مشخصات کتاب

ناشر، تهیه و تنظیم: مجتمع فرهنگی آموزشی معاونت فرهنگی و اجتماعی سازمان اوقاف و امور خیریه

لیتوگرافی،چاپ و صحافی: سازمان چاپ و انتشارات اوقاف

نوبت چاپ: اول/ بهار 1397

شمارگان: 50000 نسخه

قیمت: 5000 تومان غیرقابل فر وش/اهدایی

آدرس مجتمع: قم، بلوار 15 خرداد، جنب امامزاده شاه سیدعلی

مجتمع فرهنگی آموزشی معاونت فرهنگی اجتماعی سازمان اوقاف و امورخیریه

آدرس: تهران، خیابان نوفل لوشاتو، سازمان اوقاف و امورخیریه، معاونت فرهنگی و اجتماعی

025-38187156 : تلفن

سایت سازمان : www.oghaf.ir

سایت معاونت : www.mfso.ir

سایت مجتمع: www.mfpo.ir

اشاره

فهرست

ضرورت مطالعه ی انقلاب اسلامی ................. 6

ضعف در تبیین انقلاب...................................9

مبانی فکری انقلاب اسلامی..........................12

توحید ........................................................14

تکریم انسان ............................................ 20

معاد باوری ................................................23

باور به استعدادهای انسان............................26

جریان عالم به سمت حا کمیت حق و به سمت صلاح .............................................................. 27

اهداف انقلاب اسلامی...................................31

منظومه ی اهداف ........................................32

نسبت آرمان گرایی با واقعبینی ......................37

رابطه ی «تکلیف مداری» با «دنبال نتیجه بودن»38

فرایند تحقق اهداف انقلاب اسلامی ................40

انقلاب اسلامی.........................................41

نظام اسلامی........................................... 43

دولت اسلامی.......................................... 45

کشور اسلامی ..........................................46

تمدن اسلامی ........................................... 47

موانع انقلاب سلامی.................................... 49

ماهیت موانع ............................................. 50

دسته بندی دشمنان و موانع ..........................52

الف. دشمن بیرونی .................................... 52

اشاره ای به معنای استکبار......................... 53

چهار علت دشمنی استکبار جهانی با انقلاب اسلامی...................................................54

ب. دشمن درونی...................................... 59

لزوم مبارزه با دشمن درونی ........................ 61

اهمیت حفظ انقلاب اسلامی ...................... 65

حفظ انقلاب؛ حفظ اسلام............................... 66

لوازم صیانت از انقلاب................................... 67

ضرورت مطالعه ی انقلاب اسلامی

ا گرچه در دوران کنونی و در قرن بیستم میلادی، در سرتاسر عالم انقلاب های گوناگونی به وجود آمد، اما همه چیز انقلاب اسلامی ایران استثنایی بوده و با انقلاب های دیگر قابل مقایسه نیست.⁽¹⁾انقلاب اسلامی ، نه یک انقلاب صرفاً معنوی و فرهنگی و نه یک انقلاب صرفاً اقتصادی و سیاسی ِاست؛ بلکه مثل خود اسلام، یک انقلاب همه جانبه است. همان طوری که اسلام ابعاد معنوی و اخلاقی و الهی دارد و در عین حال ناظر به زندگی مردم بوده و در آن ابعاد اقتصادی، سیاسی و اجتماعی وجود دارد؛ انقلاب اسلامی هم دارای ابعاد مختلف است. راز ماندگاری و روزبه روز زنده تر شدن این انقلاب در سطح منطقه و جهان، همین ابعاد گونا گون آن است که با نیازهای

بشر متوازن و همراه می باشد.⁽²⁾

درباره حادثه ی پیروزی انقلاب حرف های زیادی زده شده و در طول این سال ها مطالبی بسیاری بیان گردیده؛ اما حقیقت این است که هنوز اهمیت، عظمت و ابعاد این حادثه برای خود ما نیز درست روشن نیست. ما می دانیم و می بینیم این حادثه خیلی عظیم است؛ اما تا وقتی نزدیک هستیم،

درست نمی توانیم ابعاد آن را درک کنیم. تاریخ قضاوت خواهد کرد. کسانی که این حادثه را از دور می بینند و می توانند آن را در مجموع حوادث تاریخی

مشاهده کنند، به عنوان یک لحظه تاریخی می فهمند این حادثه چقدر عظیم است.⁽¹⁾ما ا گرچه با همه ی وجود این انقلاب را لمس کرده ایم، اما تحلیل و

قضاوتمان درباره ی آن کمتر از بیگانگانی است که از دور و نزدیک، با این انقلاب ارتباط پیدا کردند. البته در میان بیگانگان تحلیلگر و قضاوت کننده، عدّه ی زیادی بودند و هستند که با دیدگاهی مغرضانه وارد شدند. بااین حال

حقیقتاً باید اعتراف کنیم که امروز تحلیل و تفسیر انقلاب، کاری است که دشمنان انقلاب بیشتر از ما به آن پرداخته اند. البته قصد آن ها از این تحلیل و

تفسیر این بوده که پیام انقلاب را عوض کنند و حقیقتی را که به دست خود ملّت اتفاق افتاده و در منظر آن هاست، غلط جلوه دهند.⁽¹⁾

یقیناً اغلب ما هنوز نمی دانیم چه کار عظیمی انجام گرفته است. این انقلاب، حادثه ی فوق العاده و عجیبی است. همه ی دنیای استکبار و طغیان

و جاهلیت یک طرف و این انقلاب طرف دیگر. واقعه ی خیلی مهمی اتفاق افتاده است و در خودش این کفایت را می بیند که به مصاف تمام طغیان و

کفر جهانی برود. ما در این انقلاب قرارگرفته ایم و نمی فهمیم چه قدر بزرگ و مهم است.⁽²⁾

ضعف در تبیین انقلاب

این انقلاب، با این عظمت و ابعاد و آثار عملی، از لحاظ ارائه ی مبانی فکری خودش، یکی از ضعیف ترین و کم کارترین انقلاب ها و بلکه تحولات دنیاست. وقتی انقلاب ا کتبر تحقق پیدا می کند، در طول ده پانزده سال، آن قدر کتاب و فیلم و قصه و جزوه در سطوح مختلف راجع به مبانی فکری این انقلاب نوشته می شود که در کشورهایی که باد آن انقلاب به آن ها رسیده، دیگر مردم احتیاجی ندارند از کتاب های آن ها استفاده کنند! آن قدر فضای ذهنی پرشده است که روشن فکرهای کشورهای دیگر می نشینند و راجع به مبانی ارزشی و فکری آن ها کتاب می نویسند! به همین دلیل در دهه های گذشته، در ایران درباره ی مبانی فکری انقلاب شوروی، به زبان

فارسی کتاب های زیادی نوشته شد. صاحبان آن انقلاب آن قدر نوشتند که روشن فکرهایی که در اینجا به نحوی از لحاظ فکری با آن ها ارتباط پیدا می کردند، به جهت اندیشه اشباع می شدند و بعد یک آدم مثلاً دست به قلم و

روشن فکر، بر اساس جوشش فکری خود مطالبی- غیر از ترجمه های فراوانی که از آثار آن ها می شد- می نوشت.

ما چه کار کردیم؟ کاری که ما در این زمینه کردیم، واقعا خیلی کم است. گاهی انسان دلش نمی آید که بگوید در حد صفر؛ چون واقعاً کسانی با اخاص کارهایی کرده اند؛ اما ا گر نخواهیم ملاحظه ی این جهات عاطفی را بکنیم، باید بگوییم یک ذره بیشتر از صفر و خیلی خیلی کم کار شده است.

البته، این کم کاری دلایلی دارد مانند اینکه بعضی از روشن فکران و متفکران اصلی را در همان اول انقلاب از ما گرفتند و بعضی از آن ها نیز مشغول کارهای

گونا گون اجرایی شدند؛ اما اساس قضیه این است که ما تولید نکردیم.

می بایست در طول سال هایی که از انقلاب گذشت، صدها نویسنده ی اسلامی، مبانی اسلامی انقلاب ما را نوشته و منتشر می کردند.⁽¹⁾البته تا کنون

چنین کاری نشده و ا گر هم شده، اندک است؛ اما انجام نشدن این کارها نباید مانع فهمیدن حقایق از طرف جوانان گردد. جوانان باید حرف هایی را که از طرف بزرگان انقلاب راجع به انقلاب، در طول این سال ها زده شده است، بشنوند و آن ها را مورد تأمل قرار دهند.⁽¹⁾

مبانی فکری انقلاب اسلامی

اشاره

انقلاب اسلامی و حرکت آن و وظایف ما نسبت به آن بر پایه ها و مبانی مشخصی استوار است. این خصوصیت تفکّر و مکتب اسلامی و دینی است. آن مبنای فکری چیست؟

به طور کوتاه و خلاصه از اینجا باید شروع کنیم و ببینیم که خطوط اصلی تلقّی و بینش اسلام از کائنات، عالم و از انسان چیست. البته این مخصوص اسلام هم نیست. همه ی ادیان ا گر تحریف نشده باشند در مبنای صحیح و ریشه ی اصلی ّخودشان همین بینش را دارند. اسلام سالم و دست نخورده و متکی به منابع متقن، در اختیار ماست. بقیه ی ادیان ممکن است این خصوصیات را نداشته باشند. آن

مجموعه ی معارفی که خطوط اصلی عملکرد و وظایف ما از آن ها به دست می آید یعنی جهان بینی و بینش اسلامی فصول متعدّدی داردکه به پنج نقطه ی مؤثرتر و مهم تر آن اشاره می شود.⁽¹⁾

توحید

لُبّ روح و حقیقت اسلام، توحید است⁽¹⁾انقلاب اسلامی بر مبنای اصل توحید استوار است و محتوای این اصل در همه شئون جامعه سایه می افکند.⁽²⁾بنای توحید مبنای فکری و اعتقادی و اجتماعی و عملی ماست .⁽³⁾توحید، یعنی اعتقاد به اینکه این ترکیب پیچیده ی بسیار عجیب و شگفت آور و قانونمند کائنات و عالم آفرینش،

از کهکشان ها و سحابی ها و حفره های عظیم آسمانی و کرات بی شمار و میلیون هامنظومه ی شمسی بگیرید تا سلول کوچک و ترکیب ریز

شیمیایی، ساخته و پرداخته ی یک فکر و اندیشه و تدبیر و قدرت است و تصادفاً به وجود نیامده است. نقطه ی بعدی اینکه این فکر و تدبیر و اندیشه و قدرت عظیم و بی نهایت و توصیف ناپذیری که این ترکیب عجیب و پیچیده را به وجود آورده، فلان بت ساخته ی بشر، یا فلان انسان محدود مدعی خدایی، یا فان سمبل و نماد افسانه ای و اسطوره ای نیست؛

بلکه ذات واحد مقتدر لایزالی است که ادیان به او «خدا» می گویند و او را با آثارش می شناسند؛ »«هُوَ اللَّهُ الَّذِی لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ الْمَلِکُ الْقُدُّوسُ السَّلَامُ الْمُؤْمِنُ الْمُهَیْمِنُ الْعَزِیزُ الْجَبَّارُ الْمُتَکَبِّرُ سُبْحَانَ اللَّهِ عَمَّا یُشْرِکُونَ »⁽¹⁾

مبنای توحید و اعتقاد به وحدانیت حضرت حق جلّ و علا، در تمام شئون فردی و اجتماعی جامعه ی اسلامی تأثیر می گذارد و آن را به صورت یک جامعه ی هماهنگ و مرتبط به یکدیگر و متصل و برخوردار از وحدت -وحدت جهت و وحدت حرکت و وحدت هدف- می سازد. این جوامع، نقطه ی مقابل تأثیر شرک و

مشرکان و آلهه ی شرک آفرین هستند.⁽²⁾جامعه ای که بر مبنای شرک باشد، میان آحاد و طوایف انسان، یک دیوار غیرقابل نفوذ و یک دره ی جدایی غیرقابل وصل وجود دارد. درست به عکس آن در جامعه ی توحیدی، که وقتی مبدأ و صاحب هستی و

سلطان عالم وجود و حیّ و قیومی و قاهری که همه ی حرکات و پدیده های عالم، مرهون اراده و قدرت او می باشد، یکی است، انسان ها -چه سیاه و چه سفید و چه نژادهای گونا گون و وضعیت اجتماعی مختلف- با یکدیگر خویشاوندند؛ چون به

آن خدا وصلا ند، به یکجا متصلاند و از یکجا مدد و کمک می گیرند. این، نتیجه ی قهری اعتقاد به توحید است.

در این دیدگاه، نه فقط انسان ها به یکدیگر مرتبطاند، بلکه با نگاه و نگرش توحیدی، اشیا و اجزای عالم و حیوانات و جمادات و آسمان و زمین و همه چیز،

به یکدیگر متصل و مرتبطاند و همه با انسان خویشاوندند. بنابراین، همه ی آنچه که انسان می بیند و احساس و درک می کند، یک افق و یک عالم و یک مجموعه است که در یک دنیای سالم و یک محیط امن قرار می گیرد. اینکه در قرآن می فرماید:

«یَهْدِی بِهِ اللَّهُ مَنِ اتَّبَعَ رِضْوَانَهُ سُبُلَ السَّلَامِ »، کسانی که به خدا ایمان پیدا کنند، خداوند آن ها را هدایت می کند و به راه های سلم و همزیستی سوق می دهد، به خاطر مبنای توحیدی جامعه ی اسلامی است.

ولایت هم معنایش همین است. ولایت، یعنی پیوند و ارتباط تنگاتنگ و مستحکم و غیرقابل انفصال انفکا ک. جامعه ی اسلامی که دارای ولایت است،

یعنی همه ی اجزای آن به یکدیگر و به آن محور و مرکز این جامعه یعنی ولیّ ، متصل است. لازمه ی همین ارتباط و اتصال است که جامعه ی اسلامی در درون خود یکی است و متحد و مؤتلف و متصل به هم است و در بیرون نیز اجزای مساعد با خود را

جذب می کند و اجزایی را که با آن دشمن باشند، به شدت دفع می کند و با آن معارضه می نماید. یعنی « أَشِدَّاءُ عَلَی الْکُفَّارِ رُحَمَاءُ بَیْنَهُمْ » لازمه ی ولایت و توحید جامعه ی اسلامی است.⁽¹⁾

ولایت، نشانه و سایه ی توحید است. ولایت، یعنی حکومت؛ چیزی است که در جامعه ی اسلامی متعلق به خداست و از خدای متعال به پیامبر و از او به ولی مؤمنین می رسد.⁽²⁾

توحید یک معنای شامل و عام و سایر در طول تاریخ است. معنا و روح توحید عبارت است از اینکه انسان از غیر خدا عبودیّت نکند و در مقابل غیر خدا، جبهه ی

بندگی به زمین نساید. این معنای عبودیت کامل و خالص است. قید و بندهایی که به بشر بسته می شود، هریک نوعی عبودیّت برای انسان به وجود می آورد. عبودیّت نظام های اجتماعی غلط، عبودیّت آداب و عادات غلط، عبّودیت خرافات، عبودیّت اشخاص و قدرت های استبدادی، عبودیّت هواهای نفسانی- که این از همه رایج تر است- و عبودیّت پول، زر و زور. این ها انواع عبودیّت است. وقتی می گوییم «لا إله ِ

إ لّا الله، وحده لا شریک له»، یعنی توحید خالص. معنایش این است که همه ی

این عبودیت ها به کنار رود که ا گر چنین شود، فلاح و رستگاری، حقیقتاً حاصل خواهد شد. اینکه فرمود: « قولوا لا إله إلّا الله تفلحوا »، این فلاح یک فلاح حقیقی

است. فقط فلاح سیاسی نیست، فقط فلاح اجتماعی نیست، فقط فلاح معنوی نیست، فقط فلاح روز قیامت نیست؛ بلکه فلاح دنیا و آخرت است.⁽¹⁾از بزرگ ترین مظاهر شرک در عصر حاضر، تفکیک دنیا از آخرت و زندگی مادّی از عبادت و دین از سیاست است. گویی خدای دنیا- معاذ الله- جباران و زورگویان و چپاولگران و ابرقدرت ها و جنایت کارانند و استضعاف و استعباد و استثمار خلایق و علو و استکبار نسبت به بندگان خدا حق مسلّم آن هاست و همگان باید پیشانی اطاعت بر آستان تفرعن آن ها ساییده و در برابر زورگویی و غارتگری و میل و اراده ی بی مهار آنان تسلیم باشند و اعتراض نکنند.⁽²⁾

توحید یعنی رهایی انسان از عبودیت و اطاعت و تسلیم در برابر هر چیز و هرکس به جز خدا؛ یعنی گسستن بندهای سلطه ی نظام های بشری؛ یعنی شکستن طلسم ترس ازقدرت های شیطانی و مادّی؛ یعنی تکیه بر اقتدارات بی نهایتی که خداوند در نهاد انسان

قرار داده و از او به کارگیری آن ها را همچون فریضه ای تخلف ناپذیر، طلب کرده است؛ یعنی اعتماد به وعده ی الهی در پیروزی مستضعفین بر ستمگران و مستکبرین به شرط قیام و مبارزه و استقامت؛ یعنی دل بستن به رحمت خدا و نهراسیدن از احتمال شکست؛ یعنی استقبال از زحمات و خطراتی که در راه تحقق وعده ی الهی، آدمی را تهدید می کند؛

یعنی مشکلات راه را به حساب خدا گذاشتن و خود را به پیروزی حتمی و نهایی امیدوار داشتن؛ یعنی در مبارزه، چشم به هدف عالی که نجات جامعه از هرگونه ستم و تبعیض و جهل و شرک است دوختن و عوض نا کامی های شخصی و میان راهی را نزد خدا جستن؛ و خاصه یعنی خود را مرتبط و متصل به اقیانوس لایزال قدرت و حکمت الهی دیدن

و به سمت هدف اعلی، با امید و بی تشویش شتافتن. همه ی عزت و اعتلایی که به مسلمین وعده داده شده، در سایه ی چنین ایمان و درک روشن و عمیقی از توحید است. ⁽¹⁾

توحید یعنی نفی همه ی قدرت هایی که به نحوی جسم و جان آدمی را در قبضه ی اقتدار خویش گرفته اند و اثبات حا کمیت مطلق الهی بر همه ی وجود و به عبارت روشن و آشنا:

حا کمیت نظام اسلامی و مقررات اسلامی بر زندگی فردی و اجتماعی مسلمین.⁽²⁾

انقلاب اسلامی حرف نویی را به میان آورد. قسمت اعظم این حرف نو توحید بود؛ با معنای عمیق و دقیق و همه جانبه ی آن. توحید یعنی حا کمیت ارزش های الهی بر جامعه و نفی حکومت های طاغوتی، استبدادی، فاسد و طغیان گر بر ارزش های انسانی

و اصیل. بنابراین توحید ستون فقرات و رکن اساسی شعار اسلامی و پیام انقلاب اسلامی بود.⁽¹⁾اعتقاد به توحید، سازنده ی این عالم و سازنده ی زندگی است. هرچه ما به سمت توحید و عبودیت لله پیش برویم، شر طواغیت و أنداد الله از سر ما بیشتر کم خواهد شد.

این، خاصیت توحید و خاصیت عبودیّت لله است؛ این، آن رکن اول است.⁽²⁾

تکریم انسان

رکن دوم، تکریم انسان است؛ یا می توانیم به آن بگوییم انسان محوری. البته انسان محوری در بینش اسلامی، به کلی با اومانیسم اروپای قرون هجده و نوزده متفاوت است؛ این ها فقط در اسم شبیه هم هستند. انسان محوری اسلام، اساساًاومانیسم اروپایی نیست. کسی که قرآن و نهج البلاغه و آثار دینی را نگاه کند، این

تلقی را به خوبی پیدا می کند که ازنظر اسلام، تمام این چرخ وفلک آفرینش، بر محور وجود انسان می چرخد؛ «أَلَمْ تَرَوْا أَنَّ اللَّهَ سَخَّرَ لَکُمْ مَا فِی السَّمَاوَاتِ وَمَا فِی الْأَرْضِ » مسخّر شمایند، یعنی چه؟ یعنی الان بالفعل شما مسخّر همه شان هستید و نمی توانید تأثیری روی آن ها بگذارید؛ اما بالقوّه طوری ساخته شده اید و عوالم وجود و کائنات به گونه ای ساخته شده اند که همه مسخّر شمایند. مسخّر یعنی چه؟ یعنی توی مشت شمایند و شما می توانید از همه ی آن ها به بهترین نحو استفاده کنید. این نشان دهنده ی آن است که این موجودی که خدا آسمان و زمین و ستاره و شمس و قمر را مسخّر او می کند، از نظر آفرینش الهی بسیار باید عزیز باشد. همین عزیز بودن هم تصریح شده است؛ «وَلَقَدْ کَرَّمْنَا بَنِی آدَمَ » . این تکریمی است که هم شامل مرحله ی تشریع و هم شامل مرحله ی تکوین است؛ تکریم تکوینی و تکریم تشریعی با آن چیزهایی که در حکومت اسلامی و در نظام اسلامی برای انسان معین شده؛ یعنی پایه ها کاملاً پایه های انسانی است.⁽¹⁾هیچ

مکتبی به قدر اسلام، ارزش و کرامت انسان را والا نمی داند. یکی از اصول اسلامی که همیشه در تعریف و معرفی اسلام مطرح شده است، اصل «تکریم انسان» است.⁽²⁾

در مکتب سیاسی امام، هویت انسانی، هم ارزشمند و دارای کرامت است، هم قدرتمند و کارساز است. نتیجه ی ارزشمندی و کرامت داشتن این است که در اداره ی سرنوشت بشر و یک جامعه، آراء مردم باید نقش اساسی ایفا کند. لذا مردم سالاری

در مکتب سیاسی امام بزرگوار ما- که از متن اسلام گرفته شده است- مردم سالاری حقیقی است؛ مثل مردم سالاری آمریکایی و امثال آن، شعار و فریب و اغوا گری ذهن های مردم نیست.⁽¹⁾

در نظام جمهوری اسلامی، تکریم شأن انسان ، ارزش دادن به انسان، رشد دادن انسان، انسان را در کار شایسته ی خودش به کار گرفتن و نیروهای او را در خدمت اهداف متعالی جوشاندن، از گرایش های اصولی است.⁽²⁾جامعه ای که در یک مجموعه ی جغرافیایی و سیاسی زندگی می کند، کرامتش اقتضا می کند که آزاد و مستقل باشد و استعداد او شکوفا شود؛ بر سرنوشت خود مسلط باشد؛ مورد تحقیر و

اهانت قرار نگیرد و شخصیت ذاتی او بروز کند.⁽³⁾در نحوه ی اداره ی کشور و ارتباط با

انسان ها، عزت ملی به این است که تک تک انسان ها در یک جامعه مورد احترام قرار بگیرند؛ « اما اخ لک فی الد ین و امّا نظیر لک فی الخلق».⁽¹⁾

معاد باوری

سومین نقطه ی اصلی و اساسی در جهان بینی اسلامی، مسئله ی تداوم حیات بعد از مرگ است؛ یعنی زندگی با مردن تمام نمی شود. در اسلام و البته در همه ی ادیان الهی این معنا هم جزو اصول جهان بینی است و تأثیر دارد؛ تمام این اصول جهان بینی، در تنظیم روابط زندگی و در تنظیم پایه های حکومت اسلامی و اداره ی جامعه و اداره ی عالم مؤثّر است. بعد از مرگ، ما وارد مرحله ی جدیدی می شویم. این طور نیست که انسان نابود شود؛ از جوی جستن و رفتن به یک مرحله ی دیگر است؛ و بعد

در آن مرحله، مسئله ی حساب وکتاب و قیامت است.⁽²⁾ما این مسیر زودگذر زندگی را به هر تقدیر طی می کنیم و به دروازه ی ورود به عالم دیگر قرار می گیریم؛ در اینجا ماندنی نیستیم. لحظه ی مرگ ، لحظه ی شروع به سؤال و مؤاخذه است. از همان

لحظه ی اول از ما سؤال می کنند؛ چه کردید، چرا کردید، چگونه کردید؟⁽¹⁾

دنیا برای فعالیت، کار، سازندگی، مبارزه و ساخته شدن به دست انسان هاست.

همه ی این فعالیت های اقتصادی، اجتماعی، سیاسی، نظامی، مبارزاتی و علمی و تحقیقاتی برای انسان لازم است. هرکس برحسب نوبت، فرصت و سهمی که دارد، باید کار خود را در این زمینه ها انجام دهد. در این شکی نیست؛ اما فراتر از همه ی این ها یک نکته ی معنوی و الهی است و آن این است که شما در مسئولیتی که بر عهده می گیرید؛ چه کار سیاسی باشد، چه کار علمی باشد، چه درس خواندن و درس دادن باشد، چه تحقیق و پژوهش باشد، چه ساختن و بنا کردن باشد و چه ویران کردن پایه های فساد و تباهی، باید یکی از این دو صورت باشید: کاری که می کنید شما

را در آن سیر معنوی که اساس خلقت انسان برای آن است و بقیه چیزها مقدمه اند، یا پیش می برد و یا از آن بازمی دارد. یکی از این دو صورت است و شقّ سوم ندارد.

همه ی تلاش ادیان الهی و سلوک معنوی و سعی پیغمبران و شهادت های مردان بزرگ خدا برای این است که بشر را به راه اول بکشانند و در صراط مستقیم قرار دهند.

یعنی بشر به سمت خدا حرکت کند، عروج معنوی و کمال انسانی بیابد، با خدا آشنا