مشخصات کتاب

سرشناسه : جامه شورانی، عفت، ۱۳۵۶-

عنوان و نام پدیدآور : ادبیات پایداری با نگاهی به عاشورا/ عفت جامه شورانی؛ ویراستار عبداله حکیم.

مشخصات نشر : تهران: موزه انقلاب اسلامی و دفاع مقدس، انتشارات، ۱۳۹۷.

مشخصات ظاهری : ح، ۱۰۶ ص.؛ ۵/۱۴ × ۵/۲۱ س م.

شابک : ۱۶۰۰۰۰ ریال : 978-600-8094-37-1

وضعیت فهرست نویسی : فاپا

یادداشت : پشت جلد به انگلیسی: Efat Jameshorani. Literature of resistance with regard to Ashoura.

یادداشت : کتابنامه: ص. [۱۰۱] - ۱۰۶.

موضوع : جنگ و ادبیات -- ایران

موضوع : War and literature -- Iran

موضوع : جنگ در ادبیات

موضوع : War in literature

موضوع : شعر انقلابی عربی -- تاریخ و نقد

موضوع : Revolutionary poetry, Arabic -- History and criticism

موضوع : جنگ ایران و عراق، ۱۳۵۹-۱۳۶۷ -- ادبیات و جنگ -- تاریخ و نقد

موضوع : Iran-Iraq War, 1980-1988 -- Literature and the war -- History and criticism

موضوع : ایران -- تاریخ -- انقلاب اسلامی،۱۳۵۷ -- ادبیات و انقلاب

موضوع : Iran -- History -- Islamic Revolution, 1979 -- Literature and the revolution.

شناسه افزوده : موزه انقلاب اسلامی و دفاع مقدس. انتشارات

رده بندی کنگره : PIR۴۱۹۱

رده بندی دیویی : ۸فا۱/۰۰۸۳۵۸

شماره کتابشناسی ملی : ۵۶۹۶۷۳۸

اشاره

ادبیات پایداری با نگاهی به عاشورا

عفت جامه شورانی

نام کتاب: ادبیات پایداری با نگاهی به عاشورا

نویسنده: عفت جامه شورانی

ناشر: انتشارات موزه انقلاب اسلامی و دفاع مقدس تهران

ویراستار: عبدالله حکیم

صفحه آرایی: وحیدرضا بابایی

طراح جلد: شبیر ترابی

نوبت چاپ: اول، زمستان 1397

شمارگان: 1000 نسخه

قیمت: تومان

شابک: 1- 37 - 8094 - 600 - 978

نشانی: بزرگراه همت، خروجی باغ کتاب، باغ موزه انقلاب اسلامی و دفاع مقدس

تلفن: 88785465 - 021

فهرست صفحه

فصل اول. 7

گذری بر ادبیات پایداری عرب... 7

ادبیات پایداری در لغت و اصطلاح.. 8

شعر ادبیات پایداری عرب در دوره معاصر. 12

شاخص­های شعر مقاومت عرب... 13

1- عشق به وطن و ستایش شهیدان. 13

2- بیان هویت و غیرت ملی.. 14

3- دعوت به بیداری و جهاد و القای امید به آینده 15

4- تأکید بر حرکت های مردمی.. 15

5- دعوت به اتحاد و دوری از تفرقه. 16

6- شناساندن چهره ظالم و بیان بیدادگری های او. 17

گرایش های مختلف شعر پایداری عرب... 18

1- گرایش ملی و قومی.. 18

2- دینی و مذهبی.. 19

3- تاریخی و اساطیری.. 19

4- جهانی و انسانی.. 20

فصل دوم. 22

ادبیات پایداری ایران. 22

حوزه های ادب پایداری ایران. 25

1- حوزه آرمان ها و تفکرات... 25

2- حوزه بیان شجاعت و ستایش فتح ها 25

3- حوزه سوگ سرایی و یادکرد فجایع جنگ.... 26

ادبیات پایداری در دوران معاصر. 26

مروری بر وضعیت سیاسی، اجتماعی ایران از مشروطه تا انقلاب اسلامی.. 29

مروری بر وضعیت فرهنگی ایران. 31

جامعه شناسی ادبیات پایداری ایران. 36

ادبیات پایداری در دوره انقلاب اسلامی.. 38

گذری بر شعر عاشورایی بعد از انقلاب اسلامی.. 39

ادبیات دفاع مقدس و فرهنگ عاشورا 55

فصل سوم. 58

شاخص­های ادبیات پایداری در نظم و نثر دفاع مقدس.... 58

الگوهای مذهبی و تاریخی.. 59

سوگ... 59

حماسه. 59

شیفتگی(حب) 59

پیام. 60

وصف شهید و شهادت... 61

میهن دوستی.. 63

توصیف جانبازان. 63

ستایش رزمندگان. 65

استناد به متون دینی و مذهبی.. 66

تحقیر و هجو دشمن.. 66

ترسیم چهره رنج کشیده و مظلوم مردم. 67

دعوت به مبارزه و پایداری.. 68

القای امید به آینده 69

منابع.. 70

تقدیم به

شهیدان وطنم ایران که با اقتدا به آقا امام حسین(ع) کربلایی دیگر آفریدند. به آنان که از اسارتکده خاک، هزار هزار خورشید در نگاهشان شکفت و در جشن شکفتنشان خدا هر چه فرشته داشت، به ضیافت خاک فرستاد.

تقدیم به آنان که خواستند تا پژواک آرمان هایشان طلسم خواب ها را درهم شکند تا پیامی باشند برای همه ماندگان و رخوت­زدگان خاک. به آنان که خواستند تا با شکوه عمل، نسیم خدا را در کوچه های شب زده دل ها بگشایند. و به آنان که دیدند سایه های وحشت را بر سرزمینم ایران و گفتند: انتظار بیهوده است، اگر نرویم خورشید می میرد و دیدیم که همت آنان همه قفل ها را شکست و در خیل چشمان بهت زده هزاران بوم شوم، ایران سرزمین دلیران بار دیگر بر تارک جهان درخشید.

سخن ناشر

به نام او

که قلم را به قسم

به تقدس برآورد

انقلاب اسلامی و دفاع مقدس، مقطعی مهم، اثرگذار و سرنوشت ساز در تاریخ درخشان ایران زمین و سرمایه ای عظیم از میراث فکری، فرهنگی و تمدنی کشور عزیزمان است که باید به درستی معرفی شود و برای نسل های آینده محفوظ و ماندگار بماند. آیندگان باید این بازه بی نظیر تاریخ را به خوبی بشناسند و به طور ویژه بدانند که در نیم قرن اخیر چه ماجراهای تلخ و شیرین و چه حادثه هایی بر کشور و ملت ایران گذشته است.

این آگاهی، تضمین کننده انتقال فرهنگ و ارزش های پربار این سرزمین به نسلهای بعد و پلی برای انتقال تمدن بین نسلی به شمار می آید. در واقع

این آگاهی ضامن حفظ و بقای اهداف و آرمان های انقلاب اسلامی خواهد بود و ارزشهایی را که پا کترین جوانان وطن، گرا ن بهاترین دارایی خود را به پای آن نثار کردند، پایدار و جاودانه خواهد نمود.

مراکزی همچون موزه انقلاب اسلامی و دفاع مقدس که ویژگی های کم نظیر و کارکردی فرا ملی، فرا جناحی و فرا دستگاهی دارند می توانند پیشتاز تحقق این رسالت تاریخی و ملی باشند. این مهم مستلزم آن است که موزه از همه ظرفیت های بالقوه و بالفعل خود بهره گیرد و با ایجاد گفتمان نخبگانی و فرهنگ سازی عمومی، زمینه استفاده از تجارب و اندوخته های فکری، فرهنگی و ارزشی پیشکسوتان و ایثارگران عرصه حماسه، مقاومت، استقلال و سربلندی کشور را برای بهره گیری نسل نو فراهم آورد.

یکی از ظرفیت های راهبردی موزه انقلاب اسلامی و دفاع مقدس که می تواند این مأموریت خطیر را با ظرافت، هنرمندی و مانایی انجام دهد، حوزه نشر، کتاب و مطالعه است. کتاب به عنوان میراث ماندگار فرهنگ بشری و قلم به مثابه بی همتاترین ابزار ثبت و ضبط دستاوردهای فکری و فرهنگی انسان، بهترین شیوه برای به تحریر و تصویر درآوردن گفتمان انقلاب اسلامی و عرضه آن به نسل های آینده است.

از این رو، موزه انقلاب اسلامی و دفاع مقدس با درک این مسئولیت گران سنگ و حساسیت های مترتب برآن، به تدوین و انتشار مفاهیم اصیل و ناب انقلاب اسلامی و دفاع مقدس و

فرهنگ مقاومت همت گماشته و می کوشد آثاری فاخر و در تراز مخاطبان فهیم و علاقه مند به این راه پر افتخار ارائه نماید.

امید که در پیشگاه خداوند متعال، اولیا و شهدای راه حق، به ویژه ایثارگران و شهیدان انقلاب اسلامی و دوران پر افتخار پس از آن رو سپید و سرافراز باشیم. ان شاءالله

انتشارات موزه انقلاب اسلامی و دفاع مقدس

پیشگفتار

ادبیات پایداری نوعی از ادبیات است که در آن به بیان مظلومیت ها و رنج های مردمی می پردازد که گرفتار نظامی استبدادی هستند. این نوع از ادبیات با توجه به مقتضیات دوره های مختلف بروز پیدا می کند. پیام ها و مضمون های نهفته در ادبیات پایداری می تواند متفاوت باشد.اما آنچه در نظم و نثر آن عمومیت دارد، نهی سکوت در برابر استبداد، بیان مظلومیت ها و رنج ها، ستایش مجاهدان راه آزادی و آزادگی، قیام در برابر ظلم، ارج نهادن به سرزمین و امید به آینده ای پیروز است.

همان طور که می دانیم واژه مقاومت و ادب مقاومت برگرفته از ادبیات و فرهنگ عرب است که در دهه شصت در ایران کاربرد یافته است و معادل فارسی آن «ادبیات پایداری» نیز به کارمی رود. لازم به ذکر است زیباترین سروده های پایداری در تاریخ اسلام را باید در حماسه شگفت و عظیم عاشورا جست. قیام عاشورا بعنوان مهم­ترین حادثه در تاریخ تشیع، تأثیر بسیاری در نگاه و رفتار شیعیان داشته است به­ویژه آنکه در

انقلاب و جنگ تحمیلی، به ملت ایران پشتوانه­ا ی حماسی، عاطفی و نیرویی معنوی عطا کرد و همگام با آن شاعران متعهد و انقلابی نیز از واقعه عاشورا و امام حسین(ع) الهامات بسیار گرفته اند. بنابراین مطالعه ادبیات و فرهنگ پایداری مبتنی بر آموزه های اسلام به آیندگان، می تواند این میراث گران بها را به آنان منتقل کند.

بر این اساس پژوهش حاضر در چند فصل تدوین شده است. فصل اول این اثر به شعر پایداری عرب، پیشینه، شاخص ها و گرایش های آن پرداخته است؛ در فصل دوم، ادبیات پایداری در ایران، حوزه های ادبیات پایداری ایران و سپس شعر انقلاب و دفاع مقدس با تأثیر از واقعه عاشورا بررسی شده است و در فصل سوم شاخص­های ادبیات پایداری با نگاهی به واقعه عاشورا در نظم و نثر دفاع مقدس ذکر گردیده است.

در پایان از استاد محترم دکتر محمدرضا سنگری که همواره مشوق بنده در این راستا بوده اند همچنین دکتر مرتضی هادیان، همکار فاضل و سخت کوش و تمامی متصدیان باغ موزه دفاع مقدس که هر یک به شکلی در سامان دادن این کتاب نقش داشته اند، قدردانی می نمایم.

فصل اول

گذری بر ادبیات پایداری عرب

اشاره

ادبیات پایداری در لغت و اصطلاح

ادبیات پایداری نوعی از ادبیات است که در آن به بیان مظلومیت های مردمی می پردازد که گرفتار نظامی استبدادی هستند این نوع از ادبیات با توجه به مقتضیات زمان در دوره های مختلف بروز پیدا می کند. نهی سکوت در برابر استبداد، بیان مظلومیت­ها و رنج ها، ستایش مجاهدان راه آزادی و آزادگی، قیام در برابر ظلم، ارج نهادن به سرزمین و امید به آینده­ای پیروز ازجمله پیام های ادبیات پایداری است. در یک تعریف کلی به سروده ها و نوشته هایی که موضوع اصلی آن، دعوت به مبارزه و پایداری در برابر متجاوزین باشد، ادبیات پایداری یا مقاومت می گویند.

درواقع «ادبیات پایداری عبارت است از آثاری که تحت تأثیر شرایطی چون اختناق و استبداد داخلی، نبود آزادی های فردی و اجتماعی، قانون گریزی و قانون ستیزی با پایگاه های قدرت، غصب و غارت سرزمین و سرمایه های ملی و فردی و... شکل می گیرند؛ و جان مایه این آثار، مبارزه با بیداد

داخلی یا تجاوز بیرونی در همه حوزه های سیاسی، فرهنگی، اقتصادی، اجتماعی و ایستادگی در برابر جریان های ضد آزادی است» (سنگری،1380: 9). بنابراین ادبیات پایداری از طرف مردم و پیشروان فکری جامعه در برابر آنچه حیات معنوی و مادی آن ها را تهدید می کند به وجود می آید.

امیری خراسانی می­گوید: «ادبیات پایداری، ادبیات ستیهندگی، عشق، حماسه و عرفان است. ادبیات توفنده و پرتلاطم که آسودگی به یأس و سکون را نمی پذیرد و بسان روح، پیوسته در کالبد خمود ادبیات هر عصر دمیده می شود؛ درواقع این گونه ادبی، در طول تاریخ و در کشاکش تهاجم قدرت ها و تدافع جوامع سلطه­ناپذیر، همواره به مثابه ابزار و سلاحی بازدارنده رخ نموده و موجبات احیاء تداوم و بقای فرهنگی جوامع مورد هجوم یا تحت سلطه را فراهم آورده است» (امیری خراسانی1387: 90). به عبارتی با سلاح واژه به ستیز بدی رفتن و برای آگاهی و بیداری مردم نظم و نثر پدیدآوردن، ادبیات مقاومت را می سازد.

ادبیات مقاومت مواردی چون هجو، طنز، حبسیه، داستان، نمایش و سروده های اعتراضی را در حوزه خود قرار می­دهد. موضوع آن مبارزه در برابر هر نوع استبداد، تحقیر و بندگی است. واژه مقاومت و ادب مقاومت برگرفته از ادبیات عرب است و «ادب المقاومه» در دهه شصت در ایران کاربرد یافت و معادل فارسی آن «ادبیات پایداری» نیز به کار می رود. لذا در ادامه به شعر پایداری عرب و پیشینه می پردازیم.

شعر پایداری عرب، پیشینه آن و قیام عاشورا

در قلمرو تاریخ اسلام، از سپیده دم ظهور و بعثت پیامبر(ص) در مقابل مفاخره­ها و خودستایی­های پوک جاهلیت که گاه شبیخون­ها، قتل­ها، دزدی ها و سیاهی های دهشت زای خویش را می ستودند، زبانی فاخر وبا شکوه چهره نمود که ادبیات پیشین در مقابل آن با همه قدرت و توان بی رنگ و بی فروغ شد. «شاید نخستین سروده هایی که در ستایش و دفاع از ساحت پیامبر(ص) و مسلمانان شکنجه شده سروده شد، قصاید ابوطالب باشد. هنگامی که ابوطالب دید کار به سختی کشیده و هر قبیله ای از قریش، افراد مسلمان شده خود را شکنجه می دهند و از دینشان بازمی دارند، در میان بنی هاشم و بنی­مطلب و عبدمناف به پا خاست و آنان را به حمایت از رسول خدا(ص) و نگهداری وی دعوت کرد. سپس همگی جز ابولهب به وی پیوستند و دعوت وی را در حمایت از رسول خدا(ص) پذیرفتند. ابوطالب که بدین کار، شادمان شده بود، قصیده ای در مدح آنان و فضل رسول خدا(ص) گفت که ابیاتی از آن چنین است:

«اذا جتمعت یَوما قُریش لمفخر

فَانُ حُصلت اشرافُ عَبدِ مَنافِها

وَ اِن فَخَرَت یوما فاِن مُحَمَّداً

فَعبدُ مناف سرها و صَمیمُها

فَقی هاشم اَشرافِها و قَدیمُها

هُوَ المُصطَفی من سرها و کریمُها!»

اگر روزی قریش برای مباهات و افتخار گرد آیند / عبد مناف روح و قلب آن است

و اگر اشراف عبد مناف را بخواهیم / شرافت و پیشتازی در بنی هاشم است

اگر افتخار هاشم را بخواهیم / محمد مصطفی(ص)... بزرگ و بزرگوار آنان است. (سنگری، 1385: 27).

پس از انتشار خبر بعثت پیامبر(ص) و بازگشت اعراب به بلاد مختلف از اولین حج بعد از بعثت، باز ابوطالب نگران حال پیامبر(ص) و حمله اعراب و پشتیبانی قریش بود و این دلواپسی خویش را در قصیده­ای سرود و تمام جان و هستی خویش را در راه دفاع از پیامبر(ص) به میدان آورد. ابوطالب در این قصیده هشدار می دهد که اگر شما قصد قتل او را دارید ما با تمام هستی از او دفاع می کنیم. در این سروده ابوطالب، پیامبر(ص) را بزرگ قوم معرفی کرده و رها کردن او را علامت تباهی و فساد قوم قلمداد نموده است.

کذ بتُم و بیت الله نُبزی محمدا

و نُسِلمه حتی نصرع حوله

و ما ترک قوم- لاابالک سیدا

و لما نُطاعن دونه و نُنا ضل

و نذهل عن ابنائنا الحلائل و

یحوطه الذمار غیر ذرب مواکل»

(همان: 28).

اما می توان گفت نخستین سروده در تاریخِ اسلام در صحنه نبرد، از آنِ حمزه سیدالشهدا(ع) است. «در تمام غزوات و سرایا، همواره شاعرانی بوده اند که در توصیف صحنه رزم، کشته شدن دشمنان، هجو دشمن و توصیف مبارزات مجاهدان مسلمان سخن بگویند. سوگ سروده هایی نیز در همان صحنه نبرد بر فراز پیکر خون آلود شهیدان یا پس از نبرد سروده شده است که برخی از آن ها را در سیره ابن هشام و سیره النبی می توان یافت» (همان: 37).

«سروده های عصر پیامبر در تحلیل کلی و نهایی دارای مضامین زیر است:

لازم به ذکر است که در عصر پیامبر و امامان، شعر تنهاترین و اصلی ترین رسانه ای بود که به دلیل رابطه­اش با جامعه، کارکرد بسیار مؤثری داشت و شاعران جایگاه بالایی را به خود اختصاص داده بودند و شعرهای بسیاری برای ایجاد روحیه در افرادی که به جنگ می رفتند و نیز توصیف شهیدان و ارزش جهاد و مسائلی از این دست می سرودند. البته زیباترین سروده های پایداری در تاریخ اسلام را باید در حماسه شگفت و عظیم عاشورا جست وجو کرد. امام عاشورا خود چه در مسیر آمدن به کربلا و چه در عرصه نبرد، سروده هایی دارد که هر چند برخی از آن ها متعلق به شاعران بزرگ عرب مانند یزید بن مفرغ است، اما عمده آن ها بدیهه سرایی هایی هستند که امام به مقتضای حال و اوضاع سروده است.

«رجزهای امام حسین(ع) در صحنه نبرد، همگی شورانگیز و شکوهمند، حماسی و استوار و سرشار از مفاهیم و مضامین عمیق ایستادگی، پاک بازی و آزادگی است. پس از کربلا، هر چند دشمن بر این باور بود که همه چیز پایان یافته است، اما گویی این حادثه، خود آغاز راه بود؛ چنان که خطبه های شگفت آور و ستم برانداز حضرت زینب(س) و امام سجاد(ع) نمونه های درخشان ادب مقاومت در مقابل بیداد به شمار می روند. پس از آن نیز سروده های فرزدق به ویژه قصیده مشهور ایشان در مقابل هشام بن عبدالملک، سروده های شاعرانی چون داوود بن عباس یا داوود سلمی در سوگ شهیدانِ فخ، اشبع بن عمر و سلمی در رثای حضرت رضا(ع)، مرثیه «دعبل بن علی خزاعی» که در رثای فرزندش احمد سروده و در آن به هجو خلفای عباسی و شهادت حضرت رضا(ع) اشاره کرده است، شعر «علی بن عباس رومی» در شهادت یحیی- از نوادگان زیدبن­علی- و سروده های شاعران بزرگ دیگر بارقه هایی بود در شب بیداد که چهره ستمگر را رسوا و حقیقت پنهان را آشکار ­می­کرد. در تاریخ شیعه، ادب مقاومت جایگاهی رفیع و گسترده دارد (همان: 44).

با وجود این حماسه عاشورا و قیام سیدالشهدا(ع) مهم ترین رخدادی بوده که باعث تحول مضمونی و معنایی در ادبیات عربی شده است. بااین حال، در طول تاریخ، نگاه به این واقعه، همیشه یکسان نبوده و در این میان، شرایط سیاسی حاکم بر جوامع تأثیر چشمگیری در زاویه دید شاعران

نسبت به جریان عاشورا داشته است. بُعد فردی و اجتماعی شخصیت امام (ع) و میزان نگاه شاعران به هر یک از آن ها، از مسائل قابل بررسی در اشعار عاشورایی عربی است. همچنین تعابیر به کار گرفته شده آنان، حکایت از حضور ادبیات بکایی و حماسی دارد. گاهی نوع نگاه به عاشورا به عنوان یک تراژدی و گاهی به عنوان یک انقلاب و نهضت حیات بخش است. در دنیای عرب، حق طلبی شرافتمندانه، بیش از میدان های دیگر، به صورت ادبیات مقاومت آشکار شد.

همان گونه که در کار سیاسی، پیشگامی این حق طلبی با سوسیالیست های عربی بود، در کار ادبی نیز پیشتازی در دگرگونی با نویسندگان و شعرای سوسیالیست و کمونیست عرب بوده است. «در میان جنگ­هایی که بین اعراب تحت اشغال اسراییل انجام گرفت نسل نوینی به وجود آمد و چون نسل از قیود بردگی تعصب های مذهبی حکومت های عرب آزاد بود، هسته ادبیات نوینی را پرورش داد که با ادبیات عربی خارج از اسراییل تفاوت­هایی دارد. رئالیست بودن، خالی بودن از تعصبات مذهبی، حس قدرت طلبی، زورگویی و مشتمل بودن برحق طلبی و عدالت و مساوات و خواستن حق تعیین سرنوشت برای اعراب اسراییل، از ویژگی های برجسته این ادبیات است. رشد و نمود این نوع ادب عربی در کشور اسراییل تا پیش از جنگ 1967 بسیار محدود بود، زیرا که تحت فشار دولت اسراییل بود و هیچ راهی برای انتشار جز انتشار نشریات چپ اسراییل نداشت لیکن پس از جنگ 1967 دو عامل موجب گسترش هر چه بیشتر آن گردید:

الف- اشغال شدن بخش های تازه ای از سرزمین های عرب­نشین و روبه رو شدن با ستم ها و دربه دری ها و کشتار و شکنجه های جدید و در نتیجه بالا گرفتن نیروی مقاومت عرب و پیدایش گروه های فدایی و انجام دادن قهرمانی ها و جان فشانی های چشم گیر؛

ب- آزاد شدن نسبی احزاب و نشریات چپ و رشد و توسعه افکار شرقی در کشورهای عربی همسایه اسراییل.

این دو عامل سبب شد که این گونه ادب به نام ادبیات مقاومت و پایداری در همه محافل کشورهای عرب معرفی گردد (منزوی، 1384: 320). از معروف ترین نویسندگان ادبیات مقاومت می توان افراد زیر را نام برد:

محمود درویش، شیخ قاسم، توفیق زیاد، سالم جبران، راشد حسینی، حنا ابوحنا، عصام عباسی، سلیم یوسف جبران، تالیف صالح سلیم، مشل حداد، عیسی لوبانی، فتحی قاسم، عمر محمود زغبی، طارق عون، یعقوب مجازی، امیل حبیبی هایل، عسافله، نبیل عوده، محمد نفاع، عنیف صلاح سالم و محمد علی عطیه.

شعر ادبیات پایداری عرب در دوره معاصر

شعر مقاومت به معنای رایج و امروزی، هرچند ادامه مقاومت در شعر کلاسیک عرب است، اما با افزوده شدن عناصری به آن، در اواخر قرن نوزدهم و اوایل قرن بیستم با بیداری ملل عرب همراه شد و با رواج شعر نو در این قلمرو تجلی و وضوح یافته است. در آن روزگار سرزمین های عربی

تحت سیطره حکومت عثمانی بود و شاعرانی که احساس می کردند برای احراز هویت خود باید مردم را بیدار کنند به سرودن شعرهایی پرداختند که نفس آن اجتماعی و انقلابی پیدا بود. آنان مردم را برای اثبات وجود خود و حفظ و صیانت زبان عربی که مهم ترین شاخصه قومیت بود، به پایداری دعوت می کردند. از میان شاعران این دوره می توان به احمد شوقی و حافظ ابراهیم از مصر، معروف الرصافی و الزهادی از عراق، رشید سلیم الخوری و چند نفر دیگر اشاره کرد که بعدها الجواهری و ابراهیم طوقان شعر پایداری را ادامه دادند.

نوآوری محتوایی در شعر عرب در دهه­های نخستین قرن حاضر در اوج بود، اما نوآوری و تجدید در قالب ها، دو سه سال پس از پایان جنگ دوم جهانی ظاهر گردید. نخستین شاعرانی که دست به شکستن قالب­ها زدند، بدر شاکر السیاب و نازک الملائکه بودند که هر دو عراقی اند. پس از آنها شاعران دیگری از کشورهای عربی، هر کدام شیوه ای را در پیش گرفتند که آنان را در ردیف نخست و به عنوان نسل طلایه دار شعر نو می شناسند. شاعرانی مانند آدونیس و قبانی از سوریه، صلاح عبدالصبور از مصر، عبدالوهاب البیاتی و الحیدری از عراق... از جمله آن­هاست. اما اتفاق دیگری که پس از جنگ جهانی دوم رخ داد، اعلام برپایی کشور اسراییل و به رسمیت شناختن آن از سوی سازمان ملل بود. آواره­شدن یک ملت از دیار خود ضربه ای بود که ادبیات پایداری را با هیمه ای تازه شعله ور ساخت و نوعی شعر پدید آورد که چند دهه است رواج گسترده ای دارد» (بیدج 1389: 75).

شاخص­های شعر مقاومت عرب

اشاره

در اینجا به شاخص های شعر مقاومت عرب- هر چند به اختصار و با ذکر یک نمونه از شعر شاعران عرب می پردازیم تا رویکردها و مضامین این نوع شعر را بیش تر مشخص کرده باشیم. مضامینی که عبارت اند از: عشق به وطن و ستایش شهیدان، بیان هویت و غیرت ملی، دعوت به بیداری و جهاد و القای امید به آینده، تأکید و تکیه بر حرکت های مردمی، دعوت به اتحاد و دوری از تفرقه، شناساندن چهره ظالم و بیان بیدادگری های او و محکوم کردن سران و کارگزاران عرب.

1- عشق به وطن و ستایش شهیدان

وطن و جانبازی در راه آن و شهادت، در فرهنگ عرب از اهمیت والایی برخوردار است. به طوری که این مضامین در ادبیات عرب، جایگاه ویژه ای را به خود اختصاص داده است. ازاین­ رو می توان ستایش وطن و تجلیل از جان باختگان و شهیدان را از شاخص های مهم دیگر ادبیات مقاومت عرب دانست. شهیدانی که به خاطر عشق به میهن، از جان خود گذشتند. این مبارزان در واقع هستی خود را به میدان نبرد بردند و نام وطن را نماد عظمت و افتخار و الگوی فداکاری ساختند. برای نمونه می توان از جبرا ابراهیم جبرا، شاعر پرآوازه فلسطینی نام برد که در شعرش از میهن نام برده و سرزمین خویش را مورد خطاب قرار می دهد و ضمن آن، از کودکی اش و خاطرات پیش از غصب کشورش سخن می گوید:

ای سرزمین ما، ای جایی که جوانی مان در تو

مانند رؤیایی، در سایه درخت های پرتقال

و میان درخت های بادام مزرعه ها گذشت

ما را به یاد بیاور، اینک که

میان خارهای بیابان ها

و کوه های سنگلاخ سرگردانیم (بدوی، 1369: 524).

2- بیان هویت و غیرت ملی

بیان آزادگی و غیرت ملی از شاخص های مهم دیگر ادبیات پایداری عرب است که در شاعران عرب، بازتاب گسترده ای دارد. آزادی، آرمان آزادی­خواهان است. ستیز با زندان، بند و اختناق، فضای پایداری شعر عرب را پر کرده است؛ درواقع، آزادی در ادبیات پایداری عرب، فرشته است، پیامبراست، نسیم و سبزه و درخت و بهار است و شاعر همواره در جست وجوی آن است که هویت آزادگی و غیرت ملی را در شعرهایش به نمایش بگذارد. احمد الصافی النجفی شاعر عراقی، در شعری با عنوان «آزادی جاودان» می گوید:

پس از مرگم مرا در صحرا افکنید، چه خوش است زندگی و مرگ من در صحرا

در قبر حبسم مکنید چون که از زندان، حتی پس از مرگ بیزارم

وقتی بدنم خورش کرکس ها و شیرهای درنده شود

اجزای پیکرم را خواهم دید که با من در هر سو در سیر و سیاحت اند

چه سفر بی نظیری است چنین سفری بعد از مرگ

که من در زندگی نیز به شوق آن جان می دادم (بدوی، 1369: 143).

3- دعوت به بیداری و جهاد و القای امید به آینده

شاعر و نویسنده عرب، از پس ابرهای تیره یأس و سرخوردگی که آسمان چشمان مردم تحت ستم و جور را فراگرفته است، به روشنایی افق فردا نظر دارد و می کوشد با نوید دادن شکست ستم و پیروزی عدالت، مردم را به جهاد دعوت کند و بارقه امید را در قلب ها روشن نگه دارد. به این ترتیب این رسالت، در آثار منظوم و منثور شاعران و نویسندگان عرب با بهره گیری از وعده های قرآنی صورت می گیرد و البته شاعران و نویسندگان نیز به شیوه های دیگرمی کوشند مردم را به پیروزی نهایی حق بر باطل امیدوار کنند.

4- تأکید بر حرکت های مردمی

سخن گفتن از ملت و سرزمین و تکیه کردن بر حرکت های مردمی و جانبازی در راه وطن، از شاخص­های اساسی و مهم دیگر در ادبیات مقاومت و پایداری عرب است. «در این راستا، برای تأثیرگذاری بیش تر و تأکید بر اهمیت مشارکت و تحرک مردم، شاعر مقاومت عرب، استفاده از نمادهای ملی و اسطوره را بسیار مفید می داند. ازاین رو در شعر خود از این نمادها بسیار بهره می گیرد. البته هر

یک از شاعران به نحوی از این نمادها بهره گرفته اند. «شاعران مصر فقط به اسطوره های عربی که در میراث عربی قدیم وجود دارد، به خصوص به داستان های الف لیله و لیله- هزار و یک شب- توجه دارند، ولی شاعران دیگر عرب به اساطیر کهن عربی اکتفا نمی کنند بلکه اسطوره های ملل قدیم جهان را نیز در شعرشان می آورند. اسطوره ها و نمادها پل پیوند گذشته و امروزند.

«نیاکان من آنان اند

که سنگ اهرام را برافراشتند

و گلدسته اسلام را ساختند

و ما در روزگار پرافتخارمان

آشتی را پایه گذاری می کنیم

سوگند به اهرام و اسلام و آشتی

که تو را خواهم کشت

با همه شرنگ­هایی که تلخ­زار روزگار

به من چشاند

در خون تو شنا خواهم کرد (شکری، 1366: 446).

5- دعوت به اتحاد و دوری از تفرقه

شعر پایداری ملت خود را به وحدت و یکدلی دعوت می کند و از آن­ها می خواهد اختلافات و دشمنی ها را کنار بگذارند و به عهد و پیمانشان در مورد استقلال و آزادی وطن وفادار باشند. برای نمونه

شعری از احمد شوقی- شاعر مصری- می آوریم. شاعر در این شعر بر موضوع تأکید می کند که کشته شدن و ترور «بطرس باشا» آن ها را از ادامه راه باز نداشته است:

سدیدُ المرامی قدر ماه مُسَدد

تعالوا عسی نطوی الجفاءَ و عهده

الم تکُ مصر مهدَنا ثم لَحدنا

الم نکُ من قبلِ المسیح بن مریم

فهلا تسا قینا علی حُبه الهوی

و ما زال منکم اهلُ وُد رحمه

فلایثنکم عن ذمه قتلُ بُطرُس

و داهیه السُواس لاقی الدواهیا

و ننبذُ اسبابَ الشقاقِ نواحیا

و بینهما کانت لکل مغانیا؟

و موسی، وطه، نعبُدُ النیلَ جاریا؟

وهلا فِدیناه ضفافا و وادیا؟

و فی المسلمین الخیرُ مازالَ باقیا

فقدما عرفنا القتل فی الناس فاشیا

سدیدُ المرامی قدر ماه مُسَدد

تعالوا عسی نطوی الجفاءَ و عهده

الم تکُ مصر مهدَنا ثم لَحدنا

الم نکُ من قبلِ المسیح بن مریم

فهلا تسا قینا علی حُبه الهوی

و ما زال منکم اهلُ وُد رحمه

فلایثنکم عن ذمه قتلُ بُطرُس

و داهیه السُواس لاقی الدواهیا

و ننبذُ اسبابَ الشقاقِ نواحیا

و بینهما کانت لکل مغانیا؟

و موسی، وطه، نعبُدُ النیلَ جاریا؟

وهلا فِدیناه ضفافا و وادیا؟

و فی المسلمین الخیرُ مازالَ باقیا

فقدما عرفنا القتل فی الناس فاشیا

(شوقی، 1995/ 3: 325 -326)

او فردی با هدف بود که هدف تیر قرار گرفت و باتدبیرترین مردم بود که گرفتار مصیبت شد/ بیایید شاید دشمنی ها و جور و جفا را کنار بگذاریم و اسباب کینه را دور بریزیم/ آیا مصر گهواره و آرامگاه ما نیست که همواره در آن به آرامش می رسیم؟ آیا قومی نیستیم که قبل از موسی و عیسی و مصطفی، رود نیل را پرستش می کردیم؟/ آیا با عشق این نیل دیگران را سیراب نمی کردیم و مهمانی و دوستی به راه نمی انداختیم؟/ هنوز در میان شما اهل مودت و رحمت وجود دارد و خیر از میان مسلمانان رخت برنمی بندد/ ترور بطرس شما را از وفا به پیمان باز ندارد که کشته شدن افراد سنت دیرین روزگار ماست.

6- شناساندن چهره ظالم و بیان بیدادگری های او

یکی از شاخص های مهم شعر مقاومت عرب، بیان جنایت­ها و بیدادگری­های ظالم است. در نظام های مستبد و بیدادگر، شکنجه و تازیانه­زدن و زندان، خفه­کردن فریادها در گلو، تبعید و ترور، قانون است. ازاین رو چنین عملکردهایی از سوی استبداد، همواره روح حساس شاعران عرب را می آزرد و آن ها را به واکنش در مقابل چنین عمل های غیرانسانی وا می داشت. در میان شعرای عرب، سروده های بسیاری را می توان یافت که در آن ها، چهره ظالم و ظلم او به تصویر کشیده شده است. برای نمونه «جواد جمیل» شاعر عراقی در شعری با عنوان «ترور» می گوید:

صدای تق تق قدم هایشان بلند بود

صدایشان طعم مرگ می داد

و چشم هایشان چون چشمان وحوشی بود

که شب جنگ آن را پوشانده باشد

و آرامش شب

با صدای تیری لرزید

و ریسمان باریکی از خون

خاموشانه پیچید

...بر جسد زرد

یک تکه ورق پیدا کردیم

تروریست ها

نص قانون برایشان اجرا شد (جمیل، 1370: 78)

گرایش های مختلف شعر پایداری عرب

اشاره

در این بخش گرایش های مختلف شعر مقاومت و پایداری عرب را بررسی می کنیم؛ چراکه در جهان عرب شعر مقاومت از سرچشمه های بسیاری تغذیه شده و به همین دلیل جریان­های متفاوتی را به خود دیده است. مهم ترین این جریان­ها و گرایش ها، ملی و قومی، دینی و مذهبی، تاریخی و اساطیری و جهانی و انسانی است. حال به اختصار به بررسی هر یک از این گرایش ها می پردازیم:

1- گرایش ملی و قومی

شاعران عرب برای رساندن پیام پایداری از ابزارهای گوناگونی بهره می برند و گرایش به قومیت و ملیت که طالبان فراوان دارد یکی از این ابزارهاست. البته ملل عرب به رغم ادعای غلیظ قومیت در طول روزگاران متمادی، یکی از متفرق ترین اقوام نیز به شمار می آیند. «شاعران عرب بزرگ ترین ضرر و زیان قوم عرب را در پراکندگی آنان می دیدند و در سروده های خود مردم را به تجمع در زیر لوای قومیت و ناسیونالیسم (ملی گرایی) دعوت می کردند. برای مثال رشید سلیم الخوری شاعر لبنانی می گوید:

اریَ فی الافقِ نوراًٌ من بعیدِ

یلوحَ فهل تریَ یجلو الظلاماً

وَ اسمع فی بروعِ الشامِ صوتاً

و حرک فی قبورِهم الرماماً

ایا وطنی اروم لکَ المعالی و عیشاً مستقلاً و انتظاماً.

(در دوردست افق روشن می بینیم.

آیا این نور، تاریکی را می زداید؟

در سرزمین شام صدایی می شنوم

که سرزمین خفته را برانگیخته است

پژواکی سترگ مردم عراق را بیدار کرده

و استخوان مردگانشان را در گور لرزانده است

ای وطن من! استقلال، آرامش افراشتگی ات را آرزومندم) (بیدج1389: 78).

2- دینی و مذهبی

در شعر امروز عرب به دین و مذهب گرایش نشان می دهند. البته علاوه­بر قرآن کریم، به شخصیت های دینی- مذهبی، تاریخی و موروث های دیگر مانند حکایات و روزهای مشهور عرب نیز توجه می شود. «شاعران امروز عرب شخصیت های گوناگون دینی و مذهبی را به شعر خود دعوت می کند و از آن ها می خواهد برای پیشبرد سخن شاعر که زبان گویای مردم خویش است کمک کند. حال ممکن است این شخصیت در حافظه دینی شاعر هم قرار نگرفته باشد» (همان: 90).

3- تاریخی و اساطیری

شاعران عرب در گرایش به تاریخ از پهلوان ها و حماسه سازی های شخصیت های تاریخی و به کارگیری آن در وقایع امروز بسیار بهره می برند. برای مثال عنتره بن شداد، شاعر جاهلی، مرد دلیری است که آوازه قهرمانی های او به افسانه نزدیک می شود. این شخصیت در ادبیات عرب تمثیلی از شهامت و حق خواهی و استرداد حیثیت است. «بهره گیری از اسطوره در شعر عرب در آغاز از شعر مدرن عرب به ویژه الیوت و همفکرانش الهام گرفته شد. شاعر امروز از آنجا که دیدگاهی دیگرگونه دارد و از دیدگاه شاعران دیروز فراتر رفته است ناچار از به کارگیری ابزار بیانی گسترده تر و درخور دیدگاه خویش است که اسطوره یکی از آن ها است» (همان: 99). «نخستین شاعر عربی که به بهره گیری از اسطوره در شعر خود دست یازید، بدر شاکرالسیاب شاعر عراقی بود» (همان: 100).

4- جهانی و انسانی

شاعر امروز عرب در شعر خود به چگونه رسیدن و به زیبایی رسیدن و بهره گیری از حداکثر ظرفیت زبان و بیان برای رسیدن می اندیشد. یکی از راه های رسیدن، توجه کردن به چیزی فراتر از جغرافیای قومی و توجه به قلمرو فرهنگی جهانی است. امروزه رسانه ها از دورترین انسان های روی زمین در فرصتی کوتاه خبر می آورند. شاعر از آنجا که خود را چشم و زبان مردم می داند، از شادی ها و دردهایشان می گوید. اگر بر قومی ستمی می رود، شاعر با اندیشه فراگیر، این ستم را در آثار خود بازتاب می­دهد. شاعر

عراقی، لبنانی، سوری، مصری یا هر کشور عرب زبان دیگری که مردم فلسطین را آواره و ستمدیده می بیند، برای این ملت دربه در، شعر می سراید، به حمایت از او برمی خیزد، او را به مقاومت وا می دارد و ستم های رفته بر وی را به گوش جهانیان می رساند. «بر این اساس اغلب شاعران عرب برای فلسطین شعر سروده اند؛ چرا که مسئله فلسطین برای آنان مسئله ملی و قومی به شمار می رود... محمد الماغوط شاعر سوری می گوید:

ای عرب!

ای کوه های لذت و خمیر!

ای باغ های گلوله های کور!

از فلسطین شعر می خواهید

شعر از پیروزی و خون؟

دیروز

آن قهرمان نازک لب

به همراه باد

و توپ های غمگین

باز آمد

مهمیز بلند او

چون دو خنجر می درخشید

به او پیرمردی یا پتیاره ای بدهید

به او این ستاره ها

و شن های یهودی را بدهید...» (همان: 103 - 104)

فصل دوم

ادبیات پایداری ایران

اشاره