مشخصات کتاب
سرشناسه : نوری، محمد، ۱۳۴۰ -
عنوان و نام پدیدآور : سالشمار زندگی، فعالیت ها، خدمات و درباره های جبار باغچه بان/ محمد نوری.
مشخصات نشر : قم: توانمندان، ۱۳۹۶.
مشخصات ظاهری : ۱44 ص.: مصور؛ ۱۴/۵ × ۲۱/۵ س م.
شابک : ۲۰۰۰۰۰ ریال : 978-600-98606-5-4
وضعیت فهرست نویسی : فیپا
یادداشت : این کتاب با همکاری "دفتر فرهنگ معلولین" تهیه شده است.
یادداشت : کتابنامه به صورت زیرنویس.
موضوع : باغچه بان، جبار، ۱۲۶۴ - ۱۳۴۵.
موضوع : معلمان -- ایران -- سرگذشتنامه
موضوع : Teachers -- Iran -- Biography
شناسه افزوده : دفتر فرهنگ معلولین
رده بندی کنگره : 1396 9ن2ب/2426 HV
رده بندی دیویی : ۹۳۷۹/305
شماره کتابشناسی ملی : ۵۰۱۷۳۰۰
ناشر: توانمندان
قم، بلوار محمدامین، خیابان گلستان، کوچه11، پلاک4، دفتر فرهنگ معلولین
تلفن: 32913452-025 فکس: 32913552-025
همراه: 09125520765
www.HandicapCenter.com , www.DataDisability.com , info@handicapcenter.com
اشاره
سالشمار زندگی، فعالیت ها، خدمات و درباره های جبار باغچه بان
محمد نوری
بسم الله الرحمن الرحیم
فهرست
آغاز. 7
مقدمه چاپ دوم. 9
یادداشت خانم پروانه باغچه بان.. 10
باغچه بان معمار فرهنگی و تربیتی.. 11
ایروان 1264- 1298ش... 15
مرند 1298- 1299. 24
تبریز 1299- 1306. 27
شیراز 1306-1312. 46
تهران 1312- 1345. 60
وفات (4 آذرماه) 1345 تا کنون.. 115
چشم انداز. 131
تصاویر. 133
منابع و مآخذ. 143
آغاز
جبار باغچه بان با اینکه با خلاقیت ها و ابداعات خود، فرهنگ ایرانی را تکان داد و به جنبش و تکاپو انداخت، اما هنوز بسیاری از جنبه های پدیده باغچه بان ناشناخته مانده است. اما معرفی سوانح و حوادث زندگی اش به ترتیب سنوات مقدمه ای برای شناخت این پدیده است.
باغچهبان در 1264 در ایروان متولد شد،(1)و در 1284 اختلافات مسلمانان و ارامنه تشدید شد و جنگهای سختی بین آنها در گرفت. برخی از مردم بیگناه یا خطا کار به زندان افتادند، از جمله باغچهبان به زندان رفت. زندانی شدنش موجب تحولات ژرفی در زندگیاش گردید زیرا با فردی ارمنی به نام وارطان در زندان آشنا شد که به دلیل دانش فراوان و دیدگاههای روشنفکریش در باغچهبان مؤثر واقع شد. این تأثیرات همانجا در زندان خودش را نشان داد و شروع به تولید و نشر مجلههای فکاهی ملانهیب و ملاباشی نمود.
انتشار این نشریات نخستین فعالیت فرهنگی باغچهبان است که به هنگام بیست سالگی و در 1284 ش انجام شد. مبدأ فعالیتها و خلاقیتهایش را همین زمان و همین کار گرفتهایم و به ترتیب سنوات به معرفی فعالیت و خلاقیتهایش میپردازم.
اطلاعات حاضر از نظر زمانی از 1264 یعنی تولد تاکنون را شامل میشود و شامل شش قسمت است: ایروان، مرند، تبریز، شیراز، تهران و پس از وفات.
مهم این است که باغچهبان به عنوان یک شخص منظور نشده بلکه یک شخصیت فرهنگساز در نظر گرفته شده است. این شخصیت در مراحلی از زندگیاش از عواملی مثل خانواده یا شیخ اکبر به عنوان مربیاش تأثیر پذیرفته و در مراحلی از عمرش مؤثر بوده و ابتکاراتی داشته یا آثار تألیف کرده است، همچنین این شخصیت با وفات جسم شخص باغچهبان از حرکت باز نایستاده و همچنان تداوم داشته است. کسانی به نقد افکار یا آثارش پرداخته، دیگران به معرفی ابعاد او اهتمام ورزیده و بالاخره آثارش مجدداً منتشر شده است. همه این موارد در قلمرو استقراء بوده و تلاش شده، همه عوامل مؤثر و دخیل در شکلگیری
1) . زندگینامه جبار باغچهبان، به قلم خودش، ص16.
یکی از عظیمترین و ریشهایترین جریانات فرهنگی در ایران معاصر رصد شود، نیز همه تأثیرات و نقشهای او در حوزه آموزش و پرورش کودکان، آموزش و پرورش زنان، آموزش و پرورش ناشنوایان، روزنامهنگاری، هنر نمایشنامهنویسی و اجرای تئاتر فرهنگی و تألیف و نشر کتاب کشف و معرفی شود.
به نظر میرسد جامعه مدنی در دوره مدرن در ایران، تکیه بسیار به شخصیت باغچهبان دارد و او در ایجاد و بسط نهادهای فرهنگی مدنی سهم بسزا و بیبدیلی ایفاء کرده است.
متأسفانه باغچهبان و دیگر معماران فرهنگ معاصر ایران آنگونه که حقشان بوده مورد ملاحظه و تأمل قرار نگرفتهاند. به اذعان همگان باغچهبان بینانگذار حداقل شیوه جدید آموزش کودکان است اما در کتب درسی ابتدایی تا دانشگاه آیا او را شناساندهاند؟ دانشآموزان و دانشجویان، معلمان و استادان ما چقدر او را میشناسند؟ رسانهها و مطبوعات چند مقاله و چند برنامه درباره او داشتهاند؟
یکی از علل پرداختن به او این است که تاکنون سالشمار حیاتش و آثار و فعالیتهای او منتشر نشده است. به همین دلیل مجموعه فعالیتهای او یک جا، خلاصه، سلسلهوار، مرتبط و شبکهای در اختیار عموم قرار نگرفته است. به همین دلیل شناخت عموم از او مثل داستانی که مولانا در مثنوی سروده است لمس فیل در تاریکی توسط افراد است و هر کس گوشهای از شخصیت باغچهبان را شناخته و به همان صورتی که شناخته، شناسانده است. اما شیوه کرونولوژی و سالشمار مثل فیلم سینمایی، اطلاعات جامع و پیوسته از شخصیت عرضه میکند. برای مطالعه و تألیف این بخش بیش از شش ماه، هر روز به طور میانگین پنج ساعت وقت گذاشتم. تلاش کردم کار جامعی بشود؛ اما قطعاً ضعفها و مشکلاتی خواهد داشت و لازم است اصحاب خرد و پژوهش، با نقدهای خود بر کمال و صحت آن بیفزایند.
امید است این اثر مورد توجه نخبگان و نویسندگان قرار گیرد و با نقدهای عالمانه خود بر کیفیت آن افزوده شود. لازم است که عنایات جناب حجت الاسلام والمسلمین سید جواد شهرستانی نماینده آیت اللّه العظمی حاج سید علی سیستانی تشکر کنیم، ایشان همواره از تحقیقات درباره موضوعات ویژه افراد دارای معلولیت حمایت نموده اند.
محمد نوری
مقدمه چاپ دوم
خلاء کتاب مرجع مثل کتابشناسی، فرهنگنامه و راهنما درباره مرحوم باغچه بان من را ترغیب کرد تا کتاب حاضر را تألیف و تقدیم کنم. چاپ نخست این اثر در سال 1395 عرضه شد و با تیراژ محدود در اختیار علاقه مندان قرار گرفت. اما به سرعت مقبول واقع شد و درخواست های مکرر از طرف شخصیت ها یا مراکز و سازمان ها داشتیم.
در زمستان 1396 جلسه ای با خانم پروانه باغچه بان داشتیم و از ایشان تقاضا و خواهش کردیم نگاهی به این کتاب هم داشته و اگر اغلاط و مشکلاتی دیدند تذکر دهند. در این جلسه خانم مریم فیروز فرزند خانم ثمینه باغچه بان یا نوه مرحوم جبار باغچه بان و مرجان کریمی دخترخاله پروانه و استاد رضا محمودی حضور داشتند و قرار شد آنان هم یاری کنند.
خوشبختانه این درخواست پذیرفته شد، البته استاد رضا محمودی هم کمک کردند و توضیح دادند که کتاب خوبی است و اگر تأیید خانواده مرحوم باغچه بان را داشته باشد در جامه هدف بیشتر مقبول خواهد شد.
پس از حدود دو ماه کتاب با اصلاحات برگشت و آن اصلاحات اعمال و کتابی در واقع با ویرایش جدید اکنون در اختیار همگان است.
خانم پروانه باغچه بان به رغم کهولت سن و گذشت 9 دهه ار عمر پر برکت این کتاب را با دقت و وسواس تمام مطالعه و تمام نواقص و اشتباهات را تذکر فرمودند، همچنین لطف کردند و یادداشتی نوشتند که در اول کتاب می آوریم.
از این رو لازم است با تمام وجود و با کمال ارادت و خلوص از ایشان و از دخترشان مرجان خانم و از مریم خانم دختر خواهرشان و نیز از استاد رضا محمودی و همسرشان تشکر نمایم. با اصلاح این اثر در واقع سرچشمه ای را اصلاح کردند که در صدها کتاب و هزاران مقاله و اثر تألیفی، پس از این تأثیر خواهد داشت.
محمد نوری
اسفند ماه 1396
یادداشت خانم پروانه باغچه بان
یادداشت خانم پروانه باغچه بان(1)
جناب آقای محمد نوری
با سلام و آرزوی سالی خوش با سلامتی و موفقیت برای شما و خانواده، کتاب های «سالشمار باغچه بان» و همچنین «ثمینه باغچه بان» را خواندم. هدف شما در تهیه این کتاب ها و سایر فعالیت های فرهنگی تان که در پیشبرد دانش جامعه ایرانی کوشیده اید، بسیار ارزنده است و از پروردگار برای شما آرزوی توفیق و توان می نمایم.
تا آنجا که محفوظات و وقت تنگ من اجازه می داد و با نظر ثمینه خانم، اصلاحاتی در این کتاب، از نظر تاریخ وقایع و بعضی مطالب دیگر انجام دادم. امیدوارم مورد استفاده قرار گیرد.
با تشکر از زحمات شما
پروانه باغچه بان
14 فروردین ماه 1397
1) . این یادداشت را خانم پروانه باغچه بان دختر مرحوم جبار باغچه بان، پس از بازبینی متن کتاب نوشته است.
باغچه بان معمار فرهنگی و تربیتی
همه نخبگان ایرانی معاصر در مبتکر و مبدع و خلاق بودن باغچهبان اتفاق نظر دارند. نیز همگان پشتکار، دلسوزی و ایمانش به کار را میستایند. این دو ویژگی کمتر در شخصی جمع میشود؛ اما اگر جمع شود منشأ بسیاری از خیرات و اقدامات نیک میگردد. معمولاً افراد خلاق، زود ناراحت و مأیوس شده و تا آخر پای یک کار نمیمانند. نیز افراد پشتکاردار معمولاً خلاقیت و ابتکار ندارند. از اینرو به ندرت این دو ویژگی جمع میشود. اما باغچهبان هم خلاقیت داشت و هم سختیهای کار مانع او نمیشد و با جدیت و پشتکار ادامه میداد.
در باب پروژههای ابتکاری او که به سرانجام رساند، عدد و ارقام متفاوت گفتهاند. اما اغلب حداقل نُه عنوان پروژه به انجام رسیده را برایش برمیشمارند. گاه ابتکارات او را تا 25 عنوان برشمرده اند. اینجانب بیست ابتکار از زندگینامه و دیگر اسناد، شناسایی و در مقاله «روزنامهنگاری باغچهبان» آوردهام.(1)مواردی مثل تأسیس نخستین تربیت معلم در ایران؛ الفبای گویا؛ ایجاد جمعیت اتفاق در تبریز؛ تلفن کنگ؛ دبستان کر و لالهای تهران در 1312؛ جمعیت حمایت از کودکان کر و لال در تهران؛ نمایشنامهنگاری؛ نشریهنگاری فکاهی مردمی و نشریه تخصصی ناشنوایان از اهم ابتکارات او است.(2)
اما اینجا تلاش کردم با تحقیقات گستردهتر در همه مواردی که او مؤثر بوده و حتی اندک تأثیری در فرهنگ ناشنوایی و معلولیتی داشته، رصد و استقراء کنم و بیاورم. سعی کردهام، تا میتوانم بر خود گفتهها و نوشتههای باغچهبان تکیه کنم. بالاخره حدود سیصد مورد شناسایی کردم که باغچهبان یا مبدع و مخترع بوده یا نظریهپرداز و دارای فکر و ایده جدید است و یا حداقل فعالیتی داشته و برای اولین بار منشأ اثری شده است. دامنه تأثیرات او را هم گسترده گرفتم، از اینرو شامل پیوندها و دوستی با افراد و تأثیر در افراد یا تألیف کتاب یا انتشار نشریه یا مخالفت و موافقت و غیره میشود.
زمینههای خانوادگی و تربیت در خانه، نخستین خشت بنای شخصیت هر مبتکر است. پس از خانواده محیط درس و مدرسه و محیط جامعه اهمیت دارد. این سه عامل برای
باغچهبان مهیا بود. تا جوانی در قفقاز و ایروان اقامت داشت و آنجا برای جریان های آزاد اندیشی و تضارب افکار مساعد بود. البته پدربزرگش به نام رضا اصالتاً تبریزی بود.(1)پدرش به نام عسکر معمار، مجسمهساز، نقال و قوال شاهنامه فردوسی و قناد بود. تابستانها معماری و زمستانها قنادی و قوالی میکرد. نیز مادربزرگش بنفشه شاعر و طبیب محلی بود. او نزد پدرش کار میکرد و از خلاقیتها و هنرورزیهای پدر خود به خود میآموخت. علت مهاجرت پدربزرگش به ایروان، وضعیت نابسامان ایران در دوره قاجاریه و رونق اقتصادی در ایروان است.(2)
نیز پدرش او را به مکتبخانه و نزد شیخ اکبر بُرد تا قرآن خواندن و سواد خواندن و نوشتن و بعضی دانشها را یاد گیرد. البته پدرش و شیخ اکبر هر دو متعصب و دارای افکار سنتی بودند. معمولاً افرادی که در محیطهای اینگونهای قرار میگیرند، به اندیشههای جدید و روشنفکری رو میآورند. باغچهبان هم اینچنین شد. زیرا بسیاری از رفتارها و افکار پدر یا مربیاش برایش قابل هضم نبود و پرسش هایی در ذهنش داشت؛ آنان هم پرسشهای او را جواب نمیدادند یا سرکوب میکردند. خود باغچهبان در این باره مینویسد:
من جوان کم سن و سال و چشم و گوش بسته ای بودم. تا هفده سالگی به جز حصار خانه مان و روی پدر و مادرم و مهمانانشان، جای دیگر و کس دیگری را ندیده بودم. مغزم انباشته بود از پندها، موعظه ها و تلقینات خرافاتی پدرم که او هم اینها را از پدرش به ارث برده بود و پدرش هم از پدر خودش. پدرم مردی درستکار و راستگو و یک مذهبی متعصب و مستبد بود. جز صداقت، کسب حلال، راستگویی و درستکاری چیز دیگری نمی دانست مگر قصه هایی از قبیل: حسین کرد و نوش آفرین و اسکندر و رستم و سهراب، شغلش معماری بود و عشقش کاشی کاری دیوار و مناره های مسجد. در زمستان های سخت قفقاز، که کار بنایی می خوابید، قنادی می کرد.
من به نقاشی علاقه داشتم. به زحمت یک دفتر و چند تا مداد رنگی گیر آورده و نقاشی هایی کرده بودم. یک روز پدرم دفتر نقاشی ام را دید. پرسید: اینها چیست که کشیده ای؟ گفتم: این آدم است، این گل است، این بچه است. پدرم به من تشر زد و گفت:
مگر نمی دانی که صورت سازی در اسلام حرام است؟ خدا در روز قیامت صورت هایی را که کشیده ای به تو نشان خواهد داد و خواهد گفت: حالا که اینها را کشیده ای، باید به آنها جان بدهی، و البته که نخواهی توانست به آنها جان بدهی، چرا که جان دادن فقط در ید قدرت خداست و به جهنم خواهی رفت... زود برو این دفتر را پاره کن، مداد رنگی ها را هم بشکن و دور بریز، و از صورت سازی توبه کن.
در آن ایام، مدارس جدیدی در ایروان تأسیس شده بود؛ از جمله دبستان روس و اسلام. خیلی ها فرزندانشان را به این مدارس می فرستادند. اما پدرم از اینکه بدون مشورت با شیخ اکبر، ملای مسجد محل خودمان، در مورد تعلیم و تربیت من تصمیم بگیرد، واهمه داشت.
او برای کسب تکلیف خدمت شیخ اکبر رفت و او پاسخ داد: مبادا این بچه را به این مدارس جدید بفرستی. معلمان این مدارس همه بی دین و کافر هستند. بدان که اگر چشم این بچه به خط روسی بیفتد و یک کلمه لفظ روسی به زبان بیاورد، چشم و زبانش نجس شده و طولی نخواهد کشید که بی دین شود.
پدرم مرا برای سوادآموزی و تعلیم و تربیت به شیخ اکبر، سپرد. من نزد شیخ اکبر، خواندن قرآن و دروس دینی را می آموختم. یک روز که شیخ جمله طلب العلم فریضه علی کل مسلم و مسلمه را برایم ترجمه می کرد، از او پرسیدم: حالا که طلب علم بر زنان مسلمان هم فرض است، چرا مادر من، خواهر من و دیگر زنان و دختران به مکتب خانه نمی روند؟ استادم جواب داد: علمی که برای زنان منظور است، همان علم قرآن است و بس؛ آن هم به شرط اینکه چشمشان به سوره یوسف نیفتد. گفتم: چرا؟ گفت: برای اینکه ذات زن مایل به فساد است! و توضیح دیگری نداد. من هم جرئت توضیح خواستن نداشتم. تلقینات او چنان بود که من نه فقط نسبت به خواهران و مادر خودم، بلکه نسبت به تمام زنان جهان بدبین شدم. در چشم من زنان مایه ننگ و بی ناموسی خانواده بودند.
پدر ساده لوح من عقلاً اسیر اینگونه تلقینات بود. او هدفی نداشت جز اینکه مرا هم مثل خودش، مقلدی بی چون و چرا بار بیاورد. من هم در مکتب شیخ اکبر، همان طور که او می خواست بار می آمدم. اما خوشبختانه من مثل پدر و پدربزرگ و اجدادم، محکوم نبودم تا همه عمرم را در تاریکی جهل و در چنگ خرافات به سر ببرم.
به زودی توانستم تار و پود دامی را که در آن اسیر بودم، پاره کنم.(1)
منازعات مذهبی و دینی ارامنه و مسلمانان در قفقاز عامل محیطی و اجتماعی مهمی در شکوفایی استعدادهای او بود. به ویژه وقتی به زندان افتاد، در زندان با روشنفکری آشنا شد و او بر شخصیت و اندیشههایش تأثیر گذاشت. نام این فرد وارطان و مسیحی و ارمنی بود ولی اخلاقیات انسانی جذاب نیز دانش و معلومات وسیع داشته است. به رغم اینکه در ابتدا باغچهبان با او درگیر میشود و درصدد زدن او برمیآید ولی به تدریج جذب اخلاقیات او میگردد.
در زندان مشغول تولید و نشر مجله فکاهی ملانهیب و ملاباشی میشود و با استقبال مواجه میگردد. در واقع اولین ابتکار او را کنار نمیگذارند و رد نمیکنند. بسیاری از مبتکران وقتی کارشان ردّ میشود یا استقبال نمیشود، روحیهشان شکسته میشود و از کارهای ابتکاری خداحافظی میکنند.
اینها خلاصهای از عوامل و زمینههای مؤثر در روحیه سازنده و رشد شخصیت خلاق او بود. اکنون به ابتکارات و فعالیتهای او میپردازم.
با مطالعه منابع مختلف تلاش کردهام همه نوع فعالیتهای او را رصد کنم و پس از استقراء و جستجوی نسبتاً کامل به ثبت آنها بپردازم.
مطالب به ترتیب تاریخی در شش فصل تنظیم شده است: ایروان، مرند، تبریز، شیراز، تهران و بالاخره پس از فوت تا کنون. در مورد برخی سال ها، اطلاعات یافت نشد لذا چیزی ثبت نشده است.
مطالب و تاریخ ها تماماً مستند است و سند هر مطلب در پاورقی آمده است. اما شماره ها و سال هایی که بر اساس قرائن و حدس و گمان به دست آمده و در منابع اصیل بر آن تصریح نشده در قلاب [] آمده است.
1) . زندگینامه آموزگار و نویسنده بزرگ کودکان، امید قنبری، ص 67-69.
ایروان 1264- 1298ش
جبار غیر از اینکه چند ماهی در سال 1293 به ترکیه رفته و در ایگدیر سکونت داشت. و سپس به ایروان باز گردید، تمامی سال های بین 64 تا 98 یعنی 34 سال از عمرش را در ایروان زندگی کرد.
1264
تولد در ایروان؛ باغچه بان در این باره می نویسد: جد من رضا از اهالی تبریز، پدرم عسکر نام داشت و در شهر ایروان با شغل معماری و قنادی زندگی می کرد من در 1264 در ایروان متولد شدم.(1)
1270
تربیت پدر و مادر (1267- 1270)؛ از حدود چهار و پنج سالگی تا وقتی به مکتب خانه رفت، تحت تربیت و تعلیم پدر و مادرش بود. دوره کودکی به پندهای توأم با خشونت و استبداد پدرش خو گرفته و به پدرش اعتقاد داشت چون اقدامات او را سعادت آفرین می دانست. زجرهایی که به جبار می داد مثل داروی تلخ بود که به باورش تأثیر خوب داشت. پدرش را باید مظهر درستی و راستی می شمرد چون آشنایان او را از اولیاءاللّه می دانستند.
طرز تربیت مادرش به عکس ملایم و مهرآمیز بود و به نظر جبار این روش مفیدتر بود.
1270
شیخ علی اکبر قفقازی؛ او شیخ و آخوند محله باغچه بان بود و پدرش به شیخ بسیار علاقه داشت و در امور مختلف با او مشورت می کرد. باغچه بان از حدود سال 70 به مکتب شیخ رفته و تحت تأثیر آموزش های او قرار می گیرد. تا پانزده سالگی مداوم در جلسات درس شیخ حضور داشت و در پانزده سالگی به دلیل ترک تحصیل از شیخ جدا شد.
با اینکه آموزه های شیخ را ابتدا دربست می پذیرفته ولی به تدریج خواستار توضیح می شود و به تدریج به نقد رو می آورد.
1) . زندگی نامه به قلم خودش، ص16.
1270
رفتن به مکتب خانه از 1270 تا 1279؛ پدرش به جای فرستادن او به مدرسه های جدید، او را به مکتب خانه فرستاد. مکتب خانه تنگ و تاریک و با نی بوریا ساخته شده بود. ملای مکتب شیخ علی اکبر بود. به دلیل چوب زدن و تنبیه کردن و به فلک بستن خاطره خوشی از مکتب خانه نداشت.(1)
1279
ترک تحصیل؛ باغچه بان در این باره می نویسد: تحصیلات من با اصول قدیمه و در مساجد بوده است. در پانزده سالگی با مختصر سواد بی ارزشی که داشتم مجبور به ترک تحصیل شدم. و از طریق حرفه های پدرم گذران زندگی می کردم.(2)
1281
نقاشی و مخالفت پدر؛ من به نقاشی علاقه داشتم. به زحمت یک دفتر و چند تا مداد رنگی گیر آورده و نقاشی هایی کرده بودم. یک روز پدرم دفتر نقاشی ام را دید. پرسید: اینها چیست که کشیده ای؟ گفتم: این آدم است، این گل است، این بچه است. پدرم به من تشر زد و گفت: مگر نمی دانی که صورت سازی در اسلام حرام است؟ خدا در روز قیامت صورت هایی را که کشیده ای به تو نشان خواهد داد و خواهد گفت: حالا که اینها را کشیده ای، باید به آنها جان بدهی، و البته که نخواهی توانست به آنها جان بدهی، چرا که جان دادن فقط در ید قدرت خداست و به جهنم خواهی رفت... زود برو این دفتر را پاره کن، مداد رنگی ها را هم بشکن و دور بریز، و از صورت سازی توبه کن.
در آن ایام، مدارس جدیدی در ایروان تأسیس شده بود؛ از جمله دبستان روس و اسلام. خیلی ها فرزندانشان را به این مدارس می فرستادند. اما پدرم از اینکه بدون مشورت با شیخ اکبر، ملای مسجد محل خودمان، در مورد تعلیم و تربیت من تصمیم بگیرد، واهمه داشت.(3)
1284
زندانی شدن؛ در سال 1905م/ 1284ش بین ترک ها (مسلمانان) و ارمنی ها جنگ
شد. تزار روسیه مردم را به جان هم انداخته بود. برخی از جوانان مسلمان مثل جبار هم بی دلیل زندانی شده بودند. سه ماه و اندی در زندان بود ولی بسیار تحت تأثیر قرار گرفت و تغییر و تحول پیدا کرد.
1284
آشنایی با وارطان؛ جبار در زندان با جوان ارمنی به نام وارطان آشنا شد. وارطان اخلاق نیک و معلومات وسیع داشت و در افکار و منش جبار تأثیر گذاشت و او را از جهل و خرافات نجات داد.(1)
1284
انتشار نشریات ملا نهیب و ملا باشی؛ او با همکاری هم زندانی اش و با استفاده از امکانات اولیه دو نشریه ملانهیب و ملاباشی را تولید و به صورت دست نویس در تیراژ کم در بیرون زندان به فروش می رساند. این دو مجله فکاهی و با شوخی و مزاح به مسائل روز می پرداخت.
1284
آزادی از زندان؛ در منازعات ارامنه و مسلمانان با روش تعصب آمیز از مسلمانان دفاع می کرد از این رو به زندان افتاد. آنجا با شخصی به نام وارطان آشنا شد و درباره او و دوره پس از زندان می نویسد:
وارطان با درس هایش برای همیشه مرا از زندان تاریک جهل و خرافات آزاده کرده بود. او با خلوص تمام، آن منابع فساد و جهل و گمراهی را که موجب بدبختیِ اجدادم، پدرم و خودم شده بود، از ذهن من زدود.
من که تا سه ماه قبل، یک مذهبیِ متعصب و خرافاتی بودم و چون او را نجس می دانستم، از دست زدن به استکان او واهمه داشتم؛ روی او را با قدرشناسی و احترام و تشکر بوسیدم. اما حیف! پس از آنکه آزاد شدم.
از زندان که آزاد شدم آدم دیگری بودم. دنیا و مردمانش را با چشم دیگری می دیدم. دیگر ارمنی و مسلمان برایم فرقی نداشتند. وارطان تعصبات و خرافات را از مغزم ریشه کن کرده
1) . زندگی نامه به قلم خودش، ص 27-30.
بود و به جای آن تخمی پاشیده بود که روز به روز سبزتر می شد. به طور قاچاق به خانه ها رفته، با مزدی کم و اغلب داوطلبانه و رایگان، خواندن و نوشتن را به زنان و دختران می آموختم به همان زنان و دخترانی که شیخ اکبرها فقط علم قرآن را برای آنها به رسمیت می شناختند. آن هم مشروط به اینکه چشمشان به سوره یوسف نیفتد! چرا که ذات این جنس را مایل به فساد دانسته و هر گونه رفتار با آنان و حتی تعیین سرنوشت آنان را حق مسلم خود می دانستند.(1)
1284
پیدایش انتباه؛ آگاه شدن نسبت به رفتارهای دوگانه پدر و پی بردن به عوامل گمراهی و بدبختی که پیش از این آنها را عامل سعادت و نجات بشر می دانستم. این انتباه در گوشه زندان و به طور غیرمترقبه برایم حاصل شد. چند ماه انتباه از با سعادت ترین ایام عمر من محسوب می شود.(2)
1285
ریاضت دو ماهه؛ برای رهایی از تندخویی و آدمی بردبار و نرمخو شدن تصمیم گرفتم دو ماه هر سال با نفس و اخلاقیات ناپسند خودم مبارزه کنم. تأثیر پرهیز دو ماه این است که خشونت، عکس العمل شدید از خود بروز نمی دهم. در نتیجه زندگی برایم آسان تر شده و به مرور که توانستم آن شخصیت پرخاشجو و عصبانی را در خود بکشم و انضباطی در کار و زندگی ام ایجاد کنم و بسیاری از موفقیت ها و کامیابی های من نتیجه آن بوده است.(3)
1288
تشکیل کلاس دختران؛ محیط ایروان و قفقاز به دلیل تعصب های مذهبی مخالف تحصیل دختران بود و تفکر سنتی و ضد زن حاکمیت داشت. باغچه بان برای شکستن این جو به روش مخفیانه کلاس برای دختران برپا می کرد و برای باسواد شدن این قشر فعالانه می کوشید.
باغچه بان تحصیلات جدید نداشت ولی به دلیل جو خانه و باسواد بودن پدرش و نیز در
مکتب و نزد مربی مکتب خانه خوب درس خوانده بود و به خوبی بر متون مسلط بود.
او درباره تدریس برای دختران چنین نوشته است: در دوران جوانی به طور قاچاق در منازل دختران درس می دادم.(1)
1289
خبرنگاری و روزنامه نگاری؛ باغچه بان در زندگی نامه خودنوشت خود می نویسد در دوران جوانی از خبرنگاران روزنامه های قفقاز بودم.(2)
1290
آغاز تدریس در ایروان؛ به زودی تدریس در کلاس های اول ابتدایی شهر ایروان را شروع کردم. روش ابتکاری من برای آموزش الفبا، در همان روزها پایه ریزی می شد. آموزگار موفقی شده بودم و شهرت پیدا کردم. برای کودکان قفقاز شعرهای کودکستانی می نوشتم. مجله های فکاهی ملا نهیب و ملا باشی را، که عمر زیادی نداشتند، به تنهایی می نوشتم و با چاپ ژلاتینی تکثیر و توزیع می کردم. طولی نکشید که یکی از نویسندگان روزنامه های ایروان و یکی از شاعران و نویسندگان روزنامه فکاهی ملا نصرالدین و پس از آن هم در سال 1291ش مدیر مجله فکاهی لک لک شدم.(3)
1290
تألیف و انتشار داستان برای کودکان؛ دو کتاب داستان منظورم کودکانه با عناوین قیزیللی یاپراق (برگ زراندود) و بایرامچلیق (مژده رسانی عید) در ایروان به نام جبار عسکرزاده و تخلص عاجز منتشر کرد.
روزنامه نگاری در ملانصرالدین؛ از فکاهی نویسان و شاعران اشعار فکاهی در روزنامه ملانصرالدین منتشره در ایروان بود.(4)
1291
مدیریت مجله فکاهی لک لک؛ این مجله را در شهر ایروان منتشر می کرد و انتشار آن پس از شروع جنگ بین المل اول تعطیل شد. یعنی خود باغچه بان به منظور نجات از توقیف آن را تعطیل کرد.
1293
مهاجرت به ترکیه و قبول فرمانداری و تحویلداری ایگدیر؛ آخرین سال جنگ به دلیل منازعات سخت بین مسلمانان و ارامنه به ترکیه رفت و پس از چندی در شهرداری شهر ایگدیر به سمت تحویلدار منصوب شد. چندی پس از آن فرماندار آن شهر شد.(1)
بازگشت به ایروان؛ عثمانی در جنگ شکست خورد و مهاجرانی مثل باغچه بان تسلیم داشناک (داشناق یعنی ارامنه ملی گرا و طرفدار استقلال ارمنستان) شدند و به ایروان بازگردانده شدند.
1295
رسیدگی به آوارگان جنگ و بیچارگان؛ جنگ جهانی اول و جنگ محلی بین مسلمانان و ارامنه پیامدهای وخیمی داشت. جبار مسئولیت رسیدگی به مردم را بر عهده گرفت. بین بیچارگان گندم توزیع می کرد، افراد بی پناه و بی مسکن را مأوا و مسکن می داد و مردم او را به عنوان رئیس شهر می شناختند.(2)
1297
روش ابتکاری آموزش الفبا؛ پس از آزادی از زندان ایروان تدریس در کلاس های اول ابتدایی شهر ایروان را آغاز کردم. روش ابتکاری من برای آموزش الفبا در همین زمان پایه ریزی شد.(3)
1297
تنهایی و بیماری؛ در سال های آخر جنگ جهانی اول و تشدید منازعات بین ارامنه و
مسلمانان موجب شد که جبار مثل بسیاری از اهالی ایروان به دهات پناه ببرد. اما حصبه و سرمای شدید و نداشتن مکان موجب شد تا سر حد مرگ اذیت شود. این سال ها، تجربه مهمی در زندگی اش بود و در ساختن شخصیت او مؤثر بود. به همین دلیل در زندگی نامه خودنوشت، جبار این دوره را بسیار مهم و سازنده می داند.
او پس از حدود یک ماه بیهوشی بر اثر ابتلاء به حصبه وقتی به هوش می آید متوجه می شود در دهکده ای است و هیچ کس همراهش نیست، نیز دارو و پزشک هم نبود، اثاثیه مختصری که از زادگاهش آورده بود سرقت شده بود. دو پایش از مچ به پایین بر اثر سرما سیاه شده و نیاز مبرم به پزشک داشت. تنها پرستار او در این مدت دختر بچه شش ساله به نام ربیعه بود. او به بیابان می رفت و سبزی به نام غازایاقی می آورد. جبار با جویدن و مکیدن این سبزی ها، اندکی از آلامش کاهش می یافت.
بعضی مردم جبار را به شتری بستند و او را به روستایی که پزشک داشت فرستادند. اما تمام خانه های این روستا از آوارگان و جنگ زدگان پر بود. تنها گوشه ای از طویله ای خالی بود و به جبار اینجا را معرفی کردند. در این هنگام زن مرد کوری که قبلاً از خدمات جبار بهره مند شده بود، او را شناخته و به سراغ شوهر کورش رفته و خبر می دهد فلانی به اینجا آمده و می خواهند او را در طویله مسکن دهند. مرد کور آمد و جبار را به خانه خودش می برد و جایی را که خودشان سکونت داشتند به جبار داده و خودشان به طویله می روند.
این محل در واقع مطبخ و در وسط آن تنور بوده که به آن تنورخان می گفتند و به رغم اینکه پر از موش و کک بود ولی نسبت به طویله پیشین خانه ای اشرافی بود.
پزشک هر روز یک انگشت از پایش را قطع می کرد. بالاخره بیماری، بی کسی، بی کاری، بی پولی، بی عاطفگی مردم تأثیر عمیق در اندیشه او گذاشت از طرف دیگر مساعدت کوری که تنها دارایی خود را در اختیار او گذاشته بود یا ارتباط دوستی او با پزشک معالجش و خدماتی که برایش انجام داد، نگاهش را نسبت به محیط اطرافش عمیق تر نمود و انسان شناسی او را توسعه داد.
1297
رفتن به نوراشین؛ پس از تشدید جنگ در ایروان، در یک زمستان بسیار سرد همراه خانواده عازم ایران می شود ولی نزدیک مرز نزدیک روستای نوراشین؛ همگی به بیماری حصبه مبتلا می شوند. حدود یک ماه در حالت اغماء بودند و پس از به هوش آمدن، با کمک
روستائیان جهت درمان به نوراشین، روستایی نزدیک ایروان می رود. در نوراشین حوادثی به وقوع می پیوندد که در سرنوشت او تأثیر داشته است.(1)
1297
نجات از قانقاریا و قطع انگشتان پا؛ در حالت بیماری خودم را به دکتر صفی زاده رساندم. او پس از آگاهی از سابقه نویسندگی و سرگذشت من، به خصوص اینکه فهمید من یک آموزگار هستم، با دلسوزی بی مانندی مرا معاینه کرد. تشخیص او این بود که برای نجات من از قانقاریا و مرگ احتمالی، باید چهار انگشت از هر دو پایم، از نیمه، یا کمتر یا بیشتر، قطع شود. اما این دهکده کوچک و جنگ زده، نه بیمارستانی داشت و نه جراحی. دکتر صفی زاده در تشخیص خود تردیدی نداشت. برای نجات من، باید این عمل فوراً انجام می شد. او چاره ای هم جز این نمی دید که خودش این عمل را انجام دهد.
دکتر بدون فوت وقت دست به کار شد. خنجرش را در قابلمه ای گذاشت و جوشاند. بعد هم آن را با الکل ضدعفونی کرد و اولین انگشتم را از بالای مفصل قطع و پانسمان نمود. من همان طور که از درد به خود می پیچیدم، گفتم: دکتر، من کی، کجا و چگونه می توانم از شما تشکر کنم؟ او مرا دلداری داده و گفت: به زودی خوب خواهی شد و همین که خوب شده، به جای تشکر، دبستان مختلطی برای دختران و پسران نوراشین دایر خواهی کرد. از همین حالا می توانی چهار نوآموز، دو دختر و دو پسر، را نام نویسی کنی. این دو دختر و دو پسر فرزندان من هستند و اولین شاگردان تو در مدرسه مختلط نوراشین خواهند بود. قرار شد یک روز در میان، یکی از انگشت های پایم قطع بشود. عمل های جراحی تمام شد. فقط شصت های پایم سالم بود. بقیه انگشت هایم، یا از زیر ناخن و یا از بالای مفصل ها بریده شدند.(2)
1297
آشنایی با دکتر حسین قلی خان صفی زاده؛ جبار را از روستایی دیگر به نوراشین نزد دکتر صفی زاده آورده بودند. صفی زاده به معالجه او پرداخت و روابط گرمی بین آنها پدید آمد. فرزندان دکتر را درس داد و بعداً با هم به ایران آمدند.
تأسیس مدرسه نوراشین؛ بر اثر جنگ و منع شهرها و روستا به هم ریخته بود و مدارس تعطیل شده بود. جبار پس از بهبودی نسبی پاهایش با مساعدت دکتر صفی زاده مدرسه ای باز کرد و آموزش چهار فرزند صفی زاده و چهار بچه دیگر را آغاز کرد.
1297
استخدام معلم زن؛ جبار تازه با همسرش ازدواج کرده بود و با تأسیس دبستان نوراشین، همسرش را توجیه کرد و روش تدریس و کلاس داری را به او آموخت.
1297
اداره مدرسه مختلط؛ جبار برای اولین بار مدرسه نوراشین را به روش مختلط دختران پسران اداره می کرد.
پس از جراحی مدتی طول کشید تا بتوانم راه بروم. همین که راه افتادم، با کمک دکتر و چند نفر دیگر، جایی را کرایه کرده و مدرسه دخترانه و پسرانه نوراشین را دایر کردیم. غیر از چهار فرزند دکتر صفی زاده، دو دختر و دو پسر دیگر هم از جمله اولین شاگردانم در آن مدرسه بودند.(1)
1298
رفتن به نخجوان برای پیدا کردن خانواده؛ پس از رسیدن به روستای عربللر باخبر شدم خانواده ام به نخجوان برگشته و در جست وجوی من هستند. من از دکتر صفی زاده خداحافظی کردم و خودم را به نخجوان رساندم و آنها را یافتم. اما طولی نکشید که کشتارها شدیدتر از گذشته شروع شد. مردم وحشت زده به هر طرف می گریختند. اجساد زیادی در مسیر ریخته بود و فرصت دفن آنها را نداشتند. گروهی از مردم به طرف ارس می رفتند ولی گذشتن از ارس خطرناک بود. گروهی عظیم هم راه جلفای تبریز را در پیش گرفته بودند. من و خانواده ام در این گروه بودیم. من در این زمان مردی 34 ساله بودم.(2)
مرند 1298- 1299
1298
مهاجرت به ایران؛ با افزایش درگیری و منازعات در قفقاز؛ با خانواده خود به ایران کوچ کرد و در مرند سکونت گزید. قصبه نوراشین چند ماه امن و آرام بود. یک شب مورد تاخت و تاز ارامنه قرار گرفت و کشتار و قتل عام مجدداً آغاز شد. آنجا تبدیل به جهنمی شد که ناچار شدیم از آنجا فرار کنیم و من و دکتر صفی زاده به همراه خانواده اش برای فرار به سرزمین آباء و اجدادمان ایران، خودمان را به رود ارس رساندیم. زیر تیراندازی ارامنه از رود گذشتیم و به روستای عربللر از توابع ماکو وارد شدیم.
1298
ورود به مرند؛ جبار از طریق نخجوان و جلفا به مرند می رسد. در این هنگام 34 ساله بود. البته مقصدشان رفتن به تبریز و یافتن کسی بود که به آنها پناه دهد ولی نتوانستند از مرند جلوتر بروند. مسئولین مانع خروج مهاجرین از مرند می شدند.(1)
1298
مجوز مدرسه دخترانه؛ برای تأسیس مدرسه دخترانه در مرند مجوز دریافت کرد ولی بر اثر مخالفت متعصبین نتوانست آن را عملی سازد.
1298
آشنایی با عباسعلی الفت نوبری؛ پس از رسیدن به مرند و سکونت در خرابه های اطراف شهر، برای تدریس، به مدرسه ابتدایی احمدیه رفتم. مدیر مدرسه، آقای عباسعلی الفت نوبری، پس از شنیدن سرگذشت من و آگاهی از روش ابتکاری من برای آموزش الفبا، مشتاق شد که مرا برای تدریس در کلاس اول استخدام کند. اما این کار به هیچ وجه عملی نبود، چون من کارنامه کلاس اول هیچ دبستانی را نداشتم.(2)
1298
شهادت نامه و استخدام رسمی در وزارت معارف؛ من مدرک نداشتم و مدیر مدرسه
احمدیه، عباسعلی الفت نوبری و چند نفر از معلمین و فرهنگیان مرند، برای استخدام رسمی من در وزارت معارف، راهی پیدا کردند. شهادت نامه ای نوشتند به این مضمون: گواهی می شود که سوادِ نامبرده، در حدود کلاس ششم ابتدایی است و همه آن را امضا کردند.
با همین مدرک تحصیلی، به استخدام رسمی وزارت معارف درآمدم و با ماهی نُه تومان حقوق، آموزگاری را در کلاس اول مدرسه احمدیه شروع کردم.(1)
1298
نمایشنامه خرخر به عنوان اولین اثر تألیفی و هنری در ایران؛ باغچه بان وقتی به ایران مهاجرت کرد و به عنوان معلم مشغول به کار شد اولین نمایشنامه اش به نام «خُرخُر» اجرا شد.
1298
تدریس؛ آغاز تدریس در مدرسه احمدیه مرند برای بچه های کلاس اول.
1298
شهرت در مرند؛ بیش از سه ماه از شروع تدریس من در مدرسه احمدیه نگذشته بود که تمام کارمندان دولتی، بازاریان سرشناس، تحصیل کرده ها، متنفذین مرند و حتی حاکم شهر، مرید من شدند. پس از گرفتن اولین حقوقم، توانستم خانه کوچکی کرایه کرده و خانواده ام را از خرابه های بیرون شهر، به آنجا منتقل کنم.(2)
1298
موفقیت شاگردانش در امتحانات؛ سه ماه بعد، شاگردانم در حضور اولیا، روشنفکران، فرهنگیان و مسئولین شهر، با موفقیت درخشانی که همه را به حیرت وا داشت، امتحان دادند.
1298
اهداء 25 تومان؛ کوشش های من برای پیشرفت تحصیلی، نظافت و بهداشت محیط مدرسه و مبارزه ام با بیماری های کچلی و تراخم بی پاداش نماند. در همان جلسه مبلغ 25 تومان از طرف حاضران، به پاس کوشش هایم، به من هدیه شد.
1298
پشتیبانی میرزا آقاخان مکافات رئیس هیئت مدیره حزب تجدد از اجرای نمایشنامه؛ با پشتیبانی میرزا آقاخان مکافات، رئیس هیئت مدیره حزب تجدد، نمایشنامه ای نوشتم و توسط نوآموزان در حیاط مدرسه احمدیه به اجرا درآوردم. چنین کاری در مرند و حتی شهرهای بزرگ تر ایران سابقه نداشت.(1)
1298
مبارزه با کچلی و بیماری های فراگیر و گسترش بهداشت؛ اغلب شاگردان کچل بودند و یا بیماری تراخم داشتند. بعدها شنیدم که در شهرهای بزرگ تر هم وضع جز این نیست. در کنار تدریس، با راهنمایی پزشکان، مبارزه با این بیماری را آغاز کردم. برای خرید صابون، دارو، الکل، پنبه و قطره چکان، از مردم اعانه جمع می کردم. خودم هم ماهی پانزده ریال از حقوقم را برای این مبارزه اختصاص دادم. موهای اطراف زخم کچلی را با منقاش یا حتی با دست هایم می کندم. سر شاگردانم را خودم می شستم و دوا می مالیدم. چشم های تراخمی آنها را خودم معالجه می کردم از همان ماهی نُه تومان حقوقم، که به سختی می توانستیم با آن زندگی کنیم، برای شاگردان فقیرم، لوازم التحریر می خریدم.(2)
1298
ملقب شدن به آقا میرزا جبارخان عسکرزاده؛ من دیگر برای مردم مرند، میرزا جبار عسکرزاده ساده نبودم. همه مرندی ها مرا آقا میرزا جبارخان عسکرزاده می نامیدند.(3)
1298
دریافت تقدیرنامه از اداره مرکزی فرهنگ آذربایجان؛ از طرف اولیای بچه ها، مدیر مدرسه و روشنفکران مرند، گزارش های مفصلی در تمجید از کارهای من، به اداره مرکزی فرهنگ آذربایجان سرازیر شد و بر اساس آن، تقدیرنامه هایی از مرکز به من رسید.(4)
تبریز 1299- 1306
1299
استخدام در دبستان دانش؛ در این دبستان مشغول تدریس شد و به دلیل پشتکار و دلسوزی موفق هم شد.
1299
صدور حکم آموزگاری رسمی و رفتن به تبریز؛ باغچه بان با حکم اداره معارف آذربایجان از مرند به تبریز انتقال یافت. سپس حکم رسمی آموزگاری او با ماهی پانزده تومان در دبستان دانش در تبریز صادر شد. خودش می نویسد:
طولی نکشید که آقای میرزا ابوالقاسم خان فیوضات، مدیرکل اداره معارف آذربایجان، تصمیم گرفت تا مرا به تبریز منتقل کند. سرانجام در اواخر اردیبهشت ماه سال 1299، مردم مرند ناچار شدند تا آموزگار غریب خود را به تبریز روانه کنند.
1299
آموزگار دبستان دانش؛ در مهرماه 1299 حکم من صادر شد و با ماهی پانزده تومان حقوق، آموزگار رسمی دبستان دانش شدم.
1299
اختصاص خانه شخصی آقای دیباج رئیس اداره معارف آذربایجان؛ در سرتاسر راه مرند به تبریز، دلم برای تبریز می تپید؛ چون تبریز زادگاه پدربزرگ من، رضا یا شاطر رضاست. پس از ورود به تبریز، آقای دیباج، رئیس اداره معارف آذربایجان، دستور دادند تا خانه ای را که باغچه زیبایی داشت و ملک شخصی ایشان بود، به طور رایگان در اختیار من بگذارند.
1299
همکاری مدیران تبریز و آذربایجان؛ اغلب رؤسا و مسئولین فرهنگی آذربایجان، آماده همه نوع کمکی به من بودند، اما بر اثر قتل شیخ محمد خیابانی، اوضاع تبریز به هم ریخت. رؤسا و مسئولان جدیدی سر کار آمدند. همه اینها سبب شد که کار من به تعویق بیفتد.
1299
کم بودن شاگردان دبستان؛ مهرماه 1299ش از رئیس معارف تبریز ابلاغ برای رفتن به دبستان دانش را گرفتم. روزی که وارد دبستان شدم بیشتر از ده نفر شاگرد وجود نداشت. این کمی شاگردان دو علت داشت: یکی اینکه مکتب داران، معلم های مدارس دولتی را که با اصول جدید کار می کردند تکفیر و تحریم می کردند. دیگر آنکه مردم از شدت فقر فرزندان خود را با روزی یک عباسی و سیصد دینار مزد به کارخانه های قالی بافی می فرستادند.(1)
1299
تدوین متن درسی برای کلاس اول؛ کتابی برای بچه های کلاس اول نوشت و مبدأ تألیف کتاب های مختلف برای بچه های مدرسه را گذاشت.
1298
مبارزه با کچلی؛ باغچه بان وضعیت بچه ها را در سال 1298ش در کلاس اول ابتدایی مرند گزارش داده و می نویسد: وقتی برای نخستین بار وارد کلاس شدم از بوی سر کچل شاگردان کوچک هوای کلاس تهوع آور بود و وقتی که به سر آنها نگاه کردم گویی آب لنبو شده بود و می جوشید. در شهرهای دیگر ایران هم وضع جز این نبود. حتی در شهر بزرگ تبریز هنگامی که در مدرسه دولتی «دانش» آموزگاری می کردم یکی از کارهای من مبارزه با کچلی بچه های کلاس بود. نیز در شیراز با دردچشم و کچلی مبارزه کردم. سر بچه ها را خودم می شستم، ضدعفونی می کردم و می بستم و اجازه نمی دادم در منزل پانسمان آن ها را عوض کنند.(2)
1299
تأمین مداد و دفتر؛ بعضی از بچه ها مداد و دفترچه نداشتند و سفارش کردن به اولیای آنان نیز فایده نداشت. لذا از همان نه تومان حقوقم، هر هفته یک قرآن می دادم و برای این بچه ها مداد و مدادهای رنگی و دفتر شطرنجی می خریدم و به بچه ها رسم خط و نقاشی تعلیم می دادم.(3)
1299
جوسازی ها و اتهامات کمونیست، بلشویک و بابی؛ پس از پیشرفت شاگردانم، همچنان که موجب خوشحالی و قدردانی اولیا و مسئولان فرهنگی بود، باعث حسادت و دشمنی عده ای نیز می شد. شایع می کردند که فلانی کمونیست است، مهاجر است، بابی است، بلشویک است و از این حرف ها... حتی یک نفر عنوان کرده بود که فلانی هم بلشویک است و هم بابی. او در این مورد عریضه ای نوشته و به امضای عده ای رسانده بود.
1299
دفاع آقای تربیت رئیس اداره معارف آذربایجان؛ برخی به دلیل حسادت شروع به جوسازی کرده و سپس عریضه ای به آقای تربیت، رئیس جدید اداره معارف آذربایجان تسلیم کرده و مرا متهم به کمونیست و بلشویک و بابی دانسته بودند. ایشان هم پس از خواندن عریضه، جواب دندان شکنی به او داده و گفته بود: یک آدم نمی تواند در عین حال هم بابی و هم بلشویک باشد، همان طور که تو نمی توانی در عین حال هم مسلمان و هم ارمنی باشی.
1300
شیوه جدید آموزشی؛ باغچه بان در دبستان دانش تبریز برای اولین بار شیوه جدید آموزشی به کار گرفت و با تخته سیاه و گچ هایی که خودش می ساخت، چرتکه برای اعداد کسری شروع به آموزش کرد. کتاب فارسی موجود را کنار گذاشت و با نوشتن مطالب روی تخته سیاه به بیان مطالب می پرداخت.
1300
اهدای لباس به دانش آموزان؛ در تبریز بچه ها به دلیل فقر با مزد کم به کارخانه های قالی بافی می رفتند و به مدرسه نمی آمدند، مرحوم محمدعلی تربیت با یک تدبیر این طلسم را شکست و اعلام کرد که به هر بچه ای که در مدرسه ثبت نام کند یک دست لباس از طرف اداره معارف به او داده خواهد شد. این اقدام به نفع من تمام شد و شاگردان کلاسم افزایش یافت و از ده به هفتاد نفر رسید.(1)
1) . همان، ص32.
1300
تهیه تخته سیاه و گچ؛ باغچه بان نخستین معلمی است که از تخته سیاه و گچ استفاده کرد یا حداقل به طور وسیع از این وسایل بهره بُرده خود می نویسد:
با خرج خود یک تخته سیاه بزرگ و دو چرتکه تهیه کردم و درس های خود را با گچ مخصوصی که خود می ساختم بر تخته سیاه می نوشتم و یاد می دادم.(1)
1300
چرتکه رنگی؛ باغچه بان در شهر تبریز نوعی چرتکه رنگی ساخت تا به وسیله آن تدریس چهار عمل اصلی ریاضیات را آسان نماید.(2)
1300
فداکار معلم؛ این نمایشنامه به قلم باغچه بان است و در تبریز به سال 1300 نوشته و اجرا می کرده است.
1301
دریافت تقدیرنامه؛ به پاس خدمات باغچه بان در دبستان دانش تبریز علاوه بر افزایش حقوقش، تقدیرنامه ای هم به او اعطاء شد.(3)
1302
استفاده از میراث و تجارب پدرش؛ برای باغچه اطفال دو چیز لازم بود یکی هدف (طرح کلی و نقشه راه) و دوم وسایل. من هزار پیشه بودم و از هر نوع استعداد نمونه ای در من وجود داشت و همین ویژگی به کمکم آمد. علاوه بر معلمی، استعداد شاعری و ذوق نقاشی داشتم، روزنامه نویس بودم؛ هنرپیشگی می دانستم، قناد بودم... قسمت بزرگی از توانایی خود را در این زمینه مدیون پدرم بودم. بنایی و گچ بری و قالب کاری و مجسمه سازی را از او آموخته بودم. مثلاً می توانستم برای بچه ها در قالب موش و زنبور و مرغ طرح هایی بسازم که کودک بتواند هم به راحتی راه برود و هم مانند خروس لاری بال بزند و بجنگد. دکوراسیون صحنه های نمایش بچه ها را نیز خود ترتیب می دادم. کسانی که نمایش های مرا
در تبریز و شیراز و تهران دیده اند شاهد این مدعا هستند.
این ابتکارات من که در آن روزگار بی سابقه بود سبب شد که عملیات من مانند عملیات یک شعبده بازچینی تحسین همه را جلب کند.(1)
1302
انتساب آقای فیوضات؛ ایشان در رأس اداره فرهنگ آذربایجان قرار گرفت و چون از کارهای باغچه بان خبر داشت، پشتیبان جدی او بود. از این رو فیوضات در تبریز و بعداً در شیراز موجب پیشرفت باغچه بان بود.(2)
1302
بازدید از کودکستان خانم خانزادیان؛ او در سال 1297ش کودکستانی برای اطفال ارامنه تبریز تأسیس کرده بود. باغچه بان همراه با رئیس فرهنگ آذربایجان آقای فیوضات در سال 1302 به بازدید آن پرداخت. پانزده شاگرد دختر و پسر ارمنی داشت و این ایده در تأسیس باغچه اطفال روی باغچه بان مؤثر بود.(3)
1302
پیشنهاد جهت تأسیس کودکستان؛ ریاست اداره فرهنگ آذربایجان آقای فیوضات به او پیشنهاد تأسیس بنگاهی برای تربیت خردسالان. باغچه بان می نویسد: آقای فیوضات به هر معلمی پیشنهاد کرده بود، حاضر نشده بود آن را مدیریت کنند.(4)
1302
تأسیس باغچه اطفال تبریز (کوهستان تبریز)؛ با اقدام و پشتیبانی آقای فیوضات، که در رأس اداره فرهنگ آذربایجان قرار گرفته بود، باغچه اطفال تبریز (کوهستان تبریز) را تأسیس کردم.
1302
نامگذاری مربی کودکستان به باغچه بان؛ پس از تأسیس نخستین کودکستان در تبریز نام آن را باغچه اطفال نامید و خودش به عنوان مربی آنجا را باغچه بان اسم گذاری کرد. از آن تاریخ نام خود را از عسگرزاده به باغچه بان تغییر داد. تا انقلاب اسلامی این نام کمابیش رواج داشت و مربی کودکستان ها را باغچه بان می نامیدند.
1302
تصویب نام باغچه بان برای مربی کودکستان توسط وزارت معارف؛ پس از تأسیس باغچه اطفال در 1302 در تبریز به توصیه ابوالقاسم فیوضات رئیس اداره معارف تبریز، نام باغچه بان برای مربی کودکستان ها توسط وزارت معارف تصویب شد.(1)
1302
تعویض نام خانوادگی از عسکرزاده به باغچه بان؛ پس از تأسیس باغچه اطفال تبریز، نام خانوادگی باغچه بان را برای خود انتخاب نمودم.
1302
انتقال به دبستان بلوری؛ باغچه بان با ورود به تبریز در دبستان دانش کارش را آغاز کرد. اما با مدیر مدرسه تنش پیدا کرد و ریاست فرهنگ صلاح دید او را به دبستان جدید که توسط آقای بلوری (میرزا آقا بلوری) شهردار متجدد تبریز ساخته و تأسیس شده بود، بفرستد. اما با آمدن باغچه بان به این دبستان تمامی شاگردان دانش هم می خواستند در دبستان جدید درس بخوانند و نیز بچه های محله دبستان جدید هم بودند. اما با دخالت نیروی انتظامی قرار شد فقط بچه های همان محله پذیرش شوند.
1302
ازدحام برای اسم نویسی در کلاس باغچه بان؛ پس از انتقال از مدرسه دانش به مدرسه بلوری (واقع در محله مقصودیه) تمام شاگردان دبستان دانش که سال گذشته با آنها درس داشتم و مردم محله مقصودیه برای اسم نویسی ازدحام کردند. رئیس فرهنگ و بازرسان هر چه کوشیدند که شاگردان دانش در دبستان جدید نام نویسی نکنند، ممکن
1) . بهره ناشنوایان، ص32.
نشد. مردم به اداره فرهنگ ریختند و داد و قال راه انداختند. رئیس فرهنگ نتوانست جلوگیری کند و مجبور شد با رئیس شهربانی تماس بگیرد.(1)
1302
آموزگار دبستان بلوری؛ پس از دبستان دانش با ماهی بیست تومان حقوق، آموزگار دبستان بلوری شدم. در این دو دبستان هم مبارزه با کچلی و تراخم را، که حالا روش آن را به خوبی بلد بودم، شروع کردم.
این دبستان توسط آقای بلوری شهردار روشنفکر و متجدد تبریز ساخته شد.
1302
اجرای نمایشنامه های انتقادی؛ تألیف نمایشنامه های «حیات معلمین» و ارکک خالاقیزی (خاله قیزی نر) و اجرای آنها از ابتکارات او بود زیرا این نمایش ها جنبه انتقادی داشت.
1302
ایجاد زبان مصور؛ او از 1302 به بعد برای کودکان و برای ناشنوایان واژه ها را همراه با تصویر آموزش می داد.(2)
1302
پذیرش بچه های کر و لال در کودکستان؛ پس از تأسیس باغچه اطفال در تبریز (1302) بچه های کر و لال را هم می پذیرفتم.
1302
مبارزه برای آزادی نسوان؛ برای ارتقای فرهنگی، حقوقی و اجتماعی زنان می کوشید و می خواست زنان از خرافات و آداب و سنت های دست و پا گیر رها شوند.(3)
1302
جمعیت اتفاق معلمین؛ با همکاری روشنفکران و دیگر نخبگان تبریز و خود معلمان این جمعیت را تأسیس کرد.(1)
1302
جمعیت تئاتر؛ با همکاری نخبگان تبریز جمعیتی به نام جمعیت تئاتر دایر کرد.(2)
1302
تألیف کتاب الفبای آسان؛ به منظور آموزش فارسی به بزرگسالان آذری زبان، کتاب الفبای آسان را نوشت و متن درسی این گروه شد.
پس از تأسیس باغچه اطفال تبریز، کتاب الفبای آسان و روش استفاده از آن را نوشتم و با روش چاپ سنگی منتشر کردم.(3)
گویا این کتاب یک بار هم در سال 1304 با این مشخصات چاپ شده است: الفبای آسان، تبریز، کتابخانه خورشید، 1304.
1303
گفتار خوانی به ناشنوایان؛ باغچه بان درباره تلفظ و گفتارخوانی به ناشنوایان اشعار زیر را سروده است:
ز اندیشه برای خود رهی یافته ام نقش دگری را به ره انداخته ام
از چشم برای دیدن چهره صوت با دست هنر آینه ای ساخته ام(4)
1303
الفبای دستی ویژه ناشنوایان؛ یعنی با وضع و حالتی از دست می توان نوع حرف را
تشخیص داد. باغچه بان آموزش کر و لال ها را در تبریز آغاز کرد و به تدریج و با ممارست شیوه الفبای دستی را ابداع کرد. در این روش حروف الفبای فارسی به سه دسته مصوت، صامت آوایی و صامت تنفسی (یا بی آوا) تقسیم می شوند. مصوت ها مثل اَ و اُ نوعی صدا ایجاد می کنند. اما صامت ها ذاتاً بی صدا هستند و یا آوایی یعنی ارتعاش در قفسه سینه پدید می آورند و یا تنفسی اند یعنی به هنگام بیان هوای دهان به دست می خورد.
او به دانش آموزان کر و لال حروف را از طریق این ویژگی های آنها یاد می داد. در ادامه کلمه سازی از حروف را آموزش می داد.
مبنای «الفبای دستی باغچه بان» لامسه است. یعنی با گذاشتن دست روی قفسه سینه یا گذاشتن پشت دست نزدیک دهان می توان نوع حروف (آوایی یا تنفسی) را تشخیص داد.
حدود 14 حرف آوایی و 14 حرف تنفسی است و لازم بود ویژگی های دیگری کشف می کرد و هر حرف را با مشخصه خاص خودش تشخیص داده می شد. باغچه بان با کمک حالات دست و حالت های لب ها، این مشخصات را به دست آورد. یعنی مشخصه هر یک از 28 حرف از الفبای فارسی با ترکیبی از سه نوع علامتِ لب، دست بر سینه یا بر دهان و حالت خود دست ابداع شد.(1)
1303
آگاهی از تجارب خارجی؛ با شروع آموزش ناشنوایان در تبریز، باغچه بان تلاش کرد تجارب دیگران در جهان را رصد کند و در ایران کپی برداری نماید. البته به دلیل کمبود ارتباطات رسانه ای، نمی توانست اطلاعات کامل دریافت نماید.(2)
1303
نامزدی وکالت مجلس شورای ملی؛ شهرت و محبوبیت من تا حدی بود که در اوایل پادشاهی جدید از جانب فرهنگیان آذربایجان نامزد وکالت شدم. ولی من به عذر کسالت معذرت خواستم زیرا که فعالیت ها و کارهای فرهنگی را به ورود در صحنه ی سیاست ترجیح می دادم.(3)
1303
برگزاری کلاس های مبارزه با بی سوادی دختران؛ برای اولین بار کلاس های زنان و دختران توسط معلم زن اداره می شد. او همسرش صفیه میربابایی را توجیه کرد و کلاس هایی توسط صفیه برای زنان و دختران برپا کرد.
1303
ابداع وسایل کمک آموزشی؛ جهت آسان کردن آموزش مفاهیم زبان و ریاضی، وسایل حجمی از چوب و غیره ساخت.
1303
بازیچه دانش؛ برای پرورش قوای فکری و تقویت حافظه کودکان در تبریز، شیراز و تهران چند نوع وسایل بازی ساخت.(1)
1303
بازیچه شناخت زندگی؛ برای شناخت محیط در تبریز و شیراز وسایلی به نام بازیچه شناخت زندگی ساخت.
1303
ماسک های حیوانی؛ ساختن انواع شکلک ها و چهره ها بر اساس اقتباس از طبیعت و حیوانات و اجرای نمایشنامه هایی که با این ماسک ها. باغچه بان با این شیوه بچه ها را جذب می کرد و واقعیت ها را از زبان حیوانات بیان می نمود و ذهن بچه ها را فعال و مستعد یادگیری می کرد.
1303
دکور سازی؛ نمایشنامه ها را همراه با دکور اجرا می کرد تا تأثیر آن بیشتر باشد.
1) . بهره ناشنوایان، ص105.
1303
چیستان؛ طرح معما و پرسش از موضوعات جهت افزایش قدرت حل مسئله در بچه ها.
1303
شعر و سرود؛ برگزاری جلسات شعر خوانی و سرود سرایی توسط خود بچه ها. جهت تکمیل فرایند فراگیری آنها.
1303
اجرای نمایشنامه؛ روش ابتکاری باغچه بان اینگونه بود که در کتاب تدریس و کتاب از دیگر ظرفیت ها مثل نمایشنامه هم استفاده می کرد. بچه ها با مشاهده وقایع و حوادث، یادگیری آنها کامل تر گردد. خودش می نویسد:
با استفاده از قصه هایی که از بچگی به یاد داشتم، برای بچه ها نمایشنامه، شعر، سرود و چیستان نوشتم. ماسک انواع حیوانات، حشرات، پرنده ها و دکورهای نمایش را هم با دست خودم می ساختم.
1303
شیخ شامل نهضتیندن؛ این نمایشنامه به قلم باغچه بان است و در سال 1303 در تبریز نوشته و بین سال های 1303 تا 1305 در تبریز اجرا می شده است.
1303
سوءظن پلیس؛ چون از روسیه آمده بودم و بر اثر فعالیت های فرهنگی و اجتماعی، محبوبیتی کسب کرده بودم مورد سوءظن پلیس بودم. مغرضان و تنگ چشمان موجب اذیت و آزارم بودند.(1)
1304
ایجاد تبادل نظر و انتقال تجارب بین معلمان؛ برای اینکه بچه های آذربایجانی بتوانند
1) . زندگی نامه به قلم خودش، ص79.
خواندن و نوشتن و حرف زدن فارسی را به آسانی و زود بیاموزند ما معلمان دایماً در مشورت و تبادل نظر بودیم.(1)
1304
اعزام به تهران؛ محبوبیت و شهرت باغچه بان در تبریز موجب شد فرهنگیان آذربایجان او را نامزد وکالت مجلس کنند و مرحوم غلامحسین خان کفیل فرهنگ او را به امیر لشکر آیرم معرفی کرد. اما او شغل معلمی را بهتر دوست داشت و با عذر آوردن به سراغ وکالت نرفت.
1304
اجرای نمایشنامه های آهنگین و منظوم با صورتک های خیالی؛ یکی از ابتکارات باغچه بان ساخت شکلک هایی بود که در ذهنیت بچه ها بود ولی وجود خارجی نداشت. در واقع ساخت ذهن خلاق بچه ها بود و بیان حقایق از زبان آنها.
1304
نقشه جغرافیایی برجسته؛ به منظور آموزش پستی و بلندی های روی کره زمین، دریاها، رودها، کوه ها و مرزهای کشورها روی چوب کنده کاری کرد. سپس با رنگ روغن رنگ آمیزی نمود.(2)
1304
جشن سالانه باغچه اطفال تبریز؛ باغچه بان در سال 1302 به توصیه ریاست فرهنگ به فکر تأسیس کودکستان افتاد و ظرف یک هفته آن را تأسیس کرد. در سال 1304 جشن سالیانه باغچه اطفال را برگزار کرد.(3)
1304
درخواست دبستان کر و لال ها و نابینایان؛ باغچه بان به فکر تأسیس مرکزی برای
آموزش کر و لال ها و نابیناها می افتد و درخواست تأسیس می دهد. «چند بچه کر و لال را هم که در مدارس معمولی پذیرفته نمی شدند، در کودکستانم پذیرفتم. دیری نکشید که فکری در ذهنم جرقه زد: آیا نمی شود راهی برای خواندن، نوشتن و حتی حرف زدن بچه های کر و لال پیدا کرد؟»
1305
دستور اداره فرهنگ مبنی بر ممنوعیت زبان ترکی؛ در سال 1305 مردی اهل سیاست به نام دکتر محسنی رئیس فرهنگ آذربایجان شد. این مرد در قمار سیاست خیلی ناشی بود و بصیرت لازم نداشت. در نتیجه نتوانست روحیه آذربایجانی ها را بشناسد و محبوبیتی میان آنان برای خود کسب کند. علاقه ی آذربایجانی ها نسبت به زبان و ادبیات فارسی نه چنان است که به اختصار بگنجد. آثار فارسی شعرا و نویسندگان و محققین قدیم و معاصر آنها گواه صادق این حقیقت است. در این زمینه اگر از برادران فارسی زبان خود جلوتر نباشند عقب تر نیستند.
دکتر محسنی به جای اینکه سوابق و علایق فرهنگیان را تقدیر و تشویق کند دستور اکید داد که در اداره فرهنگ کارمندان با مراجعان و در مدارس مربیان و شاگردان همه باید به زبان فارسی گفت وگو کنند و گرنه از کارشان برکنار خواهند شد. گذشته از اینکه این کار یک تکلیف شاق و غیرعملی بود او نمی دانست که با صدور این دستور حق و علاقه ی تاریخی یک قوم بزرگ را انکار و حس میهن پرستی آذربایجانی را تحقیر و جریحه دار خواهد کرد. اگر بگویم رفتار ناهنجار دکتر محسنی نسبت به آذربایجانی ها شباهت کامل به رفتار هیتلر نسبت به یهودی ها داشت شاید اشتباه نباشد.
اگر او سیاستمداری باهوش و روانشناس بود می توانست دریابد که در هرگوشه و کنار این کشور پهناور مردمی زندگی می کنند که هزار سال است به طور طبیعی و غریزی به آداب و رسوم و زبان و لهجه های خود عادت کرده و خو گرفته اند و با زور و قلدری نمی توان عادات و زبان آنها را از یادشان برد.(1)
1305
احترام به فرهنگ و ادبیات بومی مردم آذربایجان و در عین حال گسترش فرهنگ فارسی؛ باغچه بان به شدت مخالف حذف فرهنگ و ادبیات آذری (ترکی) بود و
1) . همان، ص 92-93.
معتقد بود باید به داشته ها و فرهنگ بومی مردم آذربایجان احترام گذاشت. ولی چون همگی ایرانی هستیم به ترویج فارسی هم در آذربایجان اهتمام ویژه داشت. از این رو کتاب هایی برای آموزش الفبای فارسی برای قشرهایی از مردم آذربایجان نوشت. اشعار خیام را به ترکی برگرداند و چاپ کرد.
1305
اتهام ارتباط با روس ها؛ باغچه بان چون از ایروان به ایران مهاجرت کرده بود همیشه در معرض تهمت و اتهام بود و مانع کار و فعالیتش می شدند.
رئیس فرهنگ آذربایجان دکتر محسنی روزی به طور خصوصی به من پیشنهاد کرد وارد حزب آنها بشوم و صریحاً به من گفت: «تو با روس ها تماس داری. هر چه شنیدی به من اطلاع بده.» و وعده داد از آنجایی که میان معلمان محبوبیت دارم اگر به گفته های او عمل کنم مقام مرا بالا خواهد برد. من سوگند خوردم که عضو هیچ حزبی نیستم و با روس ها نیز کوچک ترین تماسی ندارم و محبوبیت من میان معلمان صرفاً مربوط به طرز تدریس و امور فرهنگی است. ولی او باور نکرد. چون من مهاجر بودم در سوءظن خود نسبت به من باقی ماند. در صورتی که من اصلاً با زبان روسی حتی آشنایی نداشتم و هنور هم ندارم.(1)
1305
ده سروده کودکستانی؛ با آهنگ های گردآوری شده توسط صفیه باغچه بان اما اصل سرودها به قلم جبار باغچه بان است که بین سال های 1305 تا 1310 سروده است.
1305
تدوین راهنمای تدریس برای کتاب «الفبای آسان»؛ اینجانب به منظور تعلیم زبان فارسی به ترک زبانان، الفبایی به نام «الفبای آسان» تألیف کردم و در مقدمه برای اینکه آموزگار بتواند بدون توسل جستن به زبان مادری طفل، فارسی را تعلیم کند راهنمای تدریس آن را نوشتم.(2)
1305
نصب دکتر محسنی به عنوان رئیس فرهنگ آذربایجان؛ پس از آن، مخالفت ها با
باغچه بان آغاز شد و نهایتاً مجبور به ترک تبریز گردید.(1)
1305
اقدام برای مجوز دبستان کر و لال ها و مخالفت رئیس فرهنگ؛ روزی به فکر تأسیس کلاس برای کر و لال ها افتادم. به نظرم چنین می رسید که اگر رئیس فرهنگ از این نیت من آگاهی یابد به مناسبت اینکه در دوره ی ریاست او و به کمک او بنای یک مؤسسه ی تاریخی گذاشته خواهد شد نظر او نسبت به من تغییر خواهد کرد.
با این امید به دیدن او رفتم. وقتی غرض خود را درباره ی افتتاح کلاس برای کر و لال ها با او در میان گذاشتم با خونسردی به من گفت: «اگر تو چنین استعدادی در خود می بینی که لال ها را زباندار کنی بهتر است که در باغچه اطفال به کودکان فارسی بیاموزی. ما به دبستان کر و لال ها احتیاج نداریم.»(2)
1305
دو راهی ادامه آموزش کر و لال ها یا رها کردن؛ جو عمومی تبریز به گونه ای بود که آموزش کر و لال ها را محال و در حدّ معجزه می دانست و هر کس ادعای این کار را داشت با تکفیر و تمسخر مواجه می شد. باغچه بان پس از انتشار اعلامیه مبنی بر ثبت نام از کر و لال ها برای آموزش و مواجه شدن با فشار و مخالفت عمومی، بر سر دو راهی قرار گرفت.
چیزی نمانده بود من از تصمیم خود برگردم زیرا آن کار برای من هیچ سابقه نداشت. اگر موفق نمی شدم مجبور می شدم از تبریز فرار کنم زیرا دیگر آبرویی برایم نمی ماند و مسخره ی خاص و عام می شدم. اما می دیدم که بعد از آن ماجراها عقب نشینی هم فایده ندارد و بدتر از آن خواهد شد که در عاقبت امر از عدم توفیق حاصل خواهد شد. بنابراین پیه هر پیش آمدی را به تنم مالیدم و مشغول به کار شدم و خوشبختانه این ثابت قدمی من بی نتیجه نماند.(3)
1305
نصب تابلوی دبستان کر و لال ها؛ از کم لطفی رئیس سخت متأثر شدم. بغض گلویم را فشرد. پا شدم و عذرخواسته گفتم: «من قمارخانه باز نمی کنم که به اجازه شما نیازمند
باشم. فردا تابلو را خواهم زد شما دستور بدهید پایین بیاورند.» و دیوانه وار در را به هم زدم و بیرون آمدم. دو روز بعد تابلوی دبستان کر و لال ها را بالا بردم و هر روز در انتظار مزاحمت بازرسان فرهنگ بودم ولی تا آخر سال کسی نیامد. من گمان می کردم رئیس بزرگواری کرده و مرا بخشیده است ولی غافل از اینکه او در این مدت مشغول اقداماتی بود که بر اثر آن در ایام تعطیل، هم باغچه اطفال منحل و هم فکر دبستان کر و لال در جنین خفه شد.(1)
1305
اعلان عمومی آموزش کر و لال ها و بازتاب عمومی آن؛ باغچه بان به مخالفت رئیس فرهنگ توجهی نکرد و اعلامیه ای در تبریز منتشر کرد. دو روز بعد پس از آنکه از دفتر رئیس فرهنگ دکتر محسنی بیرون آمدم با اعلانی به مضمون زیر کار جدید خود را آغاز کردم. «در باغچه اطفال کلاسی برای خواندن و نوشتن و حرف زدن به بچه های کر و لال افتتاح شد. هر طفل کر و لال می تواند به طور مجانی از ساعت 4 تا 9 بعدازظهر برای اسم نویسی به دفتر باغچه اطفال مراجعه کند.» البته روشن است تأثیر چنین اعلانی در آن زمان چه می توانست باشد. آن اعلان مانند بمبی منفجر شد و توجه دانشمندان و فرهنگیان تبریز را به خود جلب کرد و جنجالی به راه انداخت.(2)
1305
محال بودن آموزش کر و لال ها و معجزه بودن آن؛ مردم و حتی نخبگان و معلمان، آموزش به کر و لال ها را محال می دانستند و هر کس ادعای آموزش داشت با عکس العمل شدید مواجه می شد. باغچه بان در این باره می نویسد: آن اعلان در آن زمان شبیه به دعوی پیغمبری بود فکر می کردم دوستان با دسته گل به تبریک من خواهند آمد و با شور و شعف برای فهمیدن چگونگی نقشه و روش تعلیم من دور مرا خواهند گرفت. ولی اینطور نشد. تقریباً همان بلایی که در آغاز دعوی نبوت بر سر هر پیغمبری آمده بر سر من نیز آمد. عده ای مرا تکذیب و تمسخر کردند و عده ای مرا شیاد خواندند و بعضی ها هم به من اتهام کلاهبرداری زدند. بعضی گفتند که فلانی مرض شهرت دارد و چون ظرفیت آن را نداشت که محبوبیتی را که از تأسیس کودکستان پیدا کرده هضم کند کار خود را به رسوایی کشاند.(3)
1305
آغاز مبارزه با کری و لالی؛ پس از مخالفت با درخواست مدرسه کر و لال ها؛ من از پا ننشستم و با اعلانی به دیوار کودکستان، مبارزه با کری و لالی را آغاز کردم. اعلان این بود: در باغچه اطفال، کلاس رایگان برای یاد دادن، خواندن، نوشتن و حرف زدن به بچه های کر و لال افتتاح شد. پس از این اعلان عده ای مرا شیاد، حقه باز و حتی جادوگر نامیدند. اما گوش من بدهکار نبود. من یقین پیدا کرده بودم که توانایی این مبارزه را دارم و پیروز خواهم شد.
1305
ثبت نام بچه های کر و لال؛ نخستین گروه ناشنوایان که برای آموزش ثبت نام کردند. دو سه روز بعد از این اعلان عمومی، سه بچه کر و لال مراجعه کردند. یکی از آنها لطفعلی آذرخشی، برادر دکتر رعدی آذرخشی(1)بود، که اولین شاگرد کر و لال من است. و دو کودک دیگر به نام قزوینی بودند.(2)
1305
لطفعلی آذرخشی؛ اولین ناشنوایی است که به درخواست و اعلان باغچه بان لبیک گفته و برای یادگیری و سوادآموزی به مدرسه باغچه بان در تبریز مراجعه نموده است. او فرزند محمدعلی و متولد تبریز است. برادرش غلامعلی معروف به رعدی آذرخشی و متخلص به رعدی متولد 1288 است. او همکار دهخدا در تألیف لغت نامه، نماینده مجلس شورای ملی و رئیس فرهنگستان بود.(3)
1305
الفبای دستی گویا؛ باغچه بان روشی برای آموزش مفاهیم به کودکان ابداع کرد. در این شیوه در کنار لب خوانی از یک دست برای یاد دادن مفاهیم استفاده می شود.
1305
نخستین امتحان از دانش آموزان کر و لال و موفقیت آنان و تشویق مردم؛ شش ماه
پس از ثبت نام سه کودک کر و لال یک امتحان در باغچه اطفال برای آن سه کودک برپا شد. تمام فرهنگیان و دانشمندان تبریز و خارجی ها و اعضای سفارت خانه ها در آن جشن شرکت داشتند. در حیاط بزرگ باغچه اطفال که محل نطق مرحوم خیابانی بود برای گذاشتن یک صندلی اضافی جا نمانده بود. دیوارهای حیاط باغچه اطفال مملو از آدم شده بود حتی روی درخت های همجوار هم، افرادی بالا رفته بودند.
خلاصه امتحان شروع شد و بچه ها برای مردم درس خواندند و روی تخته سیاه دیکته نوشتند... پس از امتحان نطق ها آغاز شد و تقدیرها و تمجیدها بود که از زمین می جوشید و از آسمان می بارید. مردم از دست زدن و هورا کشیدن سیر نمی شدند. حتی مرحوم دکتر محسنی بر خلاف انتظار با زبان خاصی مرا تمجید و از من ستایش کرد.(1)
1305
اوج موفقیت و شهرت؛ موفقیت، محبوبیت و شهرتم در تبریز روز افزون بود.
1305
حمایت مردم و مجتهدین و مدیران؛ پس از مخالفت های آقای محسنی نسبت به اقدامات و فعالیت های باغچه بان، مردم و مجتهدین و مدیران تبریز به دفاع از باغچه بان برخاسته و تلگراف هایی به مقامات ارسال می کنند.(2)
1305
تنش باغچه بان و اداره معارف؛ باغچه بان در اواخر سال 1304 به فکر تأسیس کلاسی برای تعلیم کر و لال ها افتاد و با شور و شوق به سراغ رئیس ادراه معارف دکتر محسنی رفت تا او را از نیت خود آگاه کند و امید داشت دکتر محسنی از این طرح استقبال می کند. ولی پس از توضیحات باغچه بان، محسنی به او گفت اگر تو استعداد داری و می توانی لال ها را زبان دار کنی بهتر است به تبریزی ها فارسی یاد بدهی ما به دبستان کر و لال ها احتیاج نداریم. باغچه بان در پاسخ به او می گوید: من قمارخانه باز نمی کنم که به اجازه شما نیاز داشته باشم فردا تابلو خواهم زد شما دستور بدهید پایین بیاورند. دو روز بعد تابلوی دبستان را بالای در زدم و اعلام کردم: در باغچه اطفال کلاسی برای تعلیم نوشتن و خواندن و حرف
زدن به بچه های کر و لال گشایش یافت. هر طفل کر و لالی می تواند به طور مجانی در این کلاس تحصیل کند. برای نام نویسی از ساعت 4 تا 9 بعدازظهر به دفتر باغچه اطفال مراجعه کنید.
این اعلامیه مثل بمب صدا کرد چون مسبوق به سابقه نبود مثل ادعای نبوت و دعوی اعجاز بود و به راحتی کسی قبول نمی کرد.(1)
این تنش منجر به تعطیلی باغچه اطفال و مهاجرت باغچه بان از تبریز به شیراز شد.
1306
نمایشنامه مجادله دو پری؛ باغچه بان در شیراز نوشته و اجرا کرده است.
1306
انحلال باغچه اطفال توسط اداره فرهنگ آذربایجان؛ در آخر سال 1306 دکتر محسنی رئیس فرهنگ آذربایجان این کودکستان را منحل کرد ولی آقای فیوضات رئیس اداره فرهنگ فارس باغچه بان را به شیراز دعوت کرد.(2)
اما یکی از رؤسای فرهنگ آذربایجان، بی جهت با من درافتاده بود. وی مرتب در کارم کارشکنی می کرد و روز به روز لجبازتر و کارشکن تر و زورگوتر می شد. عرصه هر روز بر من تنگ و تنگ تر می شد و بالاخره روشن شد که وی موجبات انحلال باغچه اطفال را فراهم می سازد.
1306
دختر خاله (گل صنم)؛ این را باغچه بان در تبریز به تاریخ 1306 نوشته است ولی هنوز چاپ نشده است.
1306
فعالیت های
کودکستان تبریز؛ گزارشی از فعالیت های او در تبریز است که به قلم خودش نوشته ولی چاپ نشده است.
شیراز 1306-1312
1306
دعوت ابوالقاسمخان فیوضات رئیس اداره فرهنگ فارس؛ پس از تعطیلی باغچه اطفال در تبریز در آخر سال 1306 و شنیدن خبر این انحلال توسط آقای فیوضات، او زمینه تأسیس کودکستانی را در شیراز فراهم آورد و باغچهبان را به شیراز دعوت کرد.(1)
باغچهبان در آخر 1306 به طرف شیراز حرکت میکند ولی تصمیم میگیرد دو روز در تهران بماند.
1306
ممانعت شهربانی از رفتن به شیراز و زندانی شدن؛ پس از اینکه تصمیم گرفتم از تبریز به شیراز کوچ کنم؛ اما چون تهران را ندیده بودم تصمیم گرفتم دو روز در تهران بمانم و خویشان را نیز ببینم. روز سوم که خواستم به شیراز بروم شهربانی مانع شد و جواز حرکت مرا امضاء نکرد. و به فردا و پس فردا و پسین فردا موکول شد و خلاصه تا ده روز رفتم و برگشتم و نتوانستم از شهربانی جواز حرکت بگیرم. با اینکه هر مدرکی از فرهنگ فارس داشتم ارائه دادم مؤثر نشد. در آن مدت رانندگان و مسافران هرچه اصرار میکردند که با دادن دو سه قران رشوه خود را خلاص کنم زیربار نرفتم آن را عمل ناشایستهای میدانستم. خرج سفرم تمام شد و جواب نامهای را که چند روز پیش به شیراز فرستاده بودم نیز از آقای فیوضات نگرفتم. این بلاتکلیفی مرا به ستوه آورده بود.
روز یازدهم باز به شهربانی رفتم. ناله و زاری من برای گرفتن جواز در دل سرهنگی که معاون سرتیپ درگاهی بود اثر نکرد. پس از اینکه چند ناسزا بارم کرد، بیاختیار و هرچه گفته بود با فریاد به او پس دادم. سرتیپ درگاهی که از اتاق خود بیرون آمده بود فریاد مرا شنید و پرسید چه خبر شده. من گمان کردم سرتیپ معاون خود را ملامت خواهد کرد. در حالیکه بغض گلویم را گرفته بود فریاد زدم مگر این مملکت صاحب ندارد. این شخص به چه حق به من ناسزا میگوید. هنوز حرفم تمام نشده بود که درگاهی با نوک چکمه چنان لگدی به میان پای من زد که نفسم برید و نقش زمین شدم. وقتی به هوش آمدم دیدم صاحب منصبها بالای سرم ایستادهاند و تماشا میکنند و به امر درگاهی توقیفم کردند.
باری با همان حال مرا نزد بازپرس جوانی به نام آقای بهرامی بردند. سؤالات آغاز شد. از
1) . همان، ص 104-105.
کجا میآیی، به کجا میروی؟ کیستی.... چیستی؟ الخ..... سپس مرا به اتاقی که چند نفر از متهمین سیاسی در آنجا بودند بردند و در را بستند. من دو شبانهروز بدون اطلاع کسی در آن توقیفگاه ماندم و این دو شبانهروز به عائله و میزبانان من بسیار بد گذشت زیرا از علت غیبت من بیاطلاع بودند و به شهربانی نیز نمیتوانستند اطلاع بدهند چون فکر میکردند که ممکن است من پنهان از قانون به شیراز رفته باشم و اطلاع به شهربانی موجب گرفتاری من شود. بالاخره در نهایت با وساطت یکی از همشهریهایم آزاد شدم.(1)
1306
نداشتن کرایه ماشین از تهران به شیراز؛ با رهایی از زندان در تهران عازم شیراز میشود. ولی خرج سفرش تمام شده بود. اما یک راننده قبول میکند او را به شیراز ببرد و کرایه را در شیراز دریافت کند.(2)
1306
تولد ثمینه باغچه بان؛ او در تبریز در باغچه اطفال متولد شد.(3)
1307
سکونت در کودکستان؛ باغچه بان پس از ورود به شیراز در خانه آقای فیوضات ساکن شد ولی پس از یک ماه در یکی از اتاقهای کودکستان ساکن شد.
پس از یک ماه با عرض تشکرات صمیمانه از پذیرایی گرم آقای فیوضات و خانوادهی محترمشان در یکی از اتاقهای این کودکستان جا به جا شدیم.(4)
1307
سوءظن والی شیراز؛ گرفتار و زندانی شدن باغچهبان در تهران و دیر رسیدن او به شیراز، نامهنگاری بین والی شیراز و ریاست شهربانی تهران را به همراه داشت. و والی شیراز به باغچهبان مظنون شده و تأسیس کودکستان شیراز به تعویق میافتد؛ به طوری که
باغچهبان امیدش را از دست میدهد. ولی پس از چندی سوءظن او برطرف و کار تأسیس آغاز میشود.(1)
1307
عبرتآموزی از اوضاع ایران؛ برخورد باغچهبان با شهربانی و با دیگر اقشار چشمانش را به سوی بسیاری از حقایق گشود و موجب تنبه او و پختگی بیشتر او شد. به ویژه در مورد طبقات جدید که در دوره رضاشاه شکل گرفته بودند، اطلاعات جدیدی به دست آورد. از اینرو چند روز رفت و آمد به شهربانی و دو روز زندانی شدن برایش بسیار عبرتآموز بوده است.(2)
1307
تأسیس کودکستان در شیراز؛ در آن روزها زمام امور اداره فرهنگ فارس در دست دوست و حامی بزرگوارم، آقای ابوالقاسمخان فیوضات بود. همین که خبر انحلال باغچه اطفال تبریز به گوش ایشان رسید، فوراً زمینه را برای تأسیس یک کودکستان در شیراز فراهم کرده و مرا به شیراز خواست. وقتی به شیراز رسیدم، آقای فیوضات اتاقی را در خانهشان در اختیار ما قرار دارد. ما به مدت یک ماه میهمان این دوست بزگوار بودیم. با پیشنهاد آقای فیوضات، هیئتی از متنفذترین رجال شیراز گرد هم آمده و خانه و باغی را در خیابان دو میل برای کودکستان کرایه کردند. اسباب و اثاث آن را هم در مدت کوتاهی تهیه کرده، در اختیار من گذاشتند.
1307
هیئت عالی کودکستان شیراز؛ آقای فیوضات برای تأسیس کودکستان از رجال و محترمین شیراز و مأموران عالی رتبهای که از تهران آمده بودند دعوت کرد و هیئتی تشکیل داد که اعضای آن عبارت بودند از مرحوم حاجی آقا شیرازی و مرحوم همایون سیاح و رئیس مالیه و مرحوم مستوفی و مرحوم منقح (یمن السلطنه) از دادگستری و مرحوم معدل شیرازی و مرحوم حاج مهذب الدوله و آقای حسینعلی حکمت (حشمت الممالک). این هیئت پس از تشکیل، بیمعطلی در خیابان دو میل خانهای برای کودکستان اجاره و اسباب و اثاث آن را نیز در اندک مدتی تهیه کردند.(3)