و ستم پر شده باشد. مثال وی در میان این امت مثال خضر است بخدا قسم غیبت خواهد کرد و در زمان غیبت او هیچ کس از هلاکت و گمراهی نجات نخواهد یا فت مگر آن کسی را که خداوند در ایمان و عقیدت ثابت نگاه دارد » در این جا راوی خبر گوید پرسیدم آیا برای آن آثار و علائمی خواهد بود ناگاه آن فرزند سه ساله بزبان فصیح آغاز به صحبت کرده و فرمود « منم حجت باقیه خداوند در روی زمین که از دشمنان وی انتقام خواهم کشید و دیگر بعد از دیدن حقیقت امر در جستجوی علامت مباش.» می گوید فردای آن روز خدمت حضرت عسگری علیه السلام رسیده و پرسیدم سنت و روش خضر چیست که در فرزندت مهدی است فرمود « طول غیبت » باز پرسیدم آیا غیبت وی بطول خواهد انجامید فرمود « قسم به پروردگارم آری تا اندازه که بیش تر مردمان که بوجود او معتقدند از عقیده خویش بازگردند.»

87 - و این حدیث را ملا عبد الرحمن جامی نیز که از اهل سنت است ذکر نموده در کتاب شواهد النبوة تا آن جایی که می فرماید « هم چنان که از ظلم و جور پر شده است »

88 - فضل بن شاذان از احمد بن اسحق و صدوق در باب گذشته نیز از احمد بن اسحق از حضرت عسگری روایت کرده اند که فرمود « خدای را سپاس می گویم که مرا از این دنیا بیرون نبرد تا جانشین مرا بمن نشان داد کسی که شبیه ترین مردمان به پیغمبر خدا است و خداوند او را در