مشخصات کتاب

سرشناسه:سجادی، سیدمجتبی، 1357-

عنوان و نام پدیدآور:شیخ الایمه: سیری در زندگانی و فضائل حضرت امام جعفر صادق علیه السلام/ سیدمجتبی سجادی.

مشخصات نشر:قم: دارالنشر اسلام، 1403.

مشخصات ظاهری:582ص.

شابک:978-964-475-481-4

وضعیت فهرست نویسی:فیپا

عنوان دیگر:سیری در زندگانی و فضائل حضرت امام جعفر صادق علیه السلام.

موضوع:جعفربن محمد (ع)، امام ششم، 83 - 148ق.

موضوع:Jafar ibn Muhammad, Imam VI, 702- 765.

موضوع:جعفربن محمد (ع)، امام ششم، 83 - 148 ق. -- فضایل

موضوع:Jafar ibn Muhammad Imam VI, -- Virtues

رده بندی کنگره:BP45

رده بندی دیویی:297/9553

شماره کتابشناسی ملی:10002661

اطلاعات رکورد کتابشناسی:فیپا

شیخ الأئمه(علیهم السلام)

سیری در زندگانی و فضائل حضرت امام جعفر صادق(علیه السلام)

سیّد مجتبی سجّادی

ویراستار دیجیتالی:محمد منصوری

اشارة

بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِیمِ

فهرست

مقدمه:.......... 10

خانواده حضرت امام صادق(علیه السلام).......... 12

مادر حضرت امام صادق(علیه السلام).......... 12

نَسب حضرت اُمّ فروه(علیها السلام).......... 16

روایت "ولدنی ابو بکر مرتین" در مآخذ شیعه.......... 17

روایت "ولدنی أبو بکر مرتین" در مآخذ اهل سنّت.......... 28

مناقشه در دلالت روایت "ولدنی ابو بکر مرتین".......... 34

ولادت حضرت امام صادق(علیه السلام).......... 36

نام و ألقاب و کنیه های امام صادق(علیه السلام).......... 37

معنای «صادق».......... 38

مشخصات ظاهری حضرت امام صادق(علیه السلام).......... 41

نقش نگین حضرت امام صادق(علیه السلام).......... 41

برادران و خواهران حضرت امام صادق(علیه السلام).......... 42

مادر حضرت موسی بن جعفر(علیهما السلام).......... 43

ازدواج حضرت امام صادق(علیه السلام)با حضرت حمیده(علیها السلام).......... 46

فرزندان حضرت امام صادق(علیه السلام).......... 51

شرح حال حضرت اسماعیل(علیه السلام).......... 53

شرح حال عبد اللّه أفطح.......... 57

شرح حال إسحاق مؤتمن(علیه السلام).......... 59

شرح حال محمّد دیباج.......... 62

شرح حال علیّ عریضی(علیه السلام).......... 64

آغاز امامت حضرت صادق(علیه السلام).......... 66

تصریح خاتم الأنبیاء(علیه السلام)به امامت حضرت صادق(علیه السلام).......... 67

تصریح حضرت زهرا(علیها السلام)به امامت امام صادق(علیه السلام).......... 71

تصریح امام باقر(علیه السلام)به امامت حضرت صادق(علیه السلام).......... 76

حدیث حبابهٔ والبیه دربارهٔ امامت حضرت صادق(علیه السلام).......... 78

شفاء یافتن حبابهٔ والبیه به دعای امام صادق(علیه السلام).......... 83

مکارم اخلاق حضرت امام صادق(علیه السلام).......... 84

زهد حضرت امام جعفر صادق(علیه السلام).......... 86

روش بحث نمودن حضرت امام صادق(علیه السلام).......... 88

عفو نمودن حضرت امام صادق(علیه السلام).......... 90

موعظه نمودن حضرت امام صادق(علیه السلام).......... 91

رسیدگی امام صادق(علیه السلام)به فقراء.......... 93

تحت حنک در بیان امام صادق(علیه السلام).......... 96

مدارا نمودن امام صادق(علیه السلام)با افراد.......... 96

رحم و عطوفت حضرت امام صادق(علیه السلام).......... 97

پرداخت اجرت کارگران توسط امام صادق(علیه السلام).......... 99

عبادت نمودن حضرت امام صادق(علیه السلام).......... 101

طول رکوع حضرت امام صادق(علیه السلام).......... 103

طلب معیشت نمودن حضرت امام صادق(علیه السلام).......... 103

ضمانت نمودن بهشت توسط امام صادق(علیه السلام).......... 104

آگاهی امام صادق(علیه السلام)از مصحف حضرت فاطمه(علیها السلام).......... 110

امام صادق(علیه السلام)در بیان پیشوایان اهل سنّت.......... 114

تمجید ابو حنیفه از حضرت امام صادق(علیه السلام).......... 114

تمجید مالک بن أنس از حضرت امام صادق(علیه السلام).......... 117

دیدگاه علماء اهل سنّت نسبت به امام صادق(علیه السلام).......... 122

خلفاء معاصر با حضرت امام صادق(علیه السلام).......... 123

حضرت امام صادق(علیه السلام)در زمان خلفاء بنی امیه.......... 124

قیام زید بن علیّ(علیهما السلام).......... 128

قیام یحیی بن زید.......... 135

قیام محمّد بن عبد اللّه محض.......... 157

قیام ابراهیم بن عبد اللّه محض.......... 161

اصحاب حضرت امام صادق(علیه السلام).......... 165

اصحاب اجماع از شاگردان امام صادق(علیه السلام).......... 166

أبان بن تغلب بن ریاح بن سعید البکری الجریری.......... 169

اسحاق بن عمّار صیرفی کوفی.......... 171

بُرید بن معاویة عِجلی.......... 172

ابو حمزة ثابت بن دینار ثمالی.......... 174

سجده در مقابل غیر خداوند متعال.......... 178

حَریز بن عبد اللّه سجستانی.......... 195

حُمران بن أعین شَیبانی کوفی تابعی.......... 196

زرارة بن أعین شیبانی.......... 200

بکیر بن أعین شیبانی.......... 204

صفوان بن مهران جمال أسدی.......... 205

عبد اللّه بن ابی یعفور.......... 207

عِمران بن عبد اللّه بن سعد اشعری قمی.......... 210

عیسی بن عبد اللّه بن سعد اشعری قمی.......... 211

أبو القاسم، فضیل بن یسار بصری.......... 212

فیض بن المختار.......... 214

محمّد بن علیّ بن نعمان کوفی.......... 216

أبو جعفر، محمّد بن مسلم.......... 220

مُعاذ بن کثیر الکسائی الکوفی.......... 224

مُعلی بن خُنَیس بزّاز کوفی.......... 226

أبو المنذر، هشام بن محمّد السّائب الکلبی.......... 235

مناظره های برخی از اصحاب امام صادق(علیه السلام).......... 237

معجزات حضرت امام جعفر صادق(علیه السلام).......... 241

بلند نمودن مرقد مطهر رسول خدا(صلی الله علیه و آله و سلم).......... 244

بهبودی لواط دهند به اعجاز امام صادق(علیه السلام).......... 244

شفاء یافتن به برکت حضرت امام صادق(علیه السلام).......... 245

آتش زدن خانهٔ حضرت صادق(علیه السلام).......... 248

آگاهی حضرت امام صادق(علیه السلام)از خواب افراد.......... 252

نشان دادن باطن افراد.......... 255

رفع عطش به اعجاز امام صادق(علیه السلام).......... 255

تغییر ماهیت اجسام به وسیلهٔ امام صادق(علیه السلام).......... 260

استجابت دعای حضرت امام صادق(علیه السلام).......... 263

حیوانات مطیع امام صادق(علیه السلام).......... 268

اطاعت جن ها از حضرت امام صادق(علیه السلام).......... 270

آگاهی امام صادق(علیه السلام)از غیب.......... 274

آگاهی حضرت امام صادق(علیه السلام)از نقاط کرهٔ زمین.......... 300

عرض اعمال خدمت حضرت امام صادق(علیه السلام).......... 301

نزول مائده بهشتی برای امام صادق(علیه السلام).......... 308

آگاهی امام صادق(علیه السلام)از نام شیعیان.......... 310

آگاهی امام صادق(علیه السلام)از طهارت نداشتن افراد.......... 316

سبز شدن درخت خشکیده به اعجاز امام صادق(علیه السلام).......... 317

خشک شدن دست به سبب اهانت به امام صادق(علیه السلام).......... 319

آگاهی امام صادق(علیه السلام)از زمان مرگ افراد.......... 326

آگاهی امام صادق(علیه السلام)از زبان حیوانات.......... 331

خارج نمودن طلا از زمین.......... 339

سفر به عالَمی دیگر به اعجاز امام صادق(علیه السلام).......... 340

روئیدن درخت خرما به اعجاز امام صادق(علیه السلام).......... 344

آگاهی امام صادق(علیه السلام)از بلایای طبیعی.......... 345

زنده شدن مردگان به وسیلهٔ امام صادق(علیه السلام).......... 345

زنده شدن محمّد بن حنفیه به اعجاز امام صادق(علیه السلام).......... 353

سیّد حمیری کیست.......... 355

زنده نمودن شیعه ای در تشییع سیّد حمیری.......... 361

زنده نمودن همسر یکی از شیعیان خراسان.......... 362

اطاعت ملک الموت از امام صادق(علیه السلام).......... 366

زنده نمودن ماهی، و طیّ الأرض کردن.......... 368

زنده شدن گاو به اعجاز امام صادق(علیه السلام).......... 369

زنده نمودن چهار پرنده چونان حضرت ابراهیم(علیه السلام).......... 369

ملاقات با پدر ناصبی بعد از مرگ به اعجاز امام صادق(علیه السلام).......... 371

ملاقات امام صادق و امام کاظم(علیهما السلام)با امام باقر(علیه السلام).......... 373

اطاعت کوه از امام صادق(علیه السلام).......... 374

اطاعت حیوانات به برکت دعای امام صادق(علیه السلام).......... 375

آثار غضب نمودن امام صادق(علیه السلام).......... 377

خورشید تحت قدرت امام صادق(علیه السلام).......... 378

تغییر کردن اجسام به اعجاز امام صادق(علیه السلام).......... 380

ظاهر نمودن یخ و عسل و آب.......... 381

آثار دست کشیدن امام صادق(علیه السلام).......... 382

ملاقات امام صادق(علیه السلام)با اجداد خود.......... 383

راه رفتن امام صادق(علیه السلام)روی آب.......... 385

نفرین حضرت امام صادق(علیه السلام).......... 387

إبطال سحر ساحران توسط امام صادق(علیه السلام).......... 389

آگاهی امام صادق(علیه السلام)از نیّت افراد.......... 394

حیوانات در خدمت حضرت امام صادق(علیه السلام).......... 408

ظاهر شدن انار و انگور به اعجاز امام صادق(علیه السلام).......... 409

نزول ملائکه بر حضرت امام صادق(علیه السلام).......... 411

ولایت حضرت امام صادق(علیه السلام)بر عالم امکان.......... 416

آگاهی امام صادق(علیه السلام)از مکان وضع حمل مریم(علیها السلام).......... 417

طیّ الأرض نمودن امام صادق(علیه السلام).......... 418

آگاهی امام صادق(علیه السلام)از همهٔ زبان ها 422

آگاهی امام صادق(علیه السلام)از علم نجوم.......... 424

آگاهی امام صادق(علیه السلام)از موجودات عالم.......... 428

معجزهٔ امام صادق(علیه السلام)در هنگام قیام زید.......... 430

برخورد امام صادق(علیه السلام)با قائلین به ربوبیت خود.......... 433

عذاب بدکاران و ثواب زائر امام حسین(علیه السلام)در بیان امام صادق(علیه السلام).......... 435

حضرت مهدی(علیه السلام)در بیان امام صادق(علیه السلام).......... 443

نجات پیدا کردن امام صادق(علیه السلام)از شرّ منصور.......... 449

اوّلین نقشهٔ منصور برای شهادت امام صادق(علیه السلام).......... 450

دوّمین نقشهٔ منصور برای شهادت امام صادق(علیه السلام).......... 453

سوّمین نقشهٔ منصور برای شهادت امام صادق(علیه السلام).......... 458

چهارمین نقشهٔ منصور برای شهادت امام صادق(علیه السلام).......... 462

پنجمین نقشهٔ منصور برای شهادت امام صادق(علیه السلام).......... 470

ششمین نقشهٔ منصور برای شهادت امام صادق(علیه السلام).......... 479

هفتمین نقشهٔ منصور برای شهادت امام صادق(علیه السلام).......... 484

هشتمین نقشهٔ منصور برای شهادت امام صادق(علیه السلام).......... 505

نهمین نقشهٔ منصور برای شهادت امام صادق(علیه السلام).......... 507

شهادت حضرت امام صادق(علیه السلام).......... 515

وصیّ حضرت امام جعفر صادق(علیه السلام).......... 520

ثواب زیارت حضرت امام صادق(علیه السلام).......... 525

کلمات قصار حضرت امام صادق(علیه السلام).......... 526

مآخذ نوشتار.......... 573

مقدمه:

بسم اللّه الرحمن الرحیم

الحمد للّه ربّ العالمین الصلاة و السلام علی سیّدنا و نبیّنا أبی القاسم المصطفی محمّد (صلی الله علیه و آله و سلم)و علی آله و اهل بیته، الطیبین الطاهرین المعصومین، الهداة المهدیین(علیهم السلام)، و لا سیما مولانا و مقتدانا علیاً امیر المؤمنین(علیه السلام)، و لعنة اللّه علی منکری فضائلهم و مناقبهم من الآن، إلی قیام یوم الدّین.

خدمت، و عرض ارادت، محضر خاندان نبوّت(علیهم السلام)، أجرش با هیچ عمل عبادی دیگری در این عالم ناسوت، قابل مقایسه نیست. و آن چنان أجری دارد، که به غیر ذات مقدّس ربوبی تبارک و تعالی، هیچ کس دیگری قادر به احصاء أجر آن نمی باشد. و آدمی حیرانمی گردد، که چگونه امکان دارد، خدمتی ناچیز به پیشگاه آن بزرگواران، چنین أجر فوق العاده ای داشته باشد.

و اگر خدمت به اهل بیت نبوّت(علیهم السلام)چنین اجری دارد، بدان خاطر است، که قبولی همهٔ عبادات، و اعمال نیک انسان، مشروط به قبول نمودن ولایت و زعامت ائمهٔ اطهار(علیهم السلام)می باشد. و به راستی چه حسنه ای، والاتر از آن می باشد، که آدمی قلب شخصی را متمایل به خاندان

نبوّت(علیهم السلام)نماید. از این رو باید گفت: مصداق أتم و أکمل "حسنة"، در آیهٔ شریفه ای که خداوند متعال می فرماید:

(مَنْ جَاءَ بِالْحَسَنَةِ فَلَهُ عَشْرُ أَمْثَالِهَا⁽¹⁾)

«هر کس کار نیکو کند او را ده برابر آن خواهد بود»

افرادی هستند، که در امر احیاء ولایت اهل بیت عصمت و طهارت(علیهم السلام)کوشش کنند. و اهل دقّت نیک می دانند، که آن ده برابری که در این آیهٔ شریفه ذکر شده، عدد کثرت است. و دلالت بر بی شمار بودن أجر عامل به خیر می کند. و دلالت ندارد که خداوند متعال، فقط ده برابر آن چه شخص نیکو کار انجام داده است، به او عنایت می نماید. بلکه به ما می فهماند که با توجه به عمل کرد، و خلوص نیّت او، أجرش غیر قابل تصور، و بی شمار خواهد بود.

به هر ترتیب به شکرانهٔ آن که عمریست بر سر سفرهٔ کریمانهٔ اهل بیت نبوّت(علیهم السلام)ارتزاق می نمایم، و در قبالش هیچ خدمتی نکرده، که اگر خدمتی هم انجام شود، به برکت همان بزرگواران است. چنانچه گفته شده: «العبد و ما فی یده کان لمولاه»، بر آن شدم که به قدر بضاعت فوق العاده اندک، و ناچیز خود، سر سوزنی از فضائل و مناقب اهل بیت عصمت و طهارت(علیهم السلام)را به رشتهٔ تحریر در آورم.

از این رو بعد از نگاشتن کتبی در این زمینه، مشغول کتابت کتابی در مورد زندگانی، و فضائل حضرت امام جعفر صادق(علیه السلام)شدم، به امید آن که این نوشتار مورد رضایت آن مولایبنده نواز قرار گیرد، و نگارنده را با دعاها، و عنایات همیشگی خود، در دنیا و آخرت، و در خانهٔ قبر، و لحظات سخت جان دادن، که فریادرسی جز ائمهٔ اطهار(علیهم السلام)وجود ندارد، مورد تفقد قرار دهند.

«سیّد مجتبی سجّادی»

خانواده حضرت امام صادق (علیه السلام)

اشاره

وجود نازنین حضرت امام جعفر صادق(علیه السلام)در بین خاندان عصمت و طهارت(علیهم السلام)چشم به جهان گشودند. پدر ایشان، وجود نازنین امام پنجم شیعیان، حضرت امام محمّد باقر(علیه السلام)هستند. که اگر چه صحبت دربارهٔ این امام بزرگوار، و احصاء فضائل، و مناقب ایشان، چونان اجداد بزرگوارشان امری محال می باشد. ولی اگر کسی بخواهد در حد بضاعت خود، قدری از فضائل و مناقب آن بزرگوار را به رشته تحریر در آورد، کتاب مستقلی را طلب می کند. که نگارنده امید دارد به لطف و کریم بی پایان آن امام بزرگوار، به زودی توفیق آن را پیدا نماید.

مادر حضرت امام صادق(علیه السلام)

مادرِ حضرت امام جعفر صادق(علیه السلام)، بانوئی پرهیزکار، و نیکوکار، و عالمه ای به نام "فاطمه" می باشند. و برخی نیز نام ایشان را "فریسه" دانسته اند.⁽¹⁾و بعضی هم نام ایشان را "قریبه" ذکر کرده اند.⁽²⁾و کنیهٔ ایشان "اُمّ فروه"،⁽³⁾و "اُمّ قاسم" بوده است.⁽⁴⁾

خاتم المحدّثین، مرحوم شیخ عبّاس قمی (قدس سره)در مورد جلالت قدر، و منزلت بی بدیل حضرت اُمّ فروه(علیها السلام)، نگاشته است:

«وجود نازنین حضرت اُمّ فروه(علیها السلام)چنان مجلّله و مکرّمه بودند، که به سبب آن، از حضرت امام صادق(علیه السلام)گاهی به "ابن المکرمه" تعبیر می کردند.»⁽¹⁾

و از آنجائی که ایشان بانوئی پرهیزکار، و عالمه ای بی نظیر بوده اند، مرحوم مسعودی (قدس سره)در شأن ایشان نگاشته است:

«کَانَتْ مِنْ أَتْقَی نِسَاءِ زَمَانِهَا. رُوَتْ عَنْ عَلِیِّ بْنِ الحُسَیِنِ(علیه السلام)أحَادِیْثٌ.»⁽²⁾

(تقوای حضرت اُمّ فروه(علیها السلام)از تمامی زنان زمان خود زیادتر بود، و أحادیث بسیاری را از امام سجّاد(علیه السلام)روایت نموده اند.)

آری یکی از خصوصیات بارز حضرت اُمّ فروه(علیها السلام)، آگاهی ایشان از روایات ائمهٔ اطهار(علیهم السلام) می باشد. و همان گونه که نگاشته شده، ایشان در زمرهٔ محدّثینی بوده اند،که از حضرت امام سجّاد (علیه السلام)روایات فراوانی را نقل کرده اند. کما این که از حضرت امام محمّد باقر(علیه السلام)نیز روایات بسیاری را شنیده، و روایت نموده اند. یکی از روایاتی که وجود نازنین حضرت اُمّ فروه(علیها السلام)، از حضرت امام محمّد باقر(علیه السلام)روایت نموده اند. حدیثی است که وجود نازنین امام به حقّ ناطق، حضرت جعفر بن محمّد الصادق(علیه السلام)می فرمایند:

«وَ قَالَتْ أُمِّی: قَالَ أَبِی: یَا أُمَّ فَرْوَةَ! إِنِّی لَأَدْعُو اللَّهَ لِمُذْنِبِی شِیعَتِنَا فِی الْیَوْمِ وَ اللَّیْلَةِ أَلْفَ مَرَّةٍ لِأَنَّا نَحْنُ فِیمَا یَنُوبُنَا مِنَ الرَّزَایَا نَصْبِرُ عَلَی مَا نَعْلَمُ مِنَ الثَّوَابِ وَ هُمْ یَصْبِرُونَ عَلَی مَا لَا یَعْلَمُونَ.»⁽³⁾

(و مادرم گفتند: پدرم می فرمودند: ای امّ فروه! من در هر روز و شب برای گناهکاران از شیعیانمان هزار بار به درگاه خداوند دعا می کنم؛ زیرا ما در آن چه از مصیبت ها بر ما می آید، بر آن چه از پاداش می دانیم، شکیبایی می کنیم. ولی آنان بنابر آن چه نمی دانند شکیبایی می کنند.)

به هر ترتیت یکی از روایاتی که دلالت بر استحباب تبرک جستن به حجر الأسود می نماید، و با توجه به آن روایت، می توان به وسیلهٔ قیاس اولویت، استحباب تبرک جستن به دیگر مقدسات را از آن استفاده نموده، روایتی می باشد، که مرحوم ثقة الإسلام کلینی (قدس سره)، از عبد الأعلی، در مورد حضرت اُمّ فروة(علیها السلام)، در هنگام زیارت خانهٔ خدا نقل کرده، و نگاشته است:

«رَأَیْتُ أُمَّ فَرْوَةَ تَطُوفُ بِالْکَعْبَةِ، عَلَیْهَا کِسَاءٌ مُتَنَکِّرَةً، فَاسْتَلَمَتِ الْحَجَرَ بِیَدِهَا الْیُسْرَی، فَقَالَ لَهَا رَجُلٌ مِمَّنْ یَطُوفُ: یَا أَمَةَ اللَّهِ! أَخْطَأْتِ السُّنَّةَ، فَقَالَتْ: إِنَّا لَأَغْنِیَاءُ عَنْ عِلْمِکَ.»⁽¹⁾(امّ فروه(علیها السلام)را دیدم که پوششی بر ایشان بود، و به طور ناشناس، کعبه را طواف می کردند، و با دست چپ خود، به حجر الأسود دست می کشیدند. امّا [وقتی ایشان حجر الأسود را استلام می فرمودند] مردی که در حال طواف بود، به ایشان عرض کرد: ای کنیز خدا! سنّت حجّ را به خطا انجام دادید، پس ایشان فرمودند: همانا ما بی نیاز از دانش تو هستیم.)

از این روایت شریف، استفاده می شود که تبرک جستن خاندان نبوّت(علیهم السلام)، امری متداول بوده است. به نحوی که حضرت اُمّ فروه(علیها السلام)نیز ملتزم به استلام حجر الأسود بوده اند. و این روایت دلیلی بر جایز بودن تبرک جستن از مقدسات، و بلکه استحباب آن، در مکتب اهل بیت عصمت و طهارت(علیهم السلام)می باشد. به هر ترتیب خاتم المحدّثین، مرحوم شیخ عبّاس قمی (قدس سره)بعد از نقل این روایت نوشته است: فقیر گوید:

«ظاهراً آن مرد - کسی که به حضرت اُمّ فروه اعتراض نموده - از فقهاء عامه بوده، و چگونه غنی و بی نیاز نباشد از فقه عامه، زنی که شوهرش باقرِ علوم اوّلین و آخرین باشد، و پدر شوهرش حضرت امام زین العابدین(علیه السلام)، و فرزندش ینبوع علم، و معدن حکمت و یقین جعفر بن محمّد الصادق الامین(علیه السلام)باشد. و پدرش از ثقات و معتمدان علیّ بن الحسین(علیه السلام)و یکی از فقهاء سبعهٔ مدینه باشد، در حجر علم تربیت شده، و در بیت فقه، نشو و نما کرده.)⁽¹⁾

به هر نحو حضرت امّ فروه(علیها السلام)آن چنان عظمتی داشته اند، و به قدری بزرگوار، و با ایمان، و پرهیزکار، و نیکوکار بوده اند، که وجود نازنین حضرت امام جعفر صادق(علیه السلام)در شأن، و منزلت مادر خود فرموده اند:«کَانَتْ أُمِّی مِمَّنْ آمَنَتْ وَ اتَّقَتْ وَ أَحْسَنَتْ (وَ اللَّهُ یُحِبُّ الْمُحْسِنِینَ⁽²⁾).»⁽³⁾

(مادر من از کسانی می باشند، که ایمان آورده، و پرهیزکار و نیکوکار بودند، «و خداوند نیکوکاران را دوست دارد».)

خاتم المحدّثین، مرحوم شیخ عبّاس قمی (قدس سره)، در توضیح این فرمایش حضرت امام جعفر صادق(علیه السلام)دربارهٔ شأن و منزلت مادر بزرگوارشان، حضرت اُمّ فروه(علیها السلام)، نگاشته است:

«همانا حضرت صادق(علیه السلام)در این کلمهٔ موجزه، وصف کرده آن مخدره را به تمام اوصاف شریفه، همانطور که حضرت امیر المؤمنین(علیه السلام)در جواب همّام بن عباده، که از آن حضرت سؤال کرده بود، که برای او، متقین را وصف کنند، حضرت اکتفا کردند به کلمهٔ: «اِتَّقِ اللّهَ وَ اَحْسِنْ، (فَاِنَّ اللّهَ مَعَ الَّذینَ اتَّقوْا وَ

الَّذینَ هُمْ مُحْسِنوُنَ)⁽¹⁾تقوا داشته باش و نیکو عمل کن؛ زیرا محقّقاً خدا یار و یاور متقیان و نیکوکاران عالم است» چه آن که علما در شرح آن گفته اند: که گویا مراد از تقوی، اجتناب کردن از آن چه خدای تعالی نهی فرموده می باشد، و احسان، به جا آوردن هر چیزی است، که حقّ تعالی به آن امر فرموده، پس این کلمه، جامع صفات متقین، و فضائل آن ها است.»⁽²⁾

نَسب حضرت اُمّ فروه(علیها السلام)

برخی از محقّقین در مورد نسب حضرت اُمّ فروه(علیها السلام)گفته اند: علماء جهان تشیع4، از اهل سنّت نقل کرده اند: حضرت اُمّ فروه(علیها السلام)دختر قاسم بن محمّد بن أبو بکر می باشند. و مادر حضرت اُمّ فروه(علیها السلام)نیز اسماء دختر عبد الرحمن بن ابو بکر بوده اند. که در این صورت حضرت امام جعفر صادق(علیه السلام)، به دو طریق به ابو بکر نسب می رسانند. چنانچه مرحوم علیّ بن عیسی إربلی (قدس سره)، در مورد نسب حضرت اُمّ فروه(علیها السلام)نقل نموده است:

«وَ أُمُّهُ أُمُّ فَرْوَةَ وَ اِسْمُهَا قُرَیْبَةُ بِنْتُ اَلْقَاسِمِ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِی بَکْرٍ اَلصِّدِّیقِ رَضِیَ اَللَّهُ عَنْهُ وَ أُمُّهَا أَسْمَاءُ بِنْتُ عَبْدِ اَلرَّحْمَنِ بْنِ أَبِی بَکْرٍ اَلصِّدِّیقِ، وَ لِذَلِکَ قَالَ جَعْفَرٌ (علیه السلام): وَ لَقَدْ وَلَدَنِی أَبُو بَکْرٍ مَرَّتَیْن.»⁽³⁾

(مادر امام صادق(علیه السلام)، حضرت امّ فروه(علیها السلام)می باشد، که نام ایشان، قریبه، دختر قاسم بن محمّد بن أبو بکر بوده، و مادر امّ فروه(علیها السلام)، اسماء دختر عبد الرّحمن بن

أبو بکر است. و به همین جهت امام جعفر صادق(علیه السلام)فرمودند: همانا ابوبکر دوبار مرا به دنیا آورده است.)

روایت "ولدنی ابو بکر مرتین" در مآخذ شیعه

محقّق توانا نجاح طائی زید عزه بر این عقیده می باشد، که علماء جهان تشیع4، حدیث "ولدنی ابو بکر مرتین" را برای اوّلین مرتبه، از مرحوم علیّ بن عیسی إربلی (قدس سره)، در کتاب «کشف الغمة» نقل کرده اند. و ایشان نیز این روایت را از جنابذی، که یکی از علماء حنبلی مذهب اهل سنّت می باشد، نقل نموده است.لذا ناگفته بر همگان واضح است، که این روایت ضعیف می باشد. چرا که اولاً: راوی این حدیث، حافظ عبد العزیز جنابذی متولد، 524 ه.ق و متوفای سال 611 ه.ق است.⁽¹⁾

و حضرت امام صادق(علیه السلام)، همان گونه که در این نوشتار نیز آمده، در سال 148 ه.ق به شهادت رسیده اند. لذا بین جنابذی، و بین حضرت صادق(علیه السلام)، فاصله زمانی زیادی وجود دارد. پس این روایت مرسل می باشد، و روایت مرسل قابل اعتماد نیست، و ارزشی برای استدلال ندارد.

ثانیاً: جنابذی، از پیروان احمد بن حنبل بوده، و کتابی نیز دربارهٔ کسانی که از احمد بن حنبل روایت نقل کرده اند، دارد.⁽²⁾و از واضحات است، که قول کسی که مخالف با مذهب شیعه بوده است، برای پیروان مکتب اهل بیت(علیهم السلام)حجّت نیست. کما این که ابن حزم اندلسی، که از علماء به نام اهل سنّت است، در این باره می نویسد:

«لا معنی لاحتجاجنا علیهم بروایاتنا، فهم لا یصدّقونها، و لا معنی لاحتجاجهم علینا بروایاتهم فنحن لا نصدّقها، و إنّما یجب ان یحتجّ الخصوم بعضهم علی بعض بما یصدقّه الذی تقام علیه الحجّة به.»⁽³⁾

(معنا ندارد که ما علیه شیعیان به روایاتمان استدلال نمائیم؛ در حالی که آن ها روایات ما را قبول ندارند، و معنا ندارد که شیعیان به روایاتشان بر علیه ما استدلال کنند؛ در حالی که ما روایات آن ها را قبول نداریم. و همانا باید در برابر خصم به چیزی استناد شود، که مورد قبول او می باشد، و برای او حجّت است.)

ثالثاً: به نظر می رسد، که آقای جنابذی حنبلی در صدد بوده، که به هر نحو ممکن ائمه اطهار (علیهم السلام)را به ابو بکر نسبت دهد. و علی الظاهر نسبت به حضرت امام جعفر صادق(علیه السلام)نیز موفق بوده است. امّا آن چه تعجب آدمی را دو چندان می کند، ایناست که همین آقای جنابذی در جای دیگری، مانند همین نسبت را، به حضرت امام محمّد باقر(علیه السلام)داده است. به این صورت که مادرِ حضرت را، دختر اُمّ فروه دانسته است. و از قضا این روایت را نیز مرحوم علیّ بن عیسی اربلی (قدس سره) نقل کرده، و در مورد نسب مادرِ حضرت امام محمّد باقر(علیه السلام)نوشته است:

«وَ قَالَ الْحَافِظُ عَبْدُ الْعَزِیزِ الْجَنَابِذِیُّ: أَبُو جَعْفَرٍ مُحَمَّدُ بْنُ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ بْنِ عَلِیِّ بْنِ أَبِی طَالِبِ بْنِ عَبْدِ الْمُطَّلِبِ بْنِ هَاشِمٍ الْبَاقِرُ، وَ أُمُّهُ أُمُّ عَبْدِ اللَّهِ بِنْتُ الْحَسَنِ بْنِ عَلِیِّ بْنِ أَبِی طَالِبٍ، وَ أُمُّهَا أُمُّ فَرْوَةَ بِنْتُ الْقَاسِمِ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِی بَکْرٍ، وَ کَانَ کَثِیرَ الْعِلْمِ.»⁽¹⁾

(و حافظ عبد العزیز جنابذی می گوید: ابو جعفر محمّد باقر بن علیّ بن الحسین بن علیّ بن ابی طالب بن عبد المطلب بن هاشم [(علیهم السلام)]، مادرشان امّ عبد اللّه دختر حسن بن علیّ بن ابی طالب [(علیهم السلام)] بوده، و مادر امّ عبد اللّه، امّ فروه دختر قاسم بن محمّد بن ابی بکر می باشد، و حضرت باقر [(علیه السلام)] بسیار دانشمند بود.)

حال چرا جنابذی، در صدد انتساب اهل بیت(علیهم السلام)، به ابو بکر بوده، و در جائی مادرِ حضرت امام محمّد باقر(علیه السلام)را دختر امّ فروه دختر قاسم بن محمّد بن ابی بکر دانسته، و در جای دیگری

حضرت امام صادق(علیه السلام)را فرزند امّ فروه دختر قاسم بن محمّد بن ابی بکر دانسته، واضح می باشد، و توضیح چندانی نمی خواهد.

امّا چرا مرحوم علیّ بن عیسی اربلی (قدس سره)، این دو روایت را با هم در یک کتاب، ولی در دو فصل مختلف نقل کرده، موجب تعجب است. و این مطلب، یا دلالت بر عدم دقّت ایشان می کند. که بعید به نظر می رسد. و یا این که ایشان متوجه این تناقض بوده اند، ولی در شرایط تقیه قرار داشته اند، و با نقل هر دو روایت، در صدد بیان اشکالات کلام آقای جنابذیبرآمده اند. که در هر صورت قول ایشان، دربارهٔ نسبِ مادر حضرت امام صادق(علیه السلام)، حجّت نخواهد بود.

به هر تقدیر با توجه به آن چه مرحوم علیّ بن عیسی إربلی (قدس سره)در کتاب «کشف الغمة»، از جنابذی نقل کرده، به نظر می رسد، که حضرت امام صادق(علیه السلام)، از دو طریق، به ابوبکر، خلیفهٔ اوّل اهل سنّت، نسب می رسانند. ولی جمعی از محقّقین شیعه، در این انتساب، تشکیک کرده اند، و انتساب حضرت صادق(علیه السلام)، به خلیفه اوّل را صحیح ندانسته اند. گرچه بر فرض محال، و در صورتی که این انتساب نیز صحیح باشد، نه فضیلتی را برای کسی ثابت می کند، و نه مطلبی را تغییر خواهد داد. چنانچه مرحوم علیّ بن ابراهیم قمی، در تفسیر آیهٔ شریفهٔ: (یُخْرِجُ الْحَیَّ مِنَ الْمَیِّتِ وَیُخْرِجُ الْمَیِّتَ مِنَ الْحَیِّ⁽¹⁾)، نقل کرده است:

«یُخْرِجُ الْمُؤْمِنَ مِنَ الْکَافِرِ وَ یُخْرِجُ الْکَافِرَ مِنَ الْمُؤْمِنِ.»⁽²⁾

(مؤمن را از کافر، و کافر را از مؤمن بیرون می آورد.)

پس ایمان فرزند مؤمن، نفعی برای پدرش ندارد. چه رسد به این که با چند واسطه به هم نسب برسانند. و همچنین کفر پدر، خدشه ای در ایمان، و منزلت فرزندش ایجاد نخواهد کرد. گذشته از این که برخی اصلاً این انتساب را مورد تردید قرار داده اند، و جدّ مادر حضرت امام صادق(علیه السلام) را شخص دیگری دانسته اند. کما این که قرمانی در کتاب «اخبار الدول و آثار الأوّل فی التاریخ» بر خلاف کسانی که جدّ، حضرت اُمّ فروه(علیها السلام)را ابوبکر دانسته اند، جدّ ایشان را «أبی سمره» ذکر کرده، و در این باره نگاشته است:

«و أمّه، أمّ فروة بنت القاسم بن محمّد بن أبی سمرة.»⁽¹⁾

(و مادر امام صادق(علیه السلام)، أمّ فروة دختر قاسم بن محمّد بن أبی سمرة است.)و همچنین محقّق توانا، و نویسنده بزرگ معاصر، مرحوم سیّد جعفر مرتضی عاملی (قدس سره)به تبع صاحب کتاب «اخبار الدول و آثار الأوّل فی التاریخ» دربارهٔ این موضوع نوشته است:

«أن الصحیح هو ما ذکره القرمانی من أن أمّ الإمام الصادق(علیه السلام)، هی بنت القاسم بن محمّد بن أبی سمرة، لا إبن أبی بکر.»⁽²⁾

(همانا صحیح آن چیزی است که قرمانی ذکر نموده که همانا مادر امام صادق(علیه السلام)، دختر قاسم بن محمّد بن أبی سمره است، نه فرزند أبو بکر.)

مؤید این أقوال، کلام مقریزی، دربارهٔ مادر حضرت امام جعفر صادق(علیه السلام)می باشد. چرا که او، مادر حضرت امام صادق(علیه السلام)را کنیز اُمّ ولد دانسته است. و همگان نیک می دانند، که منظور مقریزی، از کنیز اُمّ ولد، اُمّ فروه دختر قاسم بن محمّد بن ابو بکر نیست. زیرا ایشان اساساً کنیز نبوده است. بلکه مقصود مقریزی، شخص دیگری، که کنیز اُمّ ولد بوده، می باشد. به هر ترتیب مقریزی در این باره، در مورد تعداد فرزندان حضرت امام محمّد باقر(علیه السلام)نوشته است:

«[فولد] أبو جعفر محمّد بن علیّ بن الحسین بن علیّ، جعفراً الصادق، و عبد اللّه - أمهما اُمّ ولد -، و ابراهیم، و عبید اللّه - لا بقیة لهما، درجا، و اُمّهما اُمّ ولد - و علیّاً - لا عقب له، و اُمّه اُمّ ولد -.»⁽³⁾

(پس فرزندان أبو جعفر محمّد بن علیّ حسین بن علیّ(علیهم السلام)، جعفر صادق(علیه السلام)، و عبد اللّه هستند - که مادرشان کنیز اُمّ ولد بوده - ، و ابراهیم و عبید اللّه - که فرزندی

برای آن ها ذکر نشده، و مادرشان کنیز اُمّ ولد می باشد - و علیّ - که فرزندی برا او نماند، و مادرش کنیز اُمّ ولد بود - .)کما این که در کتاب «پاسخ جوان شیعی به پرسشهای وهابیان» دربارهٔ عبارت "ولدنی ابو بکر مرتین" در کلام حضرت امام صادق(علیه السلام)نیز آمده است:

«جمله وَلَدَنِی أَبُو بَکْرٍ مَرَّتَیْن در کتاب کافی نیست که برخی به آن کتاب نسبت می دهند. مرحوم کلینی فقط یادآور می شود که مادر امام صادق(علیه السلام)امّ فروه دختر قاسم بن محمّد است. و مادر امّ فروه اسماء دختر عبد الرحمان بن ابی بکر. بدون این که عبارت یاد شده - یعنی وَلَدَنِی أَبُو بَکْرٍ مَرَّتَیْن - را بیاورد.

ابن عنبه در کتاب «عمده الطالب»، جملهٔ مزبور را از امام صادق(علیه السلام)نقل می کند که آن حضرت فرمود: وَلَدَنِی أَبُو بَکْرٍ مَرَّتَیْن، ولی هیچ سندی ارائه نمی کند. با حدیث مرسل و بدون سند چگونه می توان بر مطلبی استدلال کرد؟ همچنین اربلی در «کشف الغمة» از کتاب عبد العزیز الأخضر الجنابذی که از علمای اهل سنت است، نقل می کند، و می گوید: قَالَ جَعْفَر(علیه السلام): وَ لَقَدْ وَلَدَنِی أَبُو بَکْرٍ مَرَّتَیْن.»⁽¹⁾

به هر تقدیر محقّق توانا، و نویسنده بزرگ، نجاح طائی زید عزه در ردّ انتساب وجود نازنین حضرت امام صادق(علیه السلام)، به ابوبکر، کتاب مستقلی نوشته، و به طور مفصل به این بحث ورود نموده است. که در این نوشتار، مختصری از آن چه ایشان نگاشته، آورده می شود: ایشان در مرحلهٔ اوّل، سند این روایت را مورد نقد قرار داده، و در ضمن تضعیف آن می نویسد:

اولاً: این روایت - یعنی وَلَدَنِی أَبُو بَکْرٍ مَرَّتَیْن - در کتب اهل سنّت بوده، و صاحب کتاب «کشف الغمة» اوّلین مصدر شیعی می باشد، که آن را نقل نموده است. و بعد از ایشان، جمال الدّین احمد بن حسینی، معروف به ابن عنبه، این روایت را در کتاب «عمدة الطالب فی انساب

آل ابی طالب(علیهم السلام)» آورده است. و بعد هم علامهٔ مجلسی (رحمه الله)در کتاب«بحارالانوار» این روایت را نقل کرده است. پس ابن عنبه متوفای 828 ه.ق، مجلسی متوفای 1111 ه.ق، روایت را از اربلی متوفای 693 ه.ق اخذ کرده اند. و اربلی، آن را از جنابذی حنبلی سنّی نقل نموده است. از این رو این روایت از لحاظ سند، ضعف، و غیر قابل اعتماد است.⁽¹⁾

ثانیاً: پدرِ ابوبکر، عثمان بن عامر، و مادرش، امّ الخیر بنت صخر بوده، و عثمان بن عامر با دخترِ خواهرش، امّ الخیر بنت صخر ازدواج نموده است.⁽²⁾از این رو با توجه به آیهٔ تطهیر، و دیگر آیات قرآن کریم، امکان ندارد، که از نظر اعتقادی، ابوبکر از اجداد وجود نازنین حضرت امام صادق(علیه السلام)باشد. چرا که خداوند متعال دربارهٔ اجداد رسول خدا(صلی الله علیه و آله و سلم)فرموده است:

(وَ تَقَلُّبَکَ فِی السَّاجِدِینَ⁽³⁾و از انتقال تو (در صلب و رحم های طاهر) در اهل سجود آگاه است.) و این آیه دلالت دارد، تمام پدران و مادران رسول خدا(صلی الله علیه و آله و سلم)از مؤمنان، و از طاهرین و مطهرین بوده اند. و از آن جائی که ائمهٔ اطهار(علیهم السلام)در همهٔ مقامات، مگر در نبوّت، با رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم)، شریک هستند. چگونه امکان دارد، ابوبکری که روزی مشرک بوده،⁽⁴⁾و هفت سال بعد از بعثت ایمان آورده،⁽⁵⁾

از اجداد امام صادق(علیه السلام)باشد.

سند دوّم: بعد از آن که دانستیم که روایت «وَلَدَنِی أَبُو بَکْرٍ مَرَّتَیْن» سندش ضعیف، و غیر قابل اعتماد است، روایت دیگری، دربارهٔ نام دوازده امام، همراه با نام مادران آن بزرگواران وجود دارد، که در قسمتی از آن آمده است: حضرت امّ فروه دختر قاسم بن محمّد بن ابو بکر می باشد. که شیخ مرحوم صدوق (قدس سره)، و مرحوم طبرسی (قدس سره)، و... آن را نقل نموده اند. و در سند آن، شخصی

به نام أبو نضره وجود دارد، که یک کلمه از این روایت صحیح را تحریف نموده است. و به جای أبی سمره، أبی بکر نوشته است.

و آن روایت، حدیثی می باشد، که شیخ صدوق (قدس سره)نقل کرده است: محمّد بن ابراهیم بن اسحاق طالقانی می گوید: حسن بن اسماعیل، از أبو عمرو سعید بن محمّد بن نصر القطان، از عبد اللّه بن محمّد السلمی، از محمّد بن عبد الرحمن، از صدقة ابن أبو موسی روایت کرده، که أبو نضرة می گوید:

وقتی حضرت امام محمّد باقر(علیه السلام)محتضر شدند، فرزندشان امام صادق(علیه السلام)را فراخواند، و به ایشان جهت امر امامت وصیّت کردند، آن گاه برادر حضرت، زید بن علیّ بن الحسین، به ایشان عرض کرد: اگر در امر تعیین امام، مثال حسن و حسین(علیهما السلام)را درباره من و خودتان انجام می دادید، امیدوار بودم که منکری را مرتکب نشوید - یعنی همان گونه که بعد از حضرت علیّ(علیه السلام)، امام حسن و امام حسین(علیهما السلام)به امامت رسیدند، باید بعد از شما نیز من که برادرتان هستم، به امامت برسم - لذا امام باقر(علیه السلام)به او فرمودند:

ای ابو الحسن! امانات، به تمثال و قیاس نیست، و همچنین پیمان ها هیچ گاه به آداب و رسوم نمی باشند. بلکه آن ها اموری هستند، که زودتر از حجّت های الهی بوده اند. سپس حضرت امام محمّد باقر(علیه السلام)، جابر بن عبد اللّه را فراخواندند، و به او فرمودند: ای جابر! آن چه در آن صحیفه - یعنی مصحف فاطمه(علیها السلام)- دیدی را برای ما بیان کن. جابر عرض کرد: چشم، ای ابا جعفر! روزی بر مولای خود فاطمه زهرا(علیها السلام)وارد شدم، تا ولادت حسین(علیه السلام)را به ایشان تبریک بگویم، که به ناگاه صحیفهٔ سفیدی از درّه در دست آن حضرت دیدم. لذا به ایشان عرض کردم: ای سرور زنان! این صحیفه ای که در دست شما می بینم چیست؟

حضرت فرمودند: در آن نام های امامان از فرزندان من است. عرض کردم: آن را به من می دهید تا در آن نگاهی کنم؟ حضرت فرمودند: ای جابر! اگر از این کار نهی نشده بودم آن را به تو می دادم، ولی چه کنم که نهی شده، کسی به آن دست بزند، مگر این که پیامبر، و یا وصیّ پیامبر، و یا اهل بیت پیامبر باشد. ولی به تو اجازه می دهم که از روی آن، به داخل آن نگاه کنی.

جابر می گوید: متن آن را خواندم، و دیدم در آن نوشته شده بود: أبو القاسم محمّد بن عبد اللّه المصطفی، مادرش آمنه بنت وهب. أبو الحسن علیّ بن أبی طالب المرتضی، مادرش فاطمه بنت

أسد بن هاشم بن عبد مناف. أبو محمّد حسن بن علیّ البرّ، و أبو عبد اللّه حسین بن علیّ التّقی، و مادرشان فاطمه بنت محمّد(صلی الله علیه و آله و سلم). أبو محمّد علیّ بن حسین عدل، و مادرش شهربانو دختر یزدگرد بن شاهنشاه. أبو جعفر محمّد بن علیّ الباقر، مادرش امّ عبد اللّه بنت حسن بن علیّ بن أبی طالب.

«أبو عبد اللّه جعفر بن محمّد الصادق(علیهما السلام)، اُمّه اُمّ فروه بنت القاسم بن محمّد بن ابی بکر.»

(أبو عبد اللّه جعفر صادق فرزند محمّد(علیهما السلام)، مادرشان امّ فروه دختر قاسم بن محمّد بن ابو بکر است.)

أبو ابراهیم موسی بن جعفر الثّقه، مادرش جاریه ای به نام حمیدة. أبو الحسن علیّ بن موسی الرّضا مادرش جاریه ای به نام نجمه. أبو جعفر محمّد بن علیّ الزّکی مادرش جاریه ای به نام خیزران. أبو الحسن علیّ بن محمّد الامین مادرش جاریه ای به نام سوسن. أبو محمّد حسن بن علیّ الرّفیق مادرش جاریه ای به نام سمانه و کنیه اش امّ الحسن. أبو القاسم محمّد بن حسن القائم و او حجّت خدا بر خلقش می باشد، مادرش جاریه ای بنام نرگس، صلوات اللّٰه علیهم اجمعین.⁽¹⁾

راوی این روایت، ابو نضره منذر بن مالک بن قطعه عبدی عوفی بصری است. و علماء و دانشمندانی که او را ضعیف دانسته اند، عبارتند از:

1- ابن سعد می گوید: هیچ یک از دانشمندان به او استناد نکرده اند.⁽²⁾

2- عقیلی: نام او را در جملهٔ ضعیفان ذکر کرده است.

3- طبری: او با ابن اشعث [به همراه خوارج خروج] نمود.⁽³⁾

4- ذهبی: او مردی فصیح، بلیغ، خطیب، ثقه، و اهل خطاء بوده است.⁽¹⁾

5- مفید: او به دشمنی اش با امیرمؤمنان علیّ(علیه السلام)مشهور بوده است.

6- عاملی: به دشمنی با امام علیّ(علیه السلام)مشهور بوده است.⁽²⁾

بنابراین ابو نضره، حدیث صحیحی را که جابر بن عبد اللّه انصاری، از حضرت فاطمه زهرا (علیها السلام)روایت نموده، تحریف کرده، و نام جدّ حضرت اُمّ فروه را، که ابو سمره بوده، به ابوبکر تغییر داده است. چنانچه ابو نضره، در جای دیگری، روایتی که می فرماید: «عَلِیٌّ(علیه السلام)أوَّلُ مَنْ أسْلَمَ» را، به «اَبُو بِکْر أوَّلُ مَنْ أسْلَمَ»، تحریف کرده است. از این رو هیچ استبعادی ندارد، که نام جدِ حضرت اُمّ فروه(علیها السلام)را نیز، در آن روایت، تغییر داده باشد.

و همچنین ابو نضره، حدیث جعلی دیگری ساخته، و گفته: از ابو سعید خدری، از پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم)نقل شده، که حضرت فرمودند: «وَزِیرَایَ مِنْ السَّمَاءِ، جِبْرَاْئِیلُ و مِیکَائِیِل، وَ مِنْ أَهْلِ الْأَرْضِ أَبُو بَکْرٍ وَ عُمَر؛ جبرائیل و میکائیل دو وزیر من از اهل آسمان هستند. و ابوبکر و عمر دو وزیر من از اهل زمین هستند.» او در حدیث جعلی دیگری گفته: پیامبر اکرم(صلی الله علیه و آله و سلم)فرمودند: «مَن سَرَّهُ الْنَظَرِ اِلی رَجُلٍ مَنْ اَهْلِ الْجَنَّةِ فَلیَنظُر اِلَی طَلْحَةِ؛ هر که را نظر کردن به مردی از اهل بهشت شاد می سازد، به طلحهبنگرد.».⁽³⁾و این در صورتی است که این روایت دربارهٔ حضرت امام حسین(علیه السلام)نقل شده است.

تأثیر أبو نضرة بر علماء

محقّق توانا نجاح طائی، صاحب کتاب «انتساب امام صادق(علیه السلام)به ابوبکر دروغ است»، در این باره نوشته است: علماء اهل سنّت، در کتاب های خود، از أبو نضرة روایتی را نقل کرده اند، که مشتمل بر نام دوازده امام، همراه با نام مادران ایشان می باشد. حال وقتی علماء روایت أبو نضرة را در مآخذ اهل سنّت دیدند، آن را نقل نمودند، غافل از این که أبو نضرة قسمتی از این روایت صحیح را، تحریف کرده، و حضرت امّ فروه(علیها السلام)، مادرِ امام صادق(علیه السلام)را، به جای أبو سمره، به أبو بکر منتسب نموده است.

و به این نحو علماء تحت تأثیر قرار گرفتند، و این روایت، در کتاب های مسلمانان منتشر کنند. بعد کلینی (قدس سره)، متوفای 329 هجری، در کتاب «کافی» آن را نقل نمود،⁽¹⁾سپس معاصران نزدیک ایشان، همانند أبو الفرج اصفهانی، متوفی 356 هجری، در کتاب «مقاتل الطالبیین»، و شیخ صدوق (رحمه الله)در کتاب «عیون اخبار الرضا(علیه السلام)»، این روایت را نقل نمودند. و به این نحو، این سیر ادامه یافته است. و علماء بزرگ، عالمی از عالم دیگر، بدون بررسی، و با خوش بینی، این روایت را نقل کرده اند.⁽²⁾

چکیده و نتیجه:

محقّق و نویسنده توانا، نجاح طائی زید عزه در پایان نگاشته است: این بحث علمی، و تحقیقی توانست، به کمک نصوص علمی، و بررسی آکادمیک، که هیچ خدشه ای به آن وارد نیست، جعلی بودن احادیث وارده، در مورد انتساب امام صادق(علیه السلام)به ابوبکر را اثبات کند. پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله و سلم)احادیثی را که مخالف قران کریم است، تکذیب فرموده اند. و این کتاب، انتساب حضرت

امّ فروه(علیها السلام)را، به قاسم بن محمّد بن ابو بکر، تخطئه و بی اساس خوانده، و اثبات نموده: امّ فروه (علیها السلام)دختر قاسم بن محمّد بن ابو سمره است.⁽¹⁾

نجاح طائی زید عزه در خاتمه کلام خود نوشته است: و به گفته شخصی: اگر به فرض محال، حضرت امام صادق(علیه السلام)فرموده باشند: (من دوبار از ابو بکر متولد شده ام)، این عبارت دلالتی بر مدح و تمجید از ابو بکر ندارد. بلکه سیاق کلام، خبر از پدران و مادران ایشان می دهد. بنابراین فضیلتی برای ابو بکر نیست، زیرا خداوند متعال در آیهٔ شریفه می فرماید:

(وَ لاَ تَزِرُ وَازِرَهٌ وِزْرَ أُخْرَی⁽²⁾) و (کُلُّ نَفْسٍ بِمَا کَسَبَتْ رَهِینَةٌ⁽³⁾)

سام فرزند نوح پیامبر است، و مع ذلک رفتار او، هیچ ضرر و زیانی به پدرش وارد نیاورده، و نسبت فرزندی او، سودی برای او نداشته است، چرا که خداوند متعال فرموده است:

(إِنَّ أَکْرَمَکُمْ عِنْدَ اللَّهِ أَتْقَاکُمْ⁽⁴⁾)

و همچنین محمّد بن ابو بکر را بنگر، که چگونه کاملاً مخالف پدرش، و از اصحاب خالص حضرت امیرمؤمنان علیّ(علیه السلام)بود. و در دفاع از آن حضرت به شهادت رسید.⁽⁵⁾

و جناب قاسم نیز که از فقهاء زمان خود بوده،⁽⁶⁾چونان پدرش محمّد، الحقّ از پیروان مولا امیرالمؤمنین، حضرت علیّ بن أبی طالب(علیه السلام)بود. چنانچه مرحوم ثقة الإسلام کلینی (قدس سره)در ضمن روایت دیگری، در مورد جناب قاسم، از حضرت امام جعفر صادق(علیه السلام)نقل کرده است:

«کَانَ سَعِیدُ بْنُ الْمُسَیَّبِ وَ الْقَاسِمُ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِی بَکْرٍ وَ أَبُو خَالِدٍ الْکَابُلِیُّ مِنْ ثِقَاتِ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ.»⁽⁷⁾

(سعید مسیّب، و قاسم بن محمّد بن ابو بکر، و ابو خالد کابلی از افراد مورد اطمینان حضرت امام سجّاد(علیه السلام)بودند.)

روایت "ولدنی أبو بکر مرتین" در مآخذ اهل سنّت

صرف نظر از آن که در کتاب های شیعه، از قول علماء اهل سنّت، در این رابطه، چه چیزی نقل شده، سزاوار است، بررسی گردد، که سند، و دلالت روایت "ولدنی أبو بکر مرتین" در مآخذ، و کتب اهل سنّت به چه نحو می باشد. لذا صاحب کتاب «شکست اوهام» گفته است: مهم ترین روایتی که برای این حدیث می توان ذکر کرد، روایتی می باشد، که یوسف بن عبد الرحمن مزی 654 تا 742ه.ق، در کتاب «تهذیب الکمال فی أسماء الرجال» نقل کرده، و نوشته است:

أَخْبَرَنَا بذلک أَبُو الفرج عَبْد الرَّحْمَنِ بْنُ أَبی عُمَر مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ قُدَامَةَ المقدسی بدمشق، و أبو الذکاء عَبْد المنعم بْن یَحْیَی بْن إبراهیم الزُّهْرِیّ بالمسجد الأقصی، و أبو بَکْرٍ مُحَمَّد بْن إِسْمَاعِیل بْن عَبد اللَّهِ بْنِ الأنماطی الأَنْصارِیّ بالقاهرة، و أبو بَکْر عَبد اللَّهِ بْن أَحْمَدَ بْنِ إِسْمَاعِیلَ بْن فارس التمیمی بالإسکندریة، قَالُوا: أَخْبَرَنَا أَبُو الْبَرَکَاتِ دَاوُدُ بْنُ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ ملاعب البغدادی بدمشق، قال: أَخْبَرَنَا الْقَاضِی أَبُو الْفَضْلِ مُحَمَّدُ بْنُ عُمَر بْنِ یُوسُفَ الأرموی ببغداد، قال: أَخْبَرَنَا الشریف أَبُو الْغَنَائِمِ عَبْدُ الصَّمَدِ بْنُ عَلِیِّ بْن مُحَمَّدِ بْن الْحَسَن بْن المأمون، قال: أَخْبَرَنَا الْحَافِظُ أَبُو الْحَسَنِ عَلِیُّ بْنُ عُمَر بْن أَحْمَدَ بْن مهدی الدارقطنی، قال: حَدَّثَنَا یعقوب بْن إبراهیم البزاز، قال: حَدَّثَنَا الْحَسَنُ بْنُ عرفة، قال: حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ فضیل، فذکره. و بِهِ،(الاسناد السابق) قال: أَخْبَرَنَا الدارقطنی، قال: حَدَّثَنَا أَبُو بَکْر أَحْمَد بْن مُحَمَّد بْنِ إسماعیل الأدمی، قال: حَدَّثَنَا محمد بن الحسین الحنینی، قال: حَدَّثَنَا عَبْدُ الْعَزِیزِ بْن مُحَمَّد الأزدی، قال: حَدَّثَنَا حفص بْن غیاث، قال: سمعت جعفر بْن مُحَمَّد [(علیهما السلام)] یقول؛ شنیدم جعفر بن محمّد - یعنی حضرت امام جعفر صادق(علیه السلام)- فرمودند:

«ما أرجُو مِنْ شفاعَةِ عَلیٍّ [(علیه السلام)] شَیئاً إلّا وَ أنَا أَرجُو مِنْ شفاعَةِ أبِی بِکرٍ مِثلَه وَ لَقدْ وَلَدَنِی مَرَّتِین.»⁽¹⁾

(همان چیزی را که از شفاعت حضرت علیّ [(علیه السلام)] امید دارم، مانند همان را از شفاعت ابوبکر امید دارم، همانا ابوبکر دو مرتبه مرا به دنیا آورده است.)

این روایت را اهل سنّت نقل کرده اند، و به نظر می رسد، مورد قبول ایشان باشد. ولی آن چه آدمی را متعجب می کند، این است که آنان به شیعیان اشکال می کنند، که چرا شما معتقد به شفاعت هستید؟! حال چه شده که به یک باره، صحبت از شفاعت می کنند، و آن را نیکو تلقی می نمایند؟! گذشته از این که حضرت امام صادق(علیه السلام)، خود شافع روز قیامت می باشند، و شفاعت کردن از ایشان معنا ندارد؟!

به هر تقدیر صرف نظر از دلالت این روایت، سند آن نیز ضعیف می باشد، و در سلسه سند این حدیث، چندین راوی مجهول، و ضعیف وجود دارد. از جمله:

یک: أبو البرکات داود بن احمد بن محمّد بن ملاعب البغدادی: وی مجهول است؛ چنانچه ذهبی در کتاب «تاریخ الإسلام و وفیات المشاهیر و الأعلام»،⁽²⁾و صفدی در کتاب «الوافی بالوفیات»،⁽³⁾نام وی را ذکر کرده اند؛ امّا هیچ گونه جرح و تعدیلی درباره اش نیاورده اند.⁽⁴⁾دو: عبد الصمد بن علیّ بن محمّد: وی نیز مجهول است؛ چنانچه خطیب بغدادی در کتاب «تاریخ بغداد»،⁽⁵⁾نامش را آورده؛ ولی هیچ مدح و ذمی درباره اش نقل نکرده است.⁽⁶⁾

سه: احمد بن محمّد بن اسماعیل الآدمی: که او هم مجهول است.⁽⁷⁾

چهار: عبد العزیز بن محمّد الازدی: که نمازی در کتاب «مستدرکات علم الرجال»،⁽¹⁾نام وی را ذکر، و تصریح می کند، او مجهول است.⁽²⁾

پنج: حفص بن غیاث: وی از قضات هارون الرشید بوده، و از همین روی، ضعیف می باشد؛ چنان که سلیمان بن خلف الباجی، که از علماء اهل سنّت نیز می باشد، در ترجمه اش آورده است: علیّ بن مدینی گفته است:

«أحادیث حفص، و حاتم بن وردان عن جعفر بن محمّد [(علیهما السلام)] منکرة.»⁽³⁾

(احادیث حفص و حاتم بن وردان از جعفر بن محمّد(علیهما السلام)پذیرفتنی نیست.)⁽⁴⁾

و مبارکفوری در کتاب «تحفة الأحوذی» دربارهٔ وی می نویسد:

«و حفص بن غیاث ساء حفظه فی الآخر، صرح به الحافظ فی مقدمة الفتح، و قال الذهبی فی المیزان: قال أبو زرعة: ساء حفظه بعد ما استقضی.»⁽⁵⁾(و حفص بن غیاث در اواخر عمرش، حافظه اش ضعیف شده بود. کما این که حافظ در مقدمهٔ کتاب فتح الباری به آن تصریح کرده است. و ذهبی در کتاب المیزان گفته: أبو زرعه گفته است: حفص بن غیاث بعد از آن که قاضی شد، حافظه اش ضعیف گشت.)

و نیز ذهبی در کتاب «میزان الاعتدال» درباره وی می نویسد:

«و قال داود بن رشید: حفص بن غیاث کثیر الغلط.»⁽⁶⁾

(داوود بن رشید گفته: حفص بن غیاث، اشتباهاتش زیاد بود.)

بنابراین در سلسله سند این روایت افرادی مجهول، و اشخاصی همچون حفص بن غیاث یافت می شوند، که نمی توان به آن ها اعتماد کرد، و همین امر موجب ضعف آن می گردد، و قابل استناد نیست.

سند دوّم: ابن عساکر در کتاب «تاریخ مدینه دمشق»، سند دیگری برای این روایت آورده است، و نگاشته است: أخبرنا أبو القاسم إسماعیل بن محمّد بن الفضل، أنا أبو منصور بن شکرویه، أنا أبو بکر بن مردویه، أنا أبو بکر الشافعی، أنا معاذ بن المثنّی، نا مسدّد، نا یحیی، عن جعفر بن محمّد [(علیهما السلام)] قال؛ یحیی از جعفر بن محمّد [(علیهما السلام)] نقل کرده است:

«تاللّه لحدّثنی أبی أنّ علیاً [(علیه السلام)] دخل علی عمر و هو مسجّی بثوبه، فأثنی علیه و قال: ما أحد من أهل الأرض ألقی اللّه بما فی صحیفته أحبّ [إلی] من المسجّی بثوبه. قال یحیی: ثم ذکر جعفر [(علیه السلام)] أبا بکر و أثنی علیه، و قال: ولدنی مرتین.»⁽¹⁾(به خدا قسم پدرم نقل کرد که علیّ [(علیه السلام)] بر عمر وارد شد، در حالی که عمر خود را در لباسش پیچیده بود، پس علیّ [(علیه السلام)] بر او درود فرستاد و گفت: احدی از اهل زمین، به سبب آن چه خداوند در صحیفه اش گذاشته است، در نزد من از این شخصی که خودش را در لباسش پیچیده است، محبوب تر نیست. یحیی گفته است: سپس جعفر [(علیه السلام)] از ابو بکر یاد نمود، و بر او درود فرستاد، و گفت: ابوبکر مرا دو بار به دنیا آورده است.)

دلالت این حدیث نیز با مبانی سازگار نیست. چرا که فارغ از آزارهائی که حضرت علیّ(علیه السلام)، در واقعهٔ آتش زدن درب خانهٔ حضرت زهرا(علیها السلام)، و به شهادت رساندن ایشان، دیدند. و غضبی که حضرت فاطمه(علیها السلام)، از آن دو نفر داشتند، امکان ندارد، حضرت علیّ(علیه السلام)، با وجود پیامبر عظیم الشأن اسلام(صلی الله علیه و آله و سلم)، و حضرت زهرا(علیها السلام)، و فرزندان خود، خاصه وجود نازنین امام حسن

(علیه السلام)و امام حسین(علیه السلام)، که سیّد جوانان بهشت می باشند، هیچ کسی را به اندازهٔ عمر دوست نداشته باشند.

گذشته از این که صدر، و ذیل این روایت، با هم سازگار نیست. چرا که در صدر این روایت، صحبت از محبّت حضرت علیّ(علیه السلام)، به عمر است. و به جای این که در ذیل روایت نیز امام جعفر صادق(علیه السلام)، مطلبی دربارهٔ عمر بفرمایند، به یک باره حرف از ابوبکر می زنند، که هیچ ربطی با صحبت های قبلی ندارد.

مضافاً بر این که در سلسله سند این روایت، که ابن عساکر آن را نقل کرده است، اسماعیل بن محمّد بن الفضل، وجود دارد، که از جانب علماء اهل سنّت، روایات او ضعف دانسته شده است. چرا که وقتی ابن عساکر با اسماعیل بن محمّد بن الفضل ملاقات نمود، که او دیگر پیر شده بود، و از ضعف حافظه رنج می برد، و بیمار گشته بود. چنانچه ذهبی در کتاب «سیر أعلام النبلاء»، دربارهٔ وی چنین می نویسد:«وَ کَأنَ ابْنَ عَسَاکِرَ لَمَّا رَأَی إِسْمَاعِیلَ بنَ مُحَمَّدٍ وَ قَدْ کَبِرَ وَ نَقَصَ حِفْظُهُ.»⁽¹⁾

(وقتی ابن عساکر، اسماعیل را دید، اسماعیل پیر شده، و حافظه اش خوب کار نمی کرد.)⁽²⁾

بنابراین، نمی توان به روایت ابن عساکر نیز اعتماد کرد. چرا که ذهبی، در جای دیگری از همین کتاب، دربارهٔ "اسماعیل بن محمّد بن الفضل" نوشته است:

«قَاْلَ أبُو سَعْدِ:... وَ رَأیْتُهُ وَ قَدْ ضَعُفَ، وَ سَاءَ حِفْظُهُ.»⁽³⁾

(من در حالی او را دیدم که ضعیف شده بود، وحافظه اش خوب کار نمی کرد.)⁽⁴⁾

سند سوّم: ذهبی در کتاب «سیر أعلام النبلاء» روایت کرده است: قال حفص بن غیاث: سمعت جعفر بن محمّد [(علیه السلام)] یقول؛ حفص بن غیاث می گوید: شنیدم جعفر بن محمّد - یعنی حضرت امام صادق(علیه السلام)- فرمودند:

«مَا أَرْجُو مِنْ شَفَاعَةٍ عَلَیَّ شَیْئاً، إِلاَّ و أنا أَرْجُو مِنْ شَفَاعَةِ أَبِی بَکْرٍ مِثْلَه، لَقَدْ وَلَدَنِی مَرَّتَیْنِ.»⁽¹⁾

(آن چه را از شفاعت علیّ(علیه السلام)انتظار دارم، مثل همان را از شفاعت ابوبکر نیز انتظار دارم، همانا ابو بکر دو مرتبه مرا به دنیا آورد.)

اولاً: این روایت نیز مرسل می باشد، و سلسله سند آن، تا حفص بن غیاث، نقل نشده است. از این رو به نظر می رسد، که سلسله سند این روایت، همان سلسله سندی باشد، که مزی آن را نقل کرده است، و قبلاً در مورد ضعیف بودن روایت مزی بحث شد، و در این صورت، این روایت نیز، همان اشکالات را خواهد داشت.ثانیاً: همان طور که قبلاً نیز در روایت مزی نقل کردیم، حفص بن غیاث، کثیر الغلط، و کم حافظه بوده، و روایات او از امام صادق(علیه السلام)منکَر، و غیر قابل قبول است. البته برخی از علمای اهل سنّت، به ویژه ذهبی و ابن حجر در کتاب های مختلف، این روایت را نقل کرده اند، ولی هیچ کدام سندی برای آن ذکر نکرده اند. بنابراین تمامی سند های این روایت، ارزشی برای استدلال ندارند، و نمی توان به آن اعتماد کرد.⁽²⁾

ثالثاً: گذشته از اشکالات یاد شده، دلالت این حدیث نیز در نهایت ضعف می باشد. چرا که امکان ندارد، حضرت امام صادق(علیه السلام)، در جائی انتساب خود به ابو بکر را مدح نمایند. ولی در جای دیگری، این انتساب را نسبت به جناب محمّد بن أبی بکر، که الحقّ از یاران حضرت امیر المؤمنین(علیه السلام)بود را مورد نگوهش، و مذمت قرار دهند. چنانچه مرحوم علامهٔ مجلسی (قدس سره)، از

رجال مرحوم کشی (قدس سره)روایت نموده است: مصعب بن شعیب می گوید: شنیدم حضرت امام جعفر صادق(علیه السلام)فرمودند:

«مَا مِنْ أَهْلِ بَیْتٍ إِلَّا وَ مِنْهُمْ نَجِیبٌ مِنْ أَنْفُسِهِمْ، وَ أَنْجَبُ النُّجَبَاءِ مِنْ أَهْلِ بَیْتِ سَوْءٍ مُحَمَّدُ بْنُ أَبِی بَکْرٍ.»⁽¹⁾

(هیچ طایفه ای نیست مگر این که نجیبی در بین خود دارند، و نجیب ترین نجباء از اهل بیت بد، محمّد بن ابوبکر است.)

به هر ترتیب اگر چه در کتب پیروان مکتب اهل بیت(علیهم السلام)نیز به تبع کتب علماء اهل سنّت، نامِ مادر حضرت امام جعفر صادق(علیه السلام)، اُمّ فروه(علیها السلام)، دختر قاسم بن محمّد بن أبو بکر ذکر شده است. ولی به نظر می رسد، این انتساب قابل خدشه باشد.

مناقشه در دلالت روایت "ولدنی ابو بکر مرتین"

همان گونه که قبلاً نیز اشاره شد، علاوه بر ضعیف بودن سندهای روایت "ولدنی ابو بکر مرتین"، دلالت این روایات نیز قابل خدشه می باشد. کما این که شهید قاضی نور اللّه تستری (رحمه الله)در این باره نگاشته است:

«یدل علی کذب هذا الخبر ان صاحب الشفاعة العظمی هو جده فلا یلیق به(علیه السلام)نسیان شفاعة جده(علیه السلام)و اظهار رجاء شفاعة غیره سیما ابو بکر الذی لا شافع له و لا حمیم (یَوْمَ لَا یَنْفَعُ مَالٌ وَ لَا بَنُونَ(88)إِلَّا مَنْ أَتَی اللَّهَ بِقَلْبٍ سَلِیمٍ⁽²⁾)، اللّهم الا ان قصد به مجرد التقیة فافهم.»⁽³⁾

(دلیل بر دروغ بودن این خبر، همین بس که صاحب شفاعت کبری، جدّش رسول خدا(صلی الله علیه و آله و سلم)است، پس سزاوار نیست که آن حضرت شفاعت جدّش را فراموش کرده باشد، و اظهار امید به شفاعت غیر ایشان کرده باشد. به ویژه ابوبکر که خودش شفاعت کننده و حمایت کننده ای ندارد. «در آن روز که مال و فرزندان سودی نمی بخشد، جز کسی که با قلب سلیم به پیشگاه خدا آید» مگر این که هدف امام صادق(علیه السلام)از بیان این جملات فقط تقیه باشد.)⁽¹⁾

مضافاً بر این که، امکان ندارد، حضرت امام جعفر صادق(علیه السلام)به چنین مطلبی افتخار کرده باشد؛ چرا که این مطلب، مخالف سیرهٔ آن حضرت بوده است. زیرا با مراجعه به سیرهٔ آن حضرت، می بینیم که ایشان بالا ترین افتخار برایشان، قبول ولایت و امامت جدّ بزرگوارشان، امیر المؤمنین (علیه السلام)است، نه ولادت و انتساب به حضرت، لذا حضرت امام جعفر صادق(علیه السلام)می فرمایند:«وِلایَتی لِعَلِیِّ بنِ أبی طالِبٍ(علیه السلام)أحَبُّ إلَیَّ مِن وِلادَتی مِنهُ؛ لِأَنَّ وِلایَتی لَهُ فَرضٌ ، وَ وِلادَتی مِنهُ فَضلٌ.»⁽²⁾

(ولایت علیّ بن ابی طالب(علیه السلام)برای من محبوب تر از این است که او مرا به دنیا آورده است؛ چرا که قبول ولایت او برای من واجب و فرزند او بودن امتیاز است.)⁽³⁾

و همچنین در روایت دیگری، با اندکی تفاوت، نقل شده است، که وجود نازنین امام به حقّ ناطق، حضرت جعفر بن محمّد الصادق(علیهما السلام)فرمودند:

«وَلاَیَتِی لآبَائِی أَحَبُّ إِلَیَّ مِنْ نَسَبِی، وَلاَیَتِی لَهُمْ تَنْفَعُنِی مِنْ غَیْرِ نَسَبٍ، وَ نَسَبِی لاَ یَنْفَعُنِی بِغَیْرِ وَلاَیَةٍ.»⁽⁴⁾

(ولایت پدرانم برای من، دوست داشتنی تر از نسب من [به ایشان] است، ولایت نسبت به ایشان، برای من فایده دارد؛ حتّی اگر نسبتی با آن ها نداشته باشم؛ ولی نسبت با آن ها زمانی که ولایت آن ها را نداشته باشم، برایم سودی ندارد.)

حال چگونه ممکن است، که نسبت امام صادق(علیه السلام)با امیرالمومنین(علیه السلام)افتخارش کمر از نسبت ایشان به دیگران باشد. آن هم وقتی که وجود نازنین حضرت علیّ(علیه السلام)قبل از همگان ایمان آوردند، و لحظه ای غیر از خداوند متعال را عبادن نکردند. در حالی که دیگران سال ها بت پرست بودند، و مدّت زمانی طولانی بعد از حضرت ایمان آوردند. و به راستی چگونه می شود، حضرت امام صادق(علیه السلام)، به امیر المؤمنین(علیه السلام)، که آن رشادت ها، و شجاعت ها را از خود در جنگ ها بروز دادند، افتخار نکنند؟! ولی به ابو بکر افتخار نمایند؟!

ولادت حضرت امام صادق (علیه السلام)

حضرت امام جعفر صادق(علیه السلام)در مدینه، و در زمان حکومت عبد الملک بن مروان متولد شدند.⁽¹⁾و ولادت آن حضرت، موافق قول مشهور، در سال هشتاد و سوّم هجری قمری بوده است. ولی بعضی ولادت حضرت را سال هشتاد و شش هجری قمری ذکر کرده اند، و اشهر آن است که وجود نازنین حضرت امام صادق(علیه السلام)در هفدهم ماه ربیع الاوّل متولد شده اند، گر چه برخی نیز غرّهٔ ماه رجب را روز ولادت حضرت ذکر کرده اند. و برخی روز ولادت ایشان را روز جمعه،⁽²⁾و بعضی نیز دوشنبه را، روز تولد ایشان دانسته اند. به هر تقدیر جمع کثیری از علماء مذهب امامیه دربارهٔ سال تولد حضرت نوشته اند:

«موُلِدَهُ(علیه السلام)بِالْمَدِینَةِ سَنَةَ ثَلاَثٍ وَ ثَمَانِینَ مِنَ الْهِجْرَةِ.»⁽³⁾

(حضرت امام صادق(علیه السلام)در سال هشتاد و سه هجری به دنیا آمدند.)

چنانچه مرحوم ابن شهر آشوب (قدس سره)نیز در این مورد نگاشته است:

«وُلِدَ بِالْمَدِینَةِ، یَوْمَ الْجُمُعَةِ عِنْدَ طُلُوعِ الْفَجْرِ. وَ یُقَالُ: یَوْمَ الْإِثْنَیْنِ لِثَلَاثَ عَشْرَةَ لَیْلَةً بَقِیَتْ مِنْ شَهْرِ رَبِیعٍ الْأَوَّلِ سَنَةَ ثَلَاثٍ وَ ثَمَانِینَ.⁽¹⁾وَ قَالُوا: سَنَةَ سِتٍّ وَ ثَمَانِینَ.⁽²⁾

(امام صادق(علیه السلام)روز جمعه در مدینه و در هنگام اذان صبح به دنیا آمدند. گفته شده: ایشان در روز دوشنبه، و زمانی که سیزده شب از ماه ربیع الاوّل باقی مانده بود، در سال هشتاد و سه متولد شدند. گرچه گفته اند: تولد ایشان در سال هشتاد و شش بوده است.)وجود نازنین حضرت امام جعفر صادق(علیه السلام)مدّت دوازده سال، با جدّ خود، حضرت امام سیّد الساجدین، و زین العابدین(علیه السلام)زندگی نمودند. و نوزده سال نیز، دوران پدر بزرگوار خود را درک کردند. و أیّام زعامت و امامت ایشان، بعد از پدر بزرگوارشان، حضرت امام محمّد باقر(علیه السلام)سی و چهار سال بوده است.⁽³⁾

نام و ألقاب و کنیه های امام صادق (علیه السلام)

اشاره

نام حضرت، "جعفر" می باشد.⁽⁴⁾و جعفر، نام رودی در بهشت است. چنانچه مرحوم علامهٔ مجلسی (قدس سره)، از کتاب «محاسن برقی»، از حضرت امام جعفر صادق(علیه السلام)روایت نموده است:

«إِنَّ أَبِی سَمَّانِی جَعْفَراً بِعِلْمٍ، عَلَی أَنَّهُ اسْمُ نَهَرٍ فِی الْجَنَّةِ»⁽⁵⁾

(همانا پدرم آگاهانه مرا جعفر نامیدند، چرا که جعفر نام رودی در بهشت است.)

و برای وجود نازنین حضرت امام جعفر صادق(علیه السلام)چند کنیه نقل شده است، که از جملهٔ آن ها؛ "أبو عبد اللّه"، و "أبو إسماعیل"،⁽¹⁾

و "الخالص"، و "أبو موسی" می باشد.⁽²⁾و برخی از علماء نیز، "أبو إسحاق" را هم از کنیه های حضرت دانسته اند.⁽³⁾و ألقاب آن حضرت عبارتند: "صادق"، و "صابر"، و "فاضل"، و "طاهر"،⁽⁴⁾

و "قاهر"، و "باقی"، و "کامل"، و "منجی"، و "فاطر"،⁽⁵⁾

و برخی "تام" را نیز از ألقاب حضرت دانسته اند.⁽⁶⁾و مرحوم ابن شهر آشوب (قدس سره)نیز "قائم" را از القاب حضرت ذکر کرده است.⁽⁷⁾

معنای «صادق»

صادق، مشهورترین لقب حضرت است.⁽⁸⁾و این لقب به جهت راست گویی در گفتار، و کردار، و پندار به امام ششم اطلاق شده است. چنانچه برخی گفته اند:

«الملقب بالصادق، لصدق مقالته و نظافة سریرته.»⁽⁹⁾

(به جهت صدق در گفتار، و پاکی طینت، ایشان ملقب به صادق شدند.)

همچنین برخی گفته اند: به جهت آن که حضرت امام جعفر صادق(علیه السلام)در زندگی خود هیچ گونه لغزشی نداشتند، به این لقب مشهور شدند. چنانچه در این باره، مرحوم علامهٔ مجلسی (قدس سره)روایت نموده است:

«و یقال: إنما سمی صادقا لأنه ما جرب علیه قط زلل و لا تحریف.»⁽¹⁾

(و گفته اند: همانا حضرت، صادق نامیده شدند، به دلیل آن که در طول زندگی، هرگز لغزش و دگرگونی از حضرتش دیده نشد.)

لقب صادق را وجود نازنین حضرت خاتم الأنبیاء(صلی الله علیه و آله و سلم)، بر امام ششم اطلاق فرمودند، و ایشان را به این دلیل ملقب کردند. به دلیل این که با این لقب، ازجعفر کذاب، متمایز گردند. چرا که در ضمن روایتی از حضرت علیّ بن الحسین، امام زین العابدین(علیه السلام)نقل شده است:

«اسْمُهُ عِنْدَ أَهْلِ السَّمَاءِ الصَّادِقُ، قُلْتُ: کَیْفَ صَارَ اسْمُهُ الصَّادِقَ، وَ کُلُّکُمُ الصَّادِقُونَ؟ فَقَالَ: حَدَّثَنِی أَبِی عَنْ أَبِیهِ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ(صلی الله علیه و آله و سلم)قَالَ: إِذَا وُلِدَ ابْنِی، جَعْفَرُ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ بْنِ عَلِیِّ بْنِ أَبِی طَالِبٍ، فَسَمُّوهُ الصَّادِقَ، فَإِنَّ الْخَامِسَ مِنْ وُلْدِهِ الَّذِی اسْمُهُ جَعْفَرٌ یَدَّعِی الْإِمَامَةَ اجْتِرَاءً عَلَی اللَّهِ وَ کَذِباً عَلَیْهِ فَهُوَ عِنْدَ اللَّهِ جَعْفَرٌ الْکَذَّابُ الْمُفْتَرِی عَلَی اللَّهِ.»⁽²⁾

(نام ایشان نزد اهل آسمان صادق است. عرض کردم: به چه دلیل نام ایشان صادق می باشد، در حالی که همهٔ شما صادق هستید؟ فرمودند: پدرم از پدرشان برایم نقل کردند: رسول خدا(صلی الله علیه و آله و سلم)فرمودند: وقتی فرزندم جعفر بن محمّد بن علیّ بن حسین بن علیّ بن ابی طالب(علیهم السلام)متولد شد، لقب ایشان را صادق بگذارید، چرا که پنجمین فرزند ایشان، که نامش جعفر است، به دروغ، از روی افترا بر خداوند، ادعای امامت خواهد کرد. پس او نزد خداوند متعال، جعفر دروغ گو، که افترا زننده بر خداوند است، می باشد.)

و در روایت دیگری مرحوم علامهٔ مجلسی (قدس سره)از کتاب «معانی الأخبار» در این مورد روایت نموده است:

«سُمِّیَ الصَّادِقُ(علیه السلام)، صَادِقاً، لِیَتَمَیَّزَ مِنَ الْمُدَّعِی لِلْإِمَامَةِ بِغَیْرِ حَقِّهَا، وَ هُوَ جَعْفَرُ بْنُ عَلِیٍّ، إِمَامُ الْفَطَحِیَّهِ الثَّانِیَةِ.»⁽¹⁾(امام صادق(علیه السلام)، صادق نامیده شدند، تا از کسی که ناحقّ ادعای امامت خواهد کرد، متمایز شود، و او جعفر بن علیّ، امام فطحیه دوّم است.)

به هر تقدیر وجود نازنین رسول خدا(صلی الله علیه و آله و سلم)، امام ششم را به لقبِ «صادق»، ملقب فرمودند، ولی بعد از این که پیشگوئی های حضرت به وقوع پیوست، این لقب بین مردم نیز شایع شد. کما این که برخی این لقب را، به جهت برخی از پیش گوئی های، حضرت امام صادق(علیه السلام)دانسته اند، چونان پیش گوئی ایشان، دربارهٔ قتل محمّد بن عبد اللّه بن حسن، و همچنین واقع شدن برخی از پیشگوئی ها، در مورد آشکار شدن قبر حضرت علیّ(علیه السلام)، که به وسیلهٔ حضرت امام صادق(علیه السلام) محقّق گشت.

چنانچه مرحوم علامهٔ مجلسی (قدس سره)در این باره روایت نموده است: روزی منصور دوانیقی به حضرت امام صادق(علیه السلام)عرض نمود: همانا ابو مسلم از شما درخواست کرده بود، که محل دفن حضرت علیّ(علیه السلام)را آشکار فرمائید. ولی شما جواب او را نفرمودید، آیا مکان دفن ایشان را می دانید یا نه؟ امام صادق(علیه السلام)فرمودند:

«إِنَّ فِی کِتَابِ عَلِیٍّ(علیه السلام)أَنَّهُ یَظْهَرُ فِی أَیَّامِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ جَعْفَرٍ الْهَاشِمِیِّ، فَفَرِحَ الْمَنْصُورُ بِذَلِکَ. ثُمَّ إِنَّهُ(علیه السلام)أَظْهَرَ التُّرْبَةَ، فَأُخْبِرَ الْمَنْصُورُ بِذَلِکَ، وَ هُوَ فِی الرُّصَافَةِ، فَقَالَ: هَذَا هُوَ الصَّادِقُ، فَلْیَزُرِ الْمُؤْمِنُ بَعْدَ هَذَا إِنْ شَاءَ اللَّهُ، فَلَقَّبَهُ بِالصَّادِقِ.»⁽²⁾

(همانا در کتاب علیّ(علیه السلام)آمده است، که در زمان عبد اللَّه بن جعفر هاشمی مکان قبر حضرت علیّ(علیه السلام)آشکار خواهد شد، پس منصور خوشحال گردید. سپس بعد

از مدّتی حضرت، محل قبر را آشکار فرمودند، وقتی این خبر به منصور رسید، که او در رصافه بود، لذا گفت: همانا ایشان صادق هستند.بعد از این، ان شاء اللَّه مؤمن تقویت خواهد شد، و لقب صادق برای حضرت باقی ماند.)

به هر تقدیر، برخی لقب «صادق»، برای حضرت را، به جهت وقوع برخی از پیشگوئی ها به دست ایشان دانسته اند، ولی به نظر می رسد، که این لقب را حضرت خاتم الأنبیاء(صلی الله علیه و آله و سلم)برای ایشان برگزیده اند، که وقوع آن پیشگوئی ها، در زمان حضرت امام صادق(علیه السلام)، و به دست حضرت نیز، دلیلی بر صدق گفتار پیامبر(صلی الله علیه و آله و سلم)، و آگاهی ایشان از غیب می باشد.

مشخصات ظاهری حضرت امام صادق (علیه السلام)

اشاره

دربارهٔ مشخصات ظاهری حضرت امام جعفر صادق(علیه السلام)، مرحوم علامهٔ مجلسی (قدس سره)، از مرحوم ابن شهرآشوب مازندرانی (قدس سره)نقل نموده است:

«کَانَ رَبْعَ الْقَامَةِ، أَزْهَرَ الْوَجْهِ، حَالِکَ الشَّعْرِ، جَعْد، أَشَمَّ الْأَنْفِ، أَنْزَعَ، رَقِیقَ الْبَشَرَةِ، (دَقِیقَ الْمَسْرُبَةِ)،⁽¹⁾

عَلَی خَدِّهِ خَالٌ أَسْوَدُ، وَ عَلَی جَسَدِهِ خِیلَانٌ حُمْرَةٌ.»⁽²⁾

(حضرت صادق(علیه السلام)قامتی متوسط، چهره ای درخشان، و موهای سیاه، و بینی کشیده و زیبائی داشتند، و موهای جلوی سر، و موهای سینه، تا شکم حضرت، کم بود، و روی صورت ایشان خالی سیاه، و روی بدن حضرت، خال های قرمز داشت.)

نقش نگین حضرت امام صادق(علیه السلام)

نقش نگین خاتمِ حضرت امام جعفر صادق(علیه السلام)در روایتی: «مَا شَاءَ اَللّهُ لا قُوَّةَ إِلاّ بِاللّهِ، أَسْتَغْفِرُ اَللَّه» ذکر شده است.⁽³⁾و در روایت دیگری نقش نگین آن حضرت: «اللَّهُ وَلِیِّی وَ عِصْمَتِی

مِنْ خَلْقِهِ» آمده است.⁽¹⁾

و به روایت دیگری نقش نگین حضرت: «اللَّهُ خالِقُ کُلِّ شَیْءٍ» می باشد. چنانچه به روایت معتبر دیگری: «أَنْتَ ثِقَتِی فَاعْصِمْنِی مِنَ النَّاسِ»، نقش نگین حضرت ذکر شده است. و در روایت دیگری هم: «اللَّهُمَّ أَنْتَ ثِقَتِی فَقِنِی شَرَّ خَلْقِکَ» به عنوان نقش نگین حضرت ذکر شده است.⁽²⁾

و در روایت دیگری: «اَللَّهُ عَوْنِی وَ عِصْمَتِی مِنَ اَلنَّاسِ»، و «رَبِّی عَصَمَنِی مِنْ خَلْقِهِ» نقش نگین حضرت می باشد.⁽³⁾

از این رو به نظر می رسد، حضرت، چندین انگشتر به دست می کرده اند، که بر روی هر کدام، نوشته ای وجود داشته است. و ممکن است، در ایّامی از سال، حضرت از انگشتری، و در روزهای دیگری از سال، از خاتم دیگری استفاده می کرده اند. پس جمع روایاتی که در این باره وجود دارد، امکان پذیر بوده، و با هم منافاتی ندارند.

برادران و خواهران حضرت امام صادق (علیه السلام)

اشاره

خاتم المحدّثین، مرحوم شیخ عبّاس قمی (قدس سره)در مورد تعداد فرزندان حضرت امام محمّد باقر (علیه السلام)نگاشته است: بدان که اولاد آن حضرت، بنابر آن چه شیخ مفید (رحمه الله)و طبرسی (رحمه الله)و دیگران ذکر کرده اند، عبارتند از:

«أبو عبد اللّه، جعفر بن محمّد(علیه السلام)و عبد اللّه که از مخدّرهٔ نجیبه جناب اُمّ فروه بنت قاسم بن محمّد بن ابی بکر بودند، و ابراهیم و عبید اللّه که از اُمّ حکیم بودند، و هر دو در أیّام حیات پدر بزرگوارشان وفات کردند، و علیّو زینب و اُمّ سلمه که از اُمّ ولد بودند، و بعضی گفته اند که اُمّ سلمه از مادر دیگر بوده.»⁽⁴⁾

و صاحب کتاب «المعقبون من آل ابیطالب» دربارهٔ تعداد فرزندان حضرت امام محمّد باقر (علیه السلام)نوشته است:

«1- الامام أبو عبد اللّه جعفر الصادق(علیه السلام)، و منه العقب، و امّه امّ فروة بنت القاسم بن محمّد بن أبی بکر بن أبی قحافة. 2- و عبد اللّه دقدق. قال البیهقی: درج. و قیل أعقب من ثلاثة رجال، و هم: حمزة، و إسماعیل، و محمّد. 3- و علیّ الطاهر. 4- و زید. 5- و عبید اللّه ابن الثقفیة درج، قال المفید: درج، امّه امّ حکیم بنت أسید بن المغیرة الثقفیة. و ذکره ابن الطقطقی. 6- و إبراهیم ابن الثقفیة أیضا درج. و له(علیه السلام)أربع بنات، و هنّ: امّ سلمة خرجت إلی محمّد الأرقط بن عبد الباهر فولدت له إسماعیل، و زینب الصغری خرجت إلی عبید اللّه بن محمّد بن عمر بن علیّ بن أبی طالب، و زینب الکبری، و امّ جعفر.»⁽¹⁾

مادر حضرت موسی بن جعفر(علیهما السلام)

مادر حضرت امام کاظم(علیه السلام)، و همسر حضرت امام جعفر صادق(علیه السلام)، حضرت حمیدهٔ بربریه (علیها السلام)می باشند.⁽²⁾و چنانچه تفصیل آن به زودیخواهد آمد، به ایشان "حمیدة المغربیة"، "لؤلؤة"، و "نباتة" نیز می گویند. و مرحوم ابن شهرآشوب (قدس سره)دربارهٔ ایشان نگاشته است:

«أُمّه، حمیدة المصفّاة ابنة صاعد البربریّ، و یقال: إنّها أندلسیّة، أُمّ ولد تکنّیٰ: لؤلؤة.»⁽³⁾

(مادر امام کاظم(علیه السلام)حمیدهٔ مصفاه⁽¹⁾(علیها السلام)دختر صاعد بربری می باشند. و گفته شده: ایشان اهل اسپانیا، و کنیزِ أمّ ولدی مکنی به لؤلؤه⁽²⁾بوده اند.)

و صاحب کتاب «عمدة الطالب» دربارهٔ نام مادر حضرت امام کاظم(علیه السلام)نوشته است:

«اُمه، اُمّ ولد، یقال لها: حمیدة المغربیة، و قیل: نباتة.»⁽³⁾

(مادر ایشان، کنیز اُمّ ولدی به نام حمیده مغربیه می باشند، و گفته شده: نام ایشان نباته بوده است.)

و در جای دیگری دربارهٔ مادر حضرت امام کاظم(علیه السلام)نقل شده است:

«اُمُّهُ جاریَةٌ اُمّ وَلَد اسمُها حَمیدَةُ الأندُلُسیّة، وَ یُقالُ: بَربَریّةٌ، وَ ذُکِرَ انَّها رُومِیَّةٌ، وَ الأرجَحُ انّها أندُلُسیّة.»⁽⁴⁾(مادر امام کاظم(علیه السلام)کنیز امّ ولدی به نام حمیده اسپانیائی می باشند، و گفته شده ایشان اهل شمال آفریقا هستند، و بیان شده ایشان از روم بوده اند. و ارجح آن است که ایشان از اسپانیا بوده اند.)

و در عظمت، و جلالت حضرت حمیده(علیها السلام)، همین بس که مرحوم ثقة الإسلام کلینی (قدس سره)از معلی بن خنیس روایت کرده است، حضرت امام جعفر صادق(علیه السلام)فرمودند:

«حَمِیدَةُ مُصَفَّاةٌ مِنَ الْأَدْنَاسِ کَسَبِیکَةِ الذَّهَبِ مَا زَالَتِ الْأَمْلَاکُ تَحْرُسُهَا حَتَّی أُدِّیَتْ إِلَیَّ کَرَامَةً مِنَ اللَّهِ لِی وَ الْحُجَّةِ مِنْ بَعْدِی.»⁽⁵⁾

(حمیده چون شمش طلایی خالص، پاکیزه از آلودگی ها می باشند، پیوسته فرشته ها نگهبان ایشان بودند تا نزد من رسیدند. این لطفی بود که خداوند نسبت به من، و امام بعد از من نمود.)

و همچنین مسعودی (رحمه الله)نیز در کتاب «اثبات الوصیة» در ضمن روایتی نقل کرده است: حضرت امام محمّد باقر(علیه السلام)به حضرت امام جعفر صادق(علیه السلام)فرمودند:

«یا عَبدَ اللّهِ! حَمِیدَةُ سَیِّدَةُ الإماءِ، مُهَذَّبَةٌ مُصَفّاةٌ مِنَ الأرجاسِ کَسَبِیکَةِ الذَّهَبِ.»⁽¹⁾

(ای عبد اللّه! حمیده چونان شمش طلایی، [که پیراسته از آلودگی ها است]، سرور کنیزان، پاک و خالص از پلیدی ها می باشند.)

به هر تقدیر حضرت حمیده خاتون(علیها السلام)بانوئی فاضله، و عالمه ای فقیه بودند. که حتّی برخی از اوقات، حضرت امام جعفر صادق(علیه السلام)برای آگاهی شیعیان، از علم، و مقام، و منزلت این بانوی بزرگوار، مردم را برای گرفتن پاسخ های سؤالات خود، به ایشانارجاع می داده اند. چنانچه شیخ الطایفه، مرحوم شیخ طوسی (قدس سره)از ابن حجاج روایت نموده است:

در سالی که مجاور مکه بودیم، می خواستیم در روز ترویه احرام ببندیم. لذا از حضرت امام صادق(علیه السلام)سؤال کردم: به همراه ما کودکی می باشد، که تازه متولد شده است؛ با او چه باید بکنیم؟ حضرت فرمودند:

«مُرُوا أُمَّهُ فَلْتَلْقَ حَمِیدَةَ، فَلْتَسْأَلْهَا، کَیْفَ تَفْعَلُ بِصِبْیَانِهَا؟»

(مادر کودک با حمیده ملاقات کند، و از ایشان سؤال نماید، که نسبت به کودکش چه کاری باید انجام دهد؟)

ابن حجاج می گوید: مادر آن کودک، نزد حضرت حمیده(علیها السلام)رفت، و از ایشان سؤال کرد، ایشان به او فرمودند:

«إِذَا کَانَ یَوْمُ اَلتَّرْوِیَةِ فَجَرِّدُوهُ وَ غَسِّلُوهُ کَمَا یُجَرَّدُ اَلْمُحْرِمُ، ثُمَّ أَحْرِمُوا عَنْهُ، ثُمَّ قِفُوا بِهِ فِی اَلْمَوَاقِفِ فَإِذَا کَانَ یَوْمُ اَلنَّحْرِ فَارْمُوا عَنْهُ وَ اِحْلِقُوا رَأْسَهُ ثُمَّ زُورُوا بِهِ اَلْبَیْتَ ثُمَّ مُرُوا اَلْخَادِمَ أَنْ یَطُوفَ بِهِ اَلْبَیْتَ، وَ بَیْنَ اَلصَّفَا وَ اَلْمَرْوَةِ .وَ إِذَا لَمْ یَکُنِ اَلْهَدْیُ فَلْیَصُمْ عَنْهُ وَلِیُّهُ إِذَا کَانَ مُتَمَتِّعاً.»⁽¹⁾

(وقتی روز ترویه شد، کودک را عاری از لباس کنید، و او را غسل دهید، همان گونه که مُحرِم لباس هایش را خارج می کند. سپس او را محرم کنید، بعد آن کودک را به موقف ها ببرید. زمانی که عید قربان شد، از طرف او رمی جمره کنید، و سرش را بتراشید. و بعد کودک را به زیارت خانهٔ خدا ببرید. آن گاه خدمت کار خود را ببرید، تا او را طواف خانهٔ خدا، و سعی بین صفا و مروه دهد. و اگر قربانی موجود نبود، ولیّ کودک از طرف او روزه بگیرد، در صورتی که حجّ تمتع باشد.)

ازدواج حضرت امام صادق(علیه السلام)با حضرت حمیده(علیها السلام)

مرحوم ثقة الإسلام کلینی (قدس سره)روایت نموده است: پسر عکّاشة بن محصن أسدی، خدمت حضرت امام محمّد باقر(علیه السلام)آمد. در حالی که حضرت امام صادق(علیه السلام)نیز نزد پدر خود ایستاده بودند. که ناگاه ظرف انگوری را برای حضرت امام محمّد باقر(علیه السلام)آوردند، پس ایشان فرمودند: پیرمرد سال خورده، و کودک خردسال، آن را دانه دانه می خورد. و کسی که می پندارد سیر نمی شود، آن را سه دانه، و چهار دانه می خورد. ولی تو، آن را دو تا دو تا بخور، که این نحو تناول کردن مستحب است.

آن گاه پسر عکّاشه به حضرت عرض کرد: چرا برای ابا عبد اللّه - یعنی امام صادق(علیه السلام)- زن نمی گیرید؟ ایشان به سنّ ازدواج رسیده اند. پس حضرت امام محمّد باقر(علیه السلام)درحالی که همیانی⁽²⁾

سربسته در مقابلشان بود، فرمودند: به زودی برده فروشی بربر به اینجا می آید، و در دار میمون سکونت می کند، با این همیان برای ایشان از او دختری می خریم.

پسر عکّاشه می گوید: آن گاه بعد از مدّتی، روزی نزد حضرت امام محمّد باقر(علیه السلام)رفتیم، حضرت به من فرمودند: آیا به شما، از برده فروشی که در گذشته، از آن برای شما گفته بودم، خبر ندهم؟ آن برده فروش به اینجا آمده است، بروید و با سکه های این همیان، برای ایشان دختری را خریداری کنید.

پسر عکّاشه می گوید: ما به نزد برده فروش رفتیم. او گفت: همهٔ کنیزهایم را فروخته ام. و نزدم فقط دو دختر بیمار باقی مانده، که یکی از آن ها بهتر از دیگری است. ما گفتیم: آن ها را بیرون بیاور تا ببینیم. از این رو او آن ها را خارج کرد. ما گفتیم: این کنیز بهتر را به چند می فروشی؟ گفت: هفتاد دینار. گفتیم: خوبی کن. گفت: از هفتاد دینار کم نمی کنم. گفتیم: ما آن را به این همیان می خریم، هر چه داشته باشد، و نمی دانیم در آن چند دینار است؟

در آن هنگام، نزد آن برده فروش، مردی سر و ریش سفیدی بود، او گفت: همیان را باز کنید، و دینارها را بشمارید. برده فروش گفت: باز نکنید، اگر آن ها یک دانه از هفتاد دینار کم تر باشد،این کنیز را به شما نمی فروشم. آن پیرمرد گفت: نزدیک بیایید، پس نزدیک رفتیم، و او مهر همیان را گشوده، دینارها را شمردیم. بی کم و زیاد، هفتاد دینار بود.

پس آن دختر را خریدیم، و نزد حضرت امام باقر(علیه السلام)بردیم، در حالی که وقتی خدمت حضرت رسیدیم، امام صادق(علیه السلام)هم نزد ایشان ایستاده بودند. پس در کمال ناباوری، حضرت امام محمّد باقر(علیه السلام)، از آن چه در هنگام خریدن آن دختر، روی داده بود، به ما خبر دادند. آن گاه سپاس و ستایش خداوند را نمودند، و به آن دختر فرمودند: نام شما چیست؟

عرض کرد: حمیده. پس حضرت [دربارهٔ معنای نام ایشان] فرمودند: پسندیده در دنیا، و ستایش شده در آخرت. بعد حضرت فرمودند: از خودت به من بگو، دوشیزه ای یا بیوه هستی؟ گفت: دوشیزه هستم. حضرت فرمودند: چگونه چنین چیزی ممکن است، درحالی که کنیزی به دست برده فروشان نمی افتد، مگر این که او را سالم نمی گذارند؟ عرض کرد:

«کَانَ یَجِیءُ، فَیَقْعُدُ مِنِّی مَقْعَدَ الرَّجُلِ مِنَ الْمَرْأَةِ، فَیُسَلِّطُ اللَّهُ عَلَیْهِ رَجُلًا أَبْیَضَ الرَّأْسِ وَ اللِّحْیَةِ، فَلَا یَزَالُ یَلْطِمُهُ حَتَّی یَقُومَ عَنِّی فَفَعَلَ بِی مِرَاراً وَ فَعَلَ الشَّیْخُ مِرَاراً. فَقَالَ: یَا جَعْفَرُ! خُذْهَا إِلَیْکَ فَوَلَدَتْ خَیْرَ أَهْلِ الْأَرْضِ مُوسَی بْنَ جَعْفَرٍ(علیهما السلام).»⁽¹⁾

(هرگاه برده فروش نزد من می آمد، و همچون شوهری که نزد زن خود می نشیند، می نشست. به ناگاه خداوند مردِ سر و ریش سفیدی را بر او چیره می کرد، و آن پیرمرد پیوسته به او سیلی می زد، تا از نزد من می رفت. او چند بار با من چنین کرد، و آن پیرمرد هم با او چنان می نمود. آن گاه حضرت فرمودند: ای جعفر! او را نزد خودت ببر. پس بهترین مردم روی زمین، موسی بن جعفر(علیهما السلام)از او بوجود آمد.)مرحوم ملا صالح مازندرانی (قدس سره)احتمال می دهد مردِ سر و ریش سفیدی که از حضرت حمیده خاتون (علیها السلام)مراقبت می کرده، ملکی از ملائکه خداوند بوده باشد، که در هنگام خریدن ایشان نیز حاضر بوده، و مهر همیان را نیز در آن هنگام، خود او گشوده است. از این رو نگاشته است:

«لَعَلَّ الْمَلَکُ الَّذِی کانَ یَحرِسُها، هُوَ ابْیَضُ الرَّأسِ وَ اللِّحیَةِ الَّذِی کانَ یَلطَمُ النُّحاسَ، وَ کانَ عِندَهُ عِندَ اشتِرائِها وَ اللهُ اعلَم.»⁽²⁾

(احتمال دارد، فرشته ای که از حضرت حمیده خاتون(علیها السلام)مراقبت می کرده است، همان شخصِ مو و محاسن سفیدی بوده باشد، که با لطمه زدن به برده فروش، نمی گذاشته متعرض ایشان شود، و هنگام خریدن آن حضرت، نزد برده فروش حضور داشته است، و خداوند داناتر می باشد.)

و در روایت دیگری، هشام بن احمر نقل کرده است: در یکی از روزها، که هوا به شدّت گرم بود، حضرت امام صادق(علیه السلام)مرا نزد فلان مرد آفریقایی، که برده فروش بود، فرستادند، و فرمودند: برو و از او کنیزی با این احوال و اوصاف بخر! من پیش آن مرد رفتم، امّا کنیزی با آن اوصافی که

حضرت فرموده بودند، نزد او ندیدم. لذا برگشتم و جریان را خدمت ایشان عرض کردم. حضرت فرمودند: پیش آن مرد بازگرد، کنیز همانجا است. باز نزد آن مرد آفریقایی رفتم، قسم خورد که هر چه کنیز داشته، به من نشان داده است.

بعد گفت: البته دخترکی هست، که مریض می باشد، و سرش تراشیده شده است، و کسی او را نمی خرد. گفتم: همان را بیاور. او را در حالی که به دو کنیز دیگر تکیه کرده بود، و پاهایش به زمین کشیده می شد، آورد. نگاه کردم، و صفاتی که حضرت امام جعفر صادق(علیه السلام)فرموده بودند را در او یافتم. گفتم: این کنیز را چند می فروشی؟ گفت: او را پیش مولایت ببر، تا او خود در مورد قیمتش حکم کند. بعد گفت:«قَدْ وَ اللَّهِ أَدَرْتُهَا مُنْذُ مَلَکْتُهَا فَمَا قَدَرْتُ عَلَیْهَا وَ لَقَدْ أَخْبَرَنِیَ الَّذِی اشْتَرَیْتُهَا مِنْهُ عِنْدَ ذَلِکَ أَنَّهُ لَمْ یَصِلْ إِلَیْهَا وَ حَلَفَتِ الْجَارِیَةُ أَنَّهَا نَظَرَتْ إِلَی الْقَمَرِ وَقَعَ فِی حَجْرِهَا.»

(به خدا قسم، از زمانی که این کنیز را خریده ام، هر وقت قصد کردم با او نزدیکی کنم، مقدورم نشد. و کسی که از او، این کنیز را خریدم هم می گفت: نتوانسته با او نزدیکی کند. و کنیز قسم می خورد که دیده، که ماه در دامنش نشسته است.)

سخنان او را برای حضرت امام صادق(علیه السلام)نقل کردم، ایشان دویست دینار به من دادند. پول را برای برده فروش بردم؛ آن مرد گفت: این کنیز در راه خدا آزاد باشد، اگر معادل پولی که آن را در مغرب برای خرید این کنیز داده ام، نفرستاده باشند. حرف او را برای امام صادق(علیه السلام)نقل کردم، حضرت فرمودند:

«یَا ابْنَ أَحْمَرَ! أَمَا إِنَّهَا تَلِدُ مَوْلُوداً لَیْسَ بَیْنَهُ وَ بَیْنَ اللَّهِ حِجَابٌ.»⁽¹⁾

(ای فرزند احمر! از این کنیز فرزندی متولد می شود، که بین او، و خدا، حجابی وجود ندارد.)

به هر تقدیر اگر به این دو روایتی که دربارهٔ ازدواج حضرت امام جعفر صادق(علیه السلام)نقل شد، توجه کنیم، به خوبی درمی بابیم که بین آن ها تناقض وجود دارد. به گونه ای که قابل جمع نمی باشد. از این رو به نظر می رسد، در نگارش روایت دوّم، که از هشام بن احمر نقل شده، سهوی رخ داده، و این روایت دوّم، در مورد ازدواج حضرت امام کاظم(علیه السلام)باشد. چناچه مفسر کبیر، مرحوم طبرسی (قدس سره)، و همچنین محدّث بزرگوار، مرحوم علامهٔ مجلسی (قدس سره)بعد از نقل روایت هشام بن احمر نگاشته اند:«فَقَدْ رَوَی الشَّیْخُ الْمُفِیدُ (رحمه الله)فِی کِتَابِ الْإِرْشَادِ مِثْلَ هَذَا الْخَبَرِ مُسْنِداً إِلَی هِشَامِ بْنِ أَحْمَرَ أَیْضاً إِلَّا أَنَّ فِیهِ: أَنَّ أَبَا الْحَسَنِ مُوسَی(علیه السلام)أَمَرَهُ بِبَیْعِ هَذِهِ الْجَارِیَةِ وَ أَنَّهَا کَانَتْ أُمَّ الرِّضَا(علیه السلام).»⁽¹⁾

(شیخ مفید (رحمه الله)در کتاب ارشاد، مانند همین روایت را از هشام بن احمر نقل نموده، با این تفاوت که در آن نوشته است: حضرت موسی بن جعفر(علیهما السلام)امر به خریدن این کنیز نمودند، و ایشان مادر حضرت رضا(علیه السلام)بودند.)

حال با توجه به آن چه مرحوم علامهٔ مجلسی (قدس سره)از کتاب «ارشاد» نقل فرموده است، باید گفت: به نظر می رسد، روایت هشام بن احمر، دربارهٔ کیفیت ازدواج حضرت امام صادق(علیه السلام) نمی باشد. و در مورد ازدواج حضرت امام کاظم(علیه السلام)است. لذا مرحوم آیة اللّه العظمی خوئی (قدس سره) نیز، بعد از آن که هشام بن احمر را در زمرهٔ اصحاب امام صادق(علیه السلام)و امام کاظم(علیه السلام)نام برده، نگاشته است:

«و روی الکلینی (قدس سره)أنه هو الذی بعثه أبو الحسن(علیه السلام)لیشتری أمّ الرضا(علیه السلام).»⁽²⁾

(و مرحوم کلینی (قدس سره)روایت نموده که هشام بن احمر همان کسی است که ابو الحسن - امام کاظم(علیه السلام)- او را فرستادند، تا مادر حضرت رضا(علیه السلام)را خریداری نماید.)

فرزندان حضرت امام صادق(علیه السلام)

دربارهٔ تعداد فرزندان حضرت امام جعفر صادق(علیه السلام)اختلاف زیادی در روایت وجود دارد. صاحب کتاب «إعلام الوُری» دربارهٔ نام فرزندان حضرت نگاشته است:

«إسماعیل، و عبد اللّه، و أمّ فَرَوْة، أُمُّهم فاطمةُ بنتُ الحسینِ بنِ علیِّ بنِ الحسینِ بنِ علیِّ بنِ أبی طالب. و موسی(علیه السلام)، و إسحاقُ، و فاطمة، و محمّد، لأُمّ ولد اسمها حمیدة البربریّة، و العّباس، و علیّ، و أسماء، لأُمّهات أولاد شتّی.»⁽¹⁾

(اسماعیل، و عبد اللّه، و أمّ فروة، که مادرشان فاطمه دختر حسین بن علیّ بن الحسین بن علیّ بن أبی طالب(علیهم السلام)بود. و حضرت موسی بن جعفر(علیهما السلام)، و إسحاق، و فاطمه، و محمّد نیز، از کنیز اُمّ ولدی بودند، که نام ایشان، حمیده بربریه(علیها السلام)بود. عبّاس، و علیّ، و أسماء نیز هر کدام فرزندان مادران متفاوتی بودند.)

و مرحوم علیّ بن عیسی إربَلی (قدس سره)هم در کتاب «کشف الغمة» دربارهٔ تعداد فرزندان حضرت امام جعفر صادق(علیه السلام)نگاشته است:

«و کان لأبی عبد اللّه(علیه السلام)عشرة أولاد: إسماعیل، و عبد اللّه، و أمّ فروة، أمّهم فاطمة بنت الحسین بن علیّ بن الحسین بن علیّ بن أبی طالب(علیه السلام)، و موسی(علیه السلام)و إسحاق، و محمّد لأمّ ولد، و العبّاس، و علیّ، و أسماء، و فاطمة لأمّهات أولاد شتّی.»⁽²⁾و مرحوم ابن شهرآشوب مازندرانی (قدس سره)نیز در مورد تعداد فرزندان وجود نازنین حضرت امام جعفر صادق(علیه السلام)نوشته است:

«أَوْلاَدُهُ عَشَرَةٌ: إِسْمَاعِیلُ اَلْأَمِینُ، وَ عَبْدُ اَللَّهِ، مِنْ فَاطِمَةَ بِنْتِ اَلْحُسَیْنِ اَلْأَصْغَرِ. وَ مُوسَی اَلْإِمَامُ(علیه السلام)، وَ مُحَمَّدٌ اَلدِّیبَاجُ، وَ إِسْحَاقُ، لِأُمِّ وَلَدٍ ثَلاَثَتُهُمْ، وَ عَلِیٌّ

اَلْعُرَیْضِیُّ، لِأُمِّ وَلَدٍ. وَ اَلْعَبَّاسُ، لِأُمِّ وَلَدٍ. اِبْنَتُهُ أَسْمَاءُ أُمُّ فَرْوَةَ اَلَّتِی زَوَّجَهَا مِنِ اِبْنِ عَمِّهِ اَلْخَارِجِ. وَ یُقَالُ: لَهُ ثَلاَثُ بَنَاتٍ أُمُّ فَرْوَةَ مِنْ فَاطِمَةَ بِنْتِ اَلْحُسَیْنِ اَلْأَصْغَرِ، وَ أَسْمَاءُ مِنْ أُمِّ وَلَدٍ. وَ فَاطِمَةُ مِنْ أُمِّ وَلَدٍ.»⁽¹⁾

ولی صاحب کتاب «المعقبون من آل ابی طالب(علیهم السلام)» فرزندان حضرت امام جعفر صادق(علیه السلام) را بیست و یک نفر دانسته، که در این بین، چهارده پسر، و هفت دختر می باشند. که پسران آن حضرت عبارتند از:

أبو الحسن، امام موسی کاظم(علیه السلام)، و أبو علیّ، إسماعیل أعرج، که مادرش فاطمه بنت الحسین الأثرم⁽²⁾بن الحسن بن علیّ بن أبیّ طالب(علیه السلام)است. و أبو الحسن، علیّ عریضیّ، و أبو جعفر، محمّد، که ملقّب به دیباج و مأمون بوده، و أبو محمّد، إسحاق مؤتمن، که مادر این سه نفر، کنیز اُمّ ولد بودند، و عبد اللّه أفطح، که بزرگترین فرزند پدر خود می باشد، و از او فرزندی باقی نماند. و شیخ مفید (رحمه الله)گفته: مادر او، فاطمه دختر حسین بن علیّ بن الحسین بن علیّ بن أبی طالب(علیه السلام)بوده است، و او بزرگ تر از همهٔ برادران خود بعد از اسماعیل می باشد.⁽³⁾و بیهقی نیز گفته: از او فرزندی باقی نماند.⁽⁴⁾

و عبید اللّه، که برای ایشان نیز فرزندی ذکر نکرده اند. و عبّاس، که برای ایشان نیز فرزندی ذکر نکرده اند. و شیخ مفید (رحمه الله)گفته: مادر ایشان هم کنیز اُمّ ولد، و شخصیت فاضل و بزرگواریبوده اند.⁽⁵⁾

و یحیی، و جعفر، که از این دو نفر هم فرزندی باقی نمانده است. و محمّد أصغر، و حسن، و محسن، و عیسی.⁽⁶⁾

و دختران حضرت امام جعفر صادق(علیه السلام)بنابر آن چه در کتاب ارزشمند «المعقبون من آل ابی طالب(علیهم السلام)» آمده، عبارتند از: رقیّه، و بریهه، و امّ کلثوم، که قبرش در مصر مشهور است، و

قریبه، و فاطمه، و أسماء، که همسر حمزة بن عبد اللّه ابن امام باقر(علیه السلام)گشت، و فاطمه کبری، همسر محمّد بن إبراهیم بن محمّد بن علیّ بن عبد اللّه بن عبّاس شد.⁽¹⁾

شرح حال حضرت اسماعیل(علیه السلام)

حضرت اسماعیل(علیه السلام)در بین فرزندان حضرت امام جعفر صادق(علیه السلام)بزرگ تر از دیگر برادران خود بودند. و حضرت صادق(علیه السلام)محبّت زیادی به ایشان داشتند، و نسبت به ایشان نیکی، و شفقت فراوانی می نمودند. و آن چنان جلیل القدر بودند، که عده ای از شیعیان گمان می کردند، ایشان بعد از پدرشان، امام و جانشین حضرت خواهند شد. چرا که از لحاظ سن از برادران خود بزرگ تر بودند، و پدر بزرگوارشان نیز به ایشان تمایل داشتند، و ایشان را اکرام می نمودند.

ولی حضرت اسماعیل(علیه السلام)، در زمان حیات حضرت امام جعفر صادق(علیه السلام)، در عُریض⁽²⁾از دنیا رفتند، و مردم بدن شریف ایشان را از آنجا، تا مدینه، بر دوش خود قرار دادند، و دفن نمودند. قبر مطهر جناب اسماعیل(علیه السلام)، کنار قبر مطهر، و منور پدر بزرگوارشان، حضرت امام جعفر صادق(علیه السلام)، در قبرستان بقیع می باشد. حضرت امام جعفر صادق(علیه السلام)برای ایشان بی تابی شدیدی نمودند. و حزن فراوانی حضرت را فراگرفت، و پیشاپیش تابوت ایشان بدون عباء، و با پای برهنه حرکت می کردند.روایت شده امام صادق(علیه السلام)، هنگام تشییع بدن مبارک حضرت اسماعیل(علیه السلام)امر فرمودند، تابوت ایشان را قبل از دفن، دفعات زیادی بر زمین قرار دهند، و هر بار حضرت صادق(علیه السلام)کفن را از صورت ایشان بر می داشتند، و به ایشان نگاه می کردند. و مقصود حضرت از این کار، آن بود، که مرگ ایشان را نزد کسانی که، گمان جانشینی ایشان را، بعد از پدر بزرگوارشان داشتند، مسلم نمایند. و شبهه آنان را، دربارهٔ زنده بودن حضرت اسماعیل(علیه السلام)برطرف کنند.⁽³⁾

أبی کهمس می گوید: من وقت مرگ حضرت اسماعیل(علیه السلام)حاضر بودم، در حالی که حضرت امام جعفر صادق(علیه السلام)بر بالین ایشان نشسته بودند، و چون مرگ ایشان فرارسید، چانهٔ ایشان را

بستند، و ملحفه ای بر حضرت اسماعیل(علیه السلام)کشیدند، و بعد دستور دادند، ایشان را تجهیز کنند. و هنگامی که از تغسیل ایشان فارغ شدند، کفنی خواستند، و در حاشیه آن نوشتند:

«إِسْمَاعِیلُ یَشْهَدُ أَنْ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ.»⁽¹⁾

(اسماعیل شهادت می دهد که هیچ معبودی جز اللّه نیست.)

هنگامی که حضرت اسماعیل(علیه السلام)از دنیا رفتند، عده ای از اصحاب امام صادق(علیه السلام)که گمان امامت حضرت اسماعیل(علیه السلام)را بعد از پدرشان داشتند، از اعتقاد خود برگشتند. ولی عدهٔ اندکی که از اصحاب خاص امام صادق(علیه السلام)نبودند، و از کسانی هم نبودند، که از ایشان روایت نقل کرده باشند، و در اطراف، و دوردست زندگی می کردند، و از امر امامت بی خبر بودند، بر اعتقاد خود مبنی بر زنده بودن حضرت اسماعیل(علیه السلام)باقی ماندند.

از این رو زمانی که حضرت امام جعفر صادق(علیه السلام)از دنیا رفتند، برخی از آن ها، معتقد به امامت موسی بن جعفر(علیهما السلام)، بعد از پدرشان شدند، و بقیه آن ها نیز دو دسته شدند، دسته ای از آن ها از اعتقاد به زنده بودن اسماعیل(علیه السلام)برگشتند، و معتقدبه امامت پسر ایشان، محمّد بن اسماعیل شدند. چرا که گمان می کردند امامت در پدر او بوده است، و پسر - یعنی محمّد - سزاوارتر به مقام امامت، نسبت به برادر - یعنی حضرت موسی بن جعفر(علیهما السلام)- می باشد.⁽²⁾

و گروهی هم به همان اعتقاد خود، مبنی بر زنده بودن اسماعیل(علیه السلام)، باقی ماندند. و این دسته، آن چنان اندک بودند، که هیچ کس، یکی از آن ها را نمی شناسد، که بخواهد به او اشاره نماید. و پس از چندی این دو گروه را اسماعیلیه نامیدند. و آن چه هم اکنون از این دو گروه معروف هستند، همان گروهی می باشند، که گمان می کنند، امامت بعد از اسماعیل(علیه السلام)، در میان فرزند ایشان، و فرزندِ فرزندِ ایشان، تا روز قیامت می باشد.⁽³⁾و هم اکنون و در روزگار ما، بسیاری از معتقدین، و پیروان فرقه اسماعیلیه، در هند و پاکستان زندگی می کنند. و آن ها را با نام «بهره» نیز می شناسند.

سیّد ضامن بن شدقم، در کتاب «تحفة الأزهار» روایت نموده است: اسماعیل در سال صد و سی و سه هجری قمری، در قلعه ای که به عریض شناخته می شد، و معروف به "یربام" بود، وفات کرد؛ قلعه ای که وقف سادات بود. سپس در سال پانصد و چهل و شش هجری قمری، حسین بن ابی الهیجاء، وزیر عبیدلی به مدینه رسید، پس بر مشهد ایشان قبّه ای بنا کرد. و باغی را برای آن وقف نمود، که تا هم اکنون معروف است. و ابن شیبه ذکر کرده، که این محل، خانهٔ زید شهید، پسر حضرت امام زین العابدین(علیه السلام)بوده است.⁽¹⁾

خاتم المحدّثین، مرحوم شیخ عبّاس قمی (قدس سره)نگاشته است: سلاطین فاطمیه، که در دیار مغرب سلطنت داشتند، از اولاد اسماعیل هستند. اوّلین آن ها، عبید اللّه بن محمّد بن عبد اللّه بن احمد بن محمّد بن اسماعیل بن الامام جعفر الصادق(علیه السلام)، ملقب به المهدی باللّه، نخستین کسی است، که از آل اسماعیل، در دیار مغرب و مصر خلیفه شدند. و در زمان دولت بنی عبّاس، و مدّت دویست و هفتاد و چهار سال پادشاهی کردند. و اوّل سلطنت ایشان، در زمان معتمد و معتضد بوده، که اوایل غیبت صغری باشد، و تعداد آن ها چهارده نفراست، و آن ها را اسماعیلیه و عبیدیه می گفتند. و وجود نازنین حضرت امیر المؤمنین(علیه السلام)در اخبار غیبیه خود، به عبید اللّه مذکور اشاره کرده اند، در آنجا که حضرت فرموده است:

«ثُمَّ یَظْهَرُ صاحِبُ القَیْرَوان الْغَضُّ البَضُّ، ذُو النَّسَبِ المَحْضِ، المُنْتَجَبُ مِنْ سُلالَةِ ذِی البَداءِ، المُسَجّی بِالرِّداء.»

(سپس ظاهر می شود صاحب قیروان، و او مردی وسیم و جسیم، و صاحب نسبِ خالص، از نسل صاحب بداء می باشد، که با عبا پوشانده شد.)

"قیروان"، شهری در مغرب است، و همان جایی می باشد، که عبید اللّه مهدی، در حدود آن، قلعه ای بنا کرد، و آن را "مهدیه" نام نهاد. و مراد از "ذی البداء" و "مسجّی برداء" در فرمایش حضرت علیّ(علیه السلام)، اسماعیل بن جعفر(علیهما السلام)است.⁽²⁾به هر ترتیت، در اثبات امر ولایت، و زعامت، و امامت حضرت امام کاظم(علیه السلام)، بعد از پدر بزرگوار خود، همین بس، که محدّث بزرگوار جهان

تشیع، مرحوم علامهٔ مجلسی (قدس سره)، از کتاب «اختصاص»، و کتاب «بصائر الدرجات» نقل نموده است: مِسْمَع کِرْدِین گفته است:

بر حضرت امام جعفر صادق(علیه السلام)وارد شدم، و حال آن که اسماعیل(علیه السلام)، فرزندِ حضرت، نزد ایشان بود. و ما در آن زمان اسماعیل(علیه السلام)را بعد از پدر خود، امام می دانستیم. که در ضمن یک حدیث طولانی از مردی شنیدم که می گفت: حضرت امام جعفر صادق(علیه السلام)مطلبی بر خلاف تصور ما، دربارهٔ امامت اسماعیل(علیه السلام)فرموده اند.

از این رو من نزد دو نفر از اهالی کوفه، که اسماعیل(علیه السلام)را بعد از حضرت صادق(علیه السلام)، امام می دانستند، رفتم. و این ماجرا را به آن دو نفر گفتم، یکی از آن ها گفت: شنیدم، و از امام خود اطاعت می کنم، و به این امر راضی هستم. امّا مرد دیگر، با دست، گریبان خود را گرفت، و چاک زد، و گفت: نه، به خدا قسم نمی شنوم، و از این خبر اطاعتنمی کنم، و به آن راضی نیستم، مگر این که این خبر را از خود امام جعفر صادق(علیه السلام)بشنوم.

راوی می گوید: سپس آن مرد به قصد دیدن حضرت امام صادق(علیه السلام)از خانه خارج شد، و به طرف خانهٔ حضرت رفت. من هم دنبال او رفتم، پس هنگامی که به در خانهٔ حضرت رسیدیم، اجازه ورود گرفتیم، پس ایشان به من اجازه دادند، و من قبل از او وارد خانهٔ حضرت شدم. و بعد به او اجازهٔ ورود دادند. امّا همین که خدمت حضرت رسید، [قبل از آن که او با حضرت صحبتی نماید]، امام به او فرمودند:

«یَا فُلَانُ! أَ یُرِیدُ کُلُّ امْرِئٍ مِنْکُمْ أَنْ یُؤْتی صُحُفاً مُنَشَّرَةً، إِنَّ الَّذِی أَخْبَرَکَ بِهِ فُلَانٌ الْحَقُّ.»

(ای فلانی! آیا می خواهی برای هر کدام از شما نامه ای بفرستند، همانا آن چه فلانی به تو گفته است، صحیح می باشد.)

ولی او به حضرت عرض کرد: جانم فدای شما! همانا من دلم می خواست، این مطلب را از شما بشنوم. از این رو حضرت به او فرمودند:

«إِنَّ فُلَاناً إِمَامُکَ، وَ صَاحِبُکَ مِنْ بَعْدِی، یَعْنِی أَبَا الْحَسَنِ(علیه السلام)، فَلَا یَدَّعِیهَا فِیمَا بَیْنِی وَ بَیْنَهُ إِلَّا کَاذِبٌ مُفْتَرٍ.»

(همانا فلانی - یعنی حضرت ابا الحسن، موسی بن جعفر(علیه السلام)- بعد از من، امام، و صاحب اختیار تو می باشد، پس هیچ کسی بین من، و ایشان ادعای امامت نمی کند، مگر دروغ گوئی که افترا می زند.)

راوی می گوید: در این هنگام من به آن مرد کوفی، که زبان نبطی را خوب صحبت می کرد، و این زبان را می دانست، و صاحب قبالات بود، توجه نمودم. پس به من گفت: «ذرقه»⁽¹⁾،

لذاحضرت امام جعفر صادق(علیه السلام)به من فرمودند: «ذرقه» در زبان نبطی، یعنی: "تحویل بگیر"، بعد حضرت به من فرمودند: بله، تحویل بگیر. بعد از این جریان، ما از محضر حضرت امام جعفر صادق(علیه السلام)مرخص شدیم.⁽²⁾

شرح حال عبد اللّه أفطح

بعد از حضرت اسماعیل(علیه السلام)، در بین فرزندان حضرت امام جعفر صادق(علیه السلام)، عبد اللّه از دیگر برادران خود بزرگ تر بوده است. و عبد اللّه نزد پدرش حضرت امام صادق(علیه السلام)، هیچ منزلت و احترامی نداشت. چرا که او با پدر خود، در مورد مسائل اعتقادی، مخالفت می نمود. و حتّی می گویند: عبد اللّه در زمان حضرت امام صادق(علیه السلام)، با حشویه، که یکی از مذاهب اهل سنت می باشد، رفت و آمد داشت، و به مذهب مرجئه تمایل داشت.

عبد اللّه بعد از پدر خود ادعای امامت نمود، و دلیلش نیز بر این مدعا این بود، که بزرگ تر از ما بقی برادرانش است. پس عده ای از اصحاب امام صادق(علیه السلام)از او تبعیت نمودند. ولی پس از آن که ضعف ادعای او را متوجه شدند، و قوّت امر، و دلائل، و نشانه های امامت حضرت امام

کاظم(علیه السلام)را مشاهده نمودند، اکثر آن ها بازگشتند، و قائل به امامت برادر او، حضرت موسی بن جعفر(علیهما السلام)شدند. و فقط تعداد بسیار اندکی از آن ها، بر اعتقاد خود باقی ماندند.

پیروان عبد اللّه، طایفه ای ملقب به "فطحیه" می باشند. چرا که عبد اللّه، "أفْتَح الرِجل" بود، یعنی پاهای پهن و بزرگی داشت.⁽¹⁾

و برخی هم عبد اللّه را، "أفتح الرأس" دانسته اند، یعنی گفته اند سر پهن و بزرگی داشته است.⁽²⁾

و این خود دلیلی بر امام نبودن او می باشد، چرا که امام معصوم (علیه السلام)باید عاری از هرگونه عیب و نقصِ ظاهری و یا باطنی باشند. و بعضی گفته اند:آن ها را فطحیّه می گفتند، به سبب آن که داعی آن ها بر امامت عبد اللّه، مردی به نام عبد اللّه بن فطیح بوده است.⁽³⁾

عبد اللّه، در مدّت زمان اندکی پیروانی هم پیدا کرد، که یکی از آن ها زرارة بن أعین کوفی بود. ولی زرارة به مدینه رفت، و بعد از آن که با عبد اللّه ملاقات نمود، و از او چند سؤال فقهی پرسید، چون او را در نهایت جهل یافت، از قول به امامت او بازگشت.⁽⁴⁾

عبد اللّه فرزند پسری نداشت، و از او فقط یک دختر باقی ماند، که آن دختر هم صاحب فرزندی نشد، از این رو هیچ فرزندی برای او و دخترش ذکر نکرده اند.⁽⁵⁾و این نیز خود عاملی دیگری گردید، تا افرادی که به او گرویده بودند، و قائل به امامت او شده بودند، از اعتقاد خود بازگردند، و معتقد به امامت حضرت امام کاظم(علیه السلام)شوند. چراکه امام معصوم(علیه السلام)نباید عقیم، و یا بدون نسل باشد.

گفته شده: عبد اللّه افطح، هفتاد روز بعد از شهادت پدر خود، حضرت امام جعفر صادق(علیه السلام) از دنیا رفت.⁽⁶⁾و همین امر نیز موجب شد، که پیروان او، از اعتقاد باطل خود بازگردند، و معتقد

به امامت، و زعامت حضرت امام کاظم(علیه السلام)گردند. قبر عبد اللّه در شهر بسطام، و در مقابل قبر علیّ بن عیسی بن آدم بسطامی معروف است.⁽¹⁾

شرح حال إسحاق مؤتمن(علیه السلام)

کنیهٔ اسحاق بن جعفر(علیهما السلام)، "ابا محمّد"، و ملقب به "مؤتمن" بوده، و در عریض متولد شده است. صاحب کتاب «عمدة الطالب» دربارهٔ او نگاشته است:«کان أشبه الناس برسول اللّه(صلی الله علیه و آله و سلم)و أمه أمّ أخیه الکاظم(علیه السلام).»⁽²⁾

(اسحاق شبیه ترین مردم به رسول خدا(صلی الله علیه و آله و سلم)بود، و مادرش، مادر برادرش امام کاظم(علیه السلام)می باشد.)

حضرت اسحاق(علیه السلام)مردی اهل فضل، و شایسته، و پارسا، و پرهیزکار بودند. کما این که ایشان محدّثی جلیل القدر بودند.⁽³⁾و علماء از ایشان احادیث، و آثار فراوانی را روایت کرده اند. و هرگاه ابن کاسب، که خود یکی از علماء بزرگ جهان اسلام می باشد، از ایشان حدیثی را روایت می کرد، می گفت:

«برای من حدیث کرد، ثقهٔ پسندیده، اسحاق بن جعفر(علیهما السلام).»

حضرت اسحاق(علیه السلام)که خود معتقد به امامت، و زعامت برادر بزرگوارشان، حضرت موسی بن جعفر(علیهما السلام)بودند، از پدر بزرگوار خود، احادیث، و روایات زیادی را، درباره امامت حضرت امام کاظم(علیه السلام)نقل کرده اند.⁽⁴⁾

همسر اسحاق بن جعفر(علیهما السلام)، علیا مخدّره، حضرت نفیسه(علیها السلام)، دختر حسن بن زید بن حسن بن علیّ بن ابی طالب(علیهم السلام)می باشند، که ایشان به جلالت شأن معروف بوده است، و در

سال دویست و هشت هجری، در مصر وفات کردند، و در آنجا دفن گردیدند، و مردم مصر به ایشان اعتقاد تمامی دارند. و معروف است که دعا در نزد قبر ایشان مستجاب می شود، و شافعی از ایشان اخذ حدیث کرده است.⁽¹⁾

خاتم المحدّثین، مرحوم شیخ عبّاس قمی (قدس سره)از سیّد مؤمن شبلنجی در کتاب «نور الأبصار» و شیخ محمّد صبّان در کتاب «أسعاف الراغبین» نقل کرده است: سیدهنفیسه(علیها السلام)، در سال صد و چهل و پنج هجری، در مکه متولد شدند، و در مدینه با عبادت و زهد، نشو و نما نمودند. ایشان روزها روزه می گرفتند، و شب ها به عبادت قیام می نمودند. و از آن جائی که صاحب مال بودند، به زمین گیر شدگان، و مریضان، و عموم مردم احسان می کردند، و سی مرتبه به حجّ مشرف شده بودند، که اکثر آن زیارت ها را پیاده رفته بودند.⁽²⁾

از زینت دختر یحیی، برادر زادهٔ حضرت نفیسه(علیها السلام)نقل شده است: من چهل سال به عمه ام، حضرت نفیسه(علیها السلام)خدمت کردم، ولی ندیدم که ایشان شب ها بخوابند، و روزها افطار نمایند، و پیوسته قائم اللّیل، و صائم النّهار بودند. لذا روزی به ایشان گفتم: با خودت مدارا نمی کنی؟ فرمود: چگونه با نفسم رِفق و مدارا کنم، و حال آن که در جلوی خود، عقباتی دارم، که آن ها را کسی به جز فائزون، نمی توانند طی کنند.⁽³⁾

جناب نفیسه(علیها السلام)از شوهر خود اسحاق(علیه السلام)، دو فرزند به نام های: قاسم و امّ کلثوم آوردند. که از آن ها فرزندی نماند. ایشان وقتی با شوهرشان به زیارت حضرت ابراهیم خلیل(علیه السلام) مشرف شدند، در راه بازگشت به مصر تشریف آوردند، و در خانه ای منزل فرمودند. و از آنجائی که اهل مصر به آن مخدره، عقیدهٔ زیادی داشتند، از ایشان خواهش نمودند در آنجا توقف نمایند، و در طول آن مدّت مردم به زیارت ایشان مشرف می شدند، و از حضرتش برکات فراوانی می دیدند. لذا به درخواست مردم، ایشان در مصر ماندند، تا آن که در آنجا وفات کردند.⁽⁴⁾

آن مخدره با دست مبارک خود، برای خودشان قبری کنده بودند، و پیوسته در آن قبر داخل می شدند، و نماز می خواندند، و قرآن تلاوت می کردند، تا آن که شش هزار ختم قرآن، در آن قبر تلاوت نمودند. حضرت نفیسه(علیها السلام)در ماه رمضان سال دویست و هشت هجری قمری در مصر از دنیا رفتند، در حالی که در وقت احتضار، و هنگام وفات روزه بودند، و چون اطرافیان از ایشان خواستند که افطار نمایند، فرمودند:«واعجبا! تا به حال سی سال است، که از خداوند متعال مسئلت می کنم، که با حالت روزه از دنیا بروم، و اکنون که روزه هستم، افطار کنم!»

سپس شروع به خواندن سورهٔ انعام کردند، و چون به آیهٔ مبارکهٔ (لَهُمْ دارُ السَّلامِ عِنْدَ رَبِّهِم⁽¹⁾) رسیدند، وفات کردند. وقتی ایشان از دنیا رفتند، مردم روستاها و شهرها جمع شدند، و شمع های بسیار در آن شب روشن کردند، و صدای گریه از هر خانه ای در مصر شنیده می شد. و غصه و حزن بر اهل مصر بزرگ شد، و بر بدن آن مخدره، به جمعیتی که مثل آن دیده نشده بود، نماز خواندند. به طوری که بیابان، پر از جمعیت شد. و بعد ایشان را در همان قبری که خودشان، با دستان مبارکشان حفر کرده بودند، دفن نمودند.⁽²⁾

بعد از وفات حضرت نفیسه(علیها السلام)، شوهر ایشان، حضرت اسحاق مؤتمن(علیه السلام)می خواستند بدن مبارکشان را به مدینه معظمه منتقل کنند، و در قبرستان بقیع دفن نمایدند. ولی اهل مصر از ایشان درخواست کردند، که آن مخدره را برای تبرک، و تیمن در مصر بگذارند. امّا مع الوصف جناب اسحاق(علیه السلام)راضی نمی شدند. تا آن که در خواب حضرت رسول خدا(صلی الله علیه و آله و سلم)را ملاقات کردند، و حضرت به ایشان فرمودند:

«با اهل مصر در مورد نفیسه معارضه مکن، همانا به برکت ایشان، بر مردم مصر رحمت نازل می شود.»

از آن مخدرهٔ بزرگوار، کرامات و معجزات بسیاری نقل شده است، و کتابی در کرامات، و آثار، و نشانه های نیک، و کارهای پسندیدهٔ ایشان، به نام «مآثر النّفیسة» نوشته شده است.⁽¹⁾

شرح حال محمّد دیباج

محمّد را به جهت حسن، و جمال، و بهاء، و کمالش "دیباج" می گفتند.⁽²⁾او مردی شجاع، و سخاوتمند بود. و همیشهٔ اوقات، یک روز روزه بود، و یک روز افطار می کرد. ولی او نیز مانند زیدیه اعتقاد داشت، که امام کسی است که با شمشیر خروج کند. و از همسرش خدیجه دختر عبد اللّه بن الحسین روایت شده است:

«محمّد هیچ روزی، از نزد ما با جامه ای از خانه بیرون نمی رفت، مگر این که وقتی بر می گشت آن را به مستمندان پوشانده بود. و هر روز گوسفندی را برای مهمانان خود ذبح می کرد.»

او در سال صد و نود و نه هجری، بر علیه مأمون عبّاسی، در مکه خروج کرد. و زیدیه و جارودیه از او تبعیت کردند. پس در آن هنگام عیسی جلودی، از طرف مأمون، برای جنگ با او خارج شد، و لشکر محمّد را پراکنده نمود، و او را دستگیر کرده، به نزد مأمون فرستاد. چون محمّد، نزد مأمون رسید، مأمون او را گرامی داشت، و او را نزدیک خود نشاند، و جایزه نیکوئی به او داد. از این رو او پیش مأمون عبّاسی در خراسان ماند. محمّد دیباج هرگاه نزد مأمون می رفت، پسر عموهایش او را همراهی می نمودند، و مأمون کارهائی را از او تحمل می کرد، که سلطان از رعیت خود تحمل نمی کرد.

محمّد دیباج در زمان مأمون در خراسان از دنیا رفت، و مأمون برای برداشتن جنازه او، از قصر خود بیرون آمد. و هنگامی که در بین راه به جنازه او برخورد کرد، و چشمش به تابوت او افتاد، از اسبش پیاده شد، و خود را میان دو چوب آخر تابوت رساند. مأمون همچنان میان آن دو

چوب پیاده راه می رفت، تا این که تابوت را بر زمین قرار دادند. پس وقتی تابوت را بر زمین گذاشتند، مأمون جلو ایستاده، و بر او نماز خواند. سپس بدن او را برداشت، و به کنار قبر آورد، و خود مأمون در میان قبر رفت، و همچنان در قبر بود، تا این که خشت روی آن چیدند. سپس مأمون از قبر او بیرون آمده، و بالای قبرش ایستاد، تا کار دفن او تمام شد.⁽¹⁾خاتم المحدّثین، مرحوم شیخ عبّاس قمی (قدس سره)، از شیخ أقدمِ أقدس، مرحوم شیخ صدوق (قدس سره)، از حضرت عبد العظیم بن عبد اللّه حسنی از جدّش علیّ بن حسن بن زید بن الحسن بن علیّ بن ابی طالب(علیه السلام)روایت کرده است: عبد اللّه بن محمّد بن جعفر، از پدرش، از جدّش امام جعفر صادق (علیه السلام)روایت کرده است:

امام محمّد باقر(علیه السلام)اولاد خود را جمع کردند، در حالی که عموی ایشان، زید بن علیّ(علیه السلام)نیز در بین ایشان بودند، آن گاه برای آن ها کتابی به خط حضرت امیر المؤمنین(علیه السلام)، و املاء حضرت رسول خدا(صلی الله علیه و آله و سلم)بیرون آوردند، که در آن، حدیث لوح آسمانی، "هذا کِتابٌ مِنَ اللّهِ العَزیزِ العَلیمِ" تا آخر نوشته شده بود، که در آن تصریح به نام اوصیاء پیغمبر(صلی الله علیه و آله و سلم)شده، و در آخر روایت آمده است، حضرت عبدالعظیم فرمودند:

«عجب، و تمام عجب از محمّد بن جعفر، و خروج او است، با آن که حدیث لوح را از پدرش شنیده، و خودش آن را حکایت کرده است.»⁽²⁾

خاتم المحدّثین، مرحوم شیخ عبّاس قمی (قدس سره)از کتاب «تاریخ قم» نقل کرده است: محمّد دیباج، در وقتی که مأمون، در سال دویست و سه هجری به طرف عراق می رفت، در جرجان وفات نمود. پس مأمون بر او نماز خواند، و او را در جرجان دفن کرد.⁽³⁾

شرح حال علیّ عریضی(علیه السلام)

یکی دیگر از فرزندان حضرت امام صادق(علیه السلام)، حضرت علیّ بن جعفر(علیهما السلام)می باشند، و کنیهٔ ایشان أبو الحسن است، و معروف به علیّ عُریضی می باشند. وعریض دهی بوده، که چهل میل از مدینه منوره فاصله داشته است. حضرت علیّ بن جعفر(علیهما السلام)فرزندان بسیاری داشتند، که به آن ها «عریضّیون» می گویند.⁽¹⁾و با فاطمه کبری(علیها السلام)، دختر محمّد بن عبد اللّه باهر بن امام زین العابدین(علیه السلام)ازدواج نموده اند.⁽²⁾

ایشان از کسانی هستند که روایات فراوانی را نقل کرده اند.

حضرت علیّ بن جعفر(علیهما السلام)راه و روش استواری داشتند، و بسیار بزرگوار، و پارسا بودند، و فضل فوق العاده ای داشتند، و همیشه ملازم رکاب برادر بزرگوار خود، حضرت امام کاظم(علیه السلام) بودند. و روایات بسیاری را از آن حضرت نقل کرده اند.⁽³⁾

بنابر آن چه مرحوم شیخ عبّاس قمی (قدس سره)نقل کرده است: حضرت علیّ بن جعفر(علیهما السلام)تا زمان حضرت امام هادی(علیه السلام)را درک نموده اند.⁽⁴⁾و با توجه به کبر سنی که داشتند، همیشه نسبت به حضرت جواد الأئمه(علیه السلام)و حضرت امام هادی(علیه السلام)تواضع خاصی می نمودند. به نحوی که حتّی برخی از شاگردانشان به ایشان اعتراض می نمودند. ولی ایشان پاسخ تندی به آن ها می دادند، و بدون آن که به حرف های آن ها توجهی نمایند، به همگی می فرمودند: "ساکت باشید".⁽⁵⁾

چنانچه مرحوم ثقة الإسلام کلینی (قدس سره)، از محمّد بن حسن بن عمار نقل نموده است:

من در مدینه منوره در محضر حضرت علیّ بن جعفر بن محمّد(علیهم السلام)نشسته بودم، در حالی که دو سال بود، که شاگرد ایشان بودم. و جناب علیّ بن جعفر(علیهما السلام)، هر چه از برادر بزرگوارشان، حضرت موسی بن جعفر(علیهما السلام)شنیده بودند را برای من می فرمودند، و من نیز می نوشتم. در یکی از روزها به ناگاه حضرت ابو جعفر محمّد بن علیّ الرّضا - حضرت جواد الأئمه(علیه السلام)- وارد مسجد حضرت رسول خدا(صلی الله علیه و آله و سلم)شدند.

«فَوَثَبَ عَلِیُّ بْنُ جَعْفَرٍ بِلَا حِذَاءٍ وَ لَا رِدَاءٍ، فَقَبَّلَ یَدَهُ وَ عَظَّمَهُ، فَقَالَ لَهُ أَبُو جَعْفَرٍ (علیه السلام): یَا عَمِّ! اجْلِسْ رَحِمَکَ اللَّهُ، فَقَالَ: یَا سَیِّدِی! کَیْفَ أَجْلِسُ وَ أَنْتَ قَائِمٌ. فَلَمَّا رَجَعَ عَلِیُّ بْنُ جَعْفَرٍ إِلَی مَجْلِسِهِ جَعَلَ أَصْحَابُهُ یُوَبِّخُونَهُ وَ یَقُولُونَ أَنْتَ عَمُّ أَبِیهِ وَ أَنْتَ تَفْعَلُ بِهِ هَذَا الْفِعْلَ؟ فَقَالَ: اسْکُتُوا إِذَا کَانَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ وَ قَبَضَ عَلَی لِحْیَتِهِ لَمْ یُؤَهِّلْ هَذِةِ الشَّیْبَةَ وَ أَهَّلَ هَذَا الْفَتَی وَ وَضَعَهُ حَیْثُ وَضَعَهُ أُنْکِرُ فَضْلَهُ، نَعُوذُ بِاللَّهِ مِمَّا تَقُولُونَ، بَلْ أَنَا لَهُ عَبْدٌ.»⁽¹⁾

(پس حضرت علیّ بن جعفر(علیهما السلام)بدون رداء و کفش، و با پای برهنه از جا پریدند، و دست ایشان را بوسیدند، و به ایشان بسیار احترام کردند. پس در آن هنگام حضرت جواد الأئمه(علیه السلام)به ایشان فرمودند: بنشینید ای عمو جان! خدا شما را رحمت کند. حضرت علیّ بن جعفر(علیهما السلام)عرض کردند: ای آقای من! چطور بنشینم، در حالی که شما ایستاده اید؟ از این رو هنگامی که علیّ بن جعفر(علیهما السلام)به مکان خود بازگشتند، اصحابشان ایشان را سرزنش کردند و گفتند: شما عموی پدر ایشان هستید، و نسبت به ایشان این گونه عمل می کنید، و خود را خوار می نمائید؟ علیّ بن جعفر(علیهما السلام)به آن ها فرمودند: ساکت باشید! و در حالی که محاسن خود را به دست گرفته بودند، فرمودند: وقتی خداوند عزّ و جلّ مرا با این محاسن، شایسته امامت نمی داند، و این جوان را شایسته مقام امامت می داند، و ایشان را در این مقام قرار می دهد، چگونه من منکر مقام ایشان شوم؟ به خدا پناه می برم، از آن چه شما می گوئید، بلکه من بندهٔ ایشان هستم.)

حسین بن موسی بن جعفر(علیهم السلام)می گوید: در مدینه خدمت حضرت جواد الأئمه(علیه السلام)بودم، و جناب علیّ بن جعفر(علیهما السلام) نیز حضور داشتند. پس هنگامی که طبیب نزدیک آمد، تا رگ حضرت جواد الأئمه(علیه السلام)را فصد کند. حضرتعلیّ بن جعفر(علیهما السلام)از جای خودشان حرکت کردند، و به حضرت جواد الأئمه(علیه السلام)عرض نمودند:

«یَا سَیِّدِی! یَبْدَأُنِی لِتَکُونَ حِدَّةُ الْحَدِیدِ بِیَّ قَبْلَکَ.»

(مولای من! اجازه بفرمایید ابتدا مرا فصد کند، تا تیزی، و زهر آهن قبل از شما در من اثر کند.)

من عرض کردم: گوارا باد شما را این عقیده، پس طبیب قبل از حضرت جواد الأئمه(علیه السلام)، رگ حضرت علیّ بن جعفر(علیهما السلام)را زد.

«ثُمَّ أَرَادَ أَبُو جَعْفَرٍ(علیه السلام)النُّهُوضَ، فَقَامَ عَلِیُّ بْنُ جَعْفَرٍ(علیهما السلام)، فَسَوَّی لَهُ نَعْلَیْهِ حَتَّی یَلْبَسَهُمَا.»⁽¹⁾

(سپس وقتی حضرت جواد(علیه السلام)قصد داشتند برخیزند، ناگاه علیّ بن جعفر(علیهما السلام) ایستاد، و کفش های حضرت را جفت نمود، تا ایشان بپوشند.)

آغاز امامت حضرت صادق (علیه السلام)

اشاره

با شهادت حضرت امام محمّد باقر(علیه السلام)در سال صد و چهارده هجری قمری،⁽²⁾

وجود نازنین حضرت امام جعفر صادق(علیه السلام)به امامت کبری، و ولایت عظمی رسیدند. و اولی الأمری به ایشان منتقل گشت. مرحوم شیخ مفید (قدس سره)فرموده است:

وجود نازنین حضرت امام جعفر صادق (علیه السلام) در بین برادران خود، خلیفه پدر بزرگوارشان حضرت امام محمّد باقر(علیه السلام)، و وصیّ و قائم به امر امامت، بعد از آنحضرت بودند. و از همهٔ برادران خود در فضل، مبرّزتر بودند، و به تصریح عام و خاص، قدر ایشان عظیم تر، و جلالتشان بیشتر از برادرانشان بود.

و آن قدر مردم از علوم آن حضرت نقل کرده اند، که همه جا را فراگرفته، نام ایشان در تمام شهرها منتشر شده است. و از احدی از علماءِ اهل بیت(علیهم السلام)، به اندازه ای که از ایشان روایت نقل شده، از هیچ شخص دیگری نقل نشده است.

همانا اصحاب حدیث، نام های راویان مورد اطمینان، و ثقه ای را که از ایشان روایت می نمایند را با توجه به اختلاف نظری که در آراء آن ها وجود دارد را جمع کرده اند. و متوجه شده اند که آن ها چهار هزار نفر می باشند. و آن قدر دلائل واضح، و آشکاری بر امامت آن حضرت وجود دارد، که دل ها را روشن نموده، و زبان مخالفین را برای طعنه زدن در شبهات بسته است.⁽¹⁾

به هر ترتیب، تعیین هر پیامبر، و یا امامی، فقط از جانب خداوند متعال صورت می گیرد. و به عقیدهٔ شیعه، در تعیین پیامبر، و یا امام، حتّی حضرات انبیاء عظام(علیهم السلام)، من جمله حضرت خاتم الأنبیاء(صلی الله علیه و آله و سلم)نیز نقشی ندارند. و این امر بر عهدهٔ ذات مقدّس ربوبی تبارک و تعالی می باشد. و در این بین، هر امام، و یا پیامبری، فقط امام، یا پیامبر بعد از خود را، به امر خداوند متعال، به مردم معرفی می نماید.

به همین خاطر، از طرف حضرت رسول خدا(صلی الله علیه و آله و سلم)و دیگر اهل بیت(علیهم السلام)، روایاتی در مورد امامت حضرت امام جعفر صادق(علیه السلام)به نحو خاص، و یا همهٔ ائمهٔ اطهار(علیهم السلام)به نحو عام، به دست ما رسیده است. که در برخی از آن روایات، تصریح به نام همهٔ امامان معصوم(علیهم السلام)، و در بعضی از آن ها، تصریح به نام یک نفر از آن بزرگواران، من جمله حضرت امام جعفر صادق(علیه السلام)، شده است.

به هر تقدیر، علاوه بر علم، و صفات پسندیده، و بی بدیل حضرت امام صادق(علیه السلام)، که هر کس آن ها را می دید، یقین به امامت حضرت می نمود. روایات بسیاری وجود دارد، که در آن ها، تصریح به امامت ایشان، بعد از پدر بزرگوارشان، حضرت امام محمّدباقر(علیه السلام)شده است. و از بین آن روایات، روایاتی از وجود نازنین، حضرت خاتم الأنبیاء(صلی الله علیه و آله و سلم)، برای ما، در این مورد روایت شده است.

تصریح خاتم الأنبیاء(علیه السلام)به امامت حضرت صادق(علیه السلام)

همان گونه که نگاشته شد، روایات بسیاری وجود دارد، که در آن ها به نام دوازده امام، از لسان مبارک حضرت خاتم الانبیاء(صلی الله علیه و آله و سلم)تصریح شده است. که این تصریح ها، سال ها قبل از ولادت

آن بزرگواران، همهٔ تردیدها را دربارهٔ امامت ائمهٔ اطهار(علیهم السلام)برطرف می کند. چنانچه در کتاب ارزشمند «کمال الدّین و تمام النعمة» نیز از جابر بن عبد اللّه انصاری نقل شده است: هنگامی که خداوند بر پیامبرش، حضرت محمّد(صلی الله علیه و آله و سلم)، آیهٔ شریفهٔ: (یا أَیّهَا الّذِینَ آمَنُوا أَطِیعُوا اللّهَ وَ أَطِیعُوا الرّسُولَ وَ أوُلیِ الأَمرِ مِنکُم⁽¹⁾ای اهل ایمان! فرمان خداوند و رسول و اولی الأمری که از خود شما می باشند را اطاعت کنید) را نازل فرمود، من عرض کردم:

«یَا رَسُولَ اَللَّهِ! عَرَفْنَا اَللَّهَ وَ رَسُولَهُ فَمَنْ أُولُوا اَلْأَمْرِ اَلَّذِینَ قَرَنَ اَللَّهُ طَاعَتَهُمْ بِطَاعَتِکَ؟ فَقَالَ(علیه السلام): هُمُ خُلَفَائِی یَا جَابِرُ! وَ أَئِمَّةُ اَلْمُسْلِمِینَ مِنْ بَعْدِی، أَوَّلُهُمْ عَلِیُّ بْنُ أَبِی طَالِبٍ ثُمَّ اَلْحَسَنُ، وَ اَلْحُسَیْنُ، ثُمَّ عَلِیُّ بْنُ اَلْحُسَیْنِ، ثُمَّ مُحَمَّدُ بْنُ عَلِیٍّ، اَلْمَعْرُوفُ فِی اَلتَّوْرَاةِ بِالْبَاقِرِ، وَ سَتُدْرِکُهُ یَا جَابِرُ! فَاِذَا لَقِیتَهُ فَاقْرَئَهُ مِنِّی اَلسَّلاَمَ، ثُمَّ اَلصَّادِقُ جَعْفَرُ بْنُ مُحَمَّدٍ، ثُمَّ مُوسَی بْنُ جَعْفَرٍ، ثُمَّ عَلِیُّ بْنُ مُوسَی، ثُمَّ مُحَمَّدُ بْنُ عَلِیٍّ، ثُمَّ عَلِیُّ بْنُ مُحَمَّدٍ، ثُمَّ اَلْحَسَنُ بْنِ عَلِیٍّ، ثُمَّ سَمِیِّی وَ کَنِیِّی حُجَّةُ اَللَّهِ فِی أَرْضِهِ وَ بَقِیَّتُهُ فِی عِبَادِهِ اِبْنُ اَلْحَسَنِ بْنِ عَلِیٍّ، ذَاکَ اَلَّذِی یَفْتَحُ اَللَّهُ تَعَالَی ذِکْرُهُ عَلَی یَدَیْهِ مَشَارِقَ اَلْأَرْضِ وَ مَغَارِبَهَا، ذَاکَ اَلَّذِی یَغِیبُ عَنْ شِیعَتِهِ وَ أَوْلِیَائِهِ غَیْبَةً لاَ یَثْبُتُ فِیهَا عَلَی اَلْقَوْلِ بِإِمَامَتِهِ إِلاَّ مَنِ اِمْتَحَنَ اَللَّهُ قَلْبَهُ لِلْإِیمَانِ.»(ای رسول خدا! ما خداوند و رسولش را می شناسیم، ولی اولوا الامری که خداوند متعال، اطاعت از آن ها را، چونان اطاعت از شما قرار داده است، چه کسانی می باشند. حضرت فرمودند: ای جابر! آن ها جانشین های من می باشند، و امام مسلمان ها بعد از من هستند. و اوّلین آن ها علیّ بن أبی طالب است، سپس حسن و حسین، و بعد علیّ بن حسین، و بعد محمّد بن علیّ که در تورات معروف به باقر می باشد. و به زودی ای جابر! تو ایشان را درک می کنی، هرگاه ایشان را ملاقات کردی، سلام مرا به ایشان برسان. سپس صادق، جعفر بن محمّد، و بعد موسی بن جعفر، و بعد علیّ بن موسی، سپس محمّد بن علیّ، و بعد علیّ بن محمّد، سپس

حسن بن علیّ، سپس کسی که نام و کنیه اش، نام و کنیه من است. و حجّت خداوند در زمین، و بهترین بازمانده الهی، در بین بندگان خداوند می باشد. که ایشان فرزند حسن بن علیّ هستند. ایشان کسی می باشند، که خداوند متعال مشرق و مغرب زمین را به دستشان بگشاید. ایشان کسی هستند، که از شیعیان و اولیاء خود غایب گردند، غیبتی که بر عقیدهٔ به امامت ایشان، باقی نماند، مگر کسی که خداوند قلبش را به ایمان امتحان کرده است.)

جابر نقل نموده: عرض کردم: یا رسول اللَّه! آیا دوستان ایشان، در عصر غیبتشان، از وجود آن حضرت سود می برند؟ حضرت فرمودند:

«إِی، وَ اَلَّذِی بَعَثَنِی بِالنُّبُوَّةِ إِنَّهُمْ یَسْتَضِیئُونَ بِنُورِهِ وَ یَنْتَفِعُونَ بِوِلاَیَتِهِ فِی غَیْبَتِهِ کَانْتِفَاعِ اَلنَّاسِ بِالشَّمْسِ وَ إِنْ تَجَلَّلَهَا سَحَابُ، یَا جَابِرُ! هَذَا مِنْ مَکْنُونِ سِرِّ اَللَّهِ، وَ مَخْزُونِ عِلْمِهِ، فَاکْتُمْهُ إِلاَّ عَنْ أَهْلِهِ.»⁽¹⁾

(آری، قسم به خداوندی که مرا به نبوّت مبعوث فرمود، آن ها از نور وجود ایشان کسب نور می نمایند، و از ولایت ایشان سود می برند، همان گونه که مردم ازخورشید، گرچه در پشت ابر پنهان باشد، سود می برند. ای جابر! این سرّ مکنون خداوند، و علم مخزون او است، پس آن را از غیر اهلش مخفی نما.)

و همچنین صاحب کتاب «ینابیع المودة» که از علماء اهل سنت نیز می باشد، از أبو المؤید موفق بن أحمد الخوارزمی، به سند خودش، از أبی سلیمان، در این باره روایت نموده است: شنیدم رسول خدا(صلی الله علیه و آله و سلم)می فرمودند: در شب معراج، خداوند متعال به من وحی فرمود:

ای محمّد! نظر کردم به سوی اهل زمین، و تو را از میان آن ها برگزیدم، و نامی از نام های خودم را برای تو جدا کردم. و در جایی از من یاد نشود، مگر این که از تو نیز با من یاد شود. من محمود هستم، و تو محمّد هستی. سپس در مرتبه دوّم به اهل زمین نظر کردم، و از بین آن ها، علیّ را برگزیدم، و او را با یکی از نام های خودم، نامیدم.

ای محمّد! تو، و علیّ، و فاطمه، و حسن، و حسین، و امامان از اولاد حسین را از نور خودم آفریدم، و ولایت شما را بر آسمان ها و زمین ها عرضه نمودم، پس هر کس قبول کرد، نزد من از مؤمنین می باشد، و هر کس انکار نمود، نزد من از کافران است.

«یَا مُحَمَّدُ! لَوْ أَنَّ عَبْداً مِنْ عَبِیدِی عَبَدَنِی حَتَّی یَنْقَطِعَ أوَ یَصِیرَ کَالشَّنِّ الْبَالِی، ثُمَّ جَاْءَنِی جَاحِداً لِوَلَایَتِکُمْ مَا غَفَرْتُ لَهُ.»

(ای محمّد! اگر بنده ای از بندگانم مرا عبادت کند، تا از پا افتد - یعنی از شدّت عبادت از دنیا برود - یا مانند مَشک خشکی شود - یعنی از شدّت عبادت پوست و استخوان گردد - سپس با انکار ولایت شما بر من وارد شود، من او را نمی آمرزم.)

در این هنگام خداوند متعال به من فرمود: ای محمّد! می خواهی ایشان را ببینی؟ عرض کردم: بله، خداوند متعال خطاب فرمود:

«اُنْظُرْ إلی یَمِینِ الْعَرْشِ، فَنَظَرْتُ، فَإذاً عَلِیّ، وَ فَاطِمَة، وَ الْحَسَنُ، وَ الْحُسَینُ، وَ عَلِیّ بْنُ الْحُسَینِ، وَ مُحَمَّدُ ابْنُ عَلِیّ، وَ جَعْفَرُ بْنُ مُحَمَّدٍ، وَ مُوسَی بْنُ جَعْفَرٍ، وَعَلیّ بْن مُوسی، وَ مُحَمَّدُ بْنُ عَلِیّ، وَ عَلِیّ بْنُ مُحَمَّدٍ، وَ الْحَسَنُ بْنُ عَلِیّ وَ مُحَمَّدٌ الْمَهْدی بْنُ الْحَسَنِ کأَنَّهُ کوْکبٌ دُرّی بَیْنَهُم.»

(به طرف راست عرش نگاه کن، چون نظر کردم، ناگهان علیّ و فاطمه و حسن و حسین و علیّ بن حسین و محمّد بن علیّ و جعفر بن محمّد و موسی بن جعفر و علیّ بن موسی و محمّد بن علیّ و علیّ بن محمّد و حسن بن علیّ و محمّد مهدی بن حسن که در بین آن ها چون ستارهٔ درخشان بود را دیدم.)

آن گاه از طرف خداوند متعال به من خطاب رسید:

«یا مُحَمَّدُ! هؤُلاءِ حُجَجِی عَلی عِبَادِی وَ هُمْ أوْصِیاءُکَ، وَ المَهْدِی مِنْهُم، الثَائِر مِنْ قَاتِلِ عِتْرَتکَ، وَ عِزَّتِی وَ جَلالِی إنُّهُ المُنْتَقِم مِنْ أعْدَائِی وَ المُمِدّ لِأولیائِی.»⁽¹⁾

(ای محمّد! این بزرگواران حجّت های من بر بندگانم هستند، و اوصیاء و جانشینان تو می باشند، و مهدی در بین آن ها منتقم عترت تو است. به عزّت و جلالم سوگند او انتقام گیرنده از دشمنان من، و ادامه دهندهٔ اولیاء من می باشد.)

همان گونه که در این روایت، که در مآخذ اهل سنت نقل شده است، ملاحظه می فرمائید، به نام همهٔ ائمه اطهار(علیهم السلام)، از وجود نازنین حضرت علیّ(علیه السلام)، تا یگانه منجی عالم بشریت حضرت مهدی(علیه السلام)، از زبان رسول خدا(صلی الله علیه و آله و سلم)تصریح شده است. و این امر اختصاص به حضرت خاتم الأنبیاء(صلی الله علیه و آله و سلم)ندارد. و در بین اخبار، روایاتی وجود دارد، که حضرت زهرا(علیها السلام)نیز تصریح به نام مبارک ائمه اطهار(علیهم السلام)نموده اند.

تصریح حضرت زهرا(علیها السلام)به امامت امام صادق(علیه السلام)

مرحوم ثقة الإسلام کلینی (قدس سره)، از ابو بصیر، از حضرت امام جعفر صادق(علیه السلام)روایت کرده، که حضرت فرمودند: پدرم به جابر بن عبد اللّه انصاری فرمودند: من با تو کاری دارم. چه وقتی برای تو راحت است، که با تو تنها باشم، و از تو دربارهٔ آن سؤال کنم؟ جابر عرض کرد: هر زمانی که شما دوست داشته باشید. لذا حضرت روزی با او خلوت کردند، و به او فرمودند: ای جابر! از لوحی که در دست مادرم، حضرت فاطمه (علیها السلام) دختر رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) دیدی به من خبر بده. و درباره آن چه مادرم، از نوشته آن لوح به تو فرمودند، برای من بگو. جابر عرض کرد:

خدا را گواه می گیرم که در آن أیّامی که رسول خدا(صلی الله علیه و آله و سلم)در قید حیات بودند، من برای تبریک ولادت امام حسین(علیه السلام)، به نزد مادرتان، حضرت فاطمه(علیها السلام)رفته بودم، که در دست مبارکشان لوحی سبز رنگ دیدم، که گمان کردم از زمرّد است. و در آن نوشته ای سفید، مانند رنگ خورشید

دیدم. پس به ایشان عرض کردم: پدر و مادرم به فدای شما! ای دختر رسول خدا! این لوح چیست؟ حضرت فرمودند:

«هَذَا لَوْحٌ أَهْدَاهُ اللَّهُ إِلَی رَسُولِهِ(صلی الله علیه و آله و سلم)، فِیهِ اسْمُ أَبِی وَ اسْمُ بَعْلِی وَ اسْمُ ابْنَیَّ وَ اسْمُ الْأَوْصِیَاءِ مِنْ وُلْدِی وَ أَعْطَانِیهِ أَبِی لِیُبَشِّرَنِی بِذَلِکَ.»

(این لوحی است که خداوند به رسولش(صلی الله علیه و آله و سلم)هدیه کرده است. در آن نام پدرم، نام همسرم، اسم دو پسرم، و نام اوصیائی که از فرزندان من هستند، وجود دارد. و پدرم آن را برای بشارت، به نام آن ها به من عنایت فرموده است.)

جابر گفت: آن گاه مادر شما حضرت فاطمه(علیها السلام)آن را به من دادند. پس من آن را خواندم، و بعد از آن نسخه برداری نمودم. حضرت امام صادق(علیه السلام)در ادامه می فرمایند: پدرم امام باقر(علیه السلام)به او فرمودند: ای جابر! آیا می توانی آن را به من نشانی دهی؟ عرض کرد: بله. آن گاه پدرم با او به خانهٔ جابر رفتند. و او ورقی از پوست بیرونآورد. پس پدرم، قبل از آن که به نوشتهٔ جابر نگاه کنند، فرمودند: ای جابر! به نوشته ات نگاه کن، تا من برای تو بخوانم. پس جابر به نسخه خودش نگاه می کرد، و پدرم حرف به حرف، بدون هر تفاوتی آن را خواندند. آن گاه جابر عرض کرد: خدا را شاهد می گیرم، که من نوشته، و محتویات لوح را، همین طور که شما فرمودید، دیدم، که در آن نوشته بود:

بسم اللّه الرحمن الرحیم

این نامه ای از طرف خداوند عزیز، و حکیم، به محمّد(صلی الله علیه و آله و سلم)، پیامبر او، و نور او، و فرستادهٔ او، و واسطهٔ بین او، و مخلوقات او، و راهنمایش می باشد. که آن را جبرئیل، از نزد پروردگار دو جهان، نازل فرموده است. ای محمّد! نام های مرا بزرگ بدار، و شکر نعمت هایم را بجا آور، و موهبت های مرا انکار نکن. همانا من خداوندی هستم، که به غیر از من، خدائی برای پرستش نیست. من درهم کوبنده جباران، چیره کننده مظلومین، و جزا دهنده روز قیامت هستم. من خداوندی هستم که به غیر از من معبودی نیست. همانا هر کس، جز به احسان من امیدوار

باشد، یا جز از عدالت من بترسد، او را عذابی می کنم، که کسی را در دو عالم، چنان عذابی نکرده باشم. پس بندگی مرا کن، و به من توکّل نما.

«إِنِّی لَمْ أَبْعَثْ نَبِیّاً، فَأُکْمِلَتْ أَیَّامُهُ وَ انْقَضَتْ مُدَّتُهُ إِلَّا جَعَلْتُ لَهُ وَصِیّاً، وَ إِنِّی فَضَّلْتُکَ عَلَی الْأَنْبِیَاءِ، وَ فَضَّلْتُ وَصِیَّکَ عَلَی الْأَوْصِیَاءِ، وَ أَکْرَمْتُکَ بِشِبْلَیْکَ وَ سِبْطَیْکَ حَسَنٍ وَ حُسَیْنٍ، فَجَعَلْتُ حَسَناً مَعْدِنَ عِلْمِی بَعْدَ انْقِضَاءِ مُدَّهِ أَبِیهِ، وَ جَعَلْتُ حُسَیْناً خَازِنَ وَحْیِی، وَ أَکْرَمْتُهُ بِالشَّهَادَةِ، وَ خَتَمْتُ لَهُ بِالسَّعَادَةِ، فَهُوَ أَفْضَلُ مَنِ اسْتُشْهِدَ، وَ أَرْفَعُ الشُّهَدَاءِ دَرَجَةً، جَعَلْتُ کَلِمَتِیَ التَّامَّةَ مَعَهُ، وَ حُجَّتِیَ الْبَالِغَةَ عِنْدَهُ، بِعِتْرَتِهِ أُثِیبُ وَ أُعَاقِبُ، أَوَّلُهُمْ عَلِیٌّ سَیِّدُ الْعَابِدِینَ، وَ زَیْنُ أَوْلِیَائِیَ الْمَاضِینَ وَ ابْنُهُ شِبْهُ جَدِّهِ الْمَحْمُودِ مُحَمَّدٌ الْبَاقِرُ عِلْمِی وَ الْمَعْدِنُ لِحِکْمَتِی. سَیَهْلِکُ الْمُرْتَابُونَ فِی جَعْفَرٍ، الرَّادُّ عَلَیْهِ کَالرَّادِّ عَلَیَّ، حَقَّ الْقَوْلُ مِنِّی لَأُکْرِمَنَّ مَثْوَی جَعْفَرٍ، وَ لَأَسُرَّنَّهُ فِی أَشْیَاعِهِ وَ أَنْصَارِهِ وَ أَوْلِیَائِهِ، أُتِیحَتْ بَعْدَهُ مُوسَی فِتْنَةٌ عَمْیَاءُ حِنْدِسٌ،لِأَنَّ خَیْطَ فَرْضِی لَا یَنْقَطِعُ، وَ حُجَّتِی لَا تَخْفَی، وَ أَنَّ أَوْلِیَائِی یُسْقَوْنَ بِالْکَأْسِ الْأَوْفَی، مَنْ جَحَدَ وَاحِداً مِنْهُمْ، فَقَدْ جَحَدَ نِعْمَتِی، وَ مَنْ غَیَّرَ آیَةً مِنْ کِتَابِی، فَقَدِ افْتَرَی عَلَیَّ، وَیْلٌ لِلْمُفْتَرِینَ الْجَاحِدِینَ عِنْدَ انْقِضَاءِ مُدَّةِ مُوسَی عَبْدِی وَ حَبِیبِی وَ خِیَرَتِی فِی عَلِیٍّ، وَلِیِّی وَ نَاصِرِی، وَ مَنْ أَضَعُ عَلَیْهِ أَعْبَاءَ النُّبُوَّةِ، وَ أَمْتَحِنُهُ بِالاضْطِلَاعِ بِهَا، یَقْتُلُهُ عِفْرِیتٌ مُسْتَکْبِرٌ، یُدْفَنُ فِی الْمَدِینَةِ الَّتِی بَنَاهَا الْعَبْدُ الصَّالِحُ إِلَی جَنْبِ شَرِّ خَلْقِی، حَقَّ الْقَوْلُ مِنِّی لَأَسُرَّنَّهُ بِمُحَمَّدٍ ابْنِهِ، وَ خَلِیفَتِهِ مِنْ بَعْدِهِ، وَ وَارِثِ عِلْمِهِ، فَهُوَ مَعْدِنُ عِلْمِی، وَ مَوْضِعُ سِرِّی، وَ حُجَّتِی عَلَی خَلْقِی، لَا یُؤْمِنُ عَبْدٌ بِهِ، إِلَّا جَعَلْتُ الْجَنَّةَ مَثْوَاهُ، وَ شَفَّعْتُهُ فِی سَبْعِینَ مِنْ أَهْلِ بَیْتِهِ، کُلُّهُمْ قَدِ اسْتَوْجَبُوا النَّارَ، وَ أَخْتِمُ بِالسَّعَادَةِ لِابْنِهِ عَلِیٍّ وَلِیِّی وَ نَاصِرِی، وَ الشَّاهِدِ فِی خَلْقِی،

وَ أَمِینِی عَلَی وَحْیِی، أُخْرِجُ مِنْهُ الدَّاعِیَ إِلَی سَبِیلِی، وَ الْخَازِنَ لِعِلْمِیَ الْحَسَنَ، وَ أُکْمِلُ ذَلِکَ بِابْنِهِ م ح م د رَحْمَةً لِلْعَالَمِینَ، عَلَیْهِ کَمَالُ مُوسَی، وَ بَهَاءُ عِیسَی، وَ صَبْرُ أَیُّوبَ، فَیُذَلُّ أَوْلِیَائِی فِی زَمَانِهِ، وَ تُتَهَادَی رُءُوسُهُمْ، کَمَا تُتَهَادَی رُءُوسُ التُّرْکِ وَ الدَّیْلَمِ، فَیُقْتَلُونَ وَ یُحْرَقُونَ، وَ یَکُونُونَ خَائِفِینَ مَرْعُوبِینَ وَجِلِینَ، تُصْبَغُ الْأَرْضُ بِدِمَائِهِمْ، وَ یَفْشُو الْوَیْلُ وَ الرَّنَّهُ فِی نِسَائِهِمْ، أُولَئِکَ أَوْلِیَائِی حَقّاً، بِهِمْ أَدْفَعُ کُلَّ فِتْنَةٍ عَمْیَاءَ حِنْدِسٍ، وَ بِهِمْ أَکْشِفُ الزَّلَازِلَ، وَ أَدْفَعُ الْآصَارَ وَ الْأَغْلَالَ، أُولئِکَ عَلَیْهِمْ صَلَواتٌ مِنْ رَبِّهِمْ وَ رَحْمَةٌ وَ أُولئِکَ هُمُ الْمُهْتَدُونَ.»⁽¹⁾

(من پیامبری را مبعوث نکردم، که روزگارش کامل شده، و مدّتش پایان یافته باشد، مگر این که برای او، وصیّ قرار دادم. من تو را بر انبیاء، و وصیّ تو را بر اوصیاء، برتری دادم. و تو را با دو شیرزاده، و دو نوه ات، حسن و حسین گرامی داشتم. پس حسن را بعد از به پایان رسیدن روزگار پدرش، معدن دانشم قرار دادم، و حسین را خزانه داروحی خود ساختم. او را به شهادت گرامی داشتم، و پایان کارش را به سعادت تمام نمودم. پس او افضل ترین فردی است که به شهادت رسیده، و والاترین درجهٔ شهداء را دارد. کلمه کامل - یعنی معارف - خودم را همراه او نهادم، و حجّت رسایم را نزد او قرار دادم. به سبب خاندان او، پاداش و کیفر می دهم. اوّلین عترت او علیّ، پیشوای عبادت کنندگان، و زینت اولیاء گذشته من است. و فرزندش محمّد، که شبیه جدّ ستوده اش می باشد، شکافنده علم من، و معدن حکمت من است. و جعفر که شکّ کنندگان در او، زود هلاک می شوند، و انکار کنندهٔ او، مانند کسی است، که مرا انکار نماید. سخن و وعدهٔ پایدار من است، که جایگاه جعفر را گرامی می دارم، و او را نسبت به پیروان، و یاران، و دوستانش شادمان می کنم. و پس از او، موسی است. که فتنه ای کور، و بس تاریک، در زمان او فراگیر خواهد شد؛ زیرا رشتهٔ واجبات من

قطع نمی شود، و حجّت من مخفی نخواهد ماند. و همانا اولیاء من با جامی لبالب سیراب می گردند. کسی که یکی از آن ها را انکار نماید، همانا نعمت مرا انکار کرده است. و کسی که یک آیه، از کتاب من را تغییر دهد، پس همانا به من دروغ بسته است. پس از گذشتن دوران بنده، و دوست، و برگزیده ام موسی، وای بر افترا زنان و منکرین علیّ، ولیّ و یاور من، و کسی که بارهای نبوّت را بر شانهٔ او می گذارم، و او را به وسیلهٔ انجام دادن آن بار نبوّت امتحان می نمایم. او را شیطان صفتی گردنکش می کشد. در شهری که بنده صالح - یعنی ذو القرنین - آن را بنا نموده، و در کنار بدترین آفریدگانم - یعنی هارون - دفن می شود. وعده من ثابت شده، که او را به وجود پسرش محمّد، و جانشین پس از او، و وارث علمش، مسرور می سازم. او معدن علم من، و محل راز من، و حجّت من بر مخلوقات من است. بنده ای به او ایمان نمی آورد، مگر آن که بهشت را جایگاهش قرار می دهم، و شفاعت او را نسبت به هفتاد تن از خاندانش، که همگی مستوجب آتش هستند، می پذیرم. و عاقبت کار پسرش علیّ را، که ولیّ و یاور من، و گواه در بین آفریدگان من، و امین بر وحی مناست را ختم به سعادت می نمانم. و حسن را، که دعوت کننده به راه من، و خزانه دار علم من می باشد را، از او به وجود می آورم. و کامل می نمایم این رشته امامت را، به پسر او «م ح م د»، که رحمت برای جهانیان می باشد. او کمال موسی، و شکوه عیسی، و شکیبایی ایوب را دارد. پس در زمان غیبت او، دوستان من خوار می شوند، و سرهای آن ها هدیه داده می شود، همان گونه که سرهای ترک ها، و دیلمی ها (کافران) هدیه داده می شود، پس آنان کشته، و سوزانده می شوند، در حالی که ترسان، و بیمناک، و هراسان می باشند. زمین از خون آنان رنگین می شود، و ناله و واویلا در میان زنان آن ها بلند می گردد، آن ها دوستان حقیقی من هستند. به وسیلهٔ آنان، هر آشوب سخت، و تاریک را بر طرف می کنم. و به سبب آن ها، زلزله ها، و سنگینی ها،

و زنجیرها را دفع می نمایم. درود و رحمت پروردگارشان بر آنان باد، و تنها آن ها هدایت شدگان می باشند.)

تصریح امام باقر(علیه السلام)به امامت حضرت صادق(علیه السلام)

شیخ أقدم، مرحوم شیخ صدوق (قدس سره)روایت نموده است: هنگامی که زمان احتضار، و شهادت حضرت امام محمّد باقر(علیه السلام)فرارسید، فرزند خود، حضرت امام جعفر صادق(علیه السلام)را طلب نمودند، تا به ایشان وصیّت نمایند، از این رو زید بن علیّ، برادرِ حضرت امام محمّد باقر(علیه السلام)، به ایشان عرض کرد:

«لَوِ امْتَثَلْتَ فِی تِمْثَالِ الْحَسَنِ وَ الْحُسَیْنِ(علیهما السلام)لَرَجَوْتُ أَنْ لَا تَکُونَ أَتَیْتَ مُنْکَراً، فَقَالَ لَهُ: یَا أَبَا الْحُسَنِ! إِنَّ الْأَمَانَاتِ لَیْسَتْ بِالْمِثَالِ، وَ لَا الْعُهُودُ بِالرُّسُومِ، وَ إِنَّمَا هِیَ أُمُورٌ سَابِقَةٌ عَنْ حُجَجِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَ.»⁽¹⁾(اگر در مورد من، به روش امام حسن و امام حسین(علیهما السلام)رفتار می کردید، به گمانم، کار بدی نبود - یعنی اگر بعد از خود، مرا امام می کردید، خوب بود. همان طور که بعد از امام حسن(علیه السلام)، برادر ایشان، حضرت امام حسین(علیه السلام)به امامت رسیدند - لذا حضرت به او فرمودند: ای أبو الحسن! امانات الهی از روی قیاس کردن، و تشبیه نمودن افراد، به یک دیگر صورت نمی گیرد. و اوامر او، بستگی به شباهت ها ندارد، این ها مسائلی است، که قبل از میلاد حجّت های خدا مشخّص شده است.)

مرحوم شیخ مفید (قدس سره)، در مورد تصریح حضرت امام محمّد باقر(علیه السلام)، به امامت حضرت امام صادق(علیه السلام)نگاشته است: حضرت امام محمّد باقر(علیه السلام)علناً به امامت حضرت امام جعفر صادق(علیه السلام)وصیّت کردند، و آشکارا ایشان را به امامت منصوب فرمودند. سپس شیخ مفید (قدس سره)، از حضرت امام جعفر صادق(علیه السلام)روایت نموده است:

«لَمَّا حَضَرَتْ أَبِیَ الْوَفَاةُ، قَالَ: یَا جَعْفَرُ! أُوصِیکَ بِأَصْحَابِی خَیْراً، قُلْتُ: جُعِلْتُ فِدَاکَ، وَ اللَّهِ لَأَدَعَنَّهُمْ وَ الرَّجُلُ مِنْهُمْ یَکُونُ فِی الْمِصْرِ فَلَا یَسْأَلُ أَحَداً.»⁽¹⁾

(هنگامی که زمان احتضار پدرم، حضرت امام محمّد باقر(علیه السلام)شد، فرمودند: ای جعفر! به شما وصیّت می کنم، که نسبت به اصحاب من خوش رفتار باشید. عرض کردم: فدای شما شوم، به خدا سوگند آن ها را به مقامی از علم می رسانم، که هر مردی از آن ها، در هر شهری که باشد، محتاج به سؤال از هیچ کس نباشد.)

مرحوم علامهٔ مجلسی (قدس سره)، از کتاب «کفایة الأثر»، از محمّد بن مسلم روایت نموده است: خدمت حضرت امام محمّد باقر(علیه السلام)بودم، که پسر بزرگوارشان حضرتجعفر(علیه السلام)وارد شدند، در حالی که بر سر، گیسوانی داشتند، و در دست، عصائی، که با آن بازی می کردند. پس حضرت امام محمّد باقر(علیه السلام)، ایشان را در آغوش گرفتند، سپس فرمودند: پدر و مادرم فدای شما، بازی نکنید، بعد به من فرمودند:

«یَا مُحَمَّدُ! هَذَا إِمَامُکَ بَعْدِی، فَاقْتَدِ بِهِ، وَ اقْتَبِسْ مِنْ عِلْمِهِ، وَ اللَّهِ إِنَّهُ لَهُوَ الصَّادِقُ الَّذِی وَصَفَهُ لَنَا رَسُولُ اللَّهِ(صلی الله علیه و آله و سلم)، إِنَّ شِیعَتَهُ مَنْصُورُونَ فِی الدُّنْیَا وَ الْآخِرَةِ، وَ أَعْدَاؤُهُ مَلْعُونُونَ عَلَی لِسَانِ کُلِّ نَبِیٍّ.»

(ای محمّد! ایشان پیشوای تو، بعد از من هستند، پس به ایشان اقتدا نما، و از علم ایشان استفاده کن. به خدا قسم ایشان همان صادقی می باشند، که رسول خدا(صلی الله علیه و آله و سلم) ایشان را برای ما توصیف فرموده اند: که همانا شیعیان ایشان، در دنیا و آخرت پیروز هستند. و دشمنان ایشان، به زبان همهٔ پیامبران لعنت شده اند.)

پس در این هنگام حضرت امام جعفر صادق(علیه السلام)از شنیدن این سخنانِ پدر بزرگوار خود لبخند زدند، و صورت مبارکشان قرمز شد. پس حضرت امام محمّد باقر(علیه السلام)متوجه من شدند، و به من

فرمودند: از جعفر(علیه السلام)سؤال کن. لذا من به حضرت امام صادق(علیه السلام)عرض کردم: ای فرزند رسول خدا! خنده از کجا می باشد؟ امام صادق(علیه السلام)فرمودند:

«یَا مُحَمَّدُ! الْعَقْلُ مِنَ الْقَلْبِ، وَ الْحُزْنُ مِنَ الْکَبِدِ، وَ النَّفَسُ مِنَ الرِّئَةِ، وَ الضَّحِکُ مِنَ الطِّحَالِ، فَقُمْتُ، وَ قَبَّلْتُ رَأْسَهُ.»⁽¹⁾

(ای محمّد! عقل از دل است، و اندوه از کبد می باشد، و نفس از ریه، و خنده از طحال است. پس در این هنگام برخاستم، و پیشانی حضرت را بوسیدم.)و همچنین دربارهٔ تصریح امام محمّد باقر(علیه السلام)، به امامت حضرت امام جعفر صادق(علیه السلام)، مرحوم علامهٔ مجلسی (قدس سره)در روایت دیگری، از کتاب «کفایه الأثر» نقل نموده است: همام بن نافع گفته است: حضرت امام محمّد باقر(علیه السلام)روزی به اصحاب خود فرمودند:

«إِذَا افْتَقَدْتُمُونِی فَاقْتَدُوا بِهَذَا، فَهُوَ الْإِمَامُ، وَ الْخَلِیفَهُ بَعْدِی، وَ أَشَارَ إِلَی أَبِی عَبْدِ اللَّهِ(علیه السلام).»⁽²⁾

(وقتی مرا از دست دادید، از ایشان پیروی نمائید، چرا که ایشان امام، و خلیفه بعد از من هستند، و به حضرت امام صادق(علیه السلام)اشاره کردند.)

حدیث حبابهٔ والبیه دربارهٔ امامت حضرت صادق(علیه السلام)

بسیاری از بزرگان، و علماء شیعه، از عبد الکریم بن عمرو خثعمیّ روایت کرده اند: حبابهٔ والبیّه⁽³⁾گفته است: من حضرت امیر المؤمنین(علیه السلام)را در شرطة الخمیس،⁽⁴⁾در حالی که تازیانه ای

در دست داشتند، که دو سر داشت، و با آن، به کسانی که مار آبی، و مارماهی، و ماهی های بدون فلس، و ماهی های مرده را می فروختند، می زدند. و به آن ها می فرمودند: ای فروشندگان مسخ شدگان بنی اسرائیل، و لشکر بنی مروان!

پس در آن هنگام، فُرات بن أحْنَف، نزد حضرت ایستاد، و عرض کرد: ای امیر المؤمنین! لشکر بنی مروان چه کسانی هستند؟ حضرت به او فرمودند: مردمی بودند، که ریش های خود را می تراشیدند، و سبیل های خود را تاب می دادند، پس آن ها مسخ شدند. حبابهٔ والبیه در ادامه می گوید: من سخنرانی ندیدم، که بهتر از حضرت امیر المؤمنین(علیه السلام)صحبت کند.پس بعد از این ماجرا، به دنبال حضرت علیّ(علیه السلام)رفتم، و دائم ایشان را همراهی می کردم، تا آن که ایشان در صحن مسجد نشستند. در این هنگام به حضرت عرض کردم: ای امیر المؤمنین! خداوند شما را رحمت کند، نشانه و علامت امامت چیست؟ حضرت به من فرمودند:

«ایْتِینِی بِتِلْکِ الْحَصَاةِ - وَ أَشَارَ بِیَدِهِ إِلَی حَصَاةٍ - فَأَتَیْتُهُ بِهَا، فَطَبَعَ لِی فِیهَا بِخَاتَمِهِ، ثُمَّ قَالَ لِی: یَا حَبَابَةُ! إِذَا ادَّعَی مُدَّعٍ الْإِمَامَةَ فَقَدَرَ أَنْ یَطْبَعَ کَمَا رَأَیْتِ، فَاعْلَمِی أَنَّهُ إِمَامٌ مُفْتَرَضُ الطَّاعَةِ، وَ الْإِمَامُ لَا یَعْزُبُ عَنْهُ شَیْءٌ یُرِیدُهُ.»

(آن ریگ را به من بده - و با دست خود به سنگی اشاره کردند - پس آن را به ایشان دادم، و با انگشتر خود برای من، بر آن مهر زدند، سپس به من فرمودند: ای حبابه! هرگاه شخصی ادّعای امامت نمود، در صورتی که قادر بود، همان گونه که دیدی، سنگ تو را مهر نماید، پس بدان که او امامی است، که اطاعتش واجب می باشد، و هر چیزی را که امام اراده نماید، از او پنهان نخواهد ماند.)

حبابهٔ والبیه می گوید: سپس از نزد حضرت برگشتم، تا آن که حضرت امیر المؤمنین(علیه السلام)از دنیا رفتند، پس در آن زمان، خدمت حضرت امام حسن(علیه السلام)رفتم، در حالی که ایشان در جایگاه حضرت امیر المؤمنین(علیه السلام)نشسته بودند، و مردم از ایشان سؤال می کردند، همین که حضرت مرا دیدند، به من فرمودند: ای حبابهٔ والبیه! عرض کردم: بله، ای مولای من! فرمودند:

«هَاتِی مَا مَعَکِ، قَالَتْ: فَأَعْطَیْتُهُ الْحَصَاةَ، فَطَبَعَ لِی فِیهَا، کَمَا طَبَعَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ (علیه السلام).»

(آن چه همراهت هست را به من بده، حبابه می گوید: آن ریگ را به حضرت دادم، پس همان گونه که امیر المؤمنین(علیه السلام)آن را مهر کرده بودند، ایشان نیز آن را برای من مهر نمودند.)حبابه والبیه می گوید: سپس خدمت حضرت امام حسین(علیه السلام)رفتم، در حالی که حضرت در مسجد رسول خدا(صلی الله علیه و آله و سلم)بودند. در آن هنگام مرا به نزدیک خود فراخواند، و خوش آمد گفتند، و بعد به من فرمودند:

«إِنَّ فِی الدَّلَالَةِ دَلِیلاً عَلَی مَا تُرِیدِینَ، أَ فَتُرِیدِینَ دَلَالَةَ الْإِمَامَةِ؟ فَقُلْتُ: نَعَمْ، یَا سَیِّدِی! فَقَالَ: هَاتِی مَا مَعَکِ، فَنَاوَلْتُهُ الْحَصَاةَ، فَطَبَعَ لِی فِیهَا.»

(همانا در این علامت، نشانه ای بر خواسته تو وجود دارد، آیا نشانهٔ شناخت امامت را می خواهی؟ عرض کردم: بله، ای مولای من! پس فرمودند: آن چه همراهت هست را بیاور، لذا آن ریگ را به ایشان دادم، پس برای من بر آن مهر زدند.)

حبابه والبیه می گوید: سپس خدمت حضرت امام زین العابدین، علیّ بن الحسین(علیه السلام)رفتم، در حالی که دیگر پیر و ناتوان شده بودم، و در آن زمان، صد و سیزده سال از عمر من می گذشت. در آن هنگام، حضرت امام سجّاد(علیه السلام)را در حال رکوع و سجود مشاهده نمودم، و دیدم ایشان مشغول عبادت می باشند.

«فَیَئِسْتُ مِنَ الدَّلَالَةِ فَأَوْمَأَ إِلَیَّ بِالسَّبَّابَةِ فَعَادَ إِلَیَّ شَبَابِی. قَالَتْ: فَقُلْتُ: یَا سَیِّدِی! کَمْ مَضَی مِنَ الدُّنْیَا وَ کَمْ بَقِیَ؟ فَقَالَ: أَمَّا مَا مَضَی، فَنَعَمْ، وَ أَمَّا مَا بَقِیَ، فَلَا.»

(پس من از رسیدن به نشانهٔ امامت مأیوس شده بودم، که ناگاه حضرت با انگشت سبّابهٔ خود به من اشاره فرمودند، و دوباره جوانی من برگشت، حبابه والبیه می گوید:

عرض کردم: ای مولای من! از عمر دنیا چقدر گذشته است، و چقدر باقی می باشد؟ فرمودند: آن چه گذشته است، بله، ولی آن چه باقی مانده، نه.)

حبابه والبیه می گوید: سپس حضرت امام سجّاد(علیه السلام)به من فرمودند: آن چه همراهت هست را به من بده، پس آن ریگ را به حضرت دادم، و ایشان نیز برای من بر آن مهر زدند، سپس خدمت أبو جعفر، حضرت امام محمّد باقر(علیه السلام)رفتم، پس ایشان هم برای من آن را مهر نمودند. بعد نزد أبا عبد اللّه، حضرت امام جعفر صادق(علیه السلام)رفتم،پس ایشان هم آن را برای من مهر نمودند. سپس محضر حضرت أبا الحسن، موسی بن جعفر(علیه السلام)رسیدم، ایشان نیز آن را برای من مهر نمودند. بعد نزد حضرت امام رضا(علیه السلام)رفتم، و ایشان هم آن ریگ را برای من مهر نمودند. راوی این روایت می گوید: حبابه والبیّه، بعد از آن که خدمت حضرت امام رضا(علیه السلام)رسید، چنانچه عبد اللَّه بن هشام نقل کرده است، نه ماه در قید حیات بود.⁽¹⁾

مرحوم علامهٔ مجلسی (قدس سره)در توضیح عبارت: «إِنَّ فِی الدَّلَالَةِ دَلِیلاً عَلَی مَا تُرِیدِینَ؛ همانا در این علامت، دلیلی برای خواسته تو وجود دارد» در این روایت شریف، فرموده است:

«إن فی الدلالة لعل المعنی أن ما رأیت من الدلالة من أبی و أخی تکفی لعلمک بإمامتی، لنصهم علی. أو أن فیما جعله اللّه دلیلاً علی إمامتی من المعجزات و البراهین ما یوجب علمک بإمامتی. أو أن فی دلالتی إیاک علی ما فی ضمیرک دلالة علی الإمامة.»⁽²⁾

(همانا شاید معنایش این باشد، آن علامتی که از پدر و برادرم دیدی، برای این که به امامت من یقین پیدا کنی، کافی است. چون آن ها من را برای امامت بعد از خود تعیین کرده اند. یا معنایش این است: معجزات و دلیل های زیادی خداوند برای

امامت من قرار داده، که به وسیلهٔ آن ها به امامت من یقین پیدا کنی. یا معنایش این می باشد: این که من از نیّت تو خبر دادم، خود نشانهٔ امامت من است.)

مرحوم علامهٔ مجلسی (قدس سره)در ادامه، در توضیح عبارت: «أَمَّا مَا مَضَی، فَنَعَمْ، وَ أَمَّا مَا بَقِیَ، فَلَا» در این روایت شریف، نگاشته است:«قوله(علیه السلام)أمّا ما مضی فنعم، أی: لنا علم به، و أمّا ما بقی، فلیس لنا به علم. أو أمّا ما مضی، فنبینه لک. فعلی الثانی، فسره(علیه السلام)لها و لم تنقل. و علی الأوّل، یحتمل البیان، و عدمه للمصلحة.»⁽¹⁾

(فرمایش امام(علیه السلام)که فرمودند: امّا آن چه گذشته است، بله، یعنی: ما آن را می دانیم. امّا آن چه باقی مانده، [نه،] یعنی: ما آن را نمی دانیم. یا این که بگوییم: مقصود حضرت از آن چه گذشته این است که: آن را برای تو می گوییم. به هر تقدیر بنابر معنای دوّم، امام(علیه السلام)جواب سؤال را به حبابه فرموده اند، ولی او نقل نکرده است. و بنابر معنای اوّل، احتمال دارد امام(علیه السلام)سؤال حبابه را بیان کرده باشند، و همچنین احتمال دارد که به خاطر مصلحتی بیان نکرده باشند.)

به هر صورت، همان گونه که از این روایت شریف دانسته می شود، اگر حبابهٔ والبیه، در اوائل دورانِ امامت حضرت امام زین العابدین(علیه السلام)خدمت حضرت رسیده باشد، کما این که به نظر می رسد این چنین بوده باشد، باید او حدود دویست و سی و پنج سال یا بیشتر، عُمر کرده باشد. و اگر فرض کنیم که حبابهٔ والبیه در اواخر عمر شریف حضرت امام سجّاد(علیه السلام)، خدمت حضرت رسیده باشد، و در اوائل دورانِ امامت حضرت امام رضا(علیه السلام)نیز محضر حضرت را درک کرده باشد، باید عُمر جبابهٔ والبیه، در هنگام وفات، به بیشتر از دویست سال رسیده باشد.⁽²⁾

شفاء یافتن حبابهٔ والبیه به دعای امام صادق(علیه السلام)

در کتاب «طب الأئمه»، از داوود رقی نقل شده است: خدمت حضرت امام جعفر صادق(علیه السلام) بودم، که حبابهٔ والبیه، آن زن نیکوکار وارد شد. و از حضرت چند سؤال،در مورد مسائل حرام و حلال پرسید. به نحوی که ما از سؤال های نیکوی او تعجب کردیم. در این هنگام، حضرت امام صادق(علیه السلام)به ما فرمودند:

«أَ رَأَیْتُمْ مَسَائِلَ أَحْسَنَ مِنْ مَسَائِلِ حَبَابَةَ الْوَالِبِیَّةِ؟»

(آیا سؤال هایی نیکوتر از سؤالات حبابهٔ والبیه دیده بودید؟)

عرض کردیم: فدای شما شویم! همانا این سؤال ها، چشم ها و قلوب ما را روشن نمود. راوی می گوید: در این هنگام اشک های حبابهٔ والبیه جاری شد. لذا حضرت امام جعفر صادق(علیه السلام) فرمودند: چه رخ داده، که می بینم اشک تو جاری شده است؟ عرض کرد: به بیماری بدی مبتلا شده ام، که انبیاء و اولیاء نیز به آن مبتلا می شوند. ولی خویشاوندان من می گویند:

«قَدْ أَصَابَتْهَا الْخَبِیثَةُ، وَ لَوْ کَانَ صَاحِبُهَا کَمَا قَالَتْ مَفْرُوضَ الطَّاعَةِ، لَدَعَا لَهَا، فَکَانَ اللَّهُ تَعَالَی یُذْهِبُ عَنْهَا.»

(همانا حبابه بیماری بدی گرفته است، و اگر امام او، همان گونه که می گوید، واجب الاطاعت می باشد، برای او دعا کند، تا خداوند متعال بیماری را از او دور نماید.)

حبابهٔ والبیه در ادامهٔ صحبت هایش، خدمت وجود نازنین امام به حقّ ناطق، حضرت جعفر بن محمّد الصادق(علیه السلام)، عرض کرد:

«وَ أَنَا وَ اللَّهِ سُرِرْتُ بِذَلِکَ وَ عَلِمْتُ أَنَّهُ تَمْحِیصٌ وَ کَفَّارَاتٌ وَ أَنَّهُ دَاءُ الصَّالِحِینَ.»

(گرچه من به خدا قسم، به این خاطر مسرور هستم، و می دانم این بیماری آزمایش، و کفاره گناه می باشد، و همانا این درد، بیماری نیکوکاران است [یعنی موجب ترفیع درجهٔ صالحین می باشد].)

پس در این هنگام حضرت امام جعفر صادق(علیه السلام)به او فرمودند: جلو بیا، می گویند: به بیماری بدی مبتلا شده ای؟ عرض کرد: بله، ای فرزند رسول اللَّه! راوی می گوید:«فَحَرَّکَ الصَّادِقُ(علیه السلام)شَفَتَیْهِ بِشَیْءٍ مَا أَدْرِی أَیُّ دُعَاءٍ کَانَ، فَقَالَ: ادْخُلِی دَارَ النِّسَاءِ حَتَّی تَنْظُرِینَ إِلَی جَسَدِکِ. قَالَ: فَدَخَلَتْ، فَکَشَفَتْ عَنْ ثِیَابِهَا، ثُمَّ قَامَتْ، وَ لَمْ یَبْقَ فِی صَدْرِهَا وَ لَا فِی جَسَدِهَا شَیْءٌ. فَقَالَ(علیه السلام): اذْهَبِی الْآنَ إِلَیْهِمْ، وَ قُولِی لَهُمْ: هَذَا الَّذِی یُتَقَرَّبُ إِلَی اللَّهِ تَعَالَی بِإِمَامَتِهِ.»⁽¹⁾

(در این هنگام، امام صادق(علیه السلام)لب های خود را برای خواندن دعائی حرکت دادند، که متوجه نشدم چه دعایی بود. بعد فرمودند: داخل اطاق زن ها برو تا به بدن تو نگاه کنند. راوی می گوید: پس داخل شد، و لباس های خود را کنار زد، بدنش را نشان داد، سپس برخاست، در حالی که هیچ بیماری در سینه و بدنش باقی نمانده بود. پس حضرت فرمودند: هم اکنون نزدِ نزدیکان خود برو، و به آن ها بگو: این کار را همان کسی انجام داد، که با اعتقاد به امامت او، به خداوند متعال تقرب می جویند.)

مکارم اخلاق حضرت امام صادق(علیه السلام)

وجود نازنین حضرت امام جعفر صادق(علیه السلام)، که چونان جدّ بزرگوارشان حضرت خاتم الأنبیاء (صلی الله علیه و آله و سلم)، تمام کنندهٔ مکارم اخلاق، و مستجمع همهٔ زیبائی ها، و صفات پسندیده بودند. وقتی از حضرت، دربارهٔ مکارم اخلاق سؤال شد، ایشان فرمودند:

«إِنَّا لَنُحِبُّ مَنْ کَانَ عَاقِلاً، عَالِماً، فَهِماً، فَقِیهاً، حَلِیماً، مُدَارِیاً، صَبُوراً، صَدُوقاً، وَفِیّاً.»

(ما اهل بیت کسی که خردمند، و دانا، و با فهم، و فقیه، و بردبار، و اهل مدارا، و شکیبا، و راست گو، و وفادار است را دوست داریم.)

همانا خداوند متعال، پیامبران(علیهم السلام)را با مکارم اخلاق ممتاز ساخته است. پس هر کس دارای مکارم اخلاق بود، خدا را شکر نماید، و هر کس از مکارم اخلاق بی نصیب بود، باید با تزرع به پیشگاه خداوند متعال، مکارم اخلاق را از او بخواهد. از حضرت پرسیده شد، که مکارم اخلاق کدام است؟ حضرت امام جعفر صادق(علیه السلام)فرمودند:

«اَلْوَرَعُ، وَ اَلْقَنَاعَةُ، وَ اَلصَّبْرُ، وَ اَلشُّکْرُ، وَ اَلْحِلْمُ، وَ اَلْحَیَاءُ، وَ اَلسَّخَاءُ، وَ اَلشَّجَاعَةُ، وَ اَلْغَیْرَةُ، وَ صِدْقُ اَلْحَدِیثِ، وَ اَلْبِرُّ، وَ أَدَاءُ اَلْأَمَانَةِ، وَ اَلْیَقِینُ، وَ حُسْنُ اَلْخُلُقِ، وَ اَلْمُرُوَّةُ.»⁽¹⁾

(پرهیزگاری، و قناعت، و صبر، و سپاس گزاری، و حلم، و حیا، و سخاوتمندی، و شجاعت، و غیرت، و راست گفتاری، و نیکوکاری، و برگرداندن امانت، و یقین، و نیک خویی، و مردانگی.)

حضرت امام جعفر صادق(علیه السلام)در روایت دیگری می فرمایند: مکارم اخلاق، و خصلت های نیک، یکی بسته به دیگری می باشد، خداوند آن ها را به هر کسی که خود بخواهد، عنایت می کند. از این رو ممکن است، مکارم اخلاق در مردی باشد، ولی در فرزند او وجود نداشته باشد. و یا در بنده ای باشد، امّا در مولایش وجود نداشته باشد. و مکارم اخلاق عبارتند از:

«صِدْقُ الحَدیثِ، و صِدْقُ النّاسِ، و إعْطاءُ السّائلِ، و المُکافَأةُ بالصَّنائعِ، و أداءُ الأمانَةِ، و صِلَةُ الرَّحِمِ، و التّودُّدُ إلی الجارِ و الصّاحبِ، و قِرَی الضَّیفِ، و رأسُهنَّ الحیاءُ.»⁽²⁾

(راست گویی، صداقت با مردم، عطا کردن به درخواست کننده، جبران کردن خوبی ها، امانت داری، صله رحم، مهربانی با همسایه و یار، میهمان نوازی، و در رأس همه این ها شرم است.)

زهد حضرت امام جعفر صادق (علیه السلام)

اشاره

من جمله از مکارم اخلاق حضرت صادق(علیه السلام)، زهد ایشان در دنیا می باشد. چنانچه مرحوم ثقة الإسلام کلینی (قدس سره)از محمّد بن علیّ نقل کرده است: سفیان ثوری⁽¹⁾

در مسجد الحرام از کنار حضرت امام جعفر صادق(علیه السلام)عبور می کرد، که ناگاه دید حضرت امام صادق(علیه السلام)، لباس های گران بهائی پوشیده اند، از این رو با خود گفت: به خدا سوگند نزد ایشان می روم، و ایشان را به خاطر پوشیدن لباس های گران بها سرزنش می کنم. لذا نزدیک حضرت رفت، و به حضرت صادق (علیه السلام)عرض کرد: ای فرزند رسول خدا! هیچ گاه حضرت رسول خدا(صلی الله علیه و آله و سلم)، و حضرت علیّ(علیه السلام)، و هیچ یک از پدران شما(علیهم السلام)، چنین لباس های گران بهائی را نمی پوشیدند. پس حضرت امام جعفر صادق(علیه السلام)به او فرمودند:

«کَانَ رَسُولُ اللَّهِ(صلی الله علیه و آله و سلم)فِی زَمَانِ قَتْرٍ مُقْتِرٍ وَ کَانَ یَأْخُذُ لِقَتْرِهِ وَ اقْتِدَارِهِ وَ إِنَّ الدُّنْیَا بَعْدَ ذَلِکَ أَرْخَتْ عَزَالِیَهَا، فَأَحَقُّ أَهْلِهَا بِهَا أَبْرَارُهَا، ثُمَّ تَلَا: (قُلْ مَنْ حَرَّمَ زِینَةَ اللَّهِ الَّتِی أَخْرَجَ لِعِبادِهِ وَ الطَّیِّباتِ مِنَ الرِّزْقِ⁽²⁾).»

(رسول خدا(صلی الله علیه و آله و سلم)در زمان فقر و تنگدستی شدیدی زندگی می نمودند، لذا مطابق همان فقر و استطاعت خود، زندگی می کردند. ولیبه درستی که بعد از آن نعمت های دنیا فراوان شد، از این رو شایسته ترین مردم، به نعمت های دنیا، نیکوکارترین آن ها

می باشند. سپس حضرت صادق(علیه السلام)این آیه را تلاوت فرمودند: «[ای پیامبر] بگو: چه کسی زینت، و رزق های پاکیزه ای را که خداوند، برای بندگان خود خلق نموده را، [برای شما] حرام کرده است».)

ای سفیان ثوری! ما از همهٔ مردم، به نعمت هائی که خداوند عطا فرموده، سزاوارتر هستیم. آن چه تو از لباس من می بینی، همانا آن را برای مردم پوشیده ام، (که مردم گمان نگنند من نیازمند هستم). سپس دست سفیان ثوری را گرفتند، و به طرف خود کشیدند، بعد لباس روئی خود را کنار زدند، و لباس خشنی را که زیر آن لباس گران قیمت، بر پوست بدن مبارکشان بود را بیرون آوردند. و فرمودند:

«این لباس که خشن است را برای خودم پوشیده ام، و آن لباس گران قیمت، که دیدی را برای مردم پوشیده ام.»

سپس حضرت امام جعفر صادق(علیه السلام)، لباس سفیان ثوری را که روی آن زبر و درشت، و زیر آن لباس نرمی بود را کنار زدند، و به او فرمودند:

«تو این لباس روئی، که خشن می باشد را، برای مردم پوشیده ای، و آن لباس زیری، که نرم است را، برای خوش آمدِ نفس خودت پوشیده ای.»⁽¹⁾

البته چنین نبوده، که حضرت امام جعفر صادق(علیه السلام)، همیشه اوقات لباس گران بها، و فاخر به تن نمایند. و به این صورت لباس پوشیدن، اختصاص به برخی از موارد داشته است. کما این که در عصر ما نیز، آن لباس که در مجالس مهم به تن می کنیم، با لباس کار، و یا با لباسی که در اوقات معمول سال می پوشیم، فرق دارد. چنانچه مرحوم ثقة الإسلام کلینی(قدس سره)، از فضل بن کثیر مدائنی، از حضرت امام جعفر صادق(علیه السلام)روایت نموده است:

یکی از اصحاب حضرت امام صادق(علیه السلام)، خدمت ایشان رسید، و دید حضرت پیراهنی یقه دار پوشیده اند، که یقهٔ آن وصله شده است. از این رو با دقّت به آن نگاه می کرد. لذا حضرت به او

فرمودند: چرا نگاه می کنی؟ عرض کرد: به وصلهٔ پیراهن شما نگاه می کنم. امام به او فرمودند: آن کتاب را بردار، و آن چه در آن نوشته شده را بخوان. و در آن هنگام کتابی در مقابل، یا نزدیک آن مرد بود. پس آن مرد نگاه نمود، و دید در نوشته است:

«لَا إِیمَانَ لِمَنْ لَا حَیَاءَ لَهُ، وَ لَا مَالَ لِمَنْ لَا تَقْدِیرَ لَهُ، وَ لَا جَدِیدَ لِمَنْ لَا خَلَقَ لَهُ.»⁽¹⁾

(کسی که حیا ندارد، ایمان ندارد. و کسی که در خرج نمودن، اندازه و حساب و کتاب را رعایت نمی کند، ثروتی ندارد. و کسی که لباس کهنه ندارد، لباس نو ندارد.)

روش بحث نمودن حضرت امام صادق(علیه السلام)

نحوه بحث، و گفتگو کردن حضرت امام جعفر صادق(علیه السلام)، با دیگران، خاصه با دشمنان خود، و منکران خداوند تبارک و تعالی، از دیگر مکارم اخلاق، و صفات پسندیدهٔ ایشان می باشد. مرحوم علامهٔ مجلسی (قدس سره)، از کتاب «توحید مفضل» روایت نموده: مفضل بن عمر گفته است: هنگامی که سخنان واهیِ ابن ابی العجاء را، دربارهٔ انکار خداوند متعال شنیدم، از شدّت خشم، و غضب، کنترل خودم را از دست دادم، و خطاب به او گفتم:

«ای دشمن خدا! در دین خدا ملحد شدی، و پروردگاری را انکار کردی، که تو را در نیکوترین ترکیبی آفریده است. و تو را به تمام ترین صورتی، صورتبخشیده است. و تو را در احوال مختلفه گردانیده، تا به این حد رسانده است. اگر در نفس خود تفکّر نمائی، و به حس خود رجوع نمائی، هر آینه خواهی یافت، که دلایل پروردگاری، و آثار صنعت باری تعالی شأنه، در تو قائم است.

و شواهد وجود، و قدرت، و براهین علم، و حکمت خداوند متعال، در تو واضح و لایح می باشد.»

در این هنگام، ابن أبی العوجاء به من گفت: ای مرد! اگر تو از متکلّمین هستی، با تو چونان متکلّمین صحبت می کنم، آن گاه اگر توانستی بر ما حجّت را تمام کنی، ما از تو پیروی می کنیم. و اگر از متکلّمین نیستی، با تو صحبت کردن، سودی ندارد.

«إِنْ کُنْتَ مِنْ أَصْحَابِ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ الصَّادِقِ، فَمَا هَکَذَا یُخَاطِبُنَا، وَ لَا بِمِثْلِ دَلِیلِکَ یُجَادِلُنَا، وَ لَقَدْ سَمِعَ مِنْ کَلَامِنَا أَکْثَرَ مِمَّا سَمِعْتَ، فَمَا أَفْحَشَ فِی خِطَابِنَا، وَ لَا تَعَدَّی فِی جَوَابِنَا، وَ إِنَّهُ لَلْحَلِیمُ الرَّزِینُ، الْعَاقِلُ الرَّصِینُ، لَا یَعْتَرِیهِ خُرْقٌ، وَ لَا طَیْشٌ، وَ لَا نَزَقٌ، وَ یَسْمَعُ کَلَامَنَا، وَ یُصْغِی إِلَیْنَا، وَ یَسْتَعْرِفُ حُجَّتَنَا، حَتَّی اسْتَفْرَغْنَا مَا عِنْدَنَا، وَ ظَنَنَّا أَنَّا قَدْ قَطَعْنَاهُ، أَدْحَضَ حُجَّتَنَا بِکَلَامٍ یَسِیرٍ، وَ خِطَابٍ قَصِیرٍ یُلْزِمُنَا بِهِ الْحُجَّةَ، وَ یَقْطَعُ الْعُذْرَ، وَ لَا نَسْتَطِیعُ لِجَوَابِهِ رَدّاً، فَإِنْ کُنْتَ مِنْ أَصْحَابِهِ، فَخَاطِبْنَا بِمِثْلِ خِطَابِهِ.»⁽¹⁾

(و اگر از اصحاب جعفر بن محمّد صادق(علیه السلام)هستی، او خود با ما چنین مخاطبه نمی کند، و به این نوع دلیل با ما مجادله نمی نماید، و از سخنان ما زیاده از آن چه تو شنیدی، مکرر شنیده است، و در خطاب ما دشنام نداده، و در جواب ما، او از اندازهٔ سخن به در نرفته، و او صاحب حلم و وقار، و صاحب عقل و متانت است. او را حماقت، و غضب، و سفاهت از جا به در نمی آورد. سخنان مارا گوش می دهد، و حجّت های ما را می شنود، تا آن که ما آن چه در خاطر داریم، می گوئیم، و گمان می کنیم که حجّت خود را بر او تمام کردیم، آن گاه حجّت های ما را به اندک سخنی

باطل می کند، و حجّت را بر ما، به مختصرترین کلامی تمام می کند، و نمی توانیم سخنان او را جواب دهیم، اگر تو از اصحاب او هستی، مانند او، با ما صحبت نما.)

عفو نمودن حضرت امام صادق(علیه السلام)

عفو، و بخشش نمودن های وجود نازنین حضرت امام جعفر صادق(علیه السلام)، از دیگر مکارم اخلاق ایشان می باشد. کما این که مرحوم طبرسی (قدس سره)، در کتاب ارزشمند «مشکاة الانوار»، از حماد لحّام نقل کرده است: مردی خدمت حضرت امام صادق(علیه السلام)رسید، و محضر حضرت عرض کرد: همانا فلانی، که پسر عموی شما است، نام شما را در مجلسی که من نیز در آن حاضر بودم، برد. و در آن مجلس به شما ناسزا گفت، و از شما بدگویی نمود.

در این هنگام، حضرت به کنیز خود فرمودند: برای وضو آب حاضر نما، سپس حضرت وضو گرفتند، و مشغول نماز شدند. راوی می گوید: پس من با خودم گفتم: هم اکنون حضرت امام جعفر صادق(علیه السلام)به او نفرین خواهند کرد، ولی بعد از آن که حضرت دو رکعت نماز خواندند، مشغول دعا کردن به او شدند، و فرمودند:

«یَا رَبِّ! هُوَ حَقِّی قَدْ وَهَبْتُهُ، وَ أَنْتَ أَجْوَدُ مِنِّی وَ أَکْرَمُ، فَهَبْهُ لِی، وَ لَا تُؤَاخِذْهُ بِی، وَ لَا تُقَایِسْهُ، ثُمَّ رَقَّ، فَلَمْ یَزَلْ یَدْعُو، فَجَعَلْت أَتَعَجَّبُ.»⁽¹⁾

(پروردگارا! این حقّ من بود، که همانا او را بخشیدم، و تو از من بخشنده تر و گرامی تر هستی، پس او را به خاطر من ببخش، و به خاطر من او را مؤاخذه نکن، و به جهتاین عمل، او را عقوبت نفرما، سپس گریه کردند، و پیوسته بر این دعا پافشاری می کردند، تا جائی که من از این ماجرا در شگفت شدم.)

موعظه نمودن حضرت امام صادق(علیه السلام)

نحوهٔ موعظه کردن حضرت امام صادق(علیه السلام)، از دیگر مکارم اخلاق ایشان می باشد. ابن جوزی، که یکی از بزرگان اهل سنّت است، در کتاب «تذکرة الخواص» نگاشته است: از مکارم اخلاق حضرت صادق(علیه السلام)، آن چیزی می باشد، که زمخشری در کتاب «ربیع الأبرار» از شقرانی، یکی از آزاد کرده های حضرت رسول(صلی الله علیه و آله و سلم)نقل کرده، و گفته است:

در أیّامی که منصور دوانیقی به مردم عطا و جایزه می داد، من کسی را نداشتم، که برایم نزد منصور دوانیقی شفاعت کند، و برای من هم جایزه بگیرد. از این رو متحیر درب خانهٔ جعفر بن محمّد(علیهما السلام)رفتم، و در آنجا ایستاده بودم، که ناگاه دیدم ایشان آمدند، پس حاجت خود را به آن حضرت عرض کردم، از این رو ایشان، داخل خانهٔ منصور دوانیقی شدند، و بیرون آمدند، در حالی که برای من، از او عطائی گرفته بودند، و در آستین لباس خود قرار داده بودند. پس وقتی عطای مرا دادند، به من فرمودند:

«اِنَّ الْحَسَنَ مِنْ کُلِّ اَحَدٍ حَسَنٌ، وَ اِنَّهُ مِنْکَ اَحْسَنُ، لِمَکانِکَ مِنّا، وَ إِنَّ القبیحَ مِنْ کلِّ أحَدٍ قَبیحٌ، و إنَّهُ مِنْک أَقْبَحُ، لِمَکانِکَ مِنّا.»

( همانا خوبی از هر کسی که باشد، خوب است، ولی از تو نیکوتر می باشد، به دلیل منزلتی که تو نسبت به ما داری. و همانا کار بد و قبیح، از هر شخصی بد است، ولی از تو بدتر می باشد، به دلیل منزلت و مکانی که تو نسبت به ما داری.)و این فرمایش حضرت امام جعفر صادق(علیه السلام)به او، برای این بود، که شقرانی شراب می خورد. پس این از مکارم اخلاق آن حضرت بود، که او را با گشاده روئی مورد عنایت قرار دهند، و حاجتش را برآورده نمایند، با این که علم به حال او داشتند، و می دانستند او شراب می خورد، و او را به این صورت، و با کنایه موعظه فرمودند، بدون این که تصریح به عمل زشت او نمایند، و این از اخلاق انبیاء(علیهم السلام)می باشد، که دیگران را با کنایه موعظه می نمایند.⁽¹⁾

و همچنین دربارهٔ موعظه نمودن حضرت امام جعفر صادق(علیه السلام)به افراد، در روایت دیگری، مرحوم علامهٔ مجلسی (قدس سره)، از کتاب «عیون اخبار الرضا(علیه السلام)»، از حضرت امام رضا(علیه السلام)، از وجود نازنین پدر بزرگوارشان، حضرت امام کاظم(علیه السلام)روایت کرده است: حضرت امام جعفر صادق(علیه السلام)روزی از حال یکی از یاران خود، که به مجلس حاضر نشده بود، سؤال نمودند، اطرافیان عرض کردند: بیمار است، از این رو امام به عیادت او رفتند. وقتی حضرت کنار بستر او نشستند، در حالی که او را به شدّت ناراحت یافتند، به او فرمودند:

«أَحْسِنْ ظَنَّکَ بِاللَّهِ»

(گمان خود را دربارهٔ خداوند خوب نما)

عرض کرد: امّا گمان من به خداوند دربارهٔ خودم خوب است، ولی غصّهٔ من برای دخترانم می باشد، که مرا غیر فکر و غم آنان چیز دیگری بی تاب نکرده است. امام صادق(علیه السلام)فرمودند: از همان کسی که امید آن را داری، که حسنات تو را زیاد نماید، و گناهان تو را محو کند، به همان کس امید داشته باش، که امور زندگی فرزندانت را هم اصلاح نماید. آیا نمی دانی که حضرت رسول خدا(صلی الله علیه و آله و سلم)فرمودند:

در شب معراج هنگامی که از سدره المنتهی می گذشتم، و به شاخه ها و ساق های آن رسیدم، دیدم میوه های آن چون پستان ها آویخته است. و از برخی از آن ها شیر می چکید، و از بعضی دیگر عسل، و از برخی روغن، و از بعضی آرد سفید، و از بعضی دیگر نی شکر، یا نخ، و الیاف، و ازبرخی سدر، یا دارچین، که گردی شیرین است، به طرف زمین می ریزد. پس من به فکر فرو رفتم، که این ها، که از این پستان ها بر زمین می ریزد، برای چه کسی است؟ و چه کسانی مستحقّ این گونه نعمت ها هستند؟ در آن هنگام، که جبرئیل نیز همراه من نبود، ناگاه صدائی برخاست، و پروردگار عزّ و جلّ به من خطاب فرمود:

«یَا مُحَمَّدُ! هَذِةِ أَنْبَتُّهَا مِنْ هَذَا الْمَکَانِ الْأَرْفَعِ، لِأَغْذُوَ مِنْهَا بَنَاتِ الْمُؤْمِنِینَ مِنْ أُمَّتِکَ، وَ بَنِیهِمْ. فَقُلْ لآبَاءِ الْبَنَاتِ: لَا تَضِیقَنَّ صُدُورُکُمْ عَلَی فَاقَتِهِنَّ، فَإِنِّی کَمَا خَلَقْتُهُنَّ أَرْزُقُهُنَّ.»⁽¹⁾

(ای محمّد! این درخت را در مرتفع ترین مکان رویانیدم، تا دختران، و پسران مؤمنین از امّت تو را با آن إطعام کنم، و غذا بدهم. پس به پدران دختران بگو: به جهت فقر و تنگدستی دل نگران ایشان نباشید. زیرا من همان طور که آن ها را خلق کرده ام، همان گونه رزق آن ها را خواهم داد.)

رسیدگی امام صادق(علیه السلام)به فقراء

رفع حاجت نیازمندان، و درماندگان، از دیگر مکارم اخلاق حضرت امام صادق(علیه السلام)است. مرحوم علامهٔ مجلسی (قدس سره)، از شیخ أقدم، مرحوم شیخ صدوق (قدس سره)، از معلی بن خنیس روایت کرده است: شبی که از آسمان واقعاً باران شدیدی می آمد، حضرت امام جعفر صادق(علیه السلام)از خانه، به قصد سایه بان بنی ساعده، خارج شدند. پس من نیز حضرت را دنبال نمودم، که دیدم چیزی در راه، از دست حضرت افتاد، و به سبب تاریگی هوا گُم شد. لذا حضرت صادق(علیه السلام)فرمودند:

«بِسْمِ اللَّهِ، اللَّهُمَّ رُدَّهُ عَلَیْنَا.»

(به نام خدا، خداوندا! آن را به ما برگردان.)معلی بن خنیس می گوید: پس من نزد حضرت رفتم، و به ایشان سلام کردم. حضرت به من فرمودند: معلّی، عرض کردم: بله، جانم فدای شما شود! به من فرمودند: دستت را به زمین بکش، و هر چیزی پیدا کردی آن را به من برگردان. معلی بن خنیس می گوید: وقتی دست کشیدم، دیدم نانی روی زمین افتاده، پس آن چه پیدا کرده بودم را به ایشان تقدیم کردم، بعد دیدم همراه حضرت،

انبانی از نان می باشد. لذا عرض کردم: فدای شما شوم! اجازه بدهید به جای شما، من آن را حمل کنم. امّا حضرت فرمودند:

«لَا، أَنَا أَوْلَی بِهِ مِنْکَ، وَ لَکِنِ امْضِ مَعِی.»

(نه، من برای حمل آن سزاوارتر از تو هستم، ولی با من بیا.)

معلی بن خنیس می گوید: پس ما حرکت کردیم، تا به سایبان بنی ساعده رسیدیم. در آن هنگام ناگهان به گروهی رسیدیم، که همگی در خواب بودند. پس حضرت برای هر نفر از آن ها، یک، یا دو قرص نان، زیر لباسشان قرار می دادند، تا آن که به آخرین نفر آن ها رسیدیم، سپس از آنجا برگشتیم. پس من محضر حضرت عرض کردم: فدای شما شوم! آیا این ها حقّ را می دانند، و امام خود را می شناسند؟ حضرت فرمودند:

«لَوْ عَرَفُوا لَوَاسَیْنَاهُمْ بِالدُّقَّةِ.»⁽¹⁾

(اگر می شناختند و از شیعیان بودند، ما نمک غذایشان را هم می آوردیم.)

خاتم المحدّثین، مرحوم شیخ عبّاس قمی (قدس سره)در توضیح عبارت: «لَوْ عَرَفُوا لَوَاسَیْناهُمْ بالدُّقَةِ» نوشته است:

«فقیر گوید، که در کتاب «کلمهٔ طیّبه» این عبارت از خبر، به این نحو معنی شده، و فرموده: اگر حقّ را می شناختند، هر آینه با ایشان به نمک غذایشان نیزمواسات می کردیم، یعنی: در هر چه داشتیم، تا نمک غذا هم، ایشان را شریک می کردیم.»⁽²⁾

و همچنین مرحوم ابن شهرآشوب مازندرانی (قدس سره)، در روایت دیگری، دربارهٔ مکارم اخلاق حضرت امام جعفر صادق(علیه السلام)، از ابو جعفر خثعمی روایت نموده است: حضرت امام جعفر صادق(علیه السلام)کیسه زری به من دادند، و به من فرمودند:

«ادْفَعْهَا إِلَی رَجُلٍ مِنْ بَنِی هَاشِمٍ، وَ لَا تُعْلِمْهُ أَنِّی أَعْطَیْتُکَ شَیْئاً.»

(این کیسه را به مردی از بنی هاشم بده، و به او نگو من به او چیزی داده ام.)

أبو جعفر خثعمی در ادامهٔ این روایت، نقل کرده است: پس من آن کیسه را از حضرت امام صادق(علیه السلام)گرفتم، و به آن مرد هاشمی، که حضرت فرموده بودند، دادم. در این هنگام آن مرد هاشمی به من گفت:

«جَزَاهُ اللَّهُ خَیْراً مَا یَزَالُ کُلَّ حِینٍ یَبْعَثُ بِهَا فَنَعِیشُ بِهِ إِلَی قَابِلٍ، وَ لَکِنِّی لَا یَصِلُنِی جَعْفَرٌ بِدِرْهَمٍ فِی کَثْرَةِ مَالِهِ.»⁽¹⁾

(خداوند پیوسته به کسی که این کیسه را داده خیر بدهد، هر سال آن قدر برای من می فرستد، که تا سال دیگر ما با آن زندگی می کنیم، ولی جعفر - امام صادق­(علیه السلام)- با آن کثرت مالی که دارد، یک درهم به من نمی دهد.)

و مرحوم ابن شهرآشوب مازندرانی (قدس سره)در روایت دیگری، در این مورد، از ابو الهیاج پسر بسطام نقل نموده است:

«کَانَ جَعْفَرُ بْنُ مُحَمَّدٍ یُطْعِمُ حَتَّی لَا یَبْقَی لِعِیَالِهِ شَیْءٌ.»⁽²⁾

(حضرت امام صادق(علیه السلام)به قدری مردم را اطعام می کردند که برای خانوادهٔ خودشان چیزی باقی نمی ماند.)

تحت حنک در بیان امام صادق(علیه السلام)

از مکارم اخلاق حضرت امام جعفر صادق(علیه السلام)، تحت حنک بستن، در زمان عمامه به سر نهادن، می باشد. کما این که مرحوم ثقة الإسلام کلینی (قدس سره)، از حضرت امام جعفر صادق(علیه السلام)نقل کرده است:

«مَنْ تَعَمَّمَ، وَ لَمْ یَتَحَنَّکْ، فَأَصَابَهُ دَاءٌ لَا دَوَاءَ لَهُ، فَلَا یَلُومَنَّ إِلَّا نَفْسَهُ.»⁽¹⁾

(هر کس عمامه گذاشت، و حنک نبست، و آن گاه درد بی درمان گرفت، فقط خودش را سرزنش کند.)

مدارا نمودن امام صادق(علیه السلام)با افراد

مدارا کردن با افراد، یکی دیگر از مکارم اخلاق حضرت امام جعفر صادق(علیه السلام)می باشد. چنانچه مرحوم علامهٔ مجلسی (قدس سره)، از مرحوم ابن شهر آشوب (قدس سره)، از «کتاب الفنون» روایت نموده است: در مدینه یکی از حاجیان خوابیده بود، پس گمان نمود، که همیان پولش را دزدیده اند. از این رو وقتی از جای خود برخاست، دید که حضرت امام جعفر صادق(علیه السلام)، نزدیک او، مشغول نماز هستند، و از آن جائی که حضرت را نمی شناخت، دامن ایشان را گرفت، و با حالتی بی ادبانه، خدمت حضرت عرض کرد: تو همیان مرا برداشته ای. حضرت به او فرمودند: چقدر در همیان تو بوده است؟ عرض کرد: هزار دینار.

پس حضرت امام جعفر صادق(علیه السلام)، آن مرد را به خانهٔ خود بردند، و هزار دینار وزن نمودند، و به او دادند. امّا وقتی آن مرد، به خانهٔ خود بازگشت، دید همیانش در خانه می باشد. از این رو با حالت عذر خواهی، با آن مالی که از حضرت امام جعفر صادق(علیه السلام)گرفته بود، خدمت حضرت برگشت، تا دینارهائی را که از حضرت گرفته بود را به ایشان برگرداند، ولی حضرت، از قبول دینارهای خود، که به او داده بودند، امتناع نمودند. و به او فرمودند:

«شَیْءٌ خَرَجَ مِنْ یَدِی لَا یَعُودُ إِلَیَّ. قَالَ: فَسَأَلَ الرَّجُلُ عَنْهُ، فَقِیلَ: هَذَا جَعْفَرٌ الصَّادِقُ(علیه السلام). قَالَ: لَا جَرَمَ هَذَا فِعَالُ مِثْلِهِ.»⁽¹⁾

(چیزی که از دستم خارج شود، دیگر به من برگردانده نمی شود. راوی می گوید: پس آن مرد در مورد ایشان از دیگران سؤال نمود، گفته شد: ایشان جعفر صادق(علیه السلام) هستند. آن مرد گفت: کسی چونان ایشان باید چنین کاری را انجام دهند.)

آری یکی از خصوصیات اخلاقی وجود نازنین ائمه اطهار(علیهم السلام)، آن است، که اگر مال، یا هر چیز دیگری را، به هر نحوی، به شخصی عنایت می فرمودند، و به هر صورتی، از دست مبارک آن بزرگواران خارج می شد، دیگر آن را پس نمی گرفتند. همان گونه که در این روایت نیز، به این مطلب، تصریح شده است.

رحم و عطوفت حضرت امام صادق(علیه السلام)

در روایت دیگری، در مورد مکارم اخلاق حضرت امام صادق(علیه السلام)، مرحوم علامهٔ مجلسی (قدس سره)، از مرحوم ابن شهر آشوب (قدس سره)، از کتاب «روضة» نقل کرده است: روزی سفیان ثوری خدمت حضرت امام صادق(علیه السلام)رسید، و دید رنگ مبارک ایشان تغییر کرده است. از این رو علّتش را از حضرت جویا شد، حضرت به او فرمودند:

از اهل خانه خواسته بودم که بالای پشت بام نروند. ولی همین که امروز وارد خانه شدم، دیدم کنیزی از کنیزهایم، که پرستار یکی از فرزندان من بود، بالای نردبان است، و بچه هم با او می باشد، پس همین که چشم او به من افتاد، لرزه بر اندام کنیز افتاد، و متحیر شد، و بچه از دستش به زمین افتاد، و از دنیا رفت. و [اگر چه مرگ فرزندم مرا ناراحت نموده،] امّا تغییر رنگ صورت من به جهت مرگ بچه نیست.

«وَ إِنَّمَا تَغَیَّرَ لَوْنِی لِمَا أَدْخَلْتُ عَلَیْهَا مِنَ الرُّعْبِ، وَ کَانَ(علیه السلام)قَالَ لَهَا: أَنْتِ حُرَّةٌ لِوَجْهِ اللَّهِ، لَا بَأْسَ عَلَیْکِ مَرَّتَیْنِ.»⁽¹⁾

(بلکه از ترسی که بر کنیز وارد کرده ام رنگم تغییر نموده است. این در صورتی می باشد که حضرت دو مرتبه به او فرموده بودند: باکی نداشته باش، تو را در راه خدا آزاد کردم.)

آری در روزگاری که بانوان هیچ جایگاه، و منزلت اجتماعی نداشتند، چه رسد به کنیزان و عبدهای زر خرید، و همگان، با کنیزان خود به قدری بد رفتاری می کرده اند، که وقتی یکی از کنیزان حضرت امام جعفر صادق(علیه السلام)، به گمان این که حضرت نیز، همانند دیگران، تخلف از کلام خود را نادیده نخواهد گرفت، به اندازه ای وحشت می کند، که حتّی موجب مرگ فرزند ایشان می گردد. ولی مع الوصف، نه تنها حضرت با او بد رفتاری نمی کنند، بلکه او را دل داری می دهند، و حتّی او را از قید بندگی نیز آزاد می نمایند.

از این رو جا دارد، از این همه بخشش، و عطوفت بی انتها، آدمی دست حیرت به دندان بگیرد. که مگر ممکن است، شخصیتی این چنین بزرگوار در عالم امکان یافت شود، که نه تنها قاتل فرزند خود را، گر چه از روی سهو مرتکب این خطا شده، نه تنها او را توبیخ ننمایند، بلکه او را دل داری هم بدهند، و به آرامش دعوت نمایند. و حتّی بعد از آن که او را آزاد نموده اند نیز، این چنین به جهت ترس کنیزی، اظهار ناراحتی کنند، و مکدر احوال گردند، آن هم به حدی که حتّی رنگ به صورت مبارکشان باقی نماند.و به راستی آیا در آن دورانی که کسی برای فرودستان، هیچ منزلت، و جایگاهی قائل نبوده، به غیر از وجود نازنین اهل بیت نبوّت(علیهم السلام)، شخص دیگری یافت می شده، که به جهت ناراحت شدن، و وحشت کردن قاتل فرزند خود، به نحوی آشفته احوال گردد، که حتّی رنگ صورتش تغیییر نماید؟ اینجاست که در مقابل جود، و بخشش، و مهربانی، و عطوفت حضرات معصومین (علیهم السلام)، آدمی حیران، و سرگشته می گردد.

به خدا کَرم به امام ما *** شده معنیش به جهان ندا

که اگر نبُد شه لا فتی *** عدمش همی بودش روا

«مؤلف»

پرداخت اجرت کارگران توسط امام صادق(علیه السلام)

یکی دیگر از مکارم اخلاق حضرت امام صادق(علیه السلام)، توجه ایشان به حقّ و حقوق کارگران شان بوده است. مرحوم ثقة الإسلام کلینی (قدس سره)، از شعیب نقل کرده است: برای حضرت امام صادق(علیه السلام) چند کارگر گرفتم، که در باغ آن حضرت کار کنند. و قرار بر این بود، که آن ها تا عصر مشغول کار باشند، پس بعد از تمام شدن وقت، که کارگرها دست از کار کشیدند، حضرت به خادم خود، معتب فرمودند:

«أَعْطِهِمْ أُجُورَهُمْ قَبْلَ أَنْ یَجِفَّ عَرَقُهُمْ.»⁽¹⁾

(اُجرت این ها را قبل از این که عرقشان خشک شود، پرداخت کن.)

در روایات، و فرمایشات اهل بیت عصمت و طهارت(علیهم السلام)، سفارشات ویژه ای نسبت به رعایت حقوق کارگران شده است. و حتّی کم دادن حقوق، و دست مزد ایشان، در زمرهٔ گناهان کبیره قرار گرفته است. چنانچه در روایتی از وجود نازنین حضرت خاتم الأنبیاء(صلی الله علیه و آله و سلم)نقل شده است:

«ظُلْمُ الْأَجِیرِ أَجْرَهُ مِنَ الْکَبَائِرِ.»⁽²⁾

(ظلم به کارگر در خصوص اُجرتش، از گناهان کبیره است.)

سهل انگاری در پرداخت دستمزد کارگران، نه تنها از گناهان کبیره، که حتّی موجب می گردد، آدمی بوی بهشت را نیز استشمام نکند. چنانچه مرحوم علامهٔ مجلسی (قدس سره)در این باره از حضرت رسول خدا(صلی الله علیه و آله و سلم)روایت کرده است:

«مَنْ ظَلَمَ أَجِیراً أَجْرَهُ، أَحْبَطَ اللَّهُ عَمَلَهُ، وَ حَرَّمَ عَلَیْهِ رِیحَ الْجَنَّةِ، وَ إِنَّ رِیحَهَا لَتُوجَدُ مِنْ مَسِیرَةِ خَمْسِمِائَةِ عَامٍ.»⁽¹⁾

(هر کس در پرداخت دستمزد کارگر ظلم کند، خداوند عمل او را باطل می گرداند، و بوی بهشتی را که از فاصله پانصد سال به مشام می رسد را بر وی حرام می نماید.)

و به همین جهت، کسی که در پرداخت دستمزد کارگر خویش کوتاهی نمایند، گناهش غیر قابل بخشش خواهد بود. چنانچه نبیّ مکرم اسلام(صلی الله علیه و آله و سلم)در این زمینه می فرمایند:

«إِنَّ اللَّهَ غَافِرُ کُلِّ ذَنْبٍ إِلَّا مَنْ أَحْدَثَ دِیناً، أَوِ اغْتَصَبَ أَجِیراً أَجْرَهُ، أَوْ رَجُلٌ [رَجُلاً] بَاعَ حُرّاً.»⁽²⁾

(همانا خداوند هر گناهی را می آمرزد، مگر گناه کسی که مذهب جدیدی را بیاورد، یا دستمزد کارگری را نپردازد، یا فرد آزادی را بفروشد.)

بنابراین رعایت حقوق کارگران از مطالب فوق العاده مهمی می باشد، که در دین مبین اسلام به آن سفارش ویژه ای شده است. از این رو لازمهٔ رعایت حقوق کارگران این است، که قبل ازورود، و اشتغال پیدا نمودن به کار، دستمزد ایشان نیز باید معین گردد. چنانچه مرحوم علامهٔ مجلسی (قدس سره)در این باره روایت نموده، در اخبار مناهی آمده است:

«أَنَّ النَّبِیَّ(صلی الله علیه و آله و سلم)نَهَی أَنْ یُسْتَعْمَلَ أَجِیرٌ حَتَّی یَعْلَمَ مَا أُجْرَتُهُ.»⁽³⁾

(همانا پیامبر(صلی الله علیه و آله و سلم)از به کارگیری کارگر نهی فرموده اند، مگر این که کارگر أجرت خود را بداند.)

و در روایت دیگری، مرحوم ثقة الإسلام کلینی (قدس سره)، در مورد تعیین اُجرت کارگران، قبل از مشغول به کار شدن، از حضرت امام جعفر صادق(علیه السلام)نقل نموده است:

«مَنْ کانَ یُؤْمِنُ بِاللَّهِ، وَ الْیَوْمِ الْآخِرِ، فَلَا یَسْتَعْمِلَنَّ أَجِیراً، حَتَّی یُعْلِمَهُ مَا أَجْرُهُ.»⁽¹⁾

(کسی که به خدا، و روز واپسین ایمان دارد، نباید کارگری را به کار بگیرد، مگر آن که او را از مقدار دستمزدش آگاه نماید.)

عبادت نمودن حضرت امام صادق(علیه السلام)

دیگر از مکارم اخلاق حضرت امام جعفر صادق(علیه السلام)، بندگی و عبادت ایشان، در مقابل ذات مقدّس ربوبی تبارک و تعالی می باشد. چنانچه در این باره مرحوم علامهٔ مجلسی (قدس سره)، و همچنین مرحوم سیّد نعمت اللّه جزایری (قدس سره)، از مرحوم سیّد ابن طاووس (قدس سره)، در مورد کیفیت عبادت نمودن حضرت امام جعفر صادق(علیه السلام)نقل نموده اند:«فَقَدْ رُوِیَ أنّ مَوْلَاْنَاْ جَعْفَرَ بْنَ مُحَمَّدٍ الصَّادِقَ(علیه السلام)کَانَ یَتْلُو الْقُرْآنَ فِی صَلَاتِهِ، فَغُشِیَ عَلَیْهِ، فَلَمَّا أَفَاقَ، سُئِلَ مَا الَّذِی أَوْجَبَ مَا انْتَهَتْ حَالُهُ إِلَیْهِ؟ فَقَالَ مَا مَعْنَاهُ: مَا زِلْتُ أُکَرِّرُ آیَاتِ الْقُرْآنِ حَتَّی بَلَغْتُ إِلَی حَالٍ کَأَنَّنِی سَمِعْتُهَا مُشَافَهَةً مِمَّنْ أَنْزَلَهَا.»⁽²⁾

(پس به تحقیق روایت شده، که همانا مولای ما جعفر بن محمّد صادق(علیه السلام)در نمازشان قرآن تلاوت می نمودند، تا جائی که بیهوش می شدند. پس وقتی بهوش می آمدند، از ایشان سؤال می شد: چه چیزی موجب شد، حال شما این گونه شود؟

حضرت پاسخی به این مضمون می دادند: آن قدر آیات قرآن را تکرار کردم، تا این که کأنه آن را از نازل کننده اش مشافهة شنیدم.)

آری کسی که نماز خواندنش به نحوی می باشد، که گوئی خداوند متعال، او را در نمازش خطاب قرار می دهد، سخن گفتن در مورد عبودیت او، آدمی را حیران و سرگشته می کند. چنانچه حضرت امام جعفر صادق(علیه السلام)در مورد نحوهٔ عبادت نمودنشان فرموده اند:

«إِنَّ النَّاسَ یَعْبُدُونَ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ عَلَی ثَلَاثَةِ أَوْجُهٍ: فَطَبَقَةٌ یَعْبُدُونَهُ رَغْبَةً فِی ثَوَابِهِ، فَتِلْکَ عِبَادَةُ الْحُرَصَاءِ، وَ هُوَ الطَّمَعُ، وَ آخَرُونَ یَعْبُدُونَهُ خَوْفاً مِنَ النَّارِ، فَتِلْکَ عِبَادَةُ الْعَبِیدِ، وَ هِیَ رَهْبَةٌ، وَ لَکِنِّی أَعْبُدُهُ حُبّاً لَهُ عَزَّ وَ جَلَّ، فَتِلْکَ عِبَادَةُ الْکِرَامِ، وَ هُوَ الْأَمْنُ لِقَوْلِهِ عَزَّ وَ جَلَّ: (وَ هُمْ مِنْ فَزَعٍ یَوْمَئِذٍ آمِنُونَ⁽¹⁾) وَ لِقَوْلِهِ عَزَّ وَ جَلَّ: (قُلْ إِنْ کُنْتُمْ تُحِبُّونَ اللَّهَ فَاتَّبِعُونِی یُحْبِبْکُمُ اللَّهُ وَ یَغْفِرْ لَکُمْ ذُنُوبَکُمْ⁽²⁾) فَمَنْ أَحَبَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ أَحَبَّهُ اللَّهُ وَ مَنْ أَحَبَّهُ اللَّهُ تَعَالَی کَانَ مِنَ الآمِنِینَ.»⁽³⁾(مردم خداوند عزّ و جلّ را بر سه گونه عبادت می کنند: گروهی خداوند را عبادت می نمایند از روی میل به ثواب آن، که این عبادت حریصان است، و همان طمع می باشد. گروه دیگری خداوند را عبادت می کنند، به خاطر ترس از آتش دوزخ، که این عبادت بردگان می باشد، و همان ترس است. ولی من خداوند را به جهت این که او را دوست دارم، عبادت می نمایم، که این عبادت کریمان است، و این نحوهٔ عبادت همان امنیت می باشد. زیرا خداوند عزّ و جلّ می فرماید: «و آن ها در روز قیامت از هول و هراس ایمن می باشند»، و در آیهٔ دیگری فرموده: «ای پیامبر بگو اگر خدا را دوست دارید از من پیروی کنید تا خدا شما را دوست بدارد و گناه شما را ببخشد»

پس هر کسی که خداوند عزّ و جلّ را دوست داشته باشد، خداوند نیز او را دوست خواهد داشت. و آن کسی که محبوب خدا شد، از ایمنی یافتگان است.)

آری وجود نازنین حضرت امام صادق(علیه السلام)، به جهت محبّتی که به ذات مقدّس ربوبی تبارک و تعالی داشتند، خداوند را عبادت می کردند. و عبادتی که این گونه باشد، چونان است که عاشق به وصال معشوق خود رسیده باشد. و وصال معشوق، عاشق را خسته نخواهد نمود. لذا عبادت برای آن بزرگواران نه تنها ملال آور نبود، که با شوقی وصف ناشدنی خداوند متعال را عبادت می نمودند. چنانچه کیفیت رکوع و سجود حضرت، اصحاب و راویان اخبار را نیز به تحیر واداشته است، و در این باره روایاتی را نقل کرده اند.

طول رکوع حضرت امام صادق(علیه السلام)

مرحوم ثقة الإسلام کلینی (قدس سره)، در مورد کیفیت رکوع و سجود حضرت امام جعفر صادق(علیه السلام)، از أبان بن تغلب روایت نموده است:«دَخَلْتُ عَلَی أَبِی عَبْدِ اللَّهِ(علیه السلام)وَ هُوَ یُصَلِّی، فَعَدَدْتُ لَهُ فِی الرُّکُوعِ وَ السُّجُودِ سِتِّینَ تَسْبِیحَةً.»⁽¹⁾

(خدمت حضرت صادق(علیه السلام)رسیدم، در حالی که ایشان مشغول نماز بودند، پس شمردم، در رکوع و سجود شصت تسبیح گفتند.)

طلب معیشت نمودن حضرت امام صادق(علیه السلام)

دیگر از مکارم اخلاق حضرت امام جعفر صادق(علیه السلام)، اهتمام ایشان به طلب روزی حلال بوده است. کما این که مرحوم ثقة الإسلام کلینی (قدس سره)، از ابو عمرو شیبانی روایت نموده است: حضرت امام جعفر صادق(علیه السلام)را دیدم، که در دست مبارکشان بیلی، و بر بدن مطهرشان روپوشی

خشن بود. و در باغ خود کار می کردند، و عرق از پشت مبارک حضرت می ریخت. از این رو به حضرت عرض کردم: جانم فدای شما شود! اجازه بدهید من به شما کمک نمایم، حضرت به من فرمودند:

«إِنِّی أُحِبُّ أَنْ یَتَأَذَّی الرَّجُلُ بِحَرِّ الشَّمْسِ فِی طَلَبِ الْمَعِیشَةِ.»⁽¹⁾

(همانا من دوست دارم که مرد در راه طلب معیشت از حرارت آفتاب رنج ببرد.)

ضمانت نمودن بهشت توسط امام صادق(علیه السلام)

محدّث بزرگوار، مرحوم علامهٔ مجلسی (قدس سره)، از مرحوم ابن شهرآشوب مازندرانی (قدس سره)، از هشام بن حکم روایت نموده است: مردی از سران شهرهای جبل بود، و هر سال که به حجّ می رفت، محضر حضرت امام صادق(علیه السلام)می رسید، و حضرت نیز یکی از خانه های خود را در اختیار او قرار می دادند، و او در طول این مدّت، در خانهٔ حضرتسکونت می کرد. و به این صورت، حجّ، و نزول او در محضر حضرت صادق(علیه السلام)طولانی می شد.

تا این که در سالی، ده هزار درهم به حضرت امام جعفر صادق(علیه السلام)داد، تا برای او خانه ای بخرند، و خودش برای انجام مناسک حجّ رهسپار شد. پس وقتی از زیارت خانهٔ خداوند متعال بازگشت، محضر حضرت عرض نمود: جانم فدای شما! آیا برای من خانه خریدید؟ حضرت به او فرمودند: بله، و بعد به او نوشته ای را دادند، که در آن نوشته شده بود:

«بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِیمِ هَذَا مَا اشْتَرَی جَعْفَرُ بْنُ مُحَمَّدٍ، لِفُلَانِ بْنِ فُلَانٍ الْجَبَلِیِّ اشْتَرَی لَهُ دَاراً فِی الْفِرْدَوْسِ، حَدُّهَا الْأَوَّلُ رَسُولُ اللَّهِ(صلی الله علیه و آله و سلم)وَ الْحَدُّ الثَّانِی أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ(علیه السلام)وَ الْحَدُّ الثَّالِثُ الْحَسَنُ بْنُ عَلِیٍّ(علیهما السلام)وَ الْحَدُّ الرَّابِعُ الْحُسَیْنُ بْنَ عَلِیٍّ(علیهما السلام).»

(بسم اللَّه الرحمن الرحیم، این سند خانه ای در بهشت می باشد، که جعفر بن محمّد آن را برای فلانی فرزند فلان از بلاد جبل خریداری نموده است. که حدّ اوّل آن به خانهٔ رسول خدا(صلی الله علیه و آله و سلم)، حد دوّم به خانهٔ امیر المؤمنین(علیه السلام)، و حد سوّم به خانهٔ حسن بن علیّ(علیهما السلام)، و حد چهارم آن به خانهٔ حسین بن علیّ(علیهما السلام)است.)

پس وقتی آن مرد نوشته را خواند، به حضرت عرض کرد: خداوند جانم را فدای شما کند! راضی هستم. حضرت امام صادق(علیه السلام)فرمودند: من آن مال را گرفتم، و آن را بین فرزندان امام حسن(علیه السلام)و امام حسین(علیه السلام)تقسیم نمودم، و امیدوارم خداوند قبول کند، و بهشت را برای تو قرار دهد. راوی می گوید: بعد آن مرد، به وطن خودش بازگشت، در حالی که نوشته ای که حضرت به او داده بودند، همراه او بود. سپس بعد از مدّتی بیمار شد، پس هنگامی که زمان مرگ او فرارسید، خانواده خود را جمع نمود، و آن ها را قسم داد، تا نامهٔ حضرت امام جعفر صادق(علیه السلام)را با او دفن کنند، آن ها نیز این کار را انجام دادند.

«فَلَمَّا أَصْبَحَ الْقَوْمُ غَدَوْا إِلَی قَبْرِهِ، فَوَجَدُوا الصَّکَّ عَلَی ظَهْرِ الْقَبْرِ، مَکْتُوبٌ عَلَیْهِ، وَفَی لِی وَ اللَّهِ جَعْفَرُ بْنُ مُحَمَّدٍ بِمَا قَالَ.»⁽¹⁾

(امّا فردا صبح که خانواده اش بر سر قبرش رفتند، همان نامه را روی قبر دیدند، که روی آن نوشته شده بود، به خدا قسم جعفر بن محمّد(علیهما السلام)به آن چه به من فرموده بود، وفا کرد.)

و در روایت دیگری، مرحوم علامهٔ مجلسی (قدس سره)، از مرحوم ثقة الإسلام کلینی (قدس سره)، از ابو بصیر نقل نموده است: همسایه ای داشتم که پیرو حاکم بود، و مال زیادی به دست آورده بود. پس چند کنیزِ خواننده تهیه کرده، و به این سبب گروهی در اطراف او جمع شده بودند، و شراب می خوردند، و مرا اذیت می کردند. پس بیش از یک مرتبه ای به خود او شکایت کردم، ولی توجه نکرد. وقتی به او زیاد شکایت و اصرار کردم، روزی به من گفت:

ای فلانی! من مرد گرفتاری هستم، و تو مردی آسوده هستی، اگر وضع مرا برای امام خود بیان کنی، امیدوارم خداوند به سبب تو مرا از این گرفتاری نجات دهد. پس حرف او به دلم نشست، از این رو وقتی نزد حضرت امام جعفر صادق(علیه السلام)رفتم، جریان آن مرد همسایه را برای حضرت تعریف کردم. حضرت امام صادق(علیه السلام)به من فرمودند: هنگامی که به کوفه برگردی، آن مرد همسایه، برای دیدن تو، خیلی زود، نزدت خواهد آمد، به او بگو: جعفر بن محمّد(علیهما السلام)به تو فرمودند: هر چه از این راه به دست آورده ای را رها کن، تا من نیز از طرف خداوند متعال بهشت را برای تو ضمانت کنم.

ابو بصیر در ادامهٔ این روایت، نقل کرده است: وقتی به کوفه برگشتم، از جملهٔ کسانی که به دیدن من آمدند، او بود. پس در آن هنگام، او را نگاه داشتم، تا خانه ام خلوت شود، سپس به او گفتم: فلانی من موضوع تو را خدمت جعفر بن محمّد الصادق(علیه السلام)عرض کردم، حضرت به من فرمودند به او بگو:

«یَقُولُ لَکَ جَعْفَرُ بْنُ مُحَمَّدٍ، دَعْ مَا أَنْتَ عَلَیْهِ، وَ أَضْمَنَ لَکَ عَلَی اللَّهِ الْجَنَّةَ. قَالَ: فَبَکَی، ثُمَّ قَالَ لِیَ: اللَّهِ لَقَدْ قَالَ لَکَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ هَذَا؟»

(جعفر بن محمّد به تو فرمودند، هر کاری را که انجام می دهی رها کن، من هم از طرف خداوند بهشت را برای تو ضمانت می کنم. ابو بصیر گفته: در این هنگام گریه اش گرفت. سپس به من گفت: تو را به خدا سوگند، ابو عبد اللّه خود به تو چنین فرمودند؟)

ابو بصیر می گوید: برای او قسم خوردم، که آن چه را به تو گفتم، حضرت به من فرموده بودند. لذا به من گفت: کافی است، و رفت. پس چند روز بیشتر از این ماجرا نگذشته بود، که به دنبال من فرستاد، و مرا طلب کرد. وقتی نزد او رفتم، دیدم، پشت درب خانه اش عریان ایستاده است. پس در آن حال به من گفت: ای ابو بصیر! به خدا سوگند هیچ چیز در خانه ام نبود، مگر آن که همهٔ آن ها را از خانه ام خارج نموده، و در راه خداوند متعال دادم، و اکنون تو می بینی، که در چه موقعیتی هستم.

ابو بصیر می گوید: پس نزد دوستانم رفتم، و مقداری لباس برای او گرفتم، تا خود را با آن بپوشاند. سپس چند روز از او خبری نبود، تا این که دوباره به دنبال من فرستاد، و پیغام داده بود، که بیمار شده ام، نزد من بیا، تا تو را ببینم. لذا از آن پس مرتب از او خبر می گرفتم، و در صدد درمان او بودم، تا آن که در شرف مرگ قرار گرفت. در آن لحظات، من بر بالین او نشسته بودم، و او در حال جان دادن بود، و پس به ناگاه برای مدّتی بیهوش شد، وقتی که بهوش آمد، ناگاه به من گفت:

«یَا أَبَا بَصِیرٍ! قَدْ وَفَی صَاحِبُکَ لَنَا، ثُمَّ قُبِضَ رَحْمَةُ اللَّهِ عَلَیْهِ.»

(ای ابو بصیر! امام تو به وعده ای که به من داده بودند، وفا کردند. سپس از دنیا رفت، رحمت خدا بر او باد.)

وقتی در آن سال به حجّ رفتم، خدمت حضرت امام جعفر صادق(علیه السلام)رسیدم، و از حضرت اجازهٔ شرفیابی گرفتم، پس همین که وارد خانهٔ حضرت شدم.«قَالَ مُبْتَدِئاً مِنْ دَاخِلِ الْبَیْتِ، وَ إِحْدَی رِجْلَیَّ فِی الصَّحْنِ وَ الْأُخْرَی فِی دِهْلِیزِ دَارِهِ، یَا أَبَا بَصِیرٍ! قَدْ وَفَیْنَا لِصَاحِبِکَ.»⁽¹⁾

(حضرت از داخل خانه، قبل از آن که صحبتی کنم، در حالی که یکی از پاهایم در حیاط خانه، و پای دیگرم در دالان خانه بود، فرمودند: ای ابو بصیر! به عهدی که با دوست تو نموده بودیم، وفا کردم.)

و همچنین در روایت دیگری، دربارهٔ ضمانت نمودن بهشت، برای برخی از افراد، به وسیلهٔ حضرت امام جعفر صادق(علیه السلام)، مرحوم ابن شهر آشوب (قدس سره)نقل کرده: علیّ ابن ابی حمزه گفته است: من دوستی داشتم، که از نویسندگان، و کاتبان حکومت بنی امیه بود. تا آن که او روزی به من گفت:

از حضرت امام جعفر صادق(علیه السلام)برای من اجازهٔ ملاقات بگیر! لذا از حضرت برای او اجازهٔ ملاقات گرفتم. وقتی خدمت حضرت رسید، سلام کرد، و نشست، و بعد به حضرت عرض کرد: فدای شما شوم! من در دیوان حکومت بنی امیه بوده ام، از این رو از دنیای آن ها، مال زیادی را به دست آوردم، و در جمع نمودن این مال، رعایت حلال و حرام را نکردم. حضرت فرمودند:

«لَوْ لَا أَنَّ بَنِی أُمَیَّةَ وَجَدُوا مَنْ یَکْتُبُ لَهُمْ، وَ یَجْبِی لَهُمُ الْفَیْءَ، وَ یُقَاتِلُ عَنْهُمْ، وَ یَشْهَدُ جَمَاعَتَهُمْ، لَمَا سَلَبُونَا حَقَّنَا، وَ لَوْ تَرَکَهُمُ النَّاسُ وَ مَا فِی أَیْدِیهِمْ مَا وَجَدُوا شَیْئاً إِلَّا مَا وَقَعَ فِی أَیْدِیهِمْ.»

(اگر بنی امیه عده ای را نمی یافتند که برای آن ها بنویسند، و مالیات ها را برای آنان جمع آوری کند، و از طرف آن ها بجنگند، و در اجتماعات آنان حضور پیدا کند، آن ها نمی توانستند حقّ ما اهل بیت را بگیرند. و اگر مردم آن ها را با آن چه داشتندترک می کردند، به غیر از آن چه در اختیار داشتند، نمی توانستند چیز دیگری به دست آوردند.)

آن جوان عرض کرد: فدای شما شوم! آیا برای من راه نجاتی از آن وجود دارد؟ حضرت فرمودند: اگر به تو بگویم، انجام می دهی؟ آن جوان به حضرت عرض کرد: انجام می دهم! حضرت به او فرمودند:

«فَاخْرُجْ مِنْ جَمِیعِ مَا اکْتَسَبْتَ فِی دِیوَانِهِمْ، فَمَنْ عَرَفْتَ مِنْهُمْ، رَدَدْتَ عَلَیْهِ مَالَهُ، وَ مَنْ لَمْ تَعْرِفْ، تَصَدَّقْتَ بِهِ، وَ أَنَا أَضْمَنُ لَکَ عَلَی اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ الْجَنَّةَ.»

(پس از همه چیزهائی که در دیوان بنی امیه به دست آورده ای، خارج شو. و هر کدام از صاحب آن اموال را می شناسی، مالش را به او بر گردان، و هر کدام از آن ها را که نمی شناسی، برایشان صدقه بده، و در این صورت، من برای تو، از طرف خداوند عزّ و جلّ بهشت را ضمانت می کنم.)

علیّ ابن ابی حمزه می گوید: آن جوان مدّتی طولانی سر خود را به زیر انداخت، سپس گفت: فدای شما شوم! قطعاً انجام می دهم. علیّ ابن ابی حمزه می گوید: جوان با ما به طرف کوفه برگشت، و چیزی روی زمین باقی نگذاشت، مگر این که از خود جدا نمود، به نحوی که حتّی لباس هایش را هم خارج کرده بود. لذا ما هزینهٔ زندگی او را میان خود تقسیم کردیم، و برای او لباسی خریدیم، و با نفقه اش برای او فرستادیم. پس مدّت زمان زیادی به غیر از چند ماه بر او نگذشته بود، که حتّی بیمار شد، لذا به عیادت او می رفتیم؛ تا این که یک روز که نزد او رفتم در حالی که داشت جان می داد، چشمانش را باز کرد، و بعد به من گفت:

«یَا عَلِیُّ! وَفَی لِی وَ اللَّهِ صَاحِبُکَ.»

(ای علیّ! به خدا قسم، مولای تو به وعدهٔ خودش با من وفا کرد.)علیّ ابن ابی حمزه می گوید: این جمله را گفت، و بعد از دنیا رفت. از این رو، ما امور او را بر عهده گرفتیم، و از آن فارغ شدیم. آن گاه نزد امام صادق(علیه السلام)رفتم. پس همین که نگاه حضرت به من افتاد، فرمودند:

«یَا عَلِیُّ! وَفَیْنَا وَ اللَّهِ لِصَاحِبِکَ، قَالَ: فَقُلْتُ: صَدَقْتَ جُعِلْتُ فِدَاکَ، هَکَذَا وَ اللَّهِ قَالَ لِی عِنْدَ مَوْتِهِ.» ⁽¹⁾

(ای علیّ! به خدا قسم! به عهدی که با دوست تو کرده بودیم، وفا کردیم! به حضرت عرض کردم: درست می فرمائید، فدای شما شوم! به خدا قسم! او هم هنگام مرگش به من همین را گفت.)

آری اگر حضرت امام جعفر صادق(علیه السلام)برای کسی بهشت را ضمانت نمایند، جایگاه ابدی او بهشت برین خواهد بود. و نه تنها حضرت، که اگر یکی از موالیان، و ارادتمندن، و سینه چاکان اهل بیت نبوّت(علیهم السلام)، بهشت را برای کسی ضمانت کنند، خداوند متعال جایگاه آن شخص را

بهشت برین قرار خواهد داد. چنانچه مرحوم محمّد بن حسن صفار (قدس سره)، و برخی دیگر از أعاظم مذهب حقهٔ امامیه، در این باره از ابو بصیر نقل کرده اند:

مردی از أهل شام بر ما وارد شد، پس من امامت حضرت امام جعفر صادق(علیه السلام)را بر او عرضه کردم، و او نیز قبول کرد. تا این که روزی بر او وارد شدم، و دیدم در حال احتضار قرار گرفته، و مرگ او نزدیک شده است. پس در آن حال به من گفت:

«یَا أَبَا بَصِیرٍ! قَدْ قَبِلْتُ مَا قُلْتَ لِی، فَکَیْفَ لِی بِالْجَنَّةِ؟ فَقُلْتُ: أَنَا ضَامِنٌ لَکَ عَلَی أَبِی عَبْدِ اللَّهِ(علیه السلام)بِالْجَنَّةِ، فَمَاتَ، فَدَخَلْتُ عَلَی أَبِی عَبْدِ اللَّهِ(علیه السلام)، فَابْتَدَأَنِی، فَقَالَ لِی: قَدْ وُفِیَ لِصَاحِبِکَ بِالْجَنَّةِ.»⁽¹⁾(ای ابا بصیر! همانا هر آن چه به من گفتی را قبول کردم، پس با بهشت چه کنم؟ گفتم: من از طرف حضرت امام جعفر صادق(علیه السلام)بهشت را برای تو ضمانت می کنم. پس آن مرد از دنیا رفت. وقتی خدمت حضرت امام جعفر صادق(علیه السلام)رفتم، قبل از این که چیزی بگویم، حضرت به من فرمودند: همانا به عهدی که دربارهٔ بهشت، برای دوستت کرده بودی، وفا کردم.)

آگاهی امام صادق (علیه السلام) از مصحف حضرت فاطمه(علیها السلام)

برخی از علماء امامیه، در این باره روایت نموده اند: حماد بن عثمان گفته است: از حضرت امام جعفر صادق(علیه السلام)شنیدم، که می فرمودند:

«تَظْهَرُ زَنَادِقَةٌ سَنَةَ ثَمَانِیَةٍ وَ عِشْرِینَ وَ مِائَةٍ، وَ ذَلِکَ لِأَنِّی نَظَرْتُ فِی مُصْحَفِ فَاطِمَةَ.»

(در سال صد و بیست و هشت زندیق هایی ظاهر می شوند. چرا که من با نگاه به مصحف فاطمه(علیها السلام)از این خبر آگاه شده ام.)

راوی می گوید: من از محضر حضرت امام جعفر صادق(علیه السلام)سؤال کردم: مصحف حضرت فاطمه(علیها السلام)چیست؟ حضرت فرمودند:

«إِنَّ اللَّهَ تَبَارَکَ وَ تَعَالَی لَمَّا قَبَضَ نَبِیَّهُ(صلی الله علیه و آله و سلم)دَخَلَ عَلَی فَاطِمَةَ(علیها السلام)مِنْ وَفَاتِهِ مِنَ الْحُزْنِ مَا لَا یَعْلَمُهُ إِلَّا اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ، فَأَرْسَلَ إِلَیْهَا مَلَکاً یُسَلِّی عَنْهَا غَمَّهَا وَ یُحَدِّثُهَا، فَشَکَتْ ذَلِکَ إِلَی أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ(علیه السلام)، فَقَالَ لَهَا: إِذَا أَحْسَسْتِ بِذَلِکِ، وَ سَمِعْتِ الصَّوْتَ،قُولِی لِی، فَأَعْلَمَتْهُ، فَجَعَلَ یَکْتُبُ کُلَّمَا سَمِعَ حَتَّی أَثْبَتَ مِنْ ذَلِکَ مُصْحَفاً، قَالَ: ثُمَّ قَالَ: أَمَا إِنَّهُ لَیْسَ مِنَ الْحَلَالِ وَ الْحَرَامِ وَ لَکِنْ فِیهِ عِلْمُ مَا یَکُونُ.»⁽¹⁾

(همانا زمانی که خداوند تبارک و تعالی پیامبر خود(صلی الله علیه و آله و سلم)را قبض روح کرد، غم و اندوه فراوانی حضرت فاطمه(علیها السلام)را از وفات حضرت فرا گرفت، که به غیر از خداوند کسی از شدّت آن با خبر نبود. لذا خداوند ملکی را نزد حضرت فاطمه(علیها السلام)فرستاد، که ایشان را در آن غم ها تسلا بدهد، و با حضرت گفتگو نماید. پس حضرت فاطمه (علیها السلام)این ماجرا را برای حضرت امیر المؤمنین(علیه السلام)بیان نمودند. حضرت علیّ(علیه السلام) هم به ایشان گفتند: هرگاه صدای آن ملک را احساس کردید، و صدای او را شنیدید به من بگوئید. از این رو هرگاه حضرت فاطمه(علیها السلام)کلامی را از آن ملک می شنیدند، حضرت علیّ(علیه السلام)را باخبر می کردند، و ایشان نیز هر آن چه را از حضرت فاطمه(علیها السلام) می شنیدند، می نوشتند، تا آن که کتابی از فرمایشات حضرت فاطمه(علیها السلام)نوشته شد. سپس حضرت صادق(علیه السلام)فرمودند: در آن مصحف حکم حلال و حرامی نمی باشد، ولی علم به امور آینده در آن موجود است.)

و در روایت دیگری، مرحوم ثقة الإسلام کلینی (قدس سره)نقل کرده است: عبد الملک بن اعین، به حضرت امام جعفر صادق(علیه السلام)عرض کرد: طایفه زیدیه و معتزله، اطراف محمّد بن عبد اللّه⁽¹⁾را گرفته اند، آیا برای او سلطنتی می باشد؟ حضرت فرمودند:«وَ اللَّهِ إِنَّ عِنْدِی لَکِتَابَیْنِ فِیهِمَا تَسْمِیَةُ کُلِّ نَبِیٍّ، وَ کُلِّ مَلِکٍ یَمْلِکُ الْأَرْضَ، لَا وَ اللَّهِ مَا مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ فِی وَاحِدٍ مِنْهُمَا.»⁽²⁾

(به خدا قسم نزد من دو کتاب می باشد، که نام همهٔ انبیاء، و سلطان هائی که در زمین حکومت می کنند، در آن ها نوشته شده است، نه، به خدا قسم در هیچ کدام از آن ها نام محمّد بن عبد اللّه نیست.)

مقصود از دو کتابی که در این روایت آمده، مصحف حضرت فاطمه(علیها السلام)، و کتاب حضرت علیّ(علیه السلام)می باشد. از این رو در روایتی که دربارهٔ محمّد بن عبد اللّه است، تصریح شده که یکی از آن کتاب ها، کتاب حضرت علیّ(علیه السلام)می باشد. چنانچه مرحوم علامهٔ مجلسی (قدس سره)از کتاب «بصائر الدرجات» نقل نموده: عنبسه بن خنیس گفته است:

خدمت حضرت امام جعفر صادق(علیه السلام)بودم، که محمّد بن عبد اللَّه بن حسن بر حضرت وارد شد. و به حضرت سلام نمود، و بعد از مدّتی رفت. در این هنگام حضرت امام جعفر صادق(علیه السلام) دلشان برای او سوخت، به نحوی که اشک از چشمان مبارک حضرت جاری شد. پس به حضرت عرض کردم:

«لَقَدْ رَأَیْتُکَ صَنَعْتَ بِهِ مَا لَمْ تَکُنْ تَصْنَعُ؟ قَالَ: رَقَقْتُ لَهُ، لِأَنَّهُ یُنْسَبُ فِی أَمْرٍ لَیْسَ لَهُ، لَمْ أَجِدْهُ فِی کِتَابِ عَلِیٍّ(علیه السلام)مِنْ خُلَفَاءِ هَذِهِ الْأُمَّةِ، وَ لَا مُلُوکِهَا.»⁽³⁾

(همانا دیدم کاری نسبت به او انجام دادید، که قبلاً آن را انجام نداده بودید؟ حضرت فرمودند: دلم برای او سوخت، زیرا دنبال کاری است که مربوط به او نمی باشد. در کتاب علیّ(علیه السلام)نام او را جزء خلفاء این امّت، و پادشاهان آن ها نیافتم.)و در روایت دیگری نیز تصریح شده، که یکی دیگر از آن دو کتاب، مصحف فاطمه(علیه السلام) می باشد. چنانچه مرحوم علامهٔ مجلسی (قدس سره)در این باره، از کتاب «بصائر الدرجات» روایت نموده: فضیل سکره گفته است: روزی خدمت حضرت امام جعفر صادق(علیه السلام)رسیدم. حضرت به من فرمودند:

«یَا فُضَیْلُ! أَ تَدْرِی فِی أَیِّ شَیْءٍ کُنْتُ أَنْظُرُ فِیهِ قَبْلُ؟ قَالَ: قُلْتُ: لَا، قَالَ: کُنْتُ أَنْظُرُ فِی کِتَابِ فَاطِمَةَ(علیه السلام)فَلَیْسَ مَلِکٌ یَمْلِکُ إِلَّا وَ فِیهِ مَکْتُوبٌ اسْمُهُ وَ اسْمُ أَبِیهِ، فَمَا وَجَدْتُ لِوُلْدِ الْحَسَنِ فِیهِ شَیْئاً.»⁽¹⁾

(ای فضیل! آیا می دانی قبل از آمدن تو، در چه چیزی داشتم نگاه می کردم؟ فضیل می گوید: عرض کردم: نه. حضرت فرمودند: داشتم در کتاب فاطمه(علیها السلام)نگاه می کردم، پس هیچ سلطانی که به فرمان روایی برسد، نمی باشد، مگر این که نام او، و نام پدرش در آن کتاب نوشته شده است. ولی من برای فرزندان حسن چیزی در آن کتاب نیافتم.)

به هر تقدیر از روایات دانسته می شود، که کتاب هائی نزد ائمه اطهار(علیهم السلام)بوده، که مربوط به اخبار غیبی، و آن چه در آینده واقع خواهد شد، می باشد. و حتّی در آن ها نام شیعیان، و پدرانشان نیز موجود است. البته به نظر می رسد، که فرقی بین آن چه در این کتاب ها آمده، و آن علومی که خداوند متعال به آن بزرگواران عنایت فرموده، نیست. و هر آن چه در این کتاب ها هست را خداوند متعال به آن بزرگواران نیز عنایت نموده، و این که ائمه اطهار(علیهم السلام)به این کتب استناد می کردند، به جهت مصالحی بوده است. و کأنه حضرات معصومین(علیهم السلام)در صدد بیان آن بوده اند، که آگاهی

آن بزرگواران از غیب، و تمامی علوم، چونان دانش حضرت علیّ(علیه السلام)، و علم حضرت فاطمه زهرا(علیها السلام)، لدنی، و از جانب خداوند متعال می باشد.

امام صادق (علیه السلام) در بیان پیشوایان اهل سنّت

اشاره

پیشوایان بزرگ اهل سنّت، با حضرت امام جعفر صادق(علیه السلام)دیدارها، و ملاقات های بسیاری داشته اند، و حتّی گفته شده است، در درس حضرت نیز حاضر می شده اند، و در زمرهٔ شاگردان حضرت امام صادق(علیه السلام)بوده اند. و در این بین، مناظراتی نیز با حضرت داشته اند، که این مناظرات خود نشان از برتری، و جامعیت علمی حضرت دارد. و تعجب همگان، از دانش، و علم آن ولی نعمت بزرگوار برانگیخته شده است. و من جمله از کسانی که با حضرت ملاقات کرده اند، و در مقابل صفات حمیده، و علوم آن حضرت سر تعظیم فروده آورده، و حضرت را ستایش نموده اند، ابو حنیفه، و مالک بن أنس، فقیه اهل مدینه، می باشند. که در این نوشتار به برخی از آن ها اشاره می شود.

تمجید ابو حنیفه از حضرت امام صادق(علیه السلام)

مرحوم ابن شهرآشوب مازندرانی (قدس سره)نگاشته است: أبو القاسم بَغار، از مسند أبو حنیفه نقل نموده: حسن بن زیاد گفته، شنیدم از ابو حنیفه سؤال کردند:

«مَنْ أَفْقَهُ مَنْ رَأَیْتَ؟ قَالَ: جَعْفَرُ بْنُ مُحَمَّدٍ.»

(فقیه ترین فردی را که دیده ای چه کسی است؟ أبو حنیفه گفت: جعفر بن محمّد.)

زیرا زمانی که منصور دوانیقی، ایشان را نزد خود احضار نمود، به دنبال من فرستاد، و گفت: ای ابو حنیفه! همانا مردم شیفته جعفر بن محمّد - یعنی حضرت امام صادق(علیه السلام)- شده اند، برای ایشان، از پرسش هائی که با آن ها برخورد کرده ای، سؤالات سخت و مشکلی را آماده کن. از این رو من چهل سؤال آماده کردم، بعد از مدّتی منصور دوانیقی به دنبال من فرستاد، و حال آن که او

در حیره بود. پس نزد منصور دوانیقی رفتم، و درحالی که جعفر [(علیه السلام)]، سمت راست منصور نشسته بودند، بر او وارد شدم.

«فَلَمَّا بَصُرْتُ بِهِ، دَخَلَنِی مِنَ الْهَیْبَةَ لِجَعْفَرٍ، مَا لَمْ یَدْخُلْنِی لِأَبِی جَعْفَرٍ.»(پس همین که چشمم به جعفر [(علیه السلام)] افتاد، هیبت و جلالت ایشان چنان مرا گرفت که هیبت منصور مرا به آن نحو نگرفته بود.)

بعد سلام کردم، و وقتی به من اشاره کرد بنشین، نشستم. در این هنگام منصور به ایشان توجه کرد، و گفت: یا أبا عبد اللَّه! این ابو حنیفه است، فرمود: بله، او را می شناسم. سپس منصور به من نگاه کرد، و گفت: ای ابو حنیفه! خوب است سؤال های خود را از ابا عبد اللَّه - یعنی امام صادق(علیه السلام)- سؤال کنی، لذا من شروع به سؤال نمودن از ایشان کردم، و ایشان نیز جواب می دادند، و می فرمودند:

شما این چنین می گویید، و اهل مدینه با این نحو می گویند، و ما هم چنین می گوییم. پس گاهی حرف ما را می پذیرفتند، و گاهی حرف اهل مدینه را قبول می نمودند، و در برخی اوقات نیز هر دو را رد می کردند. تا آن که چهل سؤال را پرسیدم، حتّی یکی از آن ها را بی پاسخ نگذاشتند. راوی می گوید: سپس ابو حنیفه گفت:

«أَ لَیْسَ أَنَّ أَعْلَمَ النَّاسِ، أَعْلَمُهُمْ بِاخْتِلاَفٍ النَّاسِ.»⁽¹⁾

(مگر عالم ترین افراد کسی نیست، که از اختلاف نظر مردم آگاه باشد.)

به هر صورت ابو حنیفه، با حضرت امام جعفر صادق(علیه السلام)دیدارهای بسیاری داشته است، و هرگاه با حضرت مناظره می کرد، مبهوت علم ایشان می گشت، به نحوی که قابل انکار نبود، و اعتراف به علم بی نهایت حضرت می نمود. چنانچه محدّث نام دار، و بزرگوار جهان تشیع، مرحوم علامهٔ مجلسی (قدس سره)، از کتاب «کنز الفوائد» روایت کرده است: ابو حنیفه، با وجود نازنین حضرت

امام جعفر صادق(علیه السلام)مشغول غذا خوردن بود، پس هنگامی که غذا خوردن امام صادق(علیه السلام)تمام شد، حضرت فرمودند:

«الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِینَ، اللَّهُمَّ هَذَا مِنْکَ وَ مِنْ رَسُولِکَ(صلی الله علیه و آله و سلم). فَقَالَ أَبُو حَنِیفَةَ: یَا أَبَا عَبْدِ اللَّهِ! أَ جَعَلْتَ مَعَ اللَّهِ شَرِیکاً؟ فَقَالَ لَهُ:وَیْلَکَ، فإِنَّ اللَّهَ تَعَالی یَقُولُ فِی کِتَابِهِ: (وَ ما نَقَمُوا إِلَّا أَنْ أَغْناهُمُ اللَّهُ وَ رَسُولُهُ مِنْ فَضْلِهِ⁽¹⁾) وَ یَقُولُ عَزَّ وَ جَلَّ فِی مَوْضِعٍ آخَرَ: (وَ لَوْ أَنَّهُمْ رَضُوا ما آتاهُمُ اللَّهُ وَ رَسُولُهُ، وَ قالُوا حَسْبُنَا اللَّهُ سَیُؤْتِینَا اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ وَ رَسُولُهُ⁽²⁾) فَقَالَ أَبُو حَنِیفَةَ: وَ اللَّهِ، لَکَأَنِّی مَا قَرَأْتُهُمَا قَطُّ مِنْ کِتَابِ اللَّهِ، وَ لَا سَمِعْتُهُمَا إِلَّا فِی هَذَا الْوَقْتِ. فَقَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ(علیه السلام): بَلَی، قَدْ قَرَأْتَهُمَا وَ سَمِعْتَهُمَا، وَ لَکِنَّ اللَّهَ تَعَالَی أَنْزَلَ فِیکَ وَ فِی أَشْبَاهِکَ: (أَمْ عَلی قُلُوبٍ أَقْفالُها⁽³⁾) وَ قَالَ: (کَلَّا بَلْ رانَ عَلی قُلُوبِهِمْ ما کانُوا یَکْسِبُونَ⁽⁴⁾).»⁽⁵⁾

(سپاس مخصوص خدای جهانیان است. خدایا این طعام از جانب تو و پیامبر تو (صلی الله علیه و آله و سلم)برای ما آمده است. پس ابو حنیفه عرض کرد: ای ابا عبد اللّه! آیا برای خدا شریک قائل شدی؟ امام فرمودند: وای بر تو! همانا خداوند در کتاب خود فرموده است: «آن ها به جای آن که از آن بی نیازی که به فضل خدا و رسول نصیب آن ها شد شکر گویند در مقام انتقام و دشمنی برآمدند»، و در جای دیگری می فرماید: «و چه می شود اگر آن ها به آن چه خدا و رسول به آن ها عطا کرد راضی بودند و می گفتند که خدا ما را کافی است، او و رسولش از لطف خود به ما همه چیز عطا خواهند کرد». در این هنگام ابوحنیفه عرض کرد: گویا من این دو آیه را از کتاب خدا نخوانده، و آن ها را جز همین الآن نشنیده بودم. امام فرمودند: بلکه تو آن دو آیه را خوانده ای،

ولی خداوند متعال درباره تو و امثال تو نازل فرموده است: «آیا بر دل هایشان قفلی زده شده؟». و در آیه دیگری می فرماید: «چنین نیستبلکه ظلمت ظلم و کاری های بد آن ها بر دل های تیرهٔ آنان غلبه کرده است - که حقیقت را انکار می کنند».)

پس بنابر این روایت، اگر نعمات بی اندازه الهی، شامل حال مخلوقات عالم، از انس و جنّ و ملک می شود، از عنایات ذات مقدّس احدیّت جلّ جلاله، و وجود نازنین حضرت محمّد و آل محمّد(صلی الله علیه و آله و سلم)است. که شکر این نعمات، شکری دیگر می طلبد، و ما قادر به سپاس گزاری و شکرگزاری از نعمات الهی نیستیم؛ چرا که هر چه داریم از اوست، و با نعماتی که از خداوند تبارک و تعالی است، چگونه می توانیم شکر نعمت های دیگرش را به جا آوریم.

تمجید مالک بن أنس از حضرت امام صادق(علیه السلام)

محدّث بزرگوار جهان تشیع، مرحوم علامهٔ مجلسی (قدس سره)از شیخ أقدم، مرحوم شیخ صدوق (قدس سره) روایت کرده: مالک بن انس، فقیه مدینه، گفته است: حضرت امام جعفر صادق(علیه السلام)پیوسته به یکی از این سه کار مشغول بودند:

«إِمَّا صَائِماً، وَ إِمَّا قَائِماً، وَ إِمَّا ذَاکِراً. وَ کَانَ مِنْ عُظَمَاءِ اَلْعِبَادِ، وَ أَکَابِرِ اَلزُّهَّادِ، اَلَّذِینَ یَخْشَوْنَ اَللَّهَ عَزَّوَجَلَّ، وَ کَانَ کَثِیرَ اَلْحَدِیثِ، طَیِّبَ اَلْمُجَالَسَةِ، کَثِیرَ اَلْفَوَائِدِ.»

(یا روزه بودند، یا به عبادت مشغول بودند، و یا ذکر می گفتند. ایشان از بزرگترین عباد، و از اکابر زهادی که از خداوند عزّوجلّ خوف داشتند، به شمار می رفتند. ایشان خیلی حدیث نقل می فرمودند، و خوش مجلس بودند، و همنشینی با ایشان فواید زیادی داشت.)

وقتی [حضرت امام] جعفر صادق [(علیه السلام)] قصد داشتند، روایتی را از حضرت خاتم الأنبیاء (صلی الله علیه و آله و سلم)نقل نمایند، می فرمودند: رسول خدا(صلی الله علیه و آله و سلم)فرموده، و در این زمان مرتبه ای رنگ ایشان سبز می شد، و گاهیزرد می گشتند، به نحوی که اگر دوستان، ایشان را می دیدند، نمی شناختند. سالی با ایشان به حجّ رفتم.

«فَلَمَّا اِسْتَوَتْ بِهِ رَاحِلَتُهُ عِنْدَ اَلْإِحْرَامِ، کَانَ کُلَّمَا هَمَّ بِالتَّلْبِیَةِ، اِنْقَطَعَ اَلصَّوْتُ فِی حَلْقِهِ، وَ کَادَ أَنْ یَخِرَّ مِنْ رَاحِلَتِهِ، فَقُلْتُ: قُلْ یَا اِبْنَ رَسُولِ اَللَّهِ! وَ لاَ بُدَّ لَکَ مِنْ أَنْ تَقُولَ، فَقَالَ: یَا اِبْنَ أَبِی عَامِرٍ! کَیْفَ أَجْسُرُ أَنْ أَقُولَ: لَبَّیْکَ اَللَّهُمَّ لَبَّیْکَ، وَ أَخْشَی أَنْ یَقُولَ تَعَالَی لِی: لاَ لَبَّیْکَ وَ لاَ سَعْدَیْکَ.»⁽¹⁾

(همین که زمان محرم شدن، سوار بر مرکب شدند، هر چه تصمیم می گرفتند، که لبیک بگوید، صدا در گلویشان می گرفت، به صورتی که نزدیک بود از مرکب بیفتد. عرض کردم: ای فرزند رسول خدا! لبیک بگویید، چاره ای جز گفتن، ندارید. پس می فرمودند: ای ابن ابی عامر! چگونه جرأت کنم، و بگویم: لبیک، اللّهم لبیک، در حالی که می ترسم خداوند عزّ و جلّ به من بگوید: لا لبّیک و لا سعدیک.)

آری لبیک گفتن، و اجابت فرامین خداوند متعال، چه در هنگام مُحْرم شدن، برای انجام اعمال و مناسک حجّ، و چه برای انجام نماز و روزه، و چه برای انجام واجبات دیگر، شرایطی دارد. که وجود نازنین حضرت امام جعفر صادق(علیه السلام)، با تمام وجودِ ذی جُود خود، در صدد بیان آن، برای مالک بن أنس بوده اند. تا او نیک بداند، و آگاه گردد، و حجّت بر او تمام شود، که صرف گفتن: «لبیک»، در هنگام انجام مناسک حجّ، رضایت خداوند متعال را در پی نخواهد داشت. و حتّی می توان گفت: نه تنها ثوابی به مکلف تعلق نمی گیرد، بلکه اگر مکلف شرایط لبیک گفتن را فراهم نکرده باشد، موجب می گردد، از ذات مقدّس ربوبی تبارک و تعالی دورتر گردد، و خطاب «لا لبّیک و لا سعدیک»، شامل حال او گردد.

اینجاست که این سؤال مطرح می شود، که در بین اعتقادات، و اعمال مالک بن أنس، چه نکتهٔ مفقوده ای وجود داشته، که حضرت امام جعفر صادق(علیه السلام)در صدد بیان آن بوده اند. آیا او به توحید، و یا نبوّت اعتقاد نداشته؟ و یا به انجام مناسک حجّ اعتقادی نداشتهاست؟ که به حسب ظاهر، چنین نیست، و او اگر توحید، و نبوّت را قبول نداشت، در صدد انجام فرامین الهی بر

نمی آمد. و نه تنها در ظاهر معتقد به حجّ بوده، که حتّی در صدد انجام آن نیز بر آمده است. کما این که به نظر می رسد، به دیگر واجبات نیز معتقد بوده است.

پس آن واجبی که مالک بن أنس، آن را ترک کرده، و در صدد أحیاء آن نبوده، چه می باشد؟ که حتّی اگر در اعتقادات، و فروعات دیگر او نیز انحرافی رخ داده، به سبب فقدان آن واجبِ اساسی می باشد. و حضرت امام جعفر صادق(علیه السلام)با تمام وجود خود، در صدد أحیاء آن اصل اساسی، در وجود مالک بن أنس هستند؟! گر چه خود حضرت، نیک می دانند، که هر وجودی، قابل زنده شدن نیست، و کسی که خواب باشد را می توان بیدار نمود. ولی کسی که خود را به خواب زده، قطعاً از خواب غفلت بیدار نمی گردد.

پس باید در بین اعتقادات مالک بن أنس، مطلب ویژه ای، قدرش مغفول مانده باشد. که حضرت امام جعفر صادق(علیه السلام)با این گونه تلبیه گفتن خود، در هنگام احرام بستن، در صدد بیان آن، برای مالک بن أنس بوده اند. به نحوی که حتّی حضرت، در آن زمان، از خود بی خود می شده اند، و نزدیک بوده، از صدر زین، بر زمین قرار بگیرند. و این اهتمام امام صادق(علیه السلام)، برای آگاه نمودن مالک بن أنسی که در اعتقاداتش مبتلا به انحرافات بسیاری بوده است. بدان جهت می باشد، که اولاً: همگان، من جمله مالک بن أنس را، نسبت به ارزش آن اصل اساسی، در پیشگاه خداوند متعال، آگاه و متنبه نمایند. و ثانیاً: حجّت بر مالک بن أنس، و یاران او، در این دار فانی تمام گردد، و در روز قیامت، هیچ بهانه ای، برای هیچ کس باقی بماند.

و صد البته آن واجب، باید فوق العاده ارزنده باشد. به نحوی که با عدم اعتقاد به آن، همهٔ اعمال مکلف، تحت شعاع واقع گشته، و با فقدانش اعمال دیگر او نیز بی فایده گردد. و چه بسا بتوان گفت: آن عمل، به قدری در پیشگاه خداوند متعال ارزنده، و ارزشمند است، که با فقدانش، حتّی دیگر اعمال نیکی که مکلفی چونان مالک بن أنس انجام داده است، در روز قیامت تلقی به عصیان، در برابر خداوند خواهد شد. و فقدانش اعمال پسندیده، و حسنات را، بر فرض آن که عمل خوبی انجام داده باشد، تبدیل به سیئات و گناه های غیر قابل جبران می کند. و نه تنها خودعمل از بین می رود، بلکه تبدیل به هیزم شعله وری می گردد، که صاحب عمل را نیز عذاب داده، و می سوزند.

آری، آن اصل اساسی مهم و ارزنده، که اعتقاد به آن، نزد مالک بن أنس، مفقود مانده، اعتقاد به اصل اساسی «امامت» می باشد. و در جای خود ثابت شده، که قبول شدن همهٔ اعمال و واجبات، در پیشگاه خداوند متعال، به آن بستگی دارد. و اگر کسی معتقد به اصل «امامت» نباشد، گر چه نماز، و یا روزه، و یا حجّ، و یا دیگر فروعات را انجام دهد، باز فایده ای بر آن مترتب نمی باشد. و اساساً فقدان اصل اساسی «امامت» موجب به وجود آمدن انحرافات گوناگون، در دیگر اعتقادات می گردد. تا جائی که برخی از فِرق، قائل به جسمانیت، نسبت به ذات مقدّس ربوبی تبارک و تعالی شده اند. و یا به رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم)نسبت هائی ناروائی را داده اند، که آدمی شرم می کند، آن نسبت ها را در حقّ فردی از آحاد بنی بشر بیان نماید، چه رسد به پیامبر(صلی الله علیه و آله و سلم) گرامی اسلام، که سر منشأ همهٔ محسنات و صفات پسندیده می باشند.

به هر تقدیر حتّی می توان گفت: بر فرض که شخصی اعمال حسنه ای نیز داشته باشد، عدم اعتقاد به اصل «امامت»، عبادات، و اعمال نیک، و پسندیده او را، در پیشگاه خداوند متعال، تبدیل به گناه و سیئه خواهد نمود. و خداوند متعال، به جهت آن عبادتی که بدون ولایت وجود نازنین أئمهٔ اطهار(علیهم السلام)انجام داده است، در دنیا و آخرت، او را از رحمت خود دور خواهد کرد. چنانچه شیخ أقدم، مرحوم شیخ صدوق (قدس سره)، از عبد اللّه بن سنان، از حضرت امام جعفر صادق (علیه السلام)روایت کرده است:

روزی رسول خدا(صلی الله علیه و آله و سلم)به امیر المؤمنین(علیه السلام)فرمودند: آیا نمی خواهی به تو مژده ای بدهم؟! حضرت علیّ(علیه السلام)عرض کردند: پدرم و مادرم فدای شما گردند، شما همیشه مژده دهندهٔ به همه خوبی ها بوده اید. رسول خدا(صلی الله علیه و آله و سلم)فرمودند: جبرئیل به تازگی مرا از مطلب عجیبی آگاه کرده است. حضرت امیر المؤمنین(علیه السلام)سؤال کردند: یا رسول اللّه! جبرئیل شما را از چه چیزی باخبر نموده است؟ رسول خدا(صلی الله علیه و آله و سلم)فرمودند:

«أَخْبَرَنِی أَنَّ اَلرَّجُلَ مِنْ أُمَّتِی، إِذَا صَلَّی عَلَیَّ، وَ أَتْبَعَ بِالصَّلاَةِ عَلَیَّ، أَهْلَ بَیْتِی، فُتِحَتْ لَهُ أَبْوَابُ اَلسَّمَاءِ، وَ صَلَّتْ عَلَیْهِ اَلْمَلاَئِکَةُ سَبْعِینَ صَلاَةً، وَ إِنَّهُ لِلذَّنْبِ حَطٌّ، ثُمَّ تَحَاتُّ عَنْهُ اَلذُّنُوبُ، کَمَا تَحَاتُّ اَلْوَرَقُ مِنَ اَلشَّجَرِ، وَ یَقُولُ اَللَّهُ تَبَارَکَ وَ تَعَالَی: لَبَّیْکَ عَبْدِی وَ سَعْدَیْکَ، یَا مَلاَئِکَتِی! أَنْتُمْ تُصَلُّونَ عَلَیْهِ سَبْعِینَ صَلاَةً، وَ أَنَا أُصَلِّی

عَلَیْهِ سَبْعَمِائَةِ صَلاَةٍ، فَإِذَا صَلَّی عَلَیَّ، وَ لَمْ یُتْبِعْ بِالصَّلاَةِ عَلَیَّ، أَهْلَ بَیْتِی، کَانَ بَیْنَهَا وَ بَیْنَ اَلسَّمَاءِ سَبْعُونَ حِجَاباً، وَ یَقُولُ اَللَّهُ جَلَّ جَلاَلُهُ: لاَ لَبَّیْکَ وَ لاَ سَعْدَیْکَ، یَا مَلاَئِکَتِی! لاَ تُصْعِدُوا دُعَاءَهُ إِلاَّ أَنْ یُلْحِقَ بِالنَّبِیِّ عِتْرَتَهُ، فَلاَ یَزَالُ مَحْجُوباً، حَتَّی یُلْحِقَ بِی، أَهْلَ بَیْتِی.»⁽¹⁾

(جبرئیل به من خبر داد، اگر شخصی از امّتم، بر من صلوات بفرستد، و در پی صلوات بر من، بر اهل بیت من نیز صلوات بفرستد، درهای آسمان بر روی او گشوده می شود، و ملائکه، هفتاد مرتبه بر او صلوات می فرستند، و همانا این خود محو سازندهٔ گناه است. آن گاه گناهان او چونان برگ درختان فرو می ریزند. و خداوند تبارک و تعالی به او خطاب می کند: ای بنده من! تو را پذیرفتم، و سعادتمند گشتی. بعد خداوند به ملائکه می فرماید: ای فرشتگان من! شما بر او هفتاد مرتبه صلوات فرستادید، ولی من بر او هفتصد صلوات می فرستم. رسول خدا(صلی الله علیه و آله و سلم)به حضرت امیر المؤمنین(علیه السلام)فرمودند: ولی اگر فقط بر من صلوات بفرستد، و در پی آن، بر اهل بیت من صلوات نفرستد، و اهل بیت مرا به من ملحق نکند، میان صلوات او، و آسمان، هفتاد حجاب قرار می گیرد، و خداوند متعال می فرماید: تو را نمی پذیرم و اجابت نمی کنم، و شاد و سعادتمند نگشتی. آن گاه خداوند به ملائکه می فرماید: ای فرشتگان من! دعای او را بالا نبرید، مگر آن که در هنگام صلوات فرستادن، اهل بیت رسول خدا(صلی الله علیه وآله و سلم)را، به ایشان ملحق نماید. رسول خدا(صلی الله علیه و آله و سلم)فرمودند: پس پیوسته دعای او در حجاب خواهد ماند، تا زمانی که در صلوات خود، اهل بیت مرا به من ملحق نماید.)

از این روایت شریف به خوبی دانسته می شود، که اگر کسی به اهل بیت عصمت و طهارت (علیهم السلام)معتقد نباشد، و در صلوات خود، آن بزرگواران را به رسول خدا(صلی الله علیه و آله و سلم)ملحق نکند. نه تنها

عمل او، ثوابی را در پی نخواهد داشت، بلکه به امر خداوند متعال برای او هفتاد حجاب نیز قرار داده می شود. و خداوند متعال به او خطاب می نماید: «لا لبیک و لا سعدیک»، که این خطاب نشان دهندهٔ آن است، که چنین بنده ای، چونان کسی است، که لعنت خداوند متعال شامل حال او شده، و از رحمت ذات مقدّس ربوبی تبارک و تعالی دور گشته است.

دیدگاه علماء اهل سنّت نسبت به امام صادق(علیه السلام)

از آن جائی که علوم و فضائل حضرت امام جعفر صادق(علیه السلام)، آن چنان فراگیر، و غیر قابل توصیف بوده، و حضرت مستجمع مکارم اخلاق بوده اند، که علماء اهل سنت نیز، برخی از روی انصاف، و برخی به جهت آن که به قدری فضائل حضرت مشهود، و غیر قابل کتمان بوده، که به ناچار، دست به بیان آن ها، و تمجید حضرت زده، و ایشان را مورد مدح خود قرار داده اند. چنانچه أبو زکریا محیی الدّین، دربارهٔ خصوصیات اخلاقی حضرت امام صادق(علیه السلام)نگاشته است:

«و اتفقوا علی امامته و جلالته و سیادته.⁽¹⁾

قال عمرو بن ابی المقدام: کُنْتُ اذا نَظَرتُ الی جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ [(علیهما السلام)] عَلِمْتُ انَّهُ مِنْ سُلالَةِ النَّبِیّینَ.»⁽²⁾(بر پیشوائی و جلالت و سیّادت ایشان اتفاق نموده اند. عمر بن ابی المقدام می گوید: من هرگاه به جعفر بن محمّد [(علیهما السلام)] نگاه می کردم، یقین پیدا می کردم که ایشان از سلالهٔ پیامبران هستند.)

شمس الدّین محمّد بن احمد بن عثمان ذهبی هم دربارهٔ وجود نازنین حضرت امام جعفر صادق(علیه السلام)می نویسد:

«کَبِیْرُ الشَّأْنِ، مِنْ أَئِمَّةِ العِلْمِ، کَانَ أَوْلَی بِالأَمْرِ مِنْ أَبِی جَعْفَرٍ المَنْصُوْرِ.»⁽³⁾

(جعفر صادق(علیه السلام)منزلت فوق العاده، و از امامان علم بودند. ایشان به امر خلافت، از ابی جعفر منصور، سزاوارتر بودند.)

ذهبی در جای دیگری دربارهٔ شأن و منزلت حضرت امام صادق(علیه السلام)نگاشته است:

«مَنَاقِبُ جَعْفَرِ [(علیه السلام)] کَثِیْرَةٌ، وَ کَانَ یَصْلُحُ لِلْخِلَاْفَةِ؛ لِسُؤْدِدِهِ وَ فَضْلِهِ وَ عِلْمِهِ وَ شَرَفِهِ.»⁽¹⁾

(مناقب جعفر [(علیه السلام)] بسیار است. و ایشان به جهت بزرگواری، و فضل، و علم، و شرف، برای خلافت صلاحیّت داشتند.)

ابو عبد اللَّه أسعد بن علیّ بن سلیمان یافعی هم دربارهٔ وجود نازنین حضرت امام جعفر صادق (علیه السلام)گفته است:

«الامام السیّد الجلیل، سلالة النبوّة و معدن الفتوّة»⁽²⁾

خلفاء معاصر با حضرت امام صادق(علیه السلام)

حضرت امام جعفر صادق(علیه السلام)در سال صد و چهارده هجری قمری به امامت رسیدند. و دوران امامت و زعامت ایشان مصادف بود، با اواخر حکومت امویان، که در سال صد و سی و دو هجری قمری به عمر آن پایان داده شد، و اوایل حکومت عبّاسیان، که از این تاریخ آغاز گردید. و حضرت امام جعفر صادق(علیه السلام)از میان خلفای اموی با افراد زیر معاصر بودند:

1- هشام بن عبد الملک (105 تا 125ه.ق).

2- ولید بن یزید بن عبد الملک (125 تا 126ه.ق).

3- یزید بن ولید بن عبد الملک (126ه.ق).

4- ابراهیم بن ولید بن عبد الملک (70 روز از سال 126ه.ق).

5- مروان بن محمّد، مشهور به مروان حمار (126 تا 132ه.ق).

و همچنین از میان خلفاء بنی عبّاس نیز، حضرت امام جعفر صادق(علیه السلام)با خلفاء زیر معاصر بودند:

عبد اللّه بن محمّد، مشهور به سفاح (132 تا 137ه.ق).

أبو جعفر، مشهور به منصور دوانیقی (137 تا 158ه.ق).⁽¹⁾

حضرت امام صادق(علیه السلام)در زمان خلفاء بنی امیه

در شب یک شنبه، غرّهٔ ماه رمضان سال شصت و پنج هجری قمری، عبد الملک بن مروان، بعد از مرگ پدرش بر تخت سلطنت نشست. او پیش از آن که بر تخت بنشیند، پیوسته ملازم مسجد بود، و همیشه اوقات خود را با قرائت قرآن سپری می نمود، به نحوی که عبد الملک بنمروان را «حمامة المسجد» می نامیدند. زمانی که به او خبر رسید، که خلیفه شده، مشغول تلاوت قرآن بود، در همان وقت قرآن مجید را بر هم نهاد، و گفت:

«سلامُ علیک، هذا فراق بینی و بینک.»

راغب در محاضرات، بعد از نقل این قضیه، گفته است: عبد الملک می گفت: من از کشتن مورچه ای مضایقه می کردم، ولی هم اکنون حَجّاج برای من می نویسد: گروهی از مردم را کشته، و در من هیچ اثری نمی کند. زهری روزی به او گفت: شنیده ام شرب خمر می کنی؟ گفت: بله، و اللّه، و شرب دماء - یعنی خوردن خون - نیز می کنم!⁽²⁾

با مرگ عبد الملک بن مروان، در روز شنبه، چهاردهم شوال سال هشتاد و شش هجری، در حالی که حضرت امام جعفر صادق(علیه السلام)سه ساله بودند، مردم با ولید، فرزند او بیعت کردند. و او

مردی جبّار، و عنید، و ظلوم، و قبیح المنظر، و قلیل العلم، بود. ولید در سال هشتاد و هفتم، و یا هشتاد و نهم هجری، شروع به ساختن مسجد اموی در شام، و تعمیر مسجد رسول خدا(صلی الله علیه و آله و سلم) در مدینه، کرد. و مال بسیاری را برای ساخت، و تعمیر این دو مسجد صرف نمود.⁽¹⁾

ولید بن عبد الملک در روز شنبه، نیمهٔ جمادی الأوّل سال نود و شش هجری، در شام وفات کرد. و مدّت حکومت او، نه سال، و هشت ماه، و دو شب، طول کشید. و در آن هنگام، عمرش به چهل و سه سال رسیده بود، و چهارده پسر داشت. از عمر بن عبد العزیز نقل شده است: چون ولید را در لحد نهادم، دیدم که پاهای خویش را بر زمین می کوبد، و دستهایش را دیدم که به گردنش غل کرده بودند.⁽²⁾

در روز مرگ ولید، مردم با برادر او، سلیمان بن عبد الملک بن مروان بیعت کردند. و او بر عکس ولید، مردی فصیح اللسان بود. سلیمان پیوسته جامه های قیمتی و لطیف می پوشید، و مسجد جامع اموی را که ولید بنا کرده بود، به إتمام رساند. او [به جهت عوام فریبی] نمازهایشرا در اوّل وقت به جا می آورد، و حال آن که خلفاء بنی امیه، که قبل از او به خلافت رسیده بودند، نمازهایشان را به تأخیر می انداختند، و در آخر وقت می خواندند.⁽³⁾

با مرگ سلیمان در سال نود و نه هجری، عمر بن عبد العزیز به خلافت رسید. و نقل شده: علّت به خلافت رسیدن او، این شد، که وقتی سلیمان در حال احتضار قرار گرفت، وصیّت نامه ای نوشت، و همه اکابر، و اعیان، و وجوه را بر آن شاهد گرفت، و وصیّت کرد، وقتی زمان مرگ من فرا رسید، مردم را جمع کنید، و وصیّت نامهٔ مرا برای آن ها بخوانید، و هر کسی را که من تعیین کرده بودم، خلیفهٔ خود قرار دهید.

پس وقتی سلیمان مُرد، و از کار دفن او فارغ شدند، ندای «الصّلاة جامعة» سر دادند، و بعد طایفه بنی مروان، و سایر طبقات مردم جمع شدند، تا ببینند قبای خلافت بر قامت چه کسی استوار خواهد شد. زُهری به پا خاست، و فریاد زد: ای مردم! هر کسی را که سلیمان، برای

خلافت نام برده باشد، شما به آن راضی می باشید؟ گفتند: بله. پس وصیّت نامهٔ او را باز کردند، و در حضور مردم خواندند، سلیمان در آن نوشته بود:

«عمر بن عبد العزیز خلیفه است، و پس از او، یزید بن عبد الملک خلیفه می باشد.»

در آن وقت عمر بن عبد العزیز، در آخر جمعیت قرار داشت. آن گاه مردم به جانب او شتافتند، و دست و بازوی او را گرفتند، و او را بالای منبر بردند. منبر پنج پله داشت، ولی عمر بن عبد العزیز بر پله دوّم منبر نشست. در آن هنگام، اوّلین کسی که با او بیعت کرد، یزید بن عبد الملک بود، و بعد از او، سایر مردم، به غیر از سعید و هشام، با او بیعت کردند، که آن دو نفر هم بعد از دو روز، با عمر بن عبد العزیز بیعت نمودند.⁽¹⁾

عمر بن عبد العزیز، در ماه رجب سال صد و یکم هجری قمری، در «دیر سمعان»، از شهرهای «حُمص» از دنیا رفت. و مدّت خلافت او دو سال، و پنج ماه، و پنج روز بود. و در آن زمان سی و نه سال از عمرش گذشته بود. و قبرش در «دیر سمعان» است. بنی عبّاس که امواتبنی امیّه را از گور بیرون می آوردند، و باقی ماندهٔ جنازهٔ آن ها را می سوزاندند، متعرض قبر عمر بن عبد العزیز نشدند.⁽²⁾

با مرگ عمر بن عبد العزیز، در ده روز آخر ماه رجب سال صد و یک هجری قمری، یزید بن عبد الملک بن مروان، سبط یزید بن معاویه بن أبی سفیان، بر اریکه سلطنت نشست، و تا مدّت چهل روز، به سیره عمر بن عبد العزیز رفتار کرد. آن گاه چهل نفر از مشایخ شام نزد او آمدند، و قسم یاد کردند، که خلفاء در قیامت، حساب و عقابی ندارند، یزید هم به ظاهر فریب خورد، و از سیرهٔ عمر بن عبد العزیز دست کشید.

نقل شده: در قلب یزید بن عبد الملک، محبّت کنیزی به نام «حبّابه»، غلبه کرده بود. و پیوسته با او در عیش و عشرت بود. تا آن که حبابه مُرد، یزید از مرگ او سخت غمگین شد، و عیشش منغّص گشت، و عقل او ناقص گردید. به نحوی که مدّت زمانی نگذاشت جنازه «حبابه»

را دفن کنند، و در طول این مدّت، پیوسته جنازهٔ او را می بوسید، و می بوئید، تا آن که بدن «حبابه» متعفن شد، و گندید.

و مردم بر این کار خلیفه خیلی عیب کردند، تا آن که در نهایت اجازه داد او را دفن کنند، و خودش از آن پس، بر سر قبر او اقامت نمود. یزید بن عبد الملک بعد از مدّتی دوباره امر کرد، تا قبر «حبابه» را نبش نمایند، و بدن گندیده او را از قبر در آورند. بعد از پانزده روز از مرگ «حبابه»، یزید بن عبد الملک هم مُرد.⁽¹⁾

یزید بن عبد الملک در روز جمعه، بیست و پنجم شعبان سال صد و پنج هجری، در «بلقا» از شهرهای دمشق از دنیا رفت. و جنازه او را حمل کردند، و در ما بین «جابیه» و «باب صغیر» در دمشق دفن نمودند. مدّت عمر او سی و هفت سال، و ایّام خلافتش چهار سال، و یک ماه، و دو روز بوده است.⁽²⁾

وقتی یزید بن عبد الملک از دنیا رفت، برادرش هشام، به جای وی بر اریکه سلطنت نشست. و او مردی أحول، و غلیظ، و بد خو، و موصوف به حرص، و بخل بوده است. و هیچ یک از خلفاءسابق، به اندازهٔ او، اموال مردم را در خزانه جمع آوری نکرده بودند، و نقل شده که: در سفر حجّی لباس های او را سیصد شتر حمل می کردند.

ما بین هشام، و ولید منافرت و دشمنی بود، به همین جهت پس از مرگ هشام، ولید او را غسل نداد، و به عنوان احتیاط او را کفن نکرد، تا آن که جنازه هشام گندید. به هر ترتیب زمانی سخت تر از زمان او بر رعیت نگذشت. هشام مردی با سیاست بوده، و گفته شده است: در بین خلفاء بنی امیه، سه نفر در امور سیاسی بی نظیر بودند؛ یکی: معاویة بن ایی سفیان. دوّم: عبد الملک بن مروان. سوّم: هشام بن عبد الملک. از این رو منصور دوانیقی در امر سیاست، و تدبیر امور مملکت، از هشام تقلید می کرد.⁽³⁾

قیام زید بن علیّ(علیهما السلام)

در أیّام زمام داری هشام بن عبد الملک، و در اوائل ماه صفر سال صد و بیست و یک هجری، زید، فرزند حضرت امام زین العابدین(علیه السلام)قیام نمود.⁽¹⁾

هنگامی که زید اراده خروج کرد، با برادر خود حضرت امام محمّد باقر(علیه السلام)مشورت کرد، حضرت به او فرمودند:

«به اهل کوفه نمی شود، اعتماد نمود، چرا که آن ها اهل حیله و مکر می باشند، و در کوفه جدّ تو امیرالمؤمنین(علیه السلام)شهید شدند، و بر عموی تو حسن بن علیّ (علیه السلام)زخم زدند، و پدرت حسین بن علیّ(علیهما السلام)را شهید نمودند، و در کوفه، و اطراف آن، ما اهل بیت را شتم کردند.»

سپس حضرت باقر(علیه السلام)، زید را از مدّت دولت بنی مروان، و آن چه بعد از آن ها، از ظهور دولت بنی عبّاس واقع می شود، آگاه نمودند. ولی زید از قبول نصیحت حضرت، امتناعکرد، و از عزم خود، در مطالبهٔ حقّ، از بنی مروان، پیروی نمود. لذا حضرت باقر(علیه السلام)به او فرمودند:

«ای برادر! همانا من بر تو می ترسم، که تو را در کُناسه کوفه به دار کشند. سپس حضرت، با او وداع کردند، و به او خبر دادند، که دیگر یک دیگر را ملاقات نخواهیم نمود.»⁽²⁾

و مرحوم علامهٔ مجلسی (قدس سره)از معتب روایت کرده است: شخصی، در خانهٔ حضرت امام جعفر صادق(علیه السلام)را زد، من پشت در رفتم، و دیدم زید، فرزند امام سجّاد(علیه السلام)می باشد. در این هنگام حضرت امام صادق(علیه السلام)افرادی را که در خانهٔ ایشان حاضر بودند را به اطاق مجاور راهنمائی کردند، و به آن ها فرمودند: بروید داخل این اطاق، و در را ببندید، مبادا صحبت کنید.

پس وقتی زید وارد شد، هر دو نفر، یک دیگر را در آغوش گرفتند، و برای مدّتی با هم مشورت و گفتگو نمودند، که ناگاه صدای آن ها بلند شد، و زید به حضرت عرض کرد: ای جعفر! این

حرف ها را رها کن، به خدا قسم اگر دستت را ندهی، تا بیعت کنم، و یا این دست من، اگر بیعت نکنی، تو را به کاری وادارم می کنم، که طاقت آن را نداشته باشی. جهاد را ترک کرده ای، و خانه نشین شده ای، و پرده را انداخته ای، و از شرق و غرب برای تو پول می فرستند.

پس حضرت امام جعفر صادق(علیه السلام)فرمودند: عمو! خداوند تو را رحمت کند، و خداوند تو را بیامرزد. ولی زید دشنام می داد، و می گفت: «وعده ما صبح است. صبح به زودی خواهد آمد»⁽¹⁾، و بعد از خانهٔ حضرت صادق(علیه السلام)خارج شد. پس در این هنگام، مردم دربارهٔ سخنان زید صحبت، و اظهار نظر می کردند. ولی امام جعفر صادق(علیه السلام)به آن ها فرمودند:

«مَهْ، لَا تَقُولُوا لِعَمِّی زَیْدٍ إِلَّا خَیْراً، رَحِمَ اللَّهُ عَمِّی، فَلَوْ ظَفِرَ لَوَفَی.»(ساکت باشید، و دربارهٔ عمویم زید، جز نیکی، چیزی نگویید، خداوند عمویم را رحمت کند، اگر پیروز می شد به وعدهٔ خود وفا می کرد.)

راوی می گوید: زید سحرگاه دو مرتبه در خانهٔ حضرت امام صادق(علیه السلام)را زد، پس در را برای او باز کردم، با گریه و زاری داخل خانه شده، در حالی که می گفت: جعفر مرا ببخش، خداوند تو را ببخشد. از من راضی شو، خداوند از تو راضی باشد. از من درگذر، خداوند از تو بگذرد. حضرت امام جعفر صادق(علیه السلام)به زید فرمودند: خداوند تو را ببخشد، و از تو راضی شود، و از تو بگذرد، چه خبری شده عمو جان؟

زید به حضرت عرض کرد: به خواب رفتم، رسول خدا(صلی الله علیه و آله و سلم)را در خواب دیدم، که وارد خانهٔ من شدند، طرف راست ایشان امام حسن(علیه السلام)و در طرف چپ ایشان امام حسین(علیه السلام)بودند، حضرت فاطمه(علیها السلام)پشت سر، و حضرت علیّ(علیه السلام)جلو ایشان بودند، و در دست ایشان حربه ای بود، که مثل آتش می درخشید. و ایشان می فرمودند:

«إِیهاً یَا زَیْدُ! آذَیْتَ رَسُولَ اللَّهِ فِی جَعْفَرٍ، وَ اللَّهِ لَئِنْ لَمْ یَرْحَمْکَ وَ یَغْفِرْ لَکَ وَ یَرْضَی عَنْکَ، لَأَرْمِیَنَّکَ بِهَذِهِ الْحَرْبَةِ، فَلَأَضَعُهَا بَیْنَ کَتِفَیْکَ ثُمَّ لَأُخْرِجُهَا مِنْ صَدْرِکَ.»

(وای بر تو ای زید! رسول خدا(صلی الله علیه و آله و سلم)را به واسطهٔ آزار دادن جعفر، آزار دادی. به خدا قسم اگر جعفر تو را نبخشد، و از تو نگذرد، و راضی نشود، با همین حربه به تو می زنم، و چنان بر پشت تو فرود می آورم، که از سینه ات خارج شود.)

پس با ترس و لرز از خواب بیدار شدم، و خودم را به شما رساندم. مرا ببخش، خدا شما را رحمت کند. پس حضرت امام جعفر صادق(علیه السلام)به او فرمودند:«رَضِیَ اللَّهُ عَنْکَ وَ غَفَرَ لَکَ، أَوْصِنِی، فَإِنَّکَ مَقْتُولٌ مَصْلُوبٌ مُحْرَقٌ بِالنَّارِ. فَوَصَّی زَیْدٌ بِعِیَالِهِ وَ أَوْلَادِهِ وَ قَضَاءِ الدَّیْنِ عَنْهُ.»⁽¹⁾

(خداوند از تو راضی باشد، و تو را بیامرزد، هر وصیّتی داری بکن، زیرا تو کشته خواهی شد، و به دار آویخته می شوی، و پیکرت را با آتش می سوزانند. پس زید دربارهٔ زن و فرزند خود، و پرداخت قرض هایش به حضرت امام جعفر صادق(علیه السلام) وصیّت نمود.)

زید به این دلیل خروج نمود، که در «رصافه»، که از اراضی «قنسرین» است، بر هشام داخل شد، و چون وارد مجلس او شد، جایی برای نشستن خود پیدا نکرد، و آن ها هم برای او جایی را نگشودند. لذا زید، به ناچار در پایین مجلس نشست، و رو به هشام کرد، و فرمود:

«لَیْسَ اَحَدٌ یَکْبُرُ عَنْ تَقْوَی اللّهِ، وَ لا یَصْغُرُ دُون تَقْوَی اللّهِ، وَ اَنَا اُوصِیکَ بِتَقْوَی اللّهِ، فَاتَّقْهِ!»

(هیچ کس نمی تواند از تقوای الهی سرباز بزند، و آن را کوچک شمارد، و من تو را به تقوای خداوند سفارش می کنم. پس از خداوند بترس.)

در این هنگام هشام به او گفت: ساکت باش، ای بی مادر! تو آن کسی هستی که به خیال خلافت افتاده، و حال آن که تو فرزند کنیزی می باشی؟! زید گفت: یا امیر المؤمنین! همانا برای

حرف تو جوابی وجود دارد، اگر دوست داری با آن، جواب تو را بدهم. و اگر مایل نیستی، ساکت باشم. هشام به زید گفت: بگو. گفت:

«انَّ الاُمَهّاتِ لا یُقعِدنَ بالرّجال عَن الغَایَاتِ.»

(پستی رتبهٔ مادران، موجب پستی قدر فرزندان، و رسیدن آن ها به مقصد نمی شود.)بعد زید به او فرمود: مادر اسماعیل(علیه السلام)کنیزی متعلق به مادر اسحاق(علیه السلام)بود، و با آن که مادرش کنیز بود، حقّ تعالی او را به نبوّت مبعوث فرمود، و او را پدر عرب قرار داد، و از صلب او پیغمبر(صلی الله علیه و آله و سلم)را بیرون آورد. اینک تو مرا به سبب مادرم طعنه می زنی، و حال آن که من فرزند علیّ، و فاطمه(علیهما السلام)می باشم. پس برخاست، و از نزد او بیرون آمد، و به طرف کوفه رفت. سپس قراء و اشراف کوفه با او بیعت کردند، و بعد از مدّتی زید خروج کرد.

و یوسف بن عمر ثقفی، از طرف هشام، برای جنگ با زید آماده شد، همین که تنور جنگ گرم شد، اصحاب زید مکر و حیله نمودند، و بیعت خود را شکستند، و فرار کردند. و او با جماعت قلیلی باقی ماند، و پیوسته جنگ رو به سختی می رفت، تا این که شب شد، و لشکریان دست از جنگ کشیدند، و در آن حال زید زخم های بسیاری برداشته بود، و تیری هم بر پیشانیش اصابت کرده بود، پس از روستاهای کوفه، حجّامی را نزد او آوردند، تا پیکان تیر را از پیشانی او بیرون بیاورد، همین که حجّام آن تیر را بیرون آورد، زید از دنیا رفت.

پس جنازه او را برداشتند، و در جوی آبی دفن نمودند، و قبر او را از خاک و گیاه پر کرده، و آب بر روی آن جاری نمودند، و از آن حجام نیز پیمان گرفتند که این مطلب را آشکار نکند. ولی همین که صبح شد، حجام نزد یوسف رفت، و مکان قبر زید را به او نشان داد. یوسف نیز قبر زید را شکافت، و جنازهٔ او را بیرون آورد، و سرش را جدا کرد، و برای هشام فرستاد. هشام نیز در نامه ای برای او نوشت:

«زید را برهنه، و عریان بردار بکش.»

لذا یوسف او را در کناسه کوفه، برهنه بر دار آویزان کرد. آن گاه بعد از مدّت زمانی، هشام برای یوسف در نامه ای نوشت:

«جثه زید را به آتش بسوزان، و خاکسترش را به باد بده.»⁽¹⁾البته أبو الفرج اصفهانی در این باره از أبو مخنف، از موسی بن أبو حبیب روایت کرده است: زید تا ایّام خلافت ولید بن یزید، بر دار آویزان بود، پس همین که یحیی فرزند زید خروج کرد، ولید در نامه ای برای یوسف بن عمر ثقفی نوشت:

«أَمَّا بَعْدُ. فَإِذَا أَتَاکَ کِتَابِی هَذَا، فَانْظُرْ عِجْلَ أَهْلِ الْعِرَاقِ، فَاحْرِقْهَ، وَ اَنْسِفْهُ فِیْ الْیَمِّ نَسْفاً، وَ السَّلاَم.»⁽²⁾

(زمانی که این نامهٔ من به دستت رسید، متوجه گوسالهٔ اهل عراق شو، و آن را بسوزان، و خاکسترش را به باد بده، و السلام.)

یوسف نیز بر حسب این مکتوب، و نامهٔ ولید، خراش بن حوشب را امر کرد، تا زید را از دار به زیر آورد، و بعد بدن او بسوزاند، و خاکسترش را در فرات به باد داد.⁽³⁾أبو الفرج اصفهانی در ادامه این روایت، از موسی بن أبو حبیب نقل کرده است:

«رَأَیْتُ زَیْدَ بْنَ عَلِیٍّ مَصْلُوْباً بِالْکُنَّاسَةِ، فَمَا رَأَی أَحَدٌ لَهُ عَوْرَةٌ، اسْتَرْسَلَ جِلْد مِنْ بَطْنِهِ، مِنْ قُدَّامِهِ، وَ خَلْفِهِ حَتَّی سَتَرَ عَوْرَتَهُ.»⁽⁴⁾

(زید بن علیّ را در حالی که به دار آویخته شده بود، بر کناسه دیدم، که عورتش را هیچ کس نمی دید، چرا که پوستی از شکمش، بر پیش روی او، و بر پشت وی آویخته شده بود، به نحوی که عورتش را پوشانده بود.)

در برخی از روایات آمده است: بدن زید، چهار سال بر دار آویخته بود. بعد از این مدّت، بدن او را از بالای دار فرود آوردند، و آتش زدند، و خاکستر آن را به باد دادند. و در روایت دیگری

نقل شده است: شخصی در خواب رسول خدا(صلی الله علیه و آله و سلم)را دید، که بر دار زید تکیه کرده بودند، و به مردم می فرمودند: آیا با فرزند من چنین می کنید؟⁽¹⁾به هر صورت هشام بن عبد الملک بن مروان، بعد از انجام جنایات بی شمار، در طول زندگی خود، در روز چهارشنبه، ششم ربیع الآخر سال صد و بیست و پنجم هجری، در رصافهٔ قنسرین وفات کرد. و مدّت عمر او در هنگام مرگ، پنجاه و سه سال بود. و سلطنت او قریب بیست سال طول کشید.⁽²⁾

در روز مرگ هشام، ولید پلید بر سریر خلافت نشست. او مردی خبیث السیرة، و ملحد، و بد کیش، و معروف به فسق و جور بود. او به هیچ وجه ملتزم به اسلام نبود، و پیوسته به شرب خمر، و غنا، و لهو و لعب، و انواع فسق و فجور، و طرب، اشتغال داشت. و هیچ کدام از خلفاء بنی امیه به اندازه او، شرب خمر نمی کردند.

او دستور داده بود، برکه ای را مملو از شراب کرده بودند، و گاهی که طرب بر او غلبه می کرد، خود را داخل آن برکه می افکند. و در آن هنگام به قدری از شراب های آن می آشامید، که اثر کم شدن شراب ها، در برکه ظاهر می گشت.⁽³⁾

ولید به هیچ چیز پای بند نبود. به نحوی که روایت شده است: یک روز ولید ملحد به خانه اش آمد، به ناگاه دختر خودش را دید، که با دایه اش نشسته است، لذا بر زانوی وی بنشست، و بکارت وی را زائل کرد، دایه دخترش به او گفت: آیا دین مجوس را پیشه کرده ای؟ ولید در پاسخ او، این را شعر خواند:

مَنْ رَاقَبَ النَّاسَ مَاتَ غَمّاً *** وَ فَازَ بِاللَذَّةِ الجَسُورُ⁽⁴⁾

هر کس با مردم رقابت کند، با اندوه بمیرد، ولی شخص پرجرأت به لذّت می رسد.

یک روز سلیمان، برادر ولید، در مجلسی گفت: خدا برادرم ولید را لعنت کند، که او مرد فاجری بود، و مرا تکلیف به فحشا کرد (یعنی تکلیف به لواط نمود). کسی از خویشاوندانش بود، به او گفت: ساکت باش، به خدا قسم که اگر او قصد کرده باشد، همانا انجام داده است.⁽¹⁾یک شب مؤذن اذان صبح را گفت: پس ولید برخاست، و شراب خورد، و با کنیزی که او هم مست بود نزدیکی کرد، و قسم خورد که جز آن کنیز، کس دیگری برای مردم، نماز جماعت را نخواهد خواند. از این رو لباس خود را به آن کنیز پوشانید، و او را مست، و با حالت جنابت، به مسجد فرستاد، تا برای مردم نماز جماعت بخواند.⁽²⁾

و همچنین در کتاب «اخبار الدّول» آمده است: ولید کافر قصد عزیمت برای رفتن به مکه، در ایّام حجّ کرد، فقط به این نیّت که دوست داشت بر پشت بام کعبه شراب بنوشد.⁽³⁾

و روایت شده است: رسول خدا(صلی الله علیه و آله و سلم)دربارهٔ او فرموده بودند:

«لَیَکُونَنَّ فی هذه الاُمّةِ رَجُلٌ، یُقالُ لَهُ: الوَلید، لَهُو أشدُّ لِهذهِ الأمّةِ مِن فِرعَونَ لِقَومِهِ.»⁽⁴⁾

(برای این امّت مردی می باشد، که به او ولید می گویند، همانا او برای این امّت بدتر از فرعون برای قومش است.)

و در کتاب «اخبار الدّول» آمده است: صاحب کتاب «کوکب الملک» نقل کرده: ولید به سی و سه بلیّه مبتلا شده بود، که کمترین بلیه او آن بود، که از ناف خود بول می کرد.⁽⁵⁾

به هر تقدیر هنگامی که فسق و فجورِ ولیدِ پلید، فاش، و شایع شد. مردم نسبت به او عداوت پیدا کردند، و همگی بر او خروج کردند، و اهل دمشق بر خلع او از خلافت اجماع کردند، و قصد کردند، که او را بکشند، و لباس خلافت را بر پسرعمویش یزید بپوشانند، به همین خاطر

یزید را از بادیه به شهر آوردند، و هم قسم شدند، که همگی یزید را یاری نمایند. تا با ولید وارد جنگ و قتال شود. و در آن وقت ولید برای شکار کردن به ناحیه «تدمر» رفته بود.⁽¹⁾پس یزید آماده جنگ با ولید شد، و کارزار عظیمی ما بین آن ها واقع گردید، تا آن که در نهایت ولید شکست خورد، و به قصر خود فرار کرد. و در آنجا متحصن گردید. از این رو لشکر یزید قصر را محاصره کردند، و بالاخره داخل قصر شدند، و ولید را به بدترین وجه ممکن کشتند، و سرش را بر دیوار اطراف قصر آویزان کرده، و تن او را در خارج باب فردیس دفن نمودند.⁽²⁾

روایت شده است: ولید، دو روز مانده به آخر جمادی الآخر سال صد و بیست و شش هجری، در «بحراء»، که یکی از روستاهای دمشق می باشد، گشته شد. و مدّت حکومت ولید، یک سال، و دو ماه، و بیست و دو روز بوده است. و عمرش در هنگام کشته شدن، به چهل سال رسیده بود، و در بحراء نیز دفن شد.⁽³⁾

قیام یحیی بن زید

قیام یحیی، فرزند زید فرزند حضرت امام زین العابدین(علیه السلام)، به جهت نهی از منکر، و دفع ظلم بنی امیه، در اوائل سلطنت ولید واقع شده است. وقتی که زید، فرزند امام سجّاد(علیه السلام)، در سال صد و بیست و یک هجری در کوفه گشته شد، و یحیی از دفن پدرش فارغ شد، اصحاب و یاران زید، به جز ده نفر از آن ها، همگی متفرق شدند، و کس دیگری با یحیی باقی نماند. از این رو یحیی به ناچار شبانه از کوفه بیرون رفت، و به طرف نینوا حرکت نمود. و از نیتوا نیز به سوی مدائن، که در آن زمان، راه خراسان بود، حرکت کرد.⁽⁴⁾

یوسف بن عمر ثقفی، والی عراقین، برای دستگیری یحیی، حُرَیث کلبی را به مداین فرستاد، لذا یحیی از مدائن، به جانب ری شتافت، و از ری نیز به طرف سرخس رفت. یحیی در سرخس،

به یزید بن عمرو تیمی وارد شد، و مدّت شش ماه نزد او ماند. در این هنگام جماعتی از مُحَکِّمَه،⁽¹⁾به جهت جنگ با بنی امیّه، می خواستند با یحیی متحد و هم دست شوند. ولی یزید بن عمرو، یحیی را از همراهی با آن ها نهی کرد، و به او گفت:

«چگونه برای دفع اعداء، از جماعتی که از حضرت علیّ(علیه السلام)و اهل بیتش(علیهم السلام) اظهار بی زاری می کنند، استعانت می جوئی؟»

لذا یحیی، از سرخس، به جانب بلخ رفت. و بر جریش بن عبد اللّه شیبانی وارد شد، و نزد او ماند، تا هشام از دنیا رفت، و ولید خلیفه شد.⁽²⁾آن گاه یوسف بن عمرو، برای نصر بن سیّار، حاکم خراسان، نامه نوشت، که عده ای را نزد جریش بن عبد اللّه شیبانی بفرست، تا یحیی را دستگیر نماید. از این رو نصر، برای عقیل، حاکم بلخ، نامه ای نوشت، و در نامه خطاب به او گفت: جریش بن عبد اللّه را بگیر، و او را رها نکن، تا یحیی را به تو تحویل دهد.

بدین منظور عقیل، به دستور نصر بن سیار، جریش بن عبد اللّه شیبانی را گرفت، و ششصد تازیانه به او زد، و به او گفت: به خدا سوگند، اگر یحیی را به من تحویل ندهی، تو را می کشم. ولی مع الوصف جریش بن عبد اللّه، از تحویل دادن یحیی به او امتناع کرد. امّا در این بین، قریش، پسر جریش بن عبد اللّه، به عقیل گفت: با پدر من کاری نداشته باش، چرا که من یحیی را به تو تحویل می دهم.

لذا قریش، جماعتی را با خود برداشت، و در صدد جستجو، و پیدا نمودن یحیی بر آمد. و یحیی را در خانه ای، که در داخل خانه دیگری بود، یافت. پس قریش، یحیی را با یزید بن عمرو، که یکی از اصحاب یحیی در کوفه بود، گرفتند. و نزد نصر بن سیار فرستادند. نصر هم یحیی را در قید و بند کرده، و زندانی نمود. و بعد شرح حال او را، در ضمن نامه ای، برای یوسف بن عمر نوشت، یوسف نیز قضیه را برای ولید نوشت. ولید هم در جواب نامهٔ او نوشت:

یحیی، و اصحاب او را از بند رها کنند. یوسف نیز مضمون نامه ولید را، برای نصر بن سیار نوشت، نصر هم یحیی را طلبید، و او را از هر فتنه ای برحذر داشت، و هزار درهم، با دو استر به وی داد، و به او امر کرد، که به ولید ملحق شود.⁽¹⁾ولی وقتی یحیی آزاد شد، به طرف سرخسحرکت کرد، و از آنجا به نزد عمرو بن زراره، والی ابرشهر، رفت. عمرو، به یحیی هزار درهم داد، تا خرج خود کند، و او را به طرف بیهق، که دورترین شهر خراسان بود، روانه کرد.

یحیی در بیهق، عده ای را با خود متحد نمود، و برای آن ها مرکب خرید، و برای دفع عمرو بن زراره، حاکم ابرشهر، حرکت کرد. عمرو وقتی از خروج یحیی مطّلع شد، قضیه را برای نصر بن سیار نوشت، نصر هم نامه ای برای عبد اللّه بن قیس، حاکم سرخس، و برای حسن بن زید، حاکم طوس، نوشت، تا هر دو به ابرشهر بروند، و در تحت فرمان عمرو بن زراره، با یحیی، مقابله کنند. لذا عبد اللّه، و حسن با لشکرهای خود، به نزد عمرو رفتند، و به این نحو، یک لشکر ده هزار نفری مهیا کردند، و آماده جنگ با یحیی شدند.

یحیی با سواران خود به جنگ آن ها آمد، و با آن ها وارد جنگ سختی شد، و در پایان کار عمرو بن زراره را کشت، و لشکر او را متفرق کرد، و پیروز گشت، و اموال لشگرگاه عمرو را به غنیمت گرفت، و پس از آن، به طرف هرات حرکت کرد. سپس از هرات، به جوزجان، که ما بین مرو، و بلخ، و از بلاد خراسان است، وارد شد. در این هنگام، نصر بن سیّار، سَلَم بن اَحور را با هشت هزار سوار شامی و غیر شامی، به جنگ یحیی فرستاد. و در روستای ارغوی، دو لشکر با هم رو به رو شدند، و یحیی سه شبانه روز، با آن ها جنگ کرد، تا آن که لشکریان او کشته شدند، و در پایان کار، تیری بر پیشانی یحیی اصابت کرد، و کشته شد.⁽²⁾

سَلَم بن اَحور بعد از مرگ یحیی، بدن او را برهنه کرد، و سرش را جدا نمود، و برای نصر فرستاد، نصر هم سر او را برای ولید فرستاد. سپس بدن یحیی را بر دروازه شهر جوزجان، به دار آویخت. و پیوسته بدن او بر دار آویخته بود، تا ارکان سلطنت امویه متزلزل گشت، و سلطنت بنی عبّاس قوّت گرفت، و ابو مسلم مروزی، داعی دولت عبّاسیه، سَلَم بن اَحور، قاتل یحیی را کشت، و بدن یحیی را غسل داد، و بعد از کفن کردن، بر او نماز خواند، و در همان جا، او را دفن نمود.

و بعد هر کسی را که در قتل یحیی شرکت کرده بود را به قتل رساند.⁽¹⁾قتل یحیی، در سال صد وبیست و پنج هجری واقع شد. مادر او، «ریطه»، دختر أبو هاشم، عبد اللّه ابن محمّد حنفیه بوده است.⁽²⁾

متوکل بن هارون، راوی صحیفهٔ سجادیة می گوید: در زمانی که یحیی متوجه خراسان شده بود، به خدمت او رسیدم، و سلام کردم، پس یحیی به من گفت: از کجا می آیی؟ گفتم: از حجّ، لذا یحیی از من، احوال پسر عموهای خود، که در مدینه بودند را پرسید. و در پرسش از حال حضرت جعفر بن محمّد(علیهما السلام)مبالغه نمود. از این رو من، از حال آن حضرت، و اندوه ایشان، بر شهادت پدرش، زید، به او خبر دادم، یحیی به من گفت:

«قَدْ کَانَ عَمِّی مُحَمَّدُ بْنُ عَلِیٍّ(علیهما السلام)أَشَارَ عَلی أبِی بِتَرْکِ الْخُرُوْجِ، وَ عَرَّفَهُ انْ هُوَ خَرَجَ وَ فَارَقَ الْمَدینَةَ، مَا یَکُونُ إلَیْهِ مَصِیرُ أَمْرِهِ.»

(همانا عمویم، حضرت امام محمّد باقر(علیه السلام)، پدرم را به ترک قیام سفارش کرده بودند، و به پدرم فهمانده بودند، که در صورت قیام، و جدا شدن از مدینه، کارش به کجا خواهد رسید.)

بعد یحیی به من گفت: آیا پسر عمویم، جعفر بن محمّد(علیهما السلام)را، در أیّام حجّ ملاقات کردی؟ گفتم: بله. یحیی گفت: آیا درباره من، و اوضاع، و کارهایم، از ایشان چیزی نشنیدی؟ گفتم: فدای شما شوم! دوست ندارم، آن چه شنیدم را برای شما نقل کنم. یحیی گفت: آیا مرا از مرگ می ترسانی؟ آن چه از ایشان، دربارهٔ من شنیده ای را بگو. لذا به یحیی گفتم: از حضرت امام جعفر صادق(علیه السلام) شنیدم، که می فرمودند:

«إنَّکَ تُقْتَلُ، و تُصْلَبُ، کَمَا قُتِلَ أَبُوکَ وَ صُلِبَ.»

(همانا تو کشته می شوی، و به دار آویخته می گردی، همان گونه که پدرت کشته شد، و به دار آویخته گشت.)

پس یحیی از شنیدن این خبر، رنگ صورتش تغییر کرد، و این آیهٔ مبارکه را تلاوت نمود: (یَمْحُو اللَّهُ مَا یَشَاءُ وَ یُثْبِتُ ۖ وَعِنْدَهُ أُمُّ الْکِتَابِ⁽¹⁾)...⁽²⁾

به هر تقدیر، یزید بن ولید بن عبد الملک در شب جمعه، بیست و سوّم جمادی الآخر سال صد و بیست و شش هجری علم خلافت برافراشت. و در این هنگام، مردم شام، پسر عمویش، ولید بن یزید بن عبد الملک را از خلافت خلع کردند، و دست بیعت با یزید دادند. آن گاه یزید، فرمان قتل ولید را صادر کرد، و گفت: هر کس سر او را بیاورد، صد هزار درهم جایزه می گیرد. لذا اصحاب او به جانب «بحراء»، که نام روستائی در دمشق بود، رفتند، و ولید را محاصره کردند، در آن هنگام ولید گفت: حال من در امروز، مثل حال عثمان بن عفّان است. پس بر سر او ریختند، و خون ولید را ریختند، و سرش را جدا کردند، و در دمشق گرداندند، و پس از آن به دروازهٔ دمشق آویزان کردند.⁽³⁾

مدّت خلافت یزید بن ولید بن عبد الملک، از زمان قتل ولید بن یزید بن عبد الملک، تا وقتی که وفات او رسید، پنج ماه و دو شب بوده است. و او در روز یک شنبه، هلال ذی الحجهٔ سال صد و بیست و شش هجری، در دمشق وفات کرد، و ما بین «باب جابیه»، و «باب صغیر» مدفون گشت، و عمرش در آن زمان به چهل و شش، و یا به چهل سال رسیده بود.⁽⁴⁾

وقتی یزید بن ولید بن عبد الملک از دنیا رفت، به حسب وصیّت او، برادرش ابراهیم، بر تخت سلطنت نشست. و مدّت چهار ماه، یا دو ماه، و ده روز خلافت کرد. ولکن خلافت بر او مستقر نبود، و در ایّام خلافت او، هرج و مرج، و اختلاط، و اختلاف کلمه به وجود آمد. مردم یک هفته به او، با عنوان خلیفه سلام می کردند، و یک هفته، اعتنائی به او نمی نمودند. امر بدین منوال بود، تا آن که مروان بن محمّد خروج کرد، و از جزیره، داخل دمشق شد، و آماده جنگ با ابراهیم

گشت. ابراهیم نیز چون دولتش قوّت و قدرتی نداشت، به ناچار فرار کرد، مروان نیز او را دنبال کرد، و در نهایت او را به قتل رساند، و جسدش را به دار آویخت.⁽¹⁾

از زمان ابراهیم و مروان، سلطنت بنی مروان رو به ضعف و اضمحلال آورد، تا وقتی که مروان گشته شد، پس به یکباره دولت از آن ها، به بنی عبّاس منتقل گشت. در ایّام خلافت ابراهیم، و به قول بعضی در ایّام ولید، حضرت باقر العلوم(علیه السلام)به شهادت رسیدند.⁽²⁾

و در روز دوشنبه، چهاردهم صفر سال صد و بیست و هفت هجری، بعد از قتل ابراهیم در «دمشق»، یا در «حرّان»، که یکی از شهرهای مصر است، مردم با مروان بن محمّد بن مروان بن حکم بیعت کردند.⁽³⁾

و مروان ملقب به «حمار» بود، و در این که چرا او به این لقب مشهور شد، دلایل مختلفی گفته شده است. و در کتاب «اخبار الدول» آمده است: مروان به سبب کثرت صبرش بر شدائد، و سختی های جنگ، و این که هیچ گاه از جنگ روی برنمی تافت، ملقب به حمار شده بود. و از این باب است که می گویند: «فُلانٌ أصبَرُ مِن حِمارٍ فی الحُروُب؛ فلانی در جنگ ها از خر شکیباتر است.»⁽⁴⁾

مروان بن محمّد بن مروان بن حکم، در اوائل سال صد و سی و دو هجری گشته شد، و ایّام خلافت او، تا وقتی که کشته گشت، پنج سال، و ده روز، و به قول دیگری: پنج سال، و سه ماه بوده است.⁽⁵⁾

در ایّام خلافت مروان، عبد الرحمن بن محمّد، معروف به أبو مسلم مَروَزی خراسانی، قیام کرد. و مردم را به بیعت نمودن با ابراهیم بن محمّد بن علیّ بن عبد اللّه بن عبّاس بن عبد المطلب، ملقب به امام دعوت نمود. و نصر بن سیّار، که در آن زمان، از گماشتگان مروان، در بلاد خراسان بود، دولتش رو به ضعف و اضمحلال آورده بود. لذا او هر چه با مروان مکاتبه کرد، و از او کمک

خواست، مروان نتوانست او را یاری کند، و لشکر برای او روانه نماید. چرا که در آن وقت، مروان نیز مشغول دفع خوارج، و جنگ با آن ها بود.⁽¹⁾

نصر بن سیّار، چون تاب مقاومت در برابر أبو مسلم را نداشت، به ناچار از حکومت خراسان دست کشید، و به طرف ری سفر کرد، و از آنجا، به ساوه رفت، و در ساوه، از کثرت حزن و غصه وفات کرد. و از طرف دیگر نیز کار أبو مسلم بالا گرفت، و خراسان را تصرف نمود، و امر کرد که مردم لباس سیاه را شعار خود نمایند، و رنگ پرچم ها را نیز سیاه قرار دهند.

وجود نازنین حضرت امام جعفر صادق(علیه السلام)، مدّت ها قبل از به حکومت رسیدن بنی عبّاس، به کمک أبو مسلم خراسانی، از این امر خبر داده بودند. و تصریح نموده بودند، که أبو مسلم، در این مسأله نقش پر رنگی خواهد داشت. چنانچه مرحوم علامهٔ مجلسی (قدس سره)در این باره، از زکار بن ابی زکار واسطی روایت فرموده است:

در محضرحضرت امام جعفر صادق(علیه السلام)بودم، که مردی سر مبارک حضرت را بوسید، پس حضرت لباس او را لمس کردند، و به او فرمودند: تا امروز لباسی سفیدتر، و زیباتر از این ندیده بودم، عرض کرد: فدای شما شوم! این لباس سرزمین ما می باشد، و من بهتر از این نوع لباس را برای شما هدیه آورده ام. حضرت فرمودند: ای معتب! هدیه را از او بگیر. سپس آن مرد خارج شد، و حضرت امام جعفر صادق(علیه السلام) بعد از رفتن او فرمودند:

«صَدَقَ الْوَصْفُ، وَ قَرُبَ الْوَقْتُ، هَذَا صَاحِبُ الرَّایَاتِ السُّودِ الَّذِی یَأْتِی بِهَا مِنْ خُرَاسَانَ. ثُمَّ قَالَ: یَا مُعَتِّبُ! الْحَقْهُ فَسَلْهُ مَا اسْمُهُ. ثُمَّ قَالَ: إِنْ کَانَ عَبْدَ الرَّحْمَنِ، فَهُوَ وَ اللَّهِ هُوَ.»

(اوصاف بر او تطبیق می کند، و زمانش نزدیک شده است. این همان صاحب پرچم های سیاه می باشد، که با آن ها از خراسان خواهد آمد. سپس فرمودند: ای معتب! خود را به او برسان، و از او نامش را سؤال کن، سپس فرمودند: اگر نامش عبد الرحمن باشد، به خدا قسم این همان شخص است.)

راوی می گوید: معتب برگشت، و به حضرت امام جعفر صادق(علیه السلام)عرض کرد: او گفت: نام من عبد الرحمن است. راوی می گوید: وقتی فرزندان عبّاس حاکم شدند، به او نگاه کردم، و دیدم که او، عبد الرحمن، أبو مسلم می باشد.

به هر تقدیر، مروان چون مطلّع شد، که ابراهیم الامام، خیال سلطنت دارد، و أبو مسلم مردم را به بیعت با او فرا می خواند، به گماشتگان خود نوشت، در هر جا که ابراهیم را یافتید، او را دستگیر نمایید. پس ابراهیم را در روستای کداد و حُمیمه دستگیر کردند، و نزد مروان فرستادند، مروان او را در حرّان زندانی کرد، و ابراهیم مدّتی در زندان بود، تا آن که انبانی را پر از آهک کردند، و سر ابراهیم را در میان آن نمودند، ابراهیم مدّتی دست و پا زد، تا از دنیا رفت.⁽¹⁾

در ایّامی که ابراهیم در حبس بود، چون از آزاد شدن خود ناامید شده بود، وصیّت نامه ای نوشت، و برادر خود، عبد اللّه سفاح را به عنوان خلیفه و جانشین خود قرار داد. و آن وصیّت نامه را به شخصی سپرد، و گفت: این مکتوب را با خود نگاه دار، هر زمانی که من کشته شدم، آن را به سفاح برسان.

وقتی ابراهیم کشته شد، و آن مکتوب در حمیمه به سفاح رسید، منصور دوانیقی برادرش را، با عموی خود، عبد اللّه بن علیّ، به همراه جماعتی از اهل بیت خویش، طلبید، و به موازرت و همراهی ایشان، به جانب کوفه شتافت. آن ها در سال صد و سی و دوّم هجری، در کوفه، مردم را به بیعت سفّاح فرا می خواندند، مردم نیز با او بیعت می کردند. پس در آن هنگام سفّاح لشکر خود را، با لشکر أبو سلمه خلّال، به هم ضمیمه کرد، و در کوفه عموی خود، داوود بن علیّ را، به عنوان خلیفه قرار داد، و عموی دیگر خود، عبد اللّه بن علیّ را به جنگ با مروان فرستاد.⁽²⁾

عبد اللّه با لشکر خراسان راه پیمود، تا در «زاب موصل»، در دوّم جمادی الآخر سال صد و سی و دو هجری، با لشکر مروان رو به رو شد، و جنگ سخت، و شدیدی بین آن ها واقع شد، و در نهایت لشکر بنی عبّاس پیروز شد، و تعداد زیادی از لشکر مروان را کشتند، و بسیاری از آن ها هم در آب غرق شدند. به نحوی که فقط تعداد کسانی که از لشکر مروان، از بنی امیّه غرق شدند،

به سیصد تن نفر می رسید. و امّا افرادی که در لشکر مروان، از غیر بنی امیه بودند، و در آب غرق شده بودند، تعداد بی شماری را شامل می شدند.

به هر تقدیر، لشکر مروان متفرق شد، و او در روز شنبه، یازدهم جمادی الآخر سال صد و سی و دو هجری، به طرف موصل فرار کرد، و چون اهل موصل او را راه ندادند، از آن جا به حران رفت، چرا که خانهٔ مروان، و خزانه های او، در «حران» بود. و اهل حران، با امیر المؤمنین(علیه السلام) در نهایت عداوت و عناد بودند، و همیشه آن حضرت را سب می کردند، حتّی در زمانی که دیگر کسی به امیر المؤمنین(علیه السلام)لعن نمی کرد، اهل حران، لعن به حضرت را ترک نکردند، و می گفتند:

«لَاْ صَلَاْةَ إِلَّاْ بِلَعْنِ أَبِیْ تُرَاْبٍ.»⁽¹⁾

(نماز بدون لعن أبو تراب - یعنی حضرت علیّ(علیه السلام)- نماز نیست.)

مروان از ترس عبد اللّه، در حران توقف نکرد، و با خانواده خود، و جماعتی از بنی امیّه، و بقیهٔ لشکر خود، از حران بیرون آمد، و به طرف نهر اردن، و فلسطین سفر کرد. عبداللّه بن علیّ نیز به جانب حران آمد، و قصر مروان را خراب کرد، و خزائن، و اموال او را غارت نمود، آن گاه به جانب دمشق رفت، و اهل دمشق را محاصره کرد، و ولید بن معاویة بن عبد الملک را، با جماعت بسیاری از مردم شام کشت. و یزید، و برادر او را، با عبد الجبار بن یزید بن عبد الملک اسیر کرد، و به نزد سفّاح فرستاد، سفاح هم آن ها را کشت، و جنازهٔ آن ها در حیره به دار آویخت.

آ ن گاه عبد اللّه به جهت دفع مروان، به جانب نهر اردن، سفر کرد، و در نیمه ذی القعدهٔ سال صد و سی و دو هجری، به آنجا رسید، و جماعت بسیاری از بنی امیّه، که بیشتر از هشتاد نفر بودند را کشت.⁽²⁾و بعد برای دفع مروان حرکت کردند، و در بوصیر، که از روستاهای فیّوم است، مروان را یافته، و او را محاصره نمودند. در این وقت مروان در کنیسه بوصیر بود، وقتی صدای هیاهوی لشکر را شنید، شمشیر کشید، و بیرون دوید. لشکر بنی عبّاس هم دور او را احاطهکردند، و با وی جنگ کردند، تا او را کشتند. و عامر بن اسماعیل امر کرد، سر او را قطع نمایند، و زبانش را ببرند، و دور افکند. در همان زمان نیز گربه ای حاضر شد، و زبان مروان را خورد.

و از عجائب روزگار آن که قبل از این واقعه، مروان شنیده بود، که یکی از خادمانش، نمامی کرده است. لذا زبان او را بریده بود، و همین گربه زبان او را هم خورده بود. به هر صورت در روز یک شنبه، بیست و هفتم ذی الحجهٔ سال صد و سی و دو هجری، مروان کشته شد، و دولت بنی امیه منقرض گشت.⁽¹⁾مدّت سلطنت مروان، تا زمان بیعت مردم با سفّاح، پنج سال، و هفتاد روز بوده است. و تا زمانی که کشته شد، پنج سال، و ده ماه، و دو روز طول کشید. لذا از زمان بیعت مردم با سفّاح، و قتل مروان، هشت ماه می باشد.⁽²⁾

بعد از آن که بنی عبّاس به قدرت رسیدند، بنی امیه دو گروه شدند: یک دسته از آن ها کسانی بودند، که در شام اقامت داشتند، و با کشته شدن مروان، منقرض شدند. و گروه دیگری از آن ها، افرادی بودند، که از ترس حکومت بنی عبّاس در مغرب زمین اقامت کردند، و سببش آن شد که چون خلافت، به بنی عبّاس منتقل شد، آن ها در صدد قتل بنی امیه بر آمدند، و ایشان را در هر جائی که می یافتند، می کشتند. و هر چه آن ها فرار می کردند، به جستجوی ایشان برمی آمدند، و ایشان را زنده نمی گذاشتند.

و از جمله کسانی که فرار کردند، و از این ماجرا جان به در بردند، عبد الرحمن بن معاویة بن هشام بن عبد الملک، به همراه برخی از اطرافیانش بود. که به جانب مغرب فرار کرد، و اهل اندلس در سال صد و سی و نه هجری، با او بیعت کردند. و او در سال صد و هفتاد و یک هجری، وفات کرد، و پسرش هشام بن عبد الرحمن به جای او نشست. و بعد از او، فرزندش حَکَم بن هشام، و سپس عبد الرحمن بن حکم، و بعد محمّد بن عبد الرحمن به خلافت رسیدند. لذا پیوسته سلطنت از پدران به پسران، و برادران منتقل شد، تا به امیّه رسید، که در این زمان، دولت بنی امیهٔ ساکنِ اندلس نیز منقرض شد.⁽³⁾

به هر ترتیب در روز جمعه، سیزدهم ربیع الاوّل، و یا نیمهٔ جمادی الآخر سال صد و سی و دو هجری، سفاح لباس خلافت پوشید، و مردم با وی بیعت کردند. سپس او به طرف مسجد رفت، و بر منبر قرار گرفت، و ایستاده خطبه روز جمعه را خواند. به همین خاطر صدای مردم بلند شد،

که سنّت رسول خدا(صلی الله علیه و آله و سلم)را احیا کردی، و این سخن کنایه ای به بنی امیّه بود. چرا که آن ها نشسته خطبه می خواندند.⁽¹⁾

سفّاح مردی رئوف و مهربانی بود، و در وقت طعام، از همهٔ حالات خوشحال تر، و گشاده روئیش بیشتر بود. سفاح، أبو سلمه حفص خلال را وزیر خود کرده بود، و او را وزیر آل محمّد (صلی الله علیه و آله و سلم)می گفتند. و این خود نشان دهندهٔ آن است، که بنی عبّاس از نام اهل بیت(علیهم السلام)، برای به قدرت رسیدن نهایت سوء استفاده را نمودند. أبو سلمه حفص خلال، اوّلین کسی بود، که در دولت بنی عبّاس، وزارت بر او قرار گرفت. ولی أبو مسلم خراسانی درصدد قتل او برآمد، و مترصد فرصت بود، تا آن که وقتی شبی أبو سلمه از خانهٔ سفّاح بیرون آمد، که به خانه اش برود، اصحاب أبو مسلم بر سر او ریختند، و خونش را ریختند.

قتل أبو سلمه بعد از چهار ماه از خلافت سفاح اتفاق افتاد. و چون دولت بنی عبّاس با سعی و کوشش های أبو مسلم مَروزی خراسانی مستقر شده بود، سفّاح، به او آسیبی نرساند، بلکه به او احترام هم می کرد. سفّاح چهار سال و نه ماه خلافت کرد. و در روز یک شنبه، دوازدهم ذی الحجه سال صد و سی شش هجری قمری، سفّاح در انبار، در شهری که خودش بنا کرده بود، و نام آنجا را هاشمیه قرار داده بود، از دنیا رفت. و در آن زمان سی و سه، یا سی و دو سال از عمرش گذشته بود.⁽²⁾

وقتی سفّاح از دنیا، منصور دوانیقی، به سلطنت رسید. و در اوّلین اقدام خود، در بیست و پنج شعبان سال صد و سی و هفت هجری، دستور قتل أبو مسلم خراسانی را صادر کرد، از این رو او در «رومیة المداین» کشته شد.

وجود نازنین حضرت امیرالمؤمنین(علیه السلام)در یکی از خطبه های خود از خلافت بنی امیّه، و انتقال آن به بنی عبّاس خبر داده بودند. و در آن خطبه به اوصاف مشهور، و خصائصبعضی از خلفاء بنی عبّاس اشاره فرموده بودند. و در قسمتی از آن خطبه، که محدّث بزرگ جهان شیعه، مرحوم علامهٔ مجلسی (قدس سره)، از مرحوم ابن شهر آشوب مازندرانی (قدس سره)آن را نقل کرده است: حضرت امیر المؤمنین(علیه السلام)می فرمایند:

«وَیْلُ هَذِهِ الْأُمَّةِ مِنْ رِجَالِهِمْ الشَّجَرَةِ الْمَلْعُونَةِ الَّتِی ذَکَرَهَا رَبُّکُمْ تَعَالَی أَوَّلُهُمْ خَضْرَاءُ وَ آخِرُهُمْ هَزْمَاءُ ثُمَّ یَلِی بَعْدَهُمْ أَمْرُ أُمَّةِ مُحَمَّدٍ رِجَالٌ أَوَّلُهُمْ أَرْأَفُهُمْ وَ ثَانِیهِمْ أَفْتَکُهُمْ وَ خَامِسُهُمْ کَبْشُهُمْ وَ سَابِعُهُمْ أَعْلَمُهُمْ وَ عَاشِرُهُمْ أَکْفَرُهُمْ یَقْتُلُهُ أَخَصُّهُمْ بِهِ وَ خَامِسَ عَشَرَهُمْ کَثِیرُ الْعَنَاءِ قَلِیلُ الْغَنَاءِ سَادِسَ عَشَرَهُمْ أَقْضَاهُمْ لِلذِّمَمِ وَ أَوْصَلُهُمْ لِلرَّحِمِ کَأَنِّی أَرَی ثَامِنَ عَشَرَهُمْ تَفْحَصُ رِجْلَاهُ فِی دَمِهِ بَعْدَ أَنْ یَأْخُذَ جُنْدُهُ بِکَظَمِهِ مِنْ وُلْدِهِ ثَلَاثُ رِجَالٍ سِیرَتُهُمْ سِیرَةُ الضَّلَالِ...»⁽¹⁾

(وای بر این امّت از مردانِ درخت ملعونه، که پروردگار شما آن را - در قرآن - ذکر کرده است. اوّل کار آن ها سرسبز، و آخر کار آنان شکافته شده است. سپس بعد از آن ها امر ولایت أمّت محمّد(صلی الله علیه و آله و سلم)را مردانی بر عهده می گیرند، که اوّلین آن ها مهربان ترین آنان می باشد. و دوّمین آن ها خون ریزترین آنان است. و پنجمین آن ها مقتدرترین، آنان خواهد بود. و هفتمین آن ها عالم ترین آنان می باشد. و دهمین آنان کافرترین آن ها است. که یکی از نزدیکانش او را می کشد. و پانزدهمین آن ها رنجش بسیار، و ثروتش اندک است. و شانزدهمین آنان بیش از همه ادای حقّ، و صلهٔ رحم می کند. گویی که من هیجدهمین آنان را می بینم، که پاهایش در خون خودش حرکت می کند، بعد از این که خشمگین شده و سربازش را سرزنش می کند. از فرزندان او سه مرد هستند، که سیرهٔ آن ها، سیره ای گمراه کننده است...)

مرحوم علامهٔ مجلسی (قدس سره)در توضیح این خطبه شریف، که در این نوشتار، قسمتی از آن آورده شده، و دانش پژوهان برای مطالعهٔ کامل خطبه می توانند، به کتاب «بحارالانوار»، یا کتاب «مناقب» مرحوم ابن شهرآشوب (قدس سره)مراجعه کنند، نگاشته است: فرمایش حضرت علیّ(علیه السلام)که فرموده اند:

«أوّلهم خضراء»، به دلیل آن می باشد، که خداوند در قرآن کریم بنی امیه را، به درخت ملعون تشبیه کرده است. لذا وجود نازنین حضرت امیرالمؤمنین(علیه السلام)آن ها را در آغاز کارشان، که حکومتشان قدرتمند، و زندگیشان پررونق بود، به درخت سرسبز تشبیه کرده اند. و در أواخر حکومت بنی امیه، که اوضاع آن ها بر عکس شده بود، حضرت، آن ها را به درخت شکافته شده، تشبیه کرده اند.

و امّا دربارهٔ بنی عبّاس، بر هر کسی که به تاریخ مراجعه کند، مخفی نیست، که أوّلین حاکم آن ها، که سفّاح بوده، مهربان ترین آن ها می باشد. و دوّمین خلیفهٔ آن ها، که منصور بوده، خون ریزترین آن ها بوده است. و بیش از همهٔ آن ها با حیله و نیرنگ، مردم را به قتل می رساند. و پنجمین آن ها، که هارون الرشید بوده است، مقتدرترین آن ها می باشد. زیرا حکومت هیچ یک از آن ها مانند حکومت او استحکام پیدا نکرد. و هفتمین آن ها مأمون می باشد، که او در بین حکام بنی عبّاس عالم ترین آن ها بوده است. و شهرت علم زیاد او، در میان دیگر پادشاهان نیاز به توضیح ندارد.

و دهمین حاکم بنی عبّاس، که متوکل بوده، کافرترین آن ها است. بلکه به خاطر پافشاری در تعقیب، و شکنجهٔ اهل بیت(علیهم السلام)، و شیعیان آن ها، و دیگر افراد، در بین همهٔ انسان ها، کافری چون او نبوده، و نخواهد بود. و پانزدهمین آن ها، معتمد علی اللّه، أحمد بن متوکّل بوده است. و اگرچه زمان خلافت او بیست و سه سال بود، ولی بیشتر زمان حکومتش را درگیر جنگ با صاحب الزنج، و دیگران بوده است. به همین خاطر حضرت علیّ(علیه السلام)او را به رنج فراوان، و ثروت کم توصیف فرموده اند.

و شانزدهمین خلیفهٔ بنی عبّاس، معتضد باللّه بوده است. که روزی در خواب، مردی را مشاهده کرد، که به دجله آمد، و دستش را به طرف دجله دراز کرد، پس همهٔ آب آن، در دستش جمع شد، سپس دستش را باز نمود، و آب جوشید. و بعد از معتضد سؤال کرد، آیا مرا می شناسی؟گفت: نه .فرمود: من علیّ بن ابی طالب هستم، وقتی بر تخت خلافت نشستی، به فرزندان من نیکی کن. از این رو وقتی او به خلافت رسید، علویان را دوست داشت، و به آن ها نیکی می کرد. به همین دلیل، حضرت علیّ(علیه السلام)او را به ادای حقّ، و صلهٔ رحم توصف فرموده اند.

و هجدهمین حاکم بنی عبّاس، جعفر، ملقّب به مقتدر باللّه بوده است. که مونسِ خادم، از لشکر او جدا شد، و به طرف موصل رفت، و آن جا را تصرف نمود. و بعد از آن که سپاهی جمع آوری نمود، و دو مرتبه بازگشت، و در بغداد با مقتدر جنگ نمود، و سپاه او را شکست داد. بعد از مقتدر، سه نفر از فرزندانش به خلافت رسیدند: محمّد، مشهور به راضی باللّه. و ابراهیم، معروف به متّقی باللّه. و فضل که ملقب به مطیع للّه بوده است.⁽¹⁾

حکومت بنی عبّاس، سی و هفت حاکم داشته است، که شرح حال آن ها، در دیگر کتاب ها به تفصیل آمده است، و این مختصر در صدد بیان شرح حال همهٔ آن ها نیست، و قدری از زندگی نامهٔ آن ها که مربوط به دوران امامت حضرت امام صادق(علیه السلام)می باشد، آورده خواهد شد. به هر تقدیر، در دوازدهم، ذی الحجه سال صد و سی و شش هجری، که سفّاح وفات کرد، از مردم، برای برادرش أبو جعفر، منصور دوانیقی بیعت گرفتند، و منصور در آن روز به مکّه رفته بود، لذا با مردم حجّ خود را انجام داد، و به کوفه مراجعت کرد، و در هاشمیه، بر تخت سلطنت نشست، و مردم دوباره با او بیعت کردند.

منصور نیز در ششم ذی الحجهٔ سال صد و پنجاه و هشت هجری، در راه مکّه، و در «بثر میمون» به درک واصل شد، و در «حجون» او را دفن کردند. در زمان مرگش، نه روز مانده بود، تا بیست و دو سال خلافت کرده باشد. و در زمان مرگ، سن او به شصت و سه سال رسیده بود. و وقتی منصور از دنیا رفت، ششصد هزار هزار درهم، و چهارده هزار هزار دینار از او مانده بود. او مردی بخیل بود، و به جهت این که در امور مالی، با زیر دستان خود، حتّی «دوانیق» را هم محاسبه می کرد، به او لقب دوانیقی داده بودند.⁽²⁾

وقتی ولید بن یزید بن عبد الملک بن مروان کشته شد، و سلطنت بنی امیّه رو به ضعف و زوال آورد، جماعتی از بنی عبّاس و بنی هاشم، که از جمله آن ها أبو جعفر منصور، و برادران او، سفّاح،و ابراهیم بن محمّد، و عموی او، صالح بن علیّ، و همچنین محمّد دیباج، و عبد اللّه محض، و

فرزندانش، محمّد و ابراهیم، و عده ای دیگر، در «اَبواء» جمع شدند، و اتفاق کردند که با یکی از پسران عبد اللّه محض⁽¹⁾بیعت کنند، و یک نفر از آن ها را به عنوان خلیفه انتخاب کنند.

و از قضا آن ها، محمّد بن عبد اللّه محض را بدین منظور انتخاب کردند. و به او مهدی هم می گفتند، چرا که از خاندان رسالت(علیهم السلام)، به آن ها خبر رسیده بود، که مهدی آل محمّد(علیهم السلام)هم نام پیامبر(صلی الله علیه و آله و سلم)است. و مالک زمین خواهد شد، و شرق، و غرب عالم را پر از عدل و داد خواهد کرد، بعد از آن که پر از ظلم و جور شده باشد. لذا آن ها با محمّد بیعت کردند.⁽²⁾

سپس از امام جعفر صادق(علیه السلام)نیز خواستند، که با محمّد بن عبد اللّه محض، بیعت کنند. ولی حضرت فرمودند: این کار را نکنید، چرا که اگر بیعت شما با محمّد، به گمان آن می باشد، که او همان مهدی موعود(علیه السلام)است، این گمان شما خطا می باشد. و محمّد بن عبد اللّه محض، مهدی موعود(علیه السلام)نیست، و این زمان هم، زمان خروج او نخواهد بود. و اگر این بیعت شما، به جهت آن است، که خروج کنید، و امر به معروف، و نهی از منکر نمایید، باز هم بیعت با محمّد اشتباه است. چرا که هم اکنون، تو، ای عبد اللّه! از نظر سن و سال، شیخ بنی هاشم هستی، چگونه تو را بگذاریم، و با پسرت بیعت کنیم؟!

عبد اللّه محض گفت: چنین نیست، که تو می گویی، و به جهت حسادتی که داری، از بیعت با محمّد امتناع می کنی. لذا حضرت امام جعفر صادق(علیه السلام)دستی بر شانهٔ سفّاح گذاشتند، و فرمودند: به خدا سوگند، این سخن من از باب حسادت نیست، بلکه خلافت متعلق به این مرد است، و بعد از او، برادرش - یعنی منصور دوانیقی - و اولادهای ایشان، به خلافت خواهند رسید. و خلافت به شما - یعنی به فرزندان امیر المؤمنین(علیه السلام)- نمی رسید.

سپس حضرت، دستی بر کتف عبد اللّه محض زدند، و فرمودند: به خدا قسم، خلافت بر تو، و پسران تو، فرود نخواهد آمد. و همانا هر دو فرزند تو کشته خواهند شد. حضرت صادق(علیهالسلام)، این سخن را فرمودند، و برخاستند، و بعد بر دست عبد العزیز بن عمران زُهری تکیه فرمودند، و بیرون رفتند. در حالی که به عبد العزیز می فرمودند:

«صاحب رِدای زرد - یعنی منصور دوانیقی - را نگاه کردی؟ عرض کرد: بله. فرمودند: به خدا سوگند، او عبد اللّه را خواهد کشت.»

عبدالعزیز خدمت حضرت عرض کرد: محمّد، فرزند عبد اللّه را هم خواهد کشت؟ حضرت فرمودند: بله. عبد العزیز می گوید: در آن هنگام، با خودم گفتم: به پروردگار کعبه، این سخن امام صادق(علیه السلام)، از روی حسادت است! ولی از دنیا بیرون نرفتم، تا آن که هر آن چه را حضرت به من فرموده بودند، و مرا از آن با خبر کرده بودند را با چشمان خودم دیدم.

بعد از رفتن حضرت امام جعفر صادق(علیه السلام)، اهل مجلس هم متفرّق شدند، ولی عبد الصمد، و منصور دوانیقی، دنبال حضرت رفتند، وقتی به آن حضرت رسیدند، خدمت حضرت امام جعفر صادق(علیه السلام)عرض کردند: آیا آن چه در مجلس فرمودید، حقیقت دارد؟ حضرت فرمودند: به خدا سوگند حقیقت دارد، و این از علومی می باشد، که به ما رسیده است. لذا بنی عبّاس این سخن حضرت را، با یقینی دو چندان باور داشتند، و از آن روز خود را برای این امر مهیا نمودند، تا زمانی که امر خلافت را درک کردند.⁽¹⁾خاتم المحدّثین، مرحوم شیخ عبّاس قمی (قدس سره)بعد از نقل این روایت، نگاشته است:

«اگر چه از گفتگوهای عبد اللّه محض، با حضرت امام صادق(علیه السلام)، سوءِ رأی او ظاهر می باشد، ولی اخبار بسیاری در مدح ایشان وارد شده است، و حضرت صادق(علیه السلام)، هنگامی که ایشان را، در مدینه اسیر کردند، و به جانب کوفه می بردند، برای ایشان بسیار گریستند، و در حقّ انصار نفرین فرمودند، و از کثرت حزن و اندوه، تب کردند، و تعزیت نامه برای عبد اللّه، وسایر اهل بیت او فرستادند، و در آن، از عبد اللّه، به عبد صالح، تعبیر فرمودند، و در حقّ ایشان به سعادت دعا کردند.»⁽²⁾

به هر تقدیر محمّد و ابراهیم، پسران عبد اللّه محض، همواره در حال و هوای خلافت زندگی می کردند، و مهیای قیام بودند، تا آن که ابو العبّاس سفّاح، به خلافت رسید، و از آن وقت آن ها فراری شدند، و از مردم متواری گشتند. چرا که بنی عباس، به جهت بیعتی که قبل از به خلافت رسیدن، با آن ها کرده بودند، در صدد به قتل رساندن ایشان بودند. امّا به هر ترتیب، سفّاح، جناب عبد اللّه محض را، بزرگ می داشت، و خیلی او را اکرام می کرد. ولی گه گاه نیز، از عبد اللّه سؤال می کرد، که پسران تو، محمّد و ابراهیم، در کجا هستند؟ و چرا آن ها با شما به نزد من نمی آیند؟! و عبد اللّه محض نیز می گفت: مخفی بودن آن ها از خلیفه، به جهت امری نیست، که باعث کراهت شما شود.⁽¹⁾

سفّاح همیشه این سخن را، به عبد اللّه محض می گفت، و عیش او را منغّص می نمود، تا آن که یک مرتبه، به وی گفت: ای عبد اللّه! پسران خود را پنهان کرده ای؟ هر آینه محمّد و ابراهیم، هر دو نفرشان کشته خواهند شد. عبد اللّه چون این سخن را از او شنید، با حالت حزن و اندوه، از نزد سفّاح، به منزل خود مراجعت کرد. حسن مثلّث، وقتی آثار حزن را، در صورت عبد اللّه دید، پرسید: ای برادر! سبب حزن تو چیست؟ عبد اللّه نیز، مطالبه سفاح را در باب فرزندانش، محمّد و ابراهیم، برای او نقل کرد. حسن گفت: این دفعه که سفاح از حال ایشان سؤال کرد، بگو عمّوی آن ها، از حالشان خبر دارد، تا من او را از این سخن ساکت کنم.

لذا دفعهٔ بعد، که سفّاح، صحبت پسران عبد اللّه را به میان آورد، عبد اللّه گفت: عموی آن ها حسن، از حالشان باخبر است. از این رو سفاح صبر کرد، تا عبد اللّه از خانه اش خارج شود، سپس حسن مثلث را احضار نمود، و از او، دربارهٔ محمّد و ابراهیم، سؤال کرد. حسن مثلث هم به او گفت: ای امیر! با شما به نحوی صحبت کنم، که رعیت با سلطان گفتگو می کند. یا به نحویصحبت کنم، که مردی با پسر عمویش گفتگو می کند؟ سفاح گفت: به نحوی صحبت کن، که مردی با پسر عموی خود صحبت می کند.

حسن گفت: ای امیر! به من بگو: اگر خداوند متعال مقدّر کرده باشد، که محمّد و ابراهیم، به منصب خلافت برسند، تو و تمام مخلوقات آسمان و زمین، می توانند ایشان را از رسیدن به خلافت، دفع کنند؟ گفت: نه، به خدا نمی توانند. آن گاه گفت: اگر خداوند متعال خلافت را برای

آن ها مقدّر نکرده باشد، آیا اگر تمام اهل زمین و آسمان جمع شوند، می توانند آن ها را به خلافت برسانند؟ سفّاح گفت: نه، به خدا نمی توانند. سپس حسن مثلث، به سفاح گفت: ای امیر! پس چرا از این پیرمرد، همیشه در مورد فرزندانش سؤال می کنید؟ و نعمت خود را بر او منغّص می فرمائید؟ سفاح گفت: از پس، دیگر نام آن ها را نخواهم برد. و از آن به بعد، تا زنده بود، دیگر نام فرزندان عبد اللّه محض را نبرد. و بعد از مدّتی نیز، سفاح، به عبد اللّه محض اجازه داد، که به مدینه برگردد.⁽¹⁾

ماجرا این گونه بود، تا زمانی که سفّاح وفات کرد، و منصور دوانیقی به خلافت رسید. و منصور به جهت خباثت طینتی که داشت، یک باره دل بر قتل محمّد و ابراهیم، فرزندان عبد اللّه محض بست. لذا منصور در سال صد و چهل هجری، از راه مدینه، به زیارت خانهٔ خدا رفت، و چون به مدینه رسید، عبد اللّه محض را احضار نمود، و از او دربارهٔ فرزندانش سؤال کرد. عبد اللّه گفت: نمی دانم آن ها در کجا هستند، ولی منصور با تندی با عبد اللّه حرف زد، و بعد دستور داد، تا در خانهٔ مروان در مدینه، عبد اللّه محض را زندانی و حبس نمایند.

و بعد از زندانی نمودن عبد اللّه محض، تعدادی دیگر از آل ابوطالب(علیهم السلام)، مانند: حسن، و ابراهیم، و ابوبکر، برادران عبد اللّه محض، و همچنین حسن بن جعفر بن حسن مثنّی، و سلیمان، و عبد اللّه، و علیّ، و عبّاس، پسران داوود بن حسن مثنّی، و همچنین محمّد، و اسحاق، پسران ابراهیم بن حسن مثنّی، و همچنین عبّاس، و علیّ عابد، پسران حسن مثلّث، و علیّ، فرزند محمّد نفس زکیّه، و جمعی دیگر را به تدریج دستگیر نمود. و سپس همهٔ آن ها را زندانی کرد.⁽²⁾

پس ریاح بن عثمان، به دستور منصور، جماعت بنی حسن را در زندان، در قید و بند کرد، و بر آن ها کار را به شدّت تنگ کرد. و در این ایّامی که آن ها در زندان بودند، گه گاهی ریاح بن عثمان، بعضی از ناصحین را به نزد عبد اللّه محض می فرستاد، که او را نصیحت کنند، تا شاید مکان فرزندانش را اطلاع دهد. ولی عبد اللّه محض می گفت: بلیّه من، از بلیّه خلیل الرّحمن، بیشتر است. چرا که او، مأمور به ذبح فرزند خود شد، و حال آن که ذبح فرزند او، اطاعت خداوند

بود. ولی مرا امر می کنند، که فرزندان خود را به آن ها نشان دهم، تا فرزندانم را بکشند، و حال آن که کشتن آن ها، معصیت خداوند متعال می باشد.⁽¹⁾

پس تا سه سال، آن ها در مدینه، در حبس بودند، تا سال صد و چهل و چهار هجری، فرا رسید، و منصور دوانیقی دوباره به زیارت خانهٔ خدا رفت، و چون از مکّه مراجعت نمود، داخل مدینه نشد، و به «رَبَذه» رفت. و دستور داد آن ها را به نزدش ببرند. لذا ریاح بن عثمان، به اتّفاق ابو الأزهر، فرزندان امام حسن(علیه السلام)را، با محمّد دیباج، برادر مادری عبد اللّه محض، در غل و قید کردند، و با کمال شدّت، و سختی، آن ها را به طرف ربذه حرکت دادند. هنگامی که آن ها را به ربذه می بردند، حضرت امام جعفر صادق(علیه السلام)از پشت حجاب، به ایشان می نگریستند، و به شدّت گریه می کردند. به نحوی که اشک دیده گان مبارک حضرت، بر محاسن شریفشان جاری گشت، و بر طایفهٔ انصار نفرین کردند، و فرمودند:

«انصار به شرایط بیعت، با رسول خدا(صلی الله علیه و آله و سلم)وفا نکردند. زیرا آن ها، به شرط حفظ و حراست، از فرزندان حضرت، با ایشان بیعت کرده بودند.»

بنابر روایتی، حضرت امام جعفر صادق(علیه السلام)، بعد از دیدن آن ها از راه دور، داخل خانهٔ خود شدند، و تب کردند، و بیست شب، در تب و تاب بودند، و شب و روز می گریستند، تا آن که اطرافیان بر آن حضرت ترسیدند. به هر تقدیر وقتی آن ها را وارد ربذه کردند، ایشان را درآفتاب نگاه داشتند، و مدّت زمانی نگذشته بود، که مردی از جانب منصور دوانیقی بیرون آمد، و محمّد دیباج را به نزد منصور برد.

راوی گفته است: مدّت زمان زیادی نگذشته بود، که صدای تازیانه بلند شد. و آن تازیانه هایی بود، که به محمّد می زدند. و چون محمّد را برگرداندند، دیدیم به قدری او را تازیانه زده بودند، که چهره، و رنگ او، که مانند سبیکه نقره بود، به صورت رنگ زنگیان شده بود، و یک چشم او به واسطه تازیانه، از کاسهٔ چشمش، بیرون آمده بود.⁽²⁾

آن گاه محمّد را آوردند، و در کنار برادرش، عبد اللّه محض قرار دادند. و عبد اللّه، به محمّد خیلی علاقه داشت. در این حال تشنگی فوق العاده ای بر محمّد غلبه کرد، و طلب آب می نمود، ولی مردم به خاطر ترس از منصور، می ترسیدند به آن ها رحم کنند. تا این که عبد اللّه گفت: چه کسی در اینجا پسر رسول خدا(صلی الله علیه و آله و سلم)را سیراب می کند؟ در این وقت، یک نفر از مردم خراسان، به او مقداری آب داد. نقل شده: لباس محمّد، در اثر صدمات تازیانه، و آمدن خون، چنان بر کمرش چسبیده بود، که از بدن او کنده نمی شد. لذا اوّل بدن او را با روغن زیتون چرب کردند، آن گاه لباس را با پوست، از بدن او در آوردند.⁽¹⁾

پس از این واقعه، منصور از ربذه حرکت کرد، و در حالی که خودش، در محملی که روپوش آن از حریر بود، نشسته بود، و در کنارش ربیع حاجب قرار داشت. فرزندان امام حسن(علیه السلام)را با لب تشنه، و شکم گرسنه، و سر و بدن برهنه، با غل و زنجیر بر شتران برهنه سوار کردند، و در رکاب منصور به جانب کوفه حرکت دادند. وقتی منصور از کنار آن ها عبور کرد، عبد اللّه فریاد زد: ای ابو جعفر! آیا ما با اسیران شما در بدر چنین رفتار کردیم؟⁽²⁾

این سخن عبد اللّه محض، اشاره ای بود، به اسارت عبّاس، جدّ منصور دوانیقی، که در روز جنگ بدر، اسیر شده بود. و رسول خدا(صلی الله علیه و آله و سلم)هنگامی که عبّاس، به خاطر بند و قید ناله می کرد، به او رحم کرده بودند. و حضرت فرمودند: ناله عبّاس،نگذاشت امشب بخوابم، و بعد رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم)امر فرمودند، که قید و بند را از عبّاس بردارند.⁽³⁾

روایت شده است: منصور دوانیقی، به خاطر این که می خواست، آزار، و اذیت رساندن، به جناب عبد اللّه محض را دو چندان کند، دستور داده بود، شتری که محمّد بر آن سوار بود را، در جلو شتر او قرار دهند. تا عبد اللّه پیوسته نگاهش به کمر محمّد بیفتد، و با دیدن آثار تازیانه ها، ناراحتی و حزنش بیشتر شود. به هر ترتیب پیوسته آن ها را با سوء حال، به کوفه بردند، و در زندان

هاشمیّه، آن ها را در سردابی حبس نمودند، و آن زندان، فوق العاده تاریک بود، به نحوی که آن ها نمی توانستند، شب و روز را تشخیص دهند.⁽¹⁾

خاتم المحدّثین، مرحوم شیخ عبّاس قمی (قدس سره)از مسعودی (رحمه الله)روایت نموده است: منصور، سلیمان و عبد اللّه، فرزندان داوود بن حسن مثنّی را، با موسی بن عبد اللّه محض، و حسن بن جعفر آزاد کرد، ولی بقیه آن ها را در زندان نگه داشت، تا آن که همگی در زندان از دنیا رفتند. و زندان آن ها، در کنار شط فرات، نزدیک قنطرهٔ کوفه بود. و هم اکنون که ما در سال سیصد و سی و دو هجری هستیم، جای آن ها در کوفه معلوم، و زیارتگاه می باشد. و قبور همهٔ آن ها، همان زندان است، که سقف آن را بر روی آن ها خراب کردند، و حتّی بعضی از اوقات، آن ها را برای قضاء حاجت نیز از زندان بیرون نمی آوردند. لذا آن ها به ناچار، در همان زندان، قضاء حاجت می نمودند، و به تدریج بوی آن منتشر می شد، و از این جهت بر آن ها سخت می گذشت.⁽²⁾

به هر صورت، به جهت آن بوی کریه، و بودن در زندان و بند، در پاهای آنان ورم پدید آمد، و به تدریج به بالا سرایت کرد، تا به قلب آنان رسید، و آن ها را هلاک کرد. و چون زندان ایشان تاریک بود، نمی توانستند اوقات نماز را تشخیص دهند. و هرگاه یکی از آن ها از دنیا می رفت،بدنش پیوسته در بند و زنجیر بود، تا آن که بو می گرفت، و پوسیده می شد، و کسانی که هنوز زنده بودند، او را به این حال می دیدند، و اذیت می شدند.⁽³⁾

در میان ایشان، علیّ بن الحسن المثلّث، که معروف به علیّ عابد بوده، در عبادت و ذکر و صبر بر شدائد ممتاز بود. چنانچه در روایتی وارد شده است: نوادگان امام حسن(علیه السلام)در زندان، نمی توانستند اوقات نماز را تشخیص دهند، مگر به سبب تسبیح، و اوراد علیّ بن الحسن(علیهما السلام)، چرا که او پیوسته مشغول ذکر بود، و به حسب ذکر، و اورادی، که موظّف بود، در هر شبانه روز بگوید، اوقات دخول نماز را متوجه می شدند.⁽⁴⁾

گاهی عبد اللّه بن الحسن المثنی، از شدّت زجری که به خاطر سنگینی غل و زنجیر، و بودن در زندان متحمل می شد، به علیّ عابد می گفت: می بینی ابتلاء، و گرفتاری ما را، چرا از خداوند نمی خواهی که ما را از این زندان، و بلاء نجات دهد؟ علیّ عابد نیز، زمانی طولانی پاسخ نداد، آن گاه به او گفت:

«ای عمو! همانا برای ما در بهشت درجه ای است، که به آن درجه نمی رسیم، مگر به تحمل نمودن این بلیه، یا به چیزی که عظیم تر از این بلیه باشد. و همچنین برای منصور در جهنم مرتبه ای است، که به آن نمی رسد، مگر آن که با ما، آن چه را که از این بلاها می بینی، انجام دهد. پس اگر می خواهی بر این بلاها و سختی ها صبر می کنیم، و به زودی راحت می شویم، و به آن مقامات می رسیم، چرا که مرگ ما نزدیک شده است. و اگر می خواهی برای نجات از این سختی ها دعا می کنم، ولی منصور، به آن مرتبه ای که در جهنم دارد، نخواهد رسید.»⁽¹⁾

لذا همگی به او گفتند: بلکه صبر می کنیم، پس سه روز بیشتر نگذشته بود، که در زندان جان داد، و راحت شد. علیّ بن الحسن(علیهما السلام)در حالت سجده، از دنیا رفت، و عبد اللّهبه گمان آن که او خواب می باشد، گفت: فرزند برادرم را بیدار کنید، چون او را حرکت دادند، دیدند بیدار نمی شود. لذا متوجه شدند، که او از دنیا رفته است. و وفات او در روز بیست و ششم محرم سال صد و چهل و شش هجری، اتفاق افتاد، و مدّت عمرش چهل و پنج سال بوده است.⁽²⁾

به هر نحو، حال آن ها در زندان بدین گونه بود، و به تدریج بعضی از آن ها مُردند، و بعضی نیز کشته شدند. و عبد اللّه محض با چند نفر از اقوامش زنده ماندند، تا زمانی که محمّد و ابراهیم، پسران او قیام کردند، و گشته شدند، و سر آن ها را برای منصور دوانیقی فرستادند، و منصور هم سر ابراهیم را برای عبد اللّه فرستاد. و آن گاه او نیز در زندان از دنیا رفت، و شهید شد.⁽³⁾

خاتم المحدّثین، مرحوم شیخ عبّاس قمی (قدس سره)از ابن الجوزی، و افراد دیگری نقل کرده است: پیش از آن که محمّد بن عبد اللّه کشته شود، أبو عون، حاکم منصور در خراسان، برای او نوشت: مردم خراسان به سبب خروج محمّد و ابراهیم، پسران عبد اللّه، بیعت ما را شکسته اند. منصور هم امر کرد، گردن محمّد دیباج را زدند، و سر او را به طرف خراسان فرستاد، که اهل خراسان را فریب دهند، و قسم یاد کنند که این سر محمّد بن عبد اللّه بن فاطمه بنت رسول اللّه(صلی الله علیه و آله و سلم)است، تا مردم خراسان از فکر خروج، با محمّد بن عبد اللّه بیرون بروند.⁽¹⁾

قیام محمّد بن عبد اللّه محض

محمّد بن عبد اللّه، کنیه اش أبو عبد اللَه، و ملقب به «صریح قریش» بوده است. و دلیل این که به او این لقب را داده بودند، آن بود که مادر او، و هیچ یک از مادربزرگ هایش کنیزِ امّ ولد نبودند. مادر او، هند دختر ابی عبیدة بن عبد اللّه بن زَمعة بن اسود بن مطلب بوده است. و به جهت کثرت زهد، و عبادتی که محمّد داشت، به او «نفس زکیه» نیز لقب داده بودند.

مردم او را به سبب فقه و دانش و شجاعت و سخاوت و کثرت فضائل، ستایش می کردند. در میان هر دو کتف او خالی سیاه، به اندازهٔ تخم مرغی بود، و مردم چنان اعتقادی به او داشتند، کهاو را همان مهدی موعود(علیه السلام)، از آل محمّد(صلی الله علیه و آله و سلم)می دانستند. به همین دلیل با او بیعت کرده بودند، و همیشه مترصد ظهور، و منتظر خروج او بودند.⁽²⁾اگر چه همان گونه که قبلاً نیز گذشت، حضرت امام جعفر صادق(علیه السلام)مدّت ها قبل از آن که او کشته شود، تصریح کرده بودند، که او مهدی موعود(علیه السلام)نیست، و به دست منصور کشته خواهد شد.

در این بین، أبو جعفر، منصور دوانیقی، دو مرتبه با محمّد بن عبد اللّه محض بیعت کرده بود. یک مرتبه در مکّه، و در مسجد الحرام، به نحوی که وقتی محمّد، از مسجد الحرام بیرون آمد، رکاب او را گرفت، تا او سوار مرکب شود. و منصور خیلی به او احترام می گذاشت، به صورتی که روزی مردی به منصور گفت: این کیست، که این چنین احترام او را نگاه می داری؟ گفت: وای بر

تو، مگر نمی دانی، این مرد، محمّد بن عبد اللّه محض، و مهدی ما اهل بیت است؟ و مرتبه دیگری که با او بیعت نمود، در «ابواء» بود. چنانچه شرح آن در همین نوشتار گذشت.⁽¹⁾

خاتم المحدّثین، مرحوم شیخ عبّاس قمی (قدس سره)نوشته است: أبو الفرج، و مرحوم سیّد ابن طاووس (قدس سره)، اخبار و روایات بسیاری را نقل کرده اند، که عبد اللّه محض، و سایر اهل بیت او، انکار می کردند، که محمّد، مهدی موعود(علیه السلام)باشد. و می گفتند: مهدی موعود(علیه السلام)شخصی غیر از محمّد است.⁽²⁾

به هر تقدیر وقتی بنی عبّاس به خلافت رسیدند، محمّد و ابراهیم، فرزندان عبد اللّه محض، به صورت مخفیانه زندگی می کردند. و در ایّام خلافت منصور، گاهی مخفیانه، و به صورت اعراب بادیه نشین ها، در زندان به ملاقات پدر خود می آمدند، و می گفتند: اگر اجازه فرمایی، آشکار شویم، چرا که اگر ما دو نفر کشته شویم، بهتر از آن است، که جماعتی از اهل بیت پیغمبر(صلی الله علیه و آله و سلم) کشته شوند، ولی عبد اللّه محض، آن ها را از این کار منع می کرد، و می گفت:«اِن مَنَعَکُما أَبُو جَعفرٍ أَن تَعیشا کَریمَینِ، فلا یَمنَعکُما اَن تَمُوتا کَریمینِ.»⁽³⁾

(اگر ابو جعفر منصور دوانیقی رضایت نمی دهد که شما چون جوان مردان زندگی کنید، نمی تواند شما را منع کند، که چون جوان مردان بمیرید.)

در ایّامی که محمّد و ابراهیم، مخفی بودند، منصور دوانیقی همّ و غمی جز یافتن آن ها نداشت. و جاسوس هائی در اطراف، و اکناف بلاد اسلامی قرار داده بود، تا شاید از مکان آن ها اطلاع پیدا کند. خاتم المحدّثین، مرحوم شیخ عبّاس قمی (قدس سره)نگاشته است: أبو الفرج روایت کرده: محمّد بن عبد اللّه محض گفته است:

«زمانی که در شکاف کوه ها مخفی بودم، روزی در کوه رَضوی، با کنیز امّ ولد خود، که از او کودک شیر خواری داشتم، پنهان شده بودم. ناگاه متوجه شدم

که غلامی از مدینه دنبال من می گردد، من فرار کردم، کنیز امّ ولد نیز فرزندم را در آغوش گرفته بود، و می گریخت، که ناگاه آن کودک، از دست مادرش رها شد، و از کوه افتاد، و پاره پاره شد.»⁽¹⁾

در نهایت محمّد، در سال صد و چهل و پنج هجری، قیام کرد. و بر علیه منصور دوانیقی، به اتفاق دویست و پنجاه نفر خروج نمود، و در ماه رجب داخل مدینه شد، و همگی صدا به تکبیر بلند کردند، و به طرف زندان منصور حمله کردند، و درب زندان را شکستند، و زندانیان را بیرون آوردند، و ریاح بن عثمان، زندانبان منصور را گرفتند، و حبس نمودند. آن گاه محمّد بر فراز منبر رفت، و خطبه خواند، و مقداری از مطاعن، و بدعت ها، و کارهائی که منصور دوانیقی انجام داده بود را متذکر شد.⁽²⁾

در آن وقت مردم نیز از مالک بن انس استفتاء کردند، که با آن که بیعت منصور در گردن ما است، آیا ما می توانیم با محمّد بیعت کنیم؟ مالک هم فتوی داد: بله، می توانید. چرا که بیعت شمابا منصور، از روی کراهت بوده است. از این رو مردم نیز با محمّد بیعت کردند، و محمّد بر مدینه، و مکّه، و یمن استیلا پیدا نمود.⁽³⁾

وقتی خبر این ماجرا به منصور دوانیقی رسید، نامه ای با مضمون صلح و آرامش برای محمّد نوشت، و به او امان داد. ولی محمّد در جواب او نوشت: نزد تو چه امانی معتبر است، که آن را به من عرضه می کنی؟ آیا آن امانی است، که به ابن هُبیره دادی؟ یا آن امانی می باشد، که به عمویت عبد اللّه بن علیّ دادی؟ یا آن امانی خواهد بود، که با آن أبو مسلم را خوشحال کردی؟ چه اعتمادی بر امان تو وجود دارد، و همان گونه که به این سه نفر امان دادی، ولی به مقتضای امان خود عمل نکردی، الآن هم قصد داری به من امان بدهی.

لذا منصور برای بار دوّم برای او نامه ای نوشت، ولی وقتی منصور، از آن که محمّد صلح کند، مأیوس شد، عیسی بن موسی، برادرزاده، و ولیعهد خود را، برای جنگ با محمّد روانه کرد. و در

باطن با خود نیز گفت: هر کدام که کشته شوند، باکی ندارم. چرا که منصور، نمی خواست عیسی هم زنده بماند. و فقط به خاطر آن که با سفّاح، عهد کرده بود، که بعد از خلافتش، عیسی به خلافت برسد، او را ولیعهد خود قرار داده بود. و إلّا منصور، از خلیفه شدن عیسی، بعد از خودش، کراهت شدیدی داشت.⁽¹⁾

به هر ترتیب، عیسی، با چهار هزار سواره، و دو هزار پیاده، به طرف محمّد رفت، و هنگام رفتن، منصور به او گفت: قبل از جنگ به او امان بده، تا شاید بدون درگیری از ما اطاعت کند. عیسی نیز حرکت کرد تا به «فَبد»، که نام منزل گاهی در راه مکه بوده، رسید. و بعد نامه ای برای برخی از اصحاب محمّد نوشت، و از آن ها خواست، دست از یاری محمّد بردارند. و محمّد نیز وقتی مطلع شد، که عیسی برای جنگ با او آمده است، آمادهٔ جنگ شد، و خندقی اطراف مدینه کند. تا آن که عیسی در ماه رمضان مدینه را محاصره کرد.⁽²⁾

در آن وقت عیسی بر «سلع»، که اسم کوهی در مدینه است، ایستاد، و ندا سر داد: ای محمّد! تو در امان هستی. محمّد گفت: شما به امان خود وفادار نیستید، و مُردن با عزّت، بهتر از زندگانیبا ذلّت است. و این در حالی بود، که لشکر محمّد، از اطراف او، متفرق شده بودند، و از صد هزار نفری که با او بیعت کرده بودند، سیصد و شانزده نفر، به تعداد اصحاب پیامبر(صلی الله علیه و آله و سلم)در جنگ بدر، با او باقی مانده بودند.

لذا محمّد و اصحابش غسل کردند، و خود را حنوط نمودند، و به سمت عیسی و اصحابش حمله کردند، و سه مرتبه آن ها را متفرق نمودند. تا این که لشکر عیسی، همگی به یک باره بر آن ها حمله کردند، و آن ها را کشتند، و در این بین حمید بن قحطیه، محمّد را گشت، و سرش را نزد عیسی برد. سپس زینب، خواهر محمّد، و فاطمه، دخترش، جسد او را از خاک برداشتند، و در قبرستان بقیع دفن نمودند.

عیسی، سر محمّد را نزد منصور برد، و منصور دستور داد، سر محمّد را در کوفه نصب کنند، و در شهرها بگردانند. محمّد در اواسط ماه رمضان سال صد و چهل و پنج هجری، گشته شد. و مدّت قیام او، تا وقت شهادتش، دو ماه و هفده روز بوده است. و عمرش در آن زمان، به چهل

و پنج سال رسیده بود.⁽¹⁾محل کشته شدن او در «احجار زیت» مدینه می باشد. چنانچه وجود نازنین حضرت امیر المؤمنین(علیه السلام)، در پیش گوئی هائی که از غیب کرده بودند، به آن مطلب اشاره کرده، و فرموده بودند:

«وَ اِنَّهُ یُقتَلُ عِندَ اَحجارِ الزَّیتِ.»⁽²⁾

(و همانا او نزد درختان زیتون کشته می شود.)

قیام ابراهیم بن عبد اللّه محض

برادر دیگر محمّد، که او نیز در زمان خلافت منصور دوانیقی قیام نمود، ابراهیم بود. که به طرف بصره سفر کرد، و در آنجا بر علیه منصور قیام کرد، و جماعت بسیاری از اهل فارس، و مردم اهواز و شهرهای دیگر، و همچنین عدهٔ زیادی از زیدیه، و از معتزلهٔ بغداد، و جمعی دیگر با او بیعت کردند. و عیسی بن زید بن علیّ بن الحسین(علیهما السلام)هم با او بود. خاتمالمحدّثین، مرحوم شیخ عبّاس قمی (قدس سره)دربارهٔ کیفیت قیام ابراهیم، از کتاب «تذکره» ابن جوزی نقل کرده است:

در روز غُرَهٔ ماه شوّال، و به قولی ماه رمضان سال صد و چهل و پنج هجری، ابراهیم در بصره خروج کرد، و جماعت بی شماری با او بیعت کردند. منصور دوانیقی نیز در ابتدای همین سال شروع به ساختن شهر بغداد کرده بود، و در اوقاتی که مشغول ساختن شهر بغداد بود، به او خبر دادند که ابراهیم بن عبد اللّه محض، در بصره خروج کرده، و بر اهواز و فارس غلبه نموده، و جماعت بسیاری دور او را گرفته اند، و با وی بیعت کرده اند. و همّ و غمی جز خون خواهی برادرش محمّد، و کشتن منصور دوانقی ندارد.

منصور وقتی این خبر را شنید، جهان روشن، در مقابل چشمانش تاریک شد، و از ساختن شهر بغداد دست کشید، و یک باره همهٔ لذّت ها، و مضاجعت با زنان را ترک کرد، و قسم خورد که

هیچ گاه نزدیک زنان نروم، و به عیش و لذّت مشغول نشوم، تا زمانی که سر ابراهیم، برای من آورده شود، یا سر مرا نزد او ببرند.⁽¹⁾

و این هول، و ترس عظیمی که در دل منصور پیدا شده بود، بدان جهت بود، که صد هزار نفر ملازم رکاب ابراهیم بن عبد اللّه محض بودند، و منصور در آن زمان بیشتر از دو هزار سوار در لشکرش نبودند. و سپاهیانش در شام و آفریقا و خراسان متفرق شده بودند.⁽²⁾در این هنگام منصور، عیسی بن موسی بن علیّ بن عبد اللّه بن عبّاس را به جنگ ابراهیم فرستاد، و از آن طرف نیز ابراهیم فریب کوفیان را خورد، و از بصره به طرف کوفه رفت. چرا که جماعتی از اهل کوفه، در بصره نزد ابراهیم آمدند، و به وی گفتند که در کوفه صد هزار نفر انتظار مقدم شریف تو را دارند، اگر نزد آن ها بروی جان های خود را نثار راه تو می کنند.

مردم بصره ابراهیم را از رفتن به کوفه منع کردند، ولی ابراهیم توجهی نکرد، و به طرف کوفه روانه شد. شانزده فرسخ مانده به کوفه، در زمین طف، که به «باخمرا» معروف بود، بین ابراهیم، و لشکر منصور جنگی به وقوع پیوست، لشکر ابراهیم، بر لشکر منصور پیروز شد، و آن ها را هزیمت نمود. ولی در این بین، عیسی بن موسی، که فرمانده لشکر منصور دوانیقی بود، با صدتن از خانواده، و خواص خود ایستادگی کردند، و از قتال رو برنتافتند، و در حالی که نزدیک بود ابراهیم آن ها را هم شکست دهد، ناگاه در میدان جنگ، تبری که زنندهٔ آن معلوم نبود، و هم معلوم نبود، که از کجا آمد، به گودی گلوی ابراهیم اصابت کرد، او در حالی که می گفت :«و کانَ اَمرُ اللّهِ قَدَراً مَقدُوراً اَرَدنا اَمراً و اَرادَ اللّهُ غَیرَهُ»، از اسب بر زمین افتاد.⁽³⁾

آن گاه اصحاب عیسی، سر ابراهیم را بریدند، و به نزد عیسی بردند. و عیسی نیز سر به سجده نهاد، و سجده شکر به جای آورد، و سر او را برای منصور فرستاد. قتل ابراهیم در روز دوشنبه، و در ماه ذی الحجهٔ سال صد و چهل و پنج هجری واقع شد. و برخی نیز گفته اند: او در بیست

و پنجم ماه ذی القعده، در روز دحو الارض کشته شد، و در آن زمان چهل و هشت داشت.⁽¹⁾

حضرت امیر المؤمنین(علیه السلام)در اخبار غیبیهٔ خود، دربارهٔ کشته شدن ابراهیم فرموده اند:

«بِبَاخْمِرَا یُقْتَلُ بَعْدَ انْ یَظهَر، و یَقْهَر بَعْدَ انْ یَقهَرَ.»⁽²⁾

(در باخمرا کشته می شود، بعد از آن که پیروز می گردد. و شکست می خورد، بعد از آن که شکست می دهد)

و همچنین حضرت امیر المؤمنین(علیه السلام)دربارهٔ عاقبت ابراهیم، و علّت کشته شدنش، از غیب خبر داده، و فرموده اند:

«یأتِیْهِ سَهْمٌ غَرْبٌ یَکُونُ فِیهِ مُنْتُهُ فَیَا بُؤسَ الرّامی، شَلَّت یَدُهُ، و وَهنَ عَضدُهُ.»⁽³⁾

(تیر تیزی به او زده می شود، و باعث مرگش می گردد. بدا به حال تیرانداز، دستش بشکند، و بازویش سست گردد.)نقل شده است: وقتی لشکر منصور دوانیقی منهزم شد، و خبر آن را برای منصور بردند، جهان روشن در مقابل چشمانش تاریک شد. و از آن جائی که حضرت امام صادق(علیه السلام)پیش بینی کرده بودند، که بنی عبّاس، و فرزندانش به خلافت می رسند، و فرزندان آن ها، چونان کودکان با خلافت بازی می کنند. و عبد اللّه محض، همراه فرزندانش به دست منصور دوانقی کشته خواهند شد. با خود می گفت:

«اَین قَولُ صادِقِهم، اَینَ لَعبُ الغِلمانِ وَ الصّبیانِ؟»⁽⁴⁾

(چه شد قول صادق [(علیه السلام)] بنی هاشم که می گفت: کودکان بنی عبّاس با خلافت بازی خواهند کرد.)

بعد از کشته شدن ابراهیم، منصور دستور داد، سر او را در کوفه آویزان کنند، تا مردم نیز سر او را مشاهده نمایند. سپس به ربیع گفت: سر ابراهیم را برای پدرش عبد اللّه محض، به زندان ببرد. ربیع نیز سر ابراهیم را به زندان برد، در آن زمان عبد اللّه مشغول نماز خواندن بود. لذا به او گفتند: ای عبد اللّه! نمازت را به سرعت تمام کن، و عجله نما، که چیزی در پیش تو است. چون عبد اللّه محض سلام نماز را داد، و نگاه کرد، سر فرزند خود، ابراهیم را دید، سر را برداشت، و بر سینه اش چسباند، و گفت:

«رَحِمَکَ اللّهُ یَا اَبَا القَاسِم! و اَهَلاً بِکَ وَ سَهْلاً، لَقَدْ وَفَیْتَ بِعَهْدِ اللّهِ وَ مِیْثَاقِهِ، أنْتَ الْذِی قَالَ اللّه تَعَالَی فِیْکَ: (الّذینَ یُوفُونَ بِعَهدِ اللّهِ و لا یَنقُضونَ المیثاقَ⁽¹⁾).»⁽²⁾

(خوش آمدی ای ابا القاسم! - کنیه ابراهیم است - خدا تو را رحمت کند، هر آینه تو به عهد و میثاقی که با خداوند بستی وفا کردی. تو مانند آن کسانی هستی که خداوند در حقّ آن ها فرموده است: «آن ها کسانی هستند که به عهد خدا وفا می کنند، و پیمان حقّ را نمی شکنند».)آن گاه عبد اللّه محض به ربیع فرمود: به منصور بگو: ایّام سختی و شدّت ما به آخر رسیده، و ایّام نعمت تو نیز به پایان خود رسیده است. و این ایّام پاینده نخواهد ماند، و محل دیدار ما، و تو، روز قیامت می باشد، و خداوند حکیم، ما بین ما، و تو، حکم خواهد فرمود. ربیع گفت: وقتی که این خبر را به منصور رسانیدم، چنان شکستگی در او پدیدار شد، که هیچ گاه او را به چنین حالی ندیده بودم.⁽³⁾

به هر ترتیب منصور دوانیقی در روز ششم ذی الحجهٔ سال صد و پنجاه و هشت هجری، در راه مکّه به درک واصل شد. و در همان روز، ربیع، از مردم، برای پسر او، محمّد، مشهور به مهدی، بیعت گرفت، و محمّد در آن زمان در بغداد بود.⁽⁴⁾مهدی عبّاسی، در سال صد و بیست و

هفت هجری، به دنیا آمد، و در بیست و سوّم محرم سال صد و شصت و نه هجری، در روستای «رزین» به درک واصل شد.

هارون الرشید بر او نماز خواند، و او را در همانجا به خاک سپردند. مدّت خلافت مهدی عبّاسی، ده سال و یک ماه و نیم بود. و در زمان مرگ، چهل و سه سال، از عمرش گذشته بود. و برخی گفته اند: او به سبب افتادن از اسب، وفات کرد. ولی بعضی گفته اند: یکی از کنیزان او، برای هوی خود، غذای مسمومی درست کرده بود، که او را بکشد، ولی مهدی عبّاسی ندانسته از آن طعام خورد، و به درک واصل شد.⁽¹⁾

اصحاب حضرت امام صادق(علیه السلام)

اشاره

از آن جائی که دوران امامت، و زعامت حضرت امام جعفر صادق(علیه السلام)، مصادف با سال های پایانی حکومت بنی امیه، و استقرار حکومت بنی عبّاس بوده است، ایشان با استفاده از نزاع ها، و درگیری های آن ها، و مشغولیت آنان به مسائل دنیوی خود، که موجب کم شدن خفقان شده بود، یک نهضت علمی و مذهبی فوق العاده ای را سامان دهی نمودند، و آن را گسترش دادند. به نحوی که عملاً شهر مدینه را، پایگاه علمی گستردهٔ خود، در تمامی علوم قرارداده بودند. به صورتی که در آن شهر منور و مطهر، هزاران دانش پژوه مشتاق، مشغول کسب علوم مختلف بودند، و در رشته های گوناگون علمی، از محضر آن وجود نازنین، و سرشار از جود و سخاوت و کرم، و در بر دارندهٔ صفات کمالیه و جلالیهٔ خداوند متعال، استفاده می کردند.

در این دوران، شهرت علمی حضرت امام جعفر صادق(علیه السلام)، در سراسر بلاد، و شهرها، زبان زد خاص و عام شده بود. به صورتی که از تمام نقاط این گسترهٔ خاکی، بسیاری از افراد، از دورترین سرزمین های اسلامی، برای کسب فیض، از محضر حضرت، به مدینه منوره می آمدند، و از مکتب آن شمس فروزان الهی، و دریای بی کران علوم ذات مقدّس ربوبی بهره ها می بردند. و حتّی بسیاری از متفکران و دانشمندان غیرمسلمان نیز برای مناظره، و مذاکره در ابواب مختلف،

خدمت حضرت امام جعفر صادق(علیه السلام)حاضر می شدند، و به حسب قابلیت وجودی خود، از آن معدن علم الهی استفاده می نمودند، و پاسخ سؤالات خود را دریافت می کردند.

به نحوی که تراجم نگاران، و محدّثان، تعداد شاگردان حضرت امام جعفر صادق(علیه السلام)را بیش از چهار هزار نفر ذکر نموده اند. و ابو العبّاس، احمد بن محمّد بن سعید، معروف به ابن عُقده، در کتاب رجالی خود، به این مطلب تصریح نموده است. و حسن بن علیّ بن زیاد وشاء بجلی کوفی، که خود از اصحاب حضرت رضا(علیه السلام)می باشد، گفته است:

«فَإِنِّی أَدْرَکْتُ فِی هَذَا الْمَسْجِدِ، تِسْعِمَائَة شِیْخٍ، کُلٌّ یَقُوْلُ: حَدَثَنِی جَعْفَرُ بْنُ مُحَمَّد(علیهما السلام).»⁽¹⁾

(همانا من در این مسجد کوفه، نهصد نفر از مشایخ حدیث را درک کردم، که همگی می گفتند: روایت نمود برای من جعفر بن محمّد(علیهما السلام).)

از بین آن ارادتمندانِ آستان مقدّس حضرت امام صادق(علیه السلام)که از دانشمندان و بزرگان زمان خود بوده اند، می توان از: زرارة بن أعین و دو برادرش بکر و حمران، جمیل بن صالح، و جمیل بن دراج، و محمّد بن مسلم طائفی، و برید بن معاویه، و هشام بن حکم، و هشام بنسالم، و أبو بصیر، و عبید اللّه، و محمّد، و عمران حلبی، و عبد اللّه بن سنان، و أبو الصباح کنانی، و بسیاری دیگر از فضلاء و علماء نام برد.⁽²⁾

اصحاب اجماع از شاگردان امام صادق(علیه السلام)

در این بین، برخی از اصحاب حضرت امام صادق(علیه السلام)به قدری مورد توجه، و وثوق بزرگان، و علماء بوده، و هستند، که همگان اخباری که از ایشان روایت شده را موثق می دانند. و بدون هر کلامی به اخبار آن ها عمل می کنند. که به آن ها، در اصطلاح علم رجال، «اصحاب اجماع» می گویند. در تعداد اصحاب اجماع بین علماء، اختلاف نظر وجود دارد، ولی مشهور، تعداد آن ها

را هیجده نفر ذکر کرده اند. که از این تعداد، شش نفر آن ها، فقط از اصحاب امام صادق(علیه السلام) می باشند. چنانچه رجالی نامدار محمّد بن عمر بن عبد العزیز کشی (قدس سره)، دربارهٔ جمعی از اصحاب اجماع، که محضر حضرت امام جعفر صادق(علیه السلام)را درک کرده اند، نگاشته است:

«أَجْمَعَتِ الْعِصَابَةُ عَلَی تَصْحِیحِ مَا یَصِحُّ مِنْ هَؤُلَاءِ وَ تَصْدِیقِهِمْ لِمَا یَقُولُونَ، وَ أَقَرُّوا لَهُمْ بِالْفِقْهِ، مِنْ دُونِ أُولَئِکَ السِّتَّةِ الَّذِینَ عَدَدْنَاهُمْ وَ سَمَّیْنَاهُمْ سِتَّهُ نَفَرٍ: جَمِیلُ بْنُ دَرَّاجٍ، وَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مُسْکَانَ، وَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ بُکَیْرٍ، وَ حَمَّادُ بْنُ عِیسَی، وَ حَمَّادُ بْنُ عُثْمَانَ، وَ أَبَانُ بْنُ عُثْمَانَ، قَالُوا: وَ زَعَمَ أَبُو إِسْحَاقَ الْفَقِیهُ یَعْنِی ثَعْلَبَهَ بْنَ مَیْمُونٍ: أَنَّ أَفْقَهَ هَؤُلَاءِ جَمِیلُ بْنُ دَرَّاجٍ وَ هُمْ أَحْدَاثُ أَصْحَابِ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ(علیه السلام).»⁽¹⁾

(شیعیان اتفاق نظر دارند، بر صحیح بودن آن چه از این افراد، صحیح دانسته شده است، و نیز آنان را در آن چه می گویند، تصدیق می نمایند. و بر فقیه بودن آنان، اقرارکرده اند. آن ها غیر از شش نفری که برشمردیم و نام بردیم، شش نفر هستند: جمیل بن درّاج، عبد اللّه بن مُسکان، عبد اللّه بن بکیر، حمّاد بن عیسی، حمّاد بن عثمان و ابان بن عثمان. گفته اند: ابو اسحاق فقیه، یعنی ثعلبة بن میمون، بر این باور است که فقیه ترین آنان، جمیل بن درّاج است. این افراد، اصحاب جوان و متأخر امام صادق(علیه السلام)هستند.)

و تعدادی از اصحاب اجماع نیز هستند، که هم در محضر امام جعفر صادق(علیه السلام)بوده اند، و از ایشان کسب فیض کرده اند، و هم محضر حضرت امام محمّد باقر(علیه السلام)را درک کرده اند. چنانچه مرحوم کشی (قدس سره)دربارهٔ آن ها نوشته است:

«أَجْتَمَعَتِ الْعِصَابَةُ عَلَی تَصْدِیقِ هَؤُلَاءِ الْأَوَّلِینَ مِنْ أَصْحَابِ أَبِی جَعْفَرٍ(علیه السلام)وَ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ(علیه السلام)وَ انْقَادُوا لَهُمْ بِالْفِقْهِ، فَقَالُوا: أَفْقَهُ الْأَوَّلِینَ سِتَّةٌ: زُرَارَةُ، وَ مَعْرُوفُ بْنُ

خَرَّبُوذَ، وَ بُرَیْدٌ، وَ أَبُو بَصِیرٍ الْأَسَدِیُّ، وَ الْفُضَیْلُ بْنُ یَسَارٍ، وَ مُحَمَّدُ بْنُ مُسْلِمٍ الطَّائِفِیُّ، قَالُوا: وَ أَفْقَهُ السِّتَّةِ زُرَارَةُ، وَ قَالَ بَعْضُهُمْ مَکَانَ أَبِی بَصِیرٍ الْأَسَدِیِّ، أَبُو بَصِیرٍ الْمُرَادِیُّ، وَ هُوَ لَیْثُ بْنُ الْبَخْتَرِیُّ.»⁽¹⁾

(شیعیان بر تصدیق این دسته از یاران قدیم امام باقر(علیه السلام)و امام صادق(علیه السلام)اتفاق نظر دارند، و فقاهت آنان را پذیرفته اند، و گفته اند: فقیه ترین یاران قدیم این دو امام، شش نفر هستند: زراره، و معروف بن خرّبوذ، و بُرَید، و ابوبصیر اسدی، و فُضَیل بن یَسار و محمّد بن مسلم طائفی. برخی به جای ابو بصیر اسدی، از ابوبصیر مرادی، یعنی لیث بن بختری نام برده اند.)البته جمعی از اصحاب اجماع، از شاگردان، و اصحاب حضرت امام کاظم(علیه السلام)، و حضرت امام رضا(علیه السلام)هستند. و مرحوم کشی (قدس سره)دربارهٔ آن ها گفته است:

«أَجْمَعَ أَصْحَابُنَا عَلَی تَصْحِیحِ مَا یَصِحُّ عَنْ هَؤُلَاءِ وَ تَصْدِیقِهِمْ، وَ أَقَرُّوا لَهُمْ بِالْفِقْهِ وَ الْعِلْمِ: وَ هُمْ سِتَّةُ نَفَرٍ آخَرَ دونَ السِّتَةِ نَفَرِ الَّذینَ ذَکَرْناهُم فِی أصْحَابِ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ(علیه السلام)، مِنهُم یونُسُ بنُ عَبدِ الرَّحمنِ، وَ صَفوانُ بنُ یحیی بَیّاعُ السّابُرِی، وَ مُحَمَّدُ بنُ أبِی عُمَیرٍ، وَ عَبدُ اللّهِ بنِ الْمُغِیرَةِ، وَ الْحَسَنُ بنُ مَحبوبٍ، وَ أحمَدُ بنُ مُحَمَّدُ بنُ أبِی نَصرٍ. وَ قَالَ بَعضُهُم مَکانَ الْحَسَنِ بنِ مَحبوبٍ، الْحَسَنَ بنَ عَلِی بنِ فَضّالٍ، وَ فَضالَةَ بنَ أیّوبٍ. وَ قَالَ بَعضُهُم مَکانَ ابنِ فَضّالٍ، عثمانَ بنَ عیسَی. وَ أفقَهُ هؤلاءِ: یونُسُ بنُ عَبدِ الرَّحمنِ، وَ صَفوانُ بنُ یَحْیَی.»⁽²⁾

(شیعیان در صحیح دانستن آن چه از این افراد، صحیح دانسته شده است، و آن چه آنان تصدیق کرده اند، اتفاق نظر دارند، و بر فقاهت و دانش آن ها، اقرار نموده اند.

این افراد، غیر از شش نفری که در شمار یاران امام صادق(علیه السلام)آوردیم، شش نفر هستند: یونس بن عبد الرحمان، و صفوان بن یحیی بیّاع سابری، و محمّد بن ابی عُمَیر، و عبد اللّه بن مغیره، و حسن بن محبوب، و احمد بن محمّد بن ابی نصر. برخی به جای حسن بن محبوب، حسن بن علیّ بن فضّال و فضالة بن ایّوب را ذکر کرده اند، و برخی دیگر به جای ابن فضّال، عثمان بن عیسی را گفته اند. و فقیه ترین آن ها، یونس بن عبدالرحمان و صفوان بن یحیی هستند.)

به هر تقدیر بسیاری از بزرگان، از شاگردان و اصحاب حضرت امام صادق(علیه السلام)می باشند، و از محضر آن حضرت استفاده کرده، و بهره مند شده اند. که سزاوار استمتذکر شرح حال برخی از آن اساطین علم و تقوی شویم. و در این نوشتار یادی از آن یادگاران، و ارادتمندان آستان مقدّس حضرت امام صادق(علیه السلام)نمائیم.

أبان بن تغلب بن ریاح بن سعید البکری الجریری

أبان بن تغلب ثقه، و جلیل القدر، عظیم المنزلة، می باشد. و شهید آستان مقدّس علوی، مرحوم قاضی نور اللّه شوشتری (قدس سره)دربارهٔ او نوشته است: نسب او به، بکر بن وائل می رسد، او قاری کلام اللّه مجید، و عالم به وجوه قرائت قرآن، و دلایل آن بوده است. و قرائتی علی حده دارد، که نزد قراء، مشهور می باشد. او در علم تفسیر، و حدیث، و فقه، و لغت، و نحو، پیشوای اهل زمان خود بوده است. أبان بن تغلب، سی هزار حدیث، از حضرت امام جعفر صادق(علیه السلام) حفظ نموده بود، و کتاب های بسیاری مانند «تفسیر غریب القرآن»، و «کتاب فضایل»، و «کتاب احوال صفّین» تصنیف نموده بود. او خدمت حضرت امام زین العابدین، و امام محمّد باقر، و امام جعفر صادق(علیهم السلام)رسیده بود، و حضرت امام محمّد باقر(علیه السلام)به او فرموده اند:

«در مسجد مدینه بنشین و برای مردم فتوی بده، چرا که دوست دارم، در بین شیعیان من باشی، و آن ها مانند تو را ببینند.»⁽¹⁾

و در روایت دیگری آمده، حضرت به او فرمودند:

«با اهل مدینه مناظره کن، چرا که دوست دارم، کسی مانند تو، از روات و اصحاب من باشد.»⁽¹⁾

أبان بن تغلب در سال صد و چهل و یک هجری وفات نمود. و حضرت امام جعفر صادق(علیه السلام) او را از زمان وفاتش باخبر کرده بودند.⁽²⁾او در زمان حیات امام جعفرصادق(علیه السلام)از دنیا رفت، وقتی خبر فوت او به حضرت رسید، امام(علیه السلام)فرمودند:

«رَحِمَهُ اَللَّهُ أَمَا وَ اَللَّهِ لَقَدْ أَوْجَعَ قَلْبِی مَوْتُ أَبَانٍ.»⁽³⁾

(خدا او را رحمت کند، به خدا سوگند مرگ أبان دل مرا به درد آورد.)

مدافع حریم ولایت و امامت، مرحوم قاضی نور اللّه شوشتری (قدس سره)، از شیخ نجاشی (رحمه الله)روایت نموده است:

«هرگاه أبان بن تغلب به مدینه منوره می رفت، مردم به جهت شنیدن حدیث، و استفاده مسائل به نزد او هجوم می بردند. چنانچه به غیر از سکوی مسجد، که جهت او، آن را خالی می گذاشتند، دیگر هیچ جایی از مسجد خالی نمی ماند.»⁽⁴⁾

و همچنین مرحوم قاضی نور اللّه شوشتری (قدس سره)از عبد الرحمن بن حجاج روایت نموده است: روزی در مجلس أبان بن تغلب بودم، که ناگاه مردی از در وارد شد، و از او پرسید: ای أبو سعید! به من خبر بده، که چند نفر از أصحاب پیغمبر(صلی الله علیه و آله و سلم)، از حضرت امیر المؤمنین(علیه السلام)متابعت نمودند؟ أبان گفت: گویا می خواهی فضل و بزرگی حضرت علیّ(علیه السلام)را به آن اصحاب پیامبر

(صلی الله علیه و آله و سلم)، که از امیر المؤمنین(علیه السلام)متابعت نمودند، بشناسی؟! آن مرد گفت: مقصود من همین است! پس أبان گفت:

«و اللّه ما فضل صحابه را نمی شناسیم، مگر به متابعت نمودن آن ها از حضرت امیر المؤمنین(علیه السلام).»⁽¹⁾

اسحاق بن عمّار صیرفی کوفی

خاتم المحدّثین، مرحوم شیخ عبّاس قمی (قدس سره)دربارهٔ اسحاق بن عمار نوشته است: علماء رجال در حقّ او گفته اند: او شیخ اصحاب ما، و ثقه است. کما این که او و برادرانش، یونس، و یوسف، و قیس، و اسماعیل بیت بزرگی از شیعه می باشند. و همچنین پسران برادرش، علیّ، و بشیر، و پسران اسماعیل از بزرگان وجوه اهل حدیث هستند.⁽²⁾

و مرحوم کشی (قدس سره)از زیاد قندی روایت نموده است:

«کَانَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ(علیه السلام)إِذَا رَأَی إِسْحَاقَ بْنَ عَمَّارٍ وَ إِسْمَاعِیلَ بْنَ عَمَّارٍ قَالَ: وَ قَدْ یَجْمَعُهُمَا لِأَقْوَامٍ یَعْنِی الدُّنْیَا وَ الْآخِرَةَ.»⁽³⁾

(هرگاه حضرت امام جعفر صادق(علیه السلام)اسحاق و اسماعیل، پسران عمّار را می دید می فرمودند: گاهی خداوند دنیا و آخرت را برای بعضی جمع می فرماید.)

خاتم المحدّثین، مرحوم شیخ عبّاس قمی (قدس سره)نگاشته است: علماء، به جهت تصریح شیخ در «فهرست»، اسحاق بن عمار را فطحی مذهب می دانستند، و از این جهت احادیث او را، موثق نمی شمردند. تا نوبت به شیخ بهائی رسید، ایشان گفتند:

«دو نفر در طول تاریخ، نامشان اسحاق بن عمار است، که یکی از آن ها امامی است، و اسحاق بن عمار بن موسی فطحی می باشد.»⁽¹⁾

و لهذا در سند روایت، باید رجوع به تمیز کنند، تا معلوم شود، که کدام یک از آن ها، در سند روایت نامش آمده است. و عمل علماء بر همین حال بود، تا زمان مرحوم علامهٔ طباطبائی بحرالعلوم (رحمه الله)، این بزرگوار قرائنی به دست آورد، که اسحاق به عمار یک نفر بیشترنیست، و آن هم ثقه و امامی مذهب است. و شیخ ما، مرحوم علامهٔ محدّث نوری رضی اللّه عنه نیز در خاتمهٔ کتاب «مستدرک الوسائل» همین قول را اختیار کرده است. و اللّه العالم.⁽²⁾

بُرید بن معاویة عِجلی

خاتم المحدّثین، مرحوم شیخ عبّاس قمی (قدس سره)نگاشته است: برید بن معاویة عِجلی کنیه اش أبو القاسم، و از وجوه فقهاء اصحاب، و ثقه، و جلیل القدر می باشد. و از حواریین حضرت باقر و حضرت صادق(علیهما السلام)می باشد. و نزد ائمه اطهار(علیهم السلام)منزلت، و مکان عظیمی داشته، و از اصحاب اجماع است.⁽³⁾و حضرت امام جعفر صادق(علیه السلام)فرموده اند:

«إِنَّ أَصْحَابَ أَبِی کَانُوا زَیْناً أَحْیَاءً وَ أَمْوَاتاً، أَعْنِی: زُرَارَةَ وَ مُحَمدِ بْنَ مُسْلِمٍ وَ مِنْهُمْ لَیْثٌ اَلْمُرَادِیُّ وَ بُرَیْدٌ اَلْعِجْلِیُّ، هَؤُلاَءِ اَلْقَوَّامُونَ بِالْقِسْطِ هَؤُلاَءِ اَلْقَوَّامُونَ بِالْقِسْطِ وَ هَؤُلاَءِ اَلسّابِقُونَ اَلسّابِقُونَ `أُولئِکَ اَلْمُقَرَّبُونَ.»⁽⁴⁾

(همانا مرده و زنده یاران پدرم نیکو بودند، و ایشان: زراره، و محمّد بن مسلم، و لیث مرادی، و برید عجلی می باشند، و اینان قیام کنندگان به عدل و راستی، و سبقت جویندگان به خوبی، و مقربین هستند.)

مرحوم کشی (قدس سره)در روایت دیگری، دربارهٔ برید بن معاویه، از جمیل بن دراج نقل کرده است: شنیدم حضرت امام جعفر صادق(علیه السلام)فرمودند:

«أَوْتَادُ اَلْأَرْضِ وَ أَعْلاَمُ اَلدِّینِ أَرْبَعَةٌ: مُحَمَّدُ بْنُ مُسْلِمٍ، وَ بُرَیْدُ بْنُ مُعَاوِیَةَ، وَ لَیْثُ بْنُ اَلْبَخْتَرِیِّ اَلْمُرَادِیُّ، وَ زُرَارَةُ بْنُ أَعْیَنَ.»⁽¹⁾(میخ های زمین و اعلام دین چهار نفر هستند: محمّد بن مسلم، و برید بن معاویه، لیث بن بختری، و زرارة بن اعین.)

مرحوم کشی (قدس سره)در جای دیگری، دربارهٔ برید بن معاویه از جمیل بن دراج نقل کرده است: شنیدم حضرت امام جعفر صادق(علیه السلام)فرمودند:

«بَشِّرِ اَلْمُخْبِتِینَ بِالْجَنَّةِ، بُرَیْدُ بْنُ مُعَاوِیَةَ اَلْعِجْلِیُّ، وَ أَبُو بَصِیرٍ لَیْثُ بْنُ اَلْبَخْتَرِیِّ اَلْمُرَادِیُّ، وَ مُحَمَّدُ بْنُ مُسْلِمٍ، وَ زُرَارَةُ، أَرْبَعَةٌ نُجَبَاءُ أُمَنَاءُ اَللَّهِ عَلَی حَلاَلِهِ وَ حَرَامِهِ، لَوْ لاَ هَؤُلاَءِ اِنْقَطَعَتْ آثَارُ اَلنُّبُوَّةِ وَ اِنْدَرَسَتْ.»⁽²⁾

(متواضان را به بهشت بشارت بده: برید بن معاویه عجلی، و ابو بصیر، لیث بن بختری مرادی، و محمّد بن مسلم، و زراره، که این چهار تن از نجباء و امناء خداوند، بر حلال و حرام او هستند، اگر این چهار نفر نبودند، آثار نبوّت قطع، و کهنه می شد.)

مرحوم حویزی (قدس سره)در روایت دیگری، از مرحوم شیخ مفید (قدس سره)، دربارهٔ برید بن معاویه نقل کرده است: شنیدم حضرت امام جعفر صادق(علیه السلام)فرمودند:

«مَا أَحَدٌ أَحْیَی ذِکْرَنَا وَ أَحَادِیثَ أَبِی(علیه السلام)إِلاَّ زُرَارَةُ، وَ أَبُو بَصِیرٍ، لَیْثٌ اَلْمُرَادِیُّ، وَ مُحَمَّدُ بْنُ مُسْلِمٍ، وَ بُرَیْدُ بْنُ مُعَاوِیَهَ اَلْعِجْلِیُّ، لَوْلاَ هَؤُلاَءِ مَا کَانَ أَحَدٌ یَسْتَنْبِطُ هَذَا،

هَؤُلاَءِ حُفَّاظُ اَلدِّینِ وَ أُمَنَاءُ أَبِی عَلَی حَلاَلِ اَللَّهِ وَ حَرَامِهِ، وَ هُمُ اَلسَّابِقُونَ إِلَیْنَا فِی اَلدُّنْیَا، وَ اَلسَّابِقُونَ إِلَیْنَا فِی اَلْآخِرَةِ.»⁽¹⁾

(کسی مانند زراره، و ابو بصیر، لیث مرادی، و محمّد بن مسلم، و برید بن معاویه عجلی، نام ما و احادیث پدرم را زنده نکرده، و اگر این جماعت نبودند، احدیاستنباط این امر را نمی کرد. این گروه نگهداران دین، و امناء پدرم بر حلال و حرام خدا می باشند، و ایشان سبقت جویندگان به سوی ما، در دنیا و آخرت هستند.)

ابو حمزة ثابت بن دینار ثمالی

ثقه و جلیل القدر و از زهاد و مشایخ کوفه بوده است.⁽²⁾از فضل بن شاذان روایت شده است، که گفت: از ثقه ای شنیدم، که گفت: از حضرت رضا(علیه السلام)شنیدم، که فرمودند:

«أبو حمزة الثمالی فی زمانه، کلقمان فی زمانه، و ذلک أنه قدم أربعة منا؛ علیّ بن الحسین، و محمّد بن علیّ، و جعفر بن محمّد، و برهة من عصر موسی بن جعفر(علیهم السلام).»⁽³⁾

(أبو حمزه در زمان خود، مانند لقمان در زمان خود بود. و این به آن جهت می باشد، که او به چهار نفر از ما اهل بیت خدمت کرده است: علیّ بن الحسین، و محمّد بن علیّ، و جعفر بن محمّد، و مقداری از زمان موسی بن جعفر(علیهم السلام).)⁽⁴⁾

و همچنین در شأن أبو حمزه ثمالی روایت شده است: در زمانی، حضرت امام جعفر صادق (علیه السلام)ابو حمزه را طلبیدند، وقتی وارد شد، حضرت به او فرمودند:

«إِنِّی لَأَسْتَرِیحُ إِذَا رَأَیْتُکَ.»⁽¹⁾

(من آسایش پیدا می کنم وقتی تو را می بینم.)

و مرحوم علامهٔ مجلسی (قدس سره)و مرحوم کشی (قدس سره)هر دو، از ابو حمزه ثمالی روایت کرده اند: که او گفته است: پسری داشتم که بر زمین افتاد، و دستش شکست.از این رو دست او را، به یحیی بن عبد اللّه شکسته بند نشان دادم. او گفت: شکستگی بسیار بدی در دست او می بینم. و بعد به اتاق بالا خانه رفت، تا دستمال و یراق شکسته بندی را بیاورد.

«فَذَکَرْتُ فِی سَاعَتِی تِلْکَ دُعَاءَ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ زَیْنِ الْعَابِدِینَ(علیه السلام)فَأَخَذْتُ یَدَ ابْنِی فَقَرَأْتُ عَلَیْهِ، وَ مَسَحْتُ الْکَسْرَ، فَاسْتَوَی الْکَسْرُ بِإِذْنِ اللَّهِ تَعَالَی.»

(پس در همان وقت، دعائی که حضرت امام زین العابدین(علیه السلام)به من آموخته بودند، به یادم آمد. لذا دست پسرم را گرفتم، و آن دعا را خواندم، و دستم را بر آن موضعی که شکسته بود، مالیدم. پس به امر خداوند متعال دستش صحّت پیدا کرد.)

بعد از آن، یحیی از آن بالا خانه پائین آمد، و اثر شکستگی را در دست پسرم ندید. لذا گفت: آن دست دیگر را به من بده تا ببینم. وقتی دید که آن دست هم سالم است، گفت: سبحان اللَّه! مگر دست او بسیار بد نشکسته بود، پس چه شد؟! این از سحر شما گروه شیعیان، عجب نیست. پس به او گفتم:

«ثَکِلَتْکَ أُمُّکَ، لَیْسَ هَذَا سِحْرٌ، بَلْ إِنِّی ذَکَرْتُ دُعَاءً سَمِعْتُهُ مِنْ مَوْلَایَ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ(علیهما السلام)فَدَعَوْتُ بِهِ.»

(مادرت به عزایت بنشیند، این سحر نیست، بلکه به برکت دعائی است، که آن را از مولای خود حضرت امام زین العابدین(علیه السلام)شنیده بودم و آن را بر این شکسته خواندم.)

پس یحیی گفت: به من این دعا را تعلیم نما. گفتم: آیا بعد از آن که از تو این سخن را شنیدم، به تو این دعا را تعلیم نمایم. نه حرفی از آن را نمی گویم. تو قابل آن نیستی که این دعا را به تو بیاموزم. ⁽¹⁾ابو حمزه ثمالی در سال صد و پنجاه هجری از دنیا رفت. و علیّ بن حمزه بطائنی، از ابو بصیر روایت نموده است: روزی خدمت حضرت امام جعفر صادق(علیه السلام)مشرف شدم. حضرت سؤال نمودند: ابو حمزه ثمالی چه کار کرد؟ عرض کردم: بیمار است. حضرت فرمودند:

«إِذَا رَجَعْتَ إِلَیْهِ، فَأَقْرِئْهُ مِنِّی السَّلَامَ، وَ أَعْلِمْهُ، أَنَّهُ یَمُوتُ فِی شَهْرِ کَذَا فِی یَوْمِ.»

(وقتی نزد او بازگشتی، سلام مرا به او برسان و به او بگو: در فلان روز، از فلان ماه از دنیا می رود.)

ابو بصیر می گوید خدمت حضرت عرض کردم: جانم فدای شما شود! به خدا او به شما انس دارد، و از شیعیان شما می باشد. حضرت فرمودند:

«صَدَقْتَ، مَا عِنْدَنَا خَیْرٌ لَکُمْ، قُلْتُ: شِیعَتُکُمْ مَعَکُمْ؟ قَالَ: إِنْ هُوَ خَافَ اللَّهَ، وَ رَاقَبَ نَبِیَّهُ(صلی الله علیه و آله و سلم)، وَ تَوَقَّی الذُّنُوبَ فَإِذَا هُوَ فَعَلَ، کَانَ مَعَنَا فِی دَرَجَاتِنَا.»

(راست می گویی، ولی آن چه برای شما نزد ما می باشد، برای شما بهتر است. عرض کردم: شیعیان شما، با شما هستند؟ فرمودند: اگر از خدا بترسد، مراقب پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم)خود باشند، و خود را از آلودگی به گناه حفظ کند، در درجات مربوط به ما، با همراه خواهد بود.)

علیّ بن حمزه بطائنی، که این روایت را از ابو بصیر، نقل کرده است، می گوید: در آن سال، وقتی به وطن خود بازگشتم، مدّت زمانی بیشتر نگذشته بود، که همان گونه که حضرت امام جعفر صادق (علیه السلام)فرموده بودند، ابو حمزه ثمالی از دنیا رفت.⁽²⁾

خاتم المحدّثین مرحوم شیخ عبّاس قمی (قدس سره)، از مرحوم سیّد عبد الکریم بن طاووس (قدس سره) روایت کرده است: همانا حضرت امام زین العابدین(علیه السلام)وارد کوفه شدند، و سپس داخل مسجد کوفه شدند. و در آن هنگام ابو حمزه ثمالی نیزدر مسجد کوفه بود. ابو حمزه که از زاهدین اهل کوفه، و مشایخ آنجا بود، دید حضرت دو رکعت نماز خواندند. ابو حمزه می گوید: تا به حال لهجه ای پاکیزه تر از لحجهٔ حضرت نشنیده بودم، لذا نزدیک ایشان رفتم، تا بشنوم چه می گوید، پس شنیدم می فرمایند:

«إِلَهِی إِنْ کَانَ قَدْ عَصَیْتُکَ، فَإِنِّی قَدْ أَطَعْتُکَ فِی أَحَبِّ اَلْأَشْیَاءِ إِلَیْکَ، اَلْإِقْرَارِ بِوَحْدَانِیَّتِکَ مَنّاً مِنْکَ عَلَیَّ، اَ مَنّاً مِنِّی عَلَیْکَ.»

(خداوندا! اگر از تو سرکشی کردم، ولی در محبوب ترین امور نزد تو، اطاعت تو را نمودم. اقرار به یگانگی تو، لطفی از تو بر من، نه لطفی از من بر تو است.)

و این دعایی معروف است. آن گاه حضرت برخاستند، و رفتند. ابو حمزه می گوید: من از پست سر، حضرت را تا کاروانسرای کوفه دنبال کردم. پس در آنجا دیدم غلام سیاهی با اسب نجیب و یک شتری منتظر است. لذا به او گفتم: ای غلام سیاه! این مرد کیست؟ گفت:

«اَ وَ تَخْفَی عَلَیْک شَمائِلُهُ؟ هَوَ عَلِیُّ بْنُ الْحُسِیْن(علیه السلام).»

(آیا شمایل ایشان بر تو مخفی است؟ ایشان علیّ بن الحسین(علیه السلام)هستند.)

ابو حمزه گفته است: پس خودم را روی قدم های آن حضرت انداختم، و آن را بوسیدم. ولی آن حضرت نگذاشتند، و با دست خود، سر مرا بلند کردند، و فرمودند: ای ابو حمزه! مکن، همانا سجده برای خداوند عزّ و جلّ می باشد، عرض کردم: یابن رسول اللّه! برای چه به اینجا آمدید؟ حضرت فرمودند:

«مَا رَأَیْتَ، وَ لَوْ عَلِمَ النَّاسُ مَا فِیهِ مِنَ الْفَضْلِ، لَأَتَوْهُ وَ لَوْ حَبْواً.»

(از برای آن چه دیدی - یعنی نماز خواندن در مسجد کوفه - اگر مردم می دانستند چه فضیلتی در آن است، به زیارت آن می آمدند، حتّی کشان کشان، و با زانو.)

بعد حضرت فرمودند: آیا مایلی با من قبر جدّم علیّ بن ابی طالب(علیه السلام)را زیارت کنی؟ عرض کردم: بله! پس حرکت فرمودند، و در آن زمان من در سایه ناقهٔ ایشان بودم، و حضرت با من صحبت می کردند.

«حَتَّی أَتَیْنَا الْغَرِیَّیْنِ، وَ هِیَ بُقْعَةٌ بَیْضَاءُ، تَلْمَعُ نُوراً، فَنَزَلَ عَنْ نَاقَتِهِ، وَ مَرَّغَ خَدَّیْهِ عَلَیْهَا، وَ قَالَ: یَا أَبَا حَمْزَةَ! هَذَا قَبْرُ جَدِّی عَلِیِّ بْنِ أَبِی طَالِبٍ(علیه السلام).»

(تا به غریّین رسیدیم، و آن بقعه ای سفید، که نور آن می درخشید، بود. پس حضرت از شتر خود پیاده شدند، و دو طرف صورت خود را بر آن قرار دادند، و فرمودند: ای ابوحمزه ! این قبر جدّم علیّ بن ابی طالب(علیه السلام)است.)

و بعد آن حضرت را با زیاراتی که اوّل آن «اَلسَّلامُ عَلَی اَسْمِ اللّهِ الرَّضِیِّ وَ نُورِ وَجْهِهِ الْمُضِیءِ» است، زیارت کردند. سپس با آن قبر مطهر وداع کردند، و به طرف مدینه رفتند، و من هم به سوی کوفه برگشتم.⁽¹⁾

مرحوم شیخ عبّاس قمی (قدس سره)بعد از نقل این روایت، نگاشته است: در ذکر وفات حضرت امام جعفر صادق(علیه السلام)گذشت، که ابو حمزه به زیارت قبر امیرالمؤمنین(علیه السلام)مشرف می شده، و نزدیک آن تربت مقدّس می نشسته، و فقهاء شیعه، خدمتش جمع می گشتند، و از جنابش اخذ حدیث، و علم می نمودند.⁽²⁾

سجده در مقابل غیر خداوند متعال

در این روایت شریف، در قسمتی از آن، امام سجّاد(علیه السلام)، جناب أبو حمزه ثمالی را، از سجده نمودن در مقابل ایشان، منع می فرمایند. ولی در ادامه همین روایت، تصریح شده، که خود امام زین العابدین(علیه السلام)، وقتی به قبر مطهر حضرت علیّ(علیهالسلام)می رسند، صورت مبارک خود را، بر قبر

مطهر حضرت، قرار می دهند. و حال آن که این فعل حضرت، به نوعی سجده، در مقابل قبر مطهر حضرت می باشد.

از این رو، تذکر این نکته لازم است، که سجده نمودن، به حسب نیّت افراد، احکام متفاوتی پیدا خواهد کرد. فی المثل، گاهی سجده نمودن در مقابل شخصی، برای مسخره کردن او است، و سجده کننده، قصدش به سُخره گرفتن دیگران می باشد، و قصد دیگری از سجده کردن ندارد. که چنین شخصی، با سجده نمودن خود، مشرک نخواهد گشت، اگر چه نفس مسخره کردن افراد حرام می باشد، ولی موجب خروج او، از دین مبین اسلام نمی گردد.

امّا گاهی سجده کردن، به عنوان عبودیت، و بندگی می باشد، و سجده کننده، به نیّت عبادت کردن، سر به سجده می برد. که این نوع سجده، فقط نسبت به خداوند متعال جایز است. و اگر انسان، به نیّت عبادت کردن شخصی، در مقابل او به سجده برود، نه تنها مرتکب فعل حرام شده، که حتّی مستلزم مشرک شدن او نیز می باشد.

ولی گاهی سجده نمودن، به جهت احترام، و تعظم دیگری می باشد. که این نوع سجده، اگر ذات مقدّس ربوبی عزّ و جلّ، اذن داده باشد، در مقابل غیر خداوند متعال نیز جایز است. زیرا هنگامی که چنین شخصی، به اذن خداوند متعال، برای احترام، و تکریم، و تعظیم غیر خداوند متعال به سجده می رود، در حقیت برای ذات مقدّس ربوبی تبارک و تعالی، که معبود او می باشد، سر به سجده قرار داده است. چنانچه در قرآن کریم نیز امثال این نوع سجده، یافت می شود. و خداوند متعال در سورهٔ یوسف می فرماید:

(إِذْ قَالَ یُوسُفُ لِأَبِیهِ یَا أَبَتِ إِنِّی رَأَیْتُ أَحَدَ عَشَرَ کَوْکَبًا وَ الشَّمْسَ وَ الْقَمَرَ رَأَیْتُهُمْ لِی سَاجِدِینَ⁽¹⁾)

«آن گاه که یوسف به پدر خود گفت: ای پدر در عالم رؤیا دیدم، که یازده ستاره، و خورشید و ماه، برای من سجده می کردند.»

و از آن جائی که خواب پیامبران، به منزلهٔ وحی می باشد، هنگامی که حضرت یوسف(علیه السلام)، عزیز مصر گشت، و بعد از سال ها، دو مرتبه با خانوادهٔ خود دیدار نمود، این خواب صورت واقع به خود گرفت، و یازده برادر او، که در خوابش، همان یازده ستاره بودند، به همراه پدر و مادرش، که به منزلهٔ خورشید و ماه بودند، در مقابل جناب یوسف(علیه السلام)، سر تعظیم فرود آوردند، و به سجده افتادند. چنانچه خداوند متعال در این باره می فرماید:

(وَ رَفَعَ أَبَوَیْهِ عَلَی الْعَرْشِ وَ خَرُّوا لَهُ سُجَّدًا ۖ وَ قَالَ یَا أَبَتِ هَٰذَا تَأْوِیلُ رُؤْیَایَ مِنْ قَبْلُ قَدْ جَعَلَهَا رَبِّی حَقًّا ۖ وَ قَدْ أَحْسَنَ بِی إِذْ أَخْرَجَنِی مِنَ السِّجْنِ وَ جَاءَ بِکُمْ مِنَ الْبَدْوِ مِنْ بَعْدِ أَنْ نَزَغَ الشَّیْطَانُ بَیْنِی وَ بَیْنَ إِخْوَتِی ۚ إِنَّ رَبِّی لَطِیفٌ لِمَا یَشَاءُ ۚ إِنَّهُ هُوَ الْعَلِیمُ الْحَکِیمُ⁽¹⁾)

«و پدر و مادر خود را بر تخت نشاند، و آن ها همگی مقابل یوسف سجده کردند، و یوسف گفت: ای پدر! این بود تعبیر خوابی که قبل از این دیده بودم، که پروردگار من، آن خواب را محقّق فرمود، و به من احسان فراوان نمود، که مرا از زندان آزاد کرد، و شما را از آن بیابان - یعنی از کنعان - به اینجا آورد، بعد از آن که شیطان، بین من، و برادرانم، فتنه و جدائی انداخته بود. همانا پروردگارم، به هر چه بخواهد، دارای لطف است، و همانا او دانای حکیم می باشد.»

و همچنین، در جای دیگری، خود ذات مقدّس ربوبی تبارک و تعالی، به ملائکه امر فرموده، در مقابل حضرت آدم(علیه السلام)، سجده نمایند. چنانچه در قرآن مجید، در چندین آیه، به این مطلب تصریح شده است. من جمله خداوند متعال در سورهٔ بقره می فرماید:

(وَ إِذْ قُلْنَا لِلْمَلَائِکَةِ اسْجُدُوا لآدَمَ فَسَجَدُوا إِلَّا إِبْلِیسَ أَبَی وَ اسْتَکْبَرَ وَ کَانَ مِنَ الْکَافِرِینَ⁽²⁾)

«و هنگامی که به ملائکه گفتیم: به آدم سجده کنید، پس همگی سجده کردند، به جزء ابلیس، که إبا کرد، و تکبّر نمود، و از کافران شد.»

به هر تقدیر، سجده کردن، گاهی به جهت تعظیم، و تکریم، و احترام است، که در این صورت، سجده نمودن به غیر خداوند متعال، اگر با اذن ذات مقدّس ربوبی صورت گرفته باشد، مستلزم شرک نخواهد بود. ولی گاهی به نیّت عبادت، و بندگی است، که در این صورت، فقط نسبت به خداوند متعال جایز می باشد. چنانچه آیت اللّه شیخ عبد اللّه جوادی آملی نیز در «تفسیر تسنیم» در ذیل آیهٔ سی و چهارم سورهٔ بقره، در این مورد نگاشته است:

«و قد أجاب الکثیر من المفسرین علی هذا السؤال، و من جملتهم العلامة الطباطبائی (رحمه الله)، فقالوا: انّ السجود ذاتاً لیس عبادة، بل انّ العبادة تتحقق فیه اذا جیئ به بنیّة العبادة، و لذلک یمکن ان یحصل السجود بعنوان السخریة و الاستهزاء احیاناً، لا العبادة. و علی هذا الأساس یمکن القول: انّه لیس هناک منع و نهی ذاتی من السجود لغیر اللّه، بل انّ النهی عنه، یصدر من الشرع، و یثبت بدلیل العقل أو النقل، و الثابت بعد البحث و التحقیق، هو انّ المانع العقلی أو النقلی، یثبت اذا کان الساجد لغیر اللّه، ینوی بسجوده، الشهادة للمسجود له بالربوبیّة و العبودیة، امّا اذا کان السجود، بنیة الاکرام و الاحترام المحض، فلا دلیل علی المنع منه. نعم انّ الذوق الدینی و مذاق المتشرعین - الحاصل بفضل الاُنس بالظواهر الدینیّة - یقتضی اختصاص السجود باللّه سبحانه، حتّی اذا کان بقصد التحیّة و التکریم فحسب.» ⁽¹⁾

(و همانا به این سؤال، بسیاری از مفسرین، که از جملهٔ آن ها علامهٔ طباطبائی (رحمه الله) است، پاسخ داده اند، به این که همانا سجده، ذاتاً عبادت نیست.بلکه همانا عبادت،

با سجده تحقق پیدا می کند، در صورتی که آن را به نیّت عبادت انجام دهند. از این رو امکان دارد، که سجده به عنوان مسخره نمودن حاصل گردد، نه به عنوان عبادت [وقتی که در زمان سجده کردن، نیّت مسخره کردن را داشته باشیم]. بر این اساس ممکن است بگوئیم: در اینجا منع و نهی ذاتی، برای سجده بر غیر خداوند، وجود ندارد. بلکه همانا نهی از آن، از شرع صادر می گردد، که با دلیل عقلی یا نقلی ثابت می شود، و آن چه بعد از بحث و تحقیق ثابت می گردد، این است، که همانا مانع عقلی یا نقلی وقتی ثابت می شود، که سجده کننده بر غیر خداوند، با سجده خود، نیّت ربّ بودن، و عبودیت را برای کسی که در مقابل او سجده کرده است را نموده باشد. ولی اگر سجده، فقط به نیّت اکرام و احترام باشد، دلیلی بر ممنوع بودن آن وجود ندارد. آری ذوق دینی و ذائقه متشرعین، که با انس به ظواهر دین، حاصل می گردد، اقتضاء می کند، که سجده، به خداوند سبحان اختصاص داشته باشد، اگرچه نیّت [سجده کننده]، فقط اکرام و تکریم بوده باشد.)

و مرحوم علامهٔ طباطبائی (قدس سره)نیز بنابر آن چه در کتاب «ترجمهٔ تفسیر المیزان» آمده، در این مورد، نگاشته است:

«و باید دانست، که این سجده، برای عبادت یوسف نبوده، به دلیل این که، در میان سجده کنندگان، در داستان یوسف، شخصی بوده، که در توحید، مخلص (به فتح لام) بوده، و چیزی را شریک خدا نمی گرفته، و او یعقوب(علیه السلام)است. دلیل دیگر این که، اگر این سجده، سجدهٔ عبادت یوسف بوده، "مسجود له"، که یوسف است. و به نص قرآن، همان کسی است، که به رفیق زندانیش گفت: "ما را نمی رسد، که چیزی را شریک خدا بگیریم" قطعاً ایشان را، از این عمل، نهی می کرد، و نمی گذاشت چنین کاری بکنند، ولی می بینیم نهی نکرده، پس می فهمیم سجده، عبادت او نبوده. و قطعاً جز این منظوری نداشته اند، که

یوسف را، آیتی از آیات خدا دانسته، و او را قبله، در سجده، و عبادت خود گرفتند، هم چنان که ما خدا را عبادت می کنیم، و کعبه را قبله خود می گیریم، و نماز و عبادت را بدان سو می گذاریم، پس با کعبه، خدا عبادت می شود، نه کعبه، و معلوم است، که آیت خدا، از آن نظر که آیه و نشانه است، خودش اصلاً نفسیت و استقلالی ندارد. پس اگر سجده شود، جز صاحب نشانه، یعنی خدا، عبادت نشده، و کلام در این باره در چند جای این کتاب گذشت. از اینجا بخوبی معلوم می شود، که آن چه در توجیه این آیه گفته اند، صحیح نیست، از قبیل این که: در آن روز، تحیت مردم، سجده بوده، آن چنان که در اسلام، سلام است. و یا این که گفته اند: رسم آن روز، در تعظیم بزرگان، سجده بوده، و هنوز حکم حرمت، و نهی از سجده، برای غیر خدا، نیامده بوده، و این حکم در اسلام آمد. و یا این که گفته اند که: سجده آن روز، حالتی شبیه به رکوع بوده، هم چنان که در میان عجم ها رسم است، برای بزرگان به حالت رکوع درمی آیند.»⁽¹⁾

و محدّث بزرگوار جهان تشیع، و ناشر معارف اهل بیت عصمت و طهارت(علیهم السلام)، مرحوم علامهٔ مجلسی (قدس سره)، هم در این باره نوشته است:

«اعلم أن المسلمین قد أجمعوا علی أن ذلک السجود لم یکن سجود عبادة، لأنها لغیر الله تعالی توجب الشرک. ثم اختلفوا علی ثلاثة أقوال: الأول: أن ذلک السجود کان للّه تعالی، و آدم علی نبینا و آله و علیه السلام، کان قبله. و هو قول أبی علی الجبائی و أبی القاسم البلخی و جماعة. و الثانی: أن السجود فی أصل

اللغة هو الانقیاد و الخضوع قال الشاعر: «تری الأُکم فیها سُجَّدا للحوافر» أی الجبال الصغار و التِلال کانت مذلله لحوافر الخیول و منه قوله تعالی: (وَ النَّجْمُ وَ الشَّجَرُ یَسْجُدانِ⁽¹⁾) و أورد علیه بأن المتبادر من السجود وضع الجبهه علی الأرض، فیجب الحمل علیه، ما لم یدل دلیل علی خلافه، و یؤیده قوله تعالی: (فَقَعُوا لَهُ ساجِدِینَ⁽²⁾) و یدل علیه صریحا بعض الأخبار المتقدمه. و الثالث: أن السجود کان تعظیما لآدم علی نبینا و آله و علیه السلام و تکرمه له و هو فی الحقیقة عبادة للّه تعالی، لکونه بأمره و هو مختار جماعة من المفسرین و هو الأظهر من مجموع الأخبار التی أوردناها و إن کان الخبر الأوّل، یؤید الوجه الأوّل.»⁽³⁾

(بدان که مسلمان ها اجماع دارند، که آن سجده ها، سجدهٔ عبادت نبوده است، زیرا سجده ای که به نیّت عبادت باشد، برای غیر خداوند متعال، موجب شرک می گردد. سپس مسلمان ها در این مورد از سجده ها، در سه قول اختلاف نظر پیدا کرده اند: اوّل: آن سجده ها برای خداوند متعال بوده، و آدم(علیه السلام)به عنوان قبله بوده است. که این نظر أبو علیّ جبائی، و أبو القاسم بلخی، و گروه دیگری می باشد. دوّم: سجده، در لغت، به معنای فرمان برداری، و تواضع است. چنانچه شاعر می گوید: «می بینی آن بلندی ها را، که برای سم ها سجده کرده اند». یعنی کوه های کوچک، و تپه ها، در مقابل سم های اسب ها خاشع هستند. و از این قبیل است، فرمایش خداوند متعال: «ستاره و درخت سجده می کنند»، و به این پاسخ، اشکال شده، به این که آن چه از لفظ سجده، تبادر می کند، قرار دادن پیشانی بر زمین است، پس تاوقتی که دلیلی بر

خلاف آن نباشد، باید سجده را، بر همین معنا حمل نمود. و مؤید آن، فرمایش خداوند متعال می باشد: «پس برای او به سجده بروید»، و بر این مطلب، برخی از روایات قبل تصریح می نمایند. سوّم: سجده برای احترام و تکریم آدم(علیه السلام)بوده است، و در حقیقت، چون خداوند متعال به آن امر نموده، عبادت خداوند به شمار می آید. و این قول را گروهی از مفسرین اختیار کرده اند، و این قول، از همهٔ روایت هایی که آورده ایم، ظاهر می شود. اگر چه روایت اوّل، مؤید وجه اوّل می باشد.)

به هر ترتیب، همان گونه که بزرگان، و علماء مذهب تشیع، تصریح فرموده اند، با اذن ذات مقدّس ربوبی تبارک و تعالی، اگر سجده، به نیّت تکریم و احترام باشد، نسبت به غیر خداوند متعال هم جایز است. از این رو حتّی اگر کسی، روایاتی که در این زمینه وجود دارد را توجیه نماید. و آن ها را صریح در اذن خداوند متعال، نسبت به سجده نمودن در مقابل اهل بیت(علیهم السلام)، نداند. و اخباری را که در این مورد وجود دارد را، خارج از محل بحث، به شمار آورد. و قائل گردد، که ما از جانب خداوند متعال، اذنی برای سجده نمودن، در مقابل ائمه اطهار(علیهم السلام)، زمانی که سجده، به نیّت اکرام و تکریم باشد، نداریم.

باز مع ذلک، جواز سجده در مقابل آن بزرگواران، در صورتی که به نیّت اکرام و احترام نمودن به ایشان باشد، با استفاده از قیاس اولویت، غیر قابل خدشه می باشد. چرا که در بسیاری از منابع پیروان مکتب اهل بیت(علیهم السلام)، در خصوص حکمت سجدهٔ ملائکه، بر جناب آدم(علیه السلام)، وجود نور حضرت محمّد(صلی الله علیه و آله و سلم)و اهل بیت بزرگوار ایشان(علیهم السلام)، در صُلب آدم(علیه السلام)، ذکر شده است. چنانچه مرحوم علامهٔ مجلسی (قدس سره)روایت نموده است:

حضرت امام سجّاد(علیه السلام)فرمودند: پدرم، از پدر خود، از رسول خدا(صلی الله علیه و آله و سلم)، برای من نقل کردند، که ایشان فرمودند: ای بندگان خدا! همانا آدم(علیه السلام)، نور درخشانی را از صلب خود دید. و آن نور، بدان جهت بود، که خداونداشباح ما اهل بیت را، از بالای عرش، به صلب او، منتقل نموده بود. لذا آن نور را مشاهده کرد، ولی اشباح ما را ندید. پس عرض کرد:

«یَا رَبِّ! مَا هَذِهِ الْأَنْوَارُ؟ قَالَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ: أَنْوَارُ أَشْبَاحٍ، نَقَلْتُهُمْ مِنْ أَشْرَفِ بِقَاعِ عَرْشِی، إِلَی ظَهْرِکَ، وَ لِذَلِکَ أَمَرْتُ الْمَلَائِکَةَ بِالسُّجُودِ لَکَ، إِذْ کُنْتَ وِعَاءً لِتِلْکَ الْأَشْبَاح.»

(ای پروردگار! این نورها چیست؟ خداوند عزّ و جلّ فرمود: نور اشباحی می باشد، که از بهترین مکان عرشم، آن ها را به پشت تو منتقل کردم، و به جهت وجود آن ها در پشت تو، به ملائکه امر نمودم به تو سجده کنند، چرا که تو ظرف این انوار بودی.)

پس آدم(علیه السلام)عرض کرد: پروردگارا! برای من آن انوار را بیان فرما. لذا خداوند متعال فرمود: ای آدم! به بالای عرش نگاه کن! پس آدم(علیه السلام)نگاه کرد، و در آن هنگام، نور اشباح ما اهل بیت، از صلب آدم، بر بالای عرش افتاد. پس در آن، صورت های اشباح ما اهل بیت نقش بست، همان گونه که صورت انسان، در آینهٔ صافی نقش پیدا می کند. پس آدم(علیه السلام)، اشباح ما اهل بیت را مشاهده کرد. پس عرض کرد:

«مَا هَذِهِ الْأَشْبَاحُ یَا رَبِّ؟ فَقَالَ: یَا آدَمُ هَذِهِ الْأَشْبَاحُ أَفْضَلُ خَلَائِقِی وَ بَرِیَّاتِی، هَذَا مُحَمَّدٌ وَ أَنَا الْحَمِیدُ الْمَحْمُودُ فِی أَفْعَالِی، شَقَقْتُ لَهُ اسْماً مِنِ اسْمِی. وَ هَذَا عَلِیٌّ، وَ أَنَا الْعَلِیُّ الْعَظِیمُ، شَقَقْتُ لَهُ اسْماً مِنِ اسْمِی. وَ هَذِهِ فَاطِمَةُ، وَ أَنَا فَاطِرُ السَّمَاوَاتِ وَ الْأَرَضِینَ، فَاطِمُ أَعْدَائِی عَنْ رَحْمَتِی یَوْمَ فَصْلِ قَضَائِی، وَ فَاطِمُ أَوْلِیَائِی عَمَّا یَعْتَرِیهِمْ وَ یَشِینُهُمْ، فَشَقَقْتُ لَهَا اسْماً مِنِ اسْمِی. وَ هَذَا الْحَسَنُ، وَ هَذَا الْحُسَیْنُ، وَ أَنَا الْمُحْسِنُ الْمُجْمِلُ، شَقَقْتُ لَهُمَا اسْماً مِنِ اسْمِی. هَؤُلَاءِ خِیَارُ خَلِیقَتِی، وَ کِرَامُ بَرِیَّتِی، بِهِمْ آخُذُ، وَ بِهِمْ أُعْطِی، وَ بِهِمْ أُعَاقِبُ، وَ بِهِمْ أُثِیبُ، فَتَوَّسَلْ إِلَیَّ بِهِمْ یَا آدَمُ! وَ إِذَا دَهَتْکَ دَاهِیَةٌ، فَاجْعَلْهُمْ إِلَیَّ شُفَعَاءَکَ، فَإِنِّی آلَیْتُ عَلَی نَفْسِی قَسَماً

حَقّاً، لَا أُخَیِّبُ بِهِمْ آمِلاً، وَ لَا أَرُدُّ بِهِمْ سَائِلاً. فَلِذَلِکَ حِینَ زَلَّتْ مِنْهُ الْخَطِیئَةُ، دَعَا اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ بِهِمْ، فَتَابَ عَلَیْهِ، وَ غُفِرَ لَهُ.»⁽¹⁾

(پروردگارا! این شبح ها چیست؟ خداوند فرمود: ای آدم! این اشباح بهترین مخلوقات و بندگان من می باشند. این محمّد است، و من حمید محمود در افعالم هستم، اسمی از اسماء خود را برای او جدا کرده ام. و این علیّ است، و من علیّ عظیم هستم، اسمی از اسماء خود را برای او جدا نموده ام. و این فاطمه است، و من آفرینندهٔ آسمان ها و زمین ها هستم، و جدا کننده دشمنانم، از رحمتم، در روز قیامت هستم. و جدا کننده دوستانم، از چیزهایی که موجب ناراحتی و آلودگی آن ها می گردد، می باشم. برای او، یک اسم، از اسماء خودم را جدا کرده ام. و این حسن، و این حسین است، و من محسن نیکوکار هستم، و یک اسم از اسماء خود را، برای آن دو نفر جدا نموده ام. آن ها بهترین مخلوقات من، و گرامی ترین بندگان من هستند. و به وسیلهٔ آن ها مؤاخذه می نمایم، و به جهت آن ها عطا می کنم، و به سبب آن ها کیفر می دهم، و به وسیلهٔ آن ها ثواب می دهم. پس ای آدم! به وسیلهٔ آن ها به من توسل پیدا کن، و اگر به مصیبت و اندوهی مبتلا شدی، آن ها را نزد من، شفیع خود قرار بده. چرا که من همانا بر خود سوگند حقّی یاد کرده ام، شخصی که به وسیلهٔ آن ها، امیدی به من داشته باشد را ناامید نکنم. و هر کس به وسیلهٔ آن ها، از من درخواستی داشته باشد را رد نکنم. به خاطر همین، وقتی از آدم، آن ترک اولی، و لغزش سر زد، به واسطهٔ اهل بیت، خداوند عزّ و جلّ را خواند، پس خداوند توبه او را پذیرفت، و او را بخشید.)

همان گونه که ملاحظه کردید، در این روایت، در ضمن عبارت: «وَ لِذَلِکَ أَمَرْتُ الْمَلَائِکَةَ بِالسُّجُودِ لَکَ»، تصریح شده است، که به جهت وجود اهل بیت(علیهم السلام)، در صلب آدم(علیه السلام)، خداوند

متعال، به ملائکه امر فرمود، به ایشان سجده نمایند. و در روایت دیگری، شیخ أقدم، مرحوم شیخ صدوق (قدس سره)در ضمن روایتی طولانی، که دلالت می کند، وجود نازنین ائمهٔ اطهار(علیهم السلام)افضل و برتر از همهٔ ملائکه هستند، از حضرت امام رضا(علیه السلام)، از پدران ایشان(علیهم السلام)، از رسول خدا(صلی الله علیه و آله و سلم)نقل کرده است:

«ثُمَّ إِنَّ اَللَّهَ تَبَارَکَ وَ تَعَالَی خَلَقَ آدَمَ، فَأَوْدَعَنَا صُلْبَهُ وَ أَمَرَ اَلْمَلاَئِکَةَ بِالسُّجُودِ لَهُ تَعْظِیماً لَنَا وَ إِکْرَاماً، وَ کَانَ سُجُودُهُمْ لِلَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ عُبُودِیَّةً، وَ لآِدَمَ إِکْرَاماً وَ طَاعَةً لِکَوْنِنَا فِی صُلْبِهِ، فَکَیْفَ لاَ نَکُونُ أَفْضَلَ مِنَ اَلْمَلاَئِکَةِ، وَ قَدْ سَجَدُوا لآِدَمَ کُلُّهُمْ أَجْمَعُونَ؟»⁽¹⁾

(سپس همانا خدواند تبارک و تعالی آدم را خلق کرد، و ما اهل بیت را در پشت او به امانت سپرد. و به ملائکه امر کرد، که برای تعظیم و اکرام ما اهل بیت، به او سجده کنند، و سجده ملائکه، برای خداوند عزّ و جلّ بندگی بود. و برای آدم گرامی داشتن و اطاعت بود. چرا که ما اهل بیت در صلب او بودیم، پس چگونه ما بهتر از ملائکه نباشیم، و حال آن که همه ملائکه، برای آدم سجده کردند؟)

به هر تقدیر، با وجود چنین روایاتی که دلالت بر جواز سجده، بر اهل بیت(علیهم السلام)می کند، اگر سؤال شود، چرا اهل بیت عصمت و طهارت(علیهم السلام)خود، در برخی از روایات، شیعیانشان را، از سجده نمودن به ایشان، منع فرموده اند، در پاسخ گفته شده است:

ممکن است، این نهی، برگشتش به خاطر این بوده باشد، که سجده کننده، قصد عبادت نمودن ایشان را داشته است. از این رو آن بزرگواران، او را، از این عمل، نهی فرموده اند. ولی اگر کسی به قصد احترام نمودن، و تکریم کردن ائمه اطهار(علیهم السلام)، به ایشان سجده نمایند، بلا اشکال خواهد بود. همان گونه که جمادات و نبادات نیز در مقابل ایشان، سر به سجده فرود می آوردند.

و از آن جائی که نباتات و جمادات، خارج از دائرهٔ اوامر تشرعیهٔ الهیه می باشند، و سجدهٔ آن ها، به حسب اوامر تکوینهٔ الهیه است. اهل تحقیق نیک می دانند، در صورتی که امر تکوینی

خداوند متعال، به چیزی تعلق بگیرد، دیگر جائی برای سؤال، در مورد جواز آن، در عالم تشریع باقی نخواهد ماند. به هر ترتیب، دربارهٔ سجده نمودن نباتات، و جمادات، بر رسول خدا(صلی الله علیه و آله و سلم)، مرحوم ثقة الإسلام کلینی (قدس سره)، از حضرت امام محمّد باقر(علیه السلام)روایت نموده است:

«کَانَ فِی رَسُولِ اللَّهِ(صلی الله علیه و آله و سلم)ثَلَاثَةٌ لَمْ تَکُنْ فِی أَحَدٍ غَیْرِهِ، لَمْ یَکُنْ لَهُ فَیْءٌ، وَ کَانَ لَا یَمُرُّ فِی طَرِیقٍ فَیُمَرُّ فِیهِ بَعْدَ یَوْمَیْنِ أَوْ ثَلَاثَةٍ إِلَّا عُرِفَ أَنَّهُ قَدْ مَرَّ فِیهِ لِطِیبِ عَرْفِهِ، وَ کَانَ لَا یَمُرُّ بِحَجَرٍ وَ لَا بِشَجَرٍ إِلَّا سَجَدَ لَهُ.»⁽¹⁾

(سه چیز در رسول خدا(صلی الله علیه و آله و سلم)بود، که در کسی جز ایشان وجود نداشت: حضرت سایه نداشتند. و از راهی عبور نمی کردند، مگر این که هر کس بعد از دو یا سه روز از آنجا عبور می کرد، از بوی حضرت متوجه می شد، که ایشان از آنجا عبور کرده اند. و حضرت از کنار سنگ و درختی عبور نمی کردند، مگر این که آن ها برای حضرت سجده می نمودند.)

و همچنین در روایت دیگری، محدّث بزرگوار جهان تشیع، مرحوم علّامهٔ مجلسی (قدس سره)، از مرحوم شیخ صدوق (قدس سره)، از ابن عبّاس، از پدرش نقل کرده است: حضرت أبو طالب(علیه السلام)، به وجود نازنین حضرت رسول اللّه(صلی الله علیه و آله و سلم)عرض کردند:

«یَا ابْنَ أَخِ! اللَّهُ أَرْسَلَکَ؟»

(ای پسر برادر! آیا خدا شما را به رسالت فرستاده است؟)حضرت رسول اللّه(صلی الله علیه و آله و سلم)، به حضرت أبو طالب(علیه السلام)فرمودند: بله، لذا وجود نازنین حضرت أبو طالب(علیه السلام)، به وجود بی همتای رسول خدا(صلی الله علیه و آله و سلم)عرض کردند:

«فَأَرِنِی آیَةً، قَالَ: ادْعُ لِی تِلْکَ الشَّجَرَةَ. فَدَعَاهَا، فَأَقْبَلَتْ، حَتَّی سَجَدَتْ بَیْنَ یَدَیْهِ، ثُمَّ انْصَرَفَتْ، فَقَالَ أَبُو طَالِبٍ(علیه السلام): أَشْهَدُ أَنَّکَ صَادِقٌ، یَا عَلِیُّ! صِلْ جَنَاحَ ابْنِ عَمِّکَ.»⁽²⁾

(پس معجزه ای به من نشان بدهید، و عرض نمود: برای من آن درخت را حاضر کنید. لذا رسول خدا(صلی الله علیه و آله و سلم)آن درخت را طلب کردند، پس آن درخت در مقابل حضرت آمد، تا این که در مقابل ایشان سجده کرد، و سپس به جای خودش بازگشت. پس ابوطالب(علیه السلام)گفت: شهادت می دهم که شما صادق هستید، [و بعد به فرزند خود نیز گفتند:] ای علیّ! پشت سر پسرعمویت نماز بخوان.)

ثانیاً: از آن جائی که نیّت، امری قلبی می باشد، و دیگران متوجه نمی شده اند، که اگر شیعیان در مقابل ایشان، سر به سجده فرود می آورند، به چه خاطر، و از چه جهت است، و به این نحو، چنین افرادی، در معرض خطر شرک، قرار می گرفتند. لذا ائمه اطهار(علیهم السلام)، از شیعیان خود می خواستند، از انجام این عمل، در چنین زمان هائی اجتناب نمایند. به عبارت دیگر، اهل بیت (علیهم السلام)به جهت در امان بودن، از تهمت مخالفان، شیعیان خود را، از انجام این کار، در بین دیگران برحذر می نمودند.

لذا جای هیچ شک و تردیدی نیست، که با دیدن سجده شیعیان، به آن بزرگواران، ائمهٔ اطهار(علیهم السلام)و شیعیان را، مورد هجمه های همه جانبه قرار می دادند، و حتّی به دروغ می گفتند، که ایشان ادعای اُلوهیت کرده اند. و به این نحو، جان ایشان، و شیعیان، در خطر جدی واقع می شده است. لذا شیعیان را، در چنین موقعیت هائی، از سجده در مقابل خود، منع می کرده اند.ثالثاً: همهٔ انسان ها، در درک معارف، یکسان نیستند، و ممکن است، منع اهل بیت(علیهم السلام)، به سبب افراد مغرض و یا حسود، نبوده باشد. بلکه به جهت وجود افرادی بوده باشد، که درک والائی در تحلیل مقامات و معارف اهل بیت(علیهم السلام)، نداشته اند. و چون چنین افرادی عمل شعیان را، تلقی به شرک می کردند. لذا آن بزرگواران، شیعیان خود را، از سجده نمودن در مقابل ایشان، در حضور چنین افرادی، منع کرده باشند. و صد البته این منع، اختصاص به این مطلب ندارد، و حتّی نسبت به بیان برخی از مقامات و فضائل اهل بیت(علیهم السلام)نیز وجود دارد. کما این که بسیاری از معارف را، ائمه اطهار(علیه السلام)، وقتی برای خواص از شیعیان خود می فرمودند، آن ها را، از نقل آن معارف، برای دیگران، منع می نمودند.

رابعاً: ممکن است، منع اهل بیت(علیهم السلام)، نه از مردم، که به جهت در امان بودن از آزار و اذیت های خلفاء بنی عبّاس، و بنی امیه، بوده باشد. زیرا در شرایطی که حکام ظالم بنی امیه، و

بنی عبّاس، آن چنان اهل بیت(علیهم السلام)را مورد آزار قرار می دادند، که حتّی در بسیاری از اوقات، آن بزرگواران را، از دیدار شیعیان خود نیز منع می نمودند، و شیعیان را از ملاقات با ایشان برحذر می داشتند. حال در چنین خفقانی که حاکمیت، یک دیدار ساده را تحمل نمی کرد، در صورتی که متوجه می شد، شیعیان در برابر آن بزرگواران، سر به سجده فرود می آورند. به طریق اولی، شرایط دو چندان سختی، برای اهل بیت(علیهم السلام)، و شیعیانشان، بروز می نمود. لذا آن بزرگواران، به این جهت، شیعیان خود را، در چنین شرایطی، از انجام این عمل، بر حذر می داشته اند.

به هر صورت، از برخی از آیات استفاده می شود، که به جز إبلیس، عدهٔ دیگری هم، در زمان سجده ملائکه، به حضرت آدم(علیه السلام)، وجود داشته اند، که آن ها نیز، به حضرت، سجده نکرده اند. با این تفاوت، که آن ها، چون شأن، و منزلتی بالاتر از حضرت آدم(علیه السلام)داشته اند، لذا خداوند متعال به آن ها امر نفرمود، که به جناب آدم(علیه السلام)، سجده نمایند. و آن ها، افرادی هستند که خداوند متعال، در قرآن، با لفظ "عالین"، از ایشان یاد فرموده است. و در این باره خطاب به شیطان ملعون می فرماید:

(قَالَ یَا إِبْلِیسُ مَا مَنَعَکَ أَنْ تَسْجُدَ لِمَا خَلَقْتُ بِیَدَیَّ ۖ أَسْتَکْبَرْتَ أَمْ کُنْتَ مِنَ الْعَالِینَ⁽¹⁾)

«خدا به شیطان فرمود: ای ابلیس! چه چیزی مانع تو شد، که به کسی که من با قدرت خود آفریدم، سجده نکنی؟ آیا تکبر کردی، یا از بلند مرتبه گان هستی، [که نباید سجده می کردند]؟»

پس از این آیهٔ شریفه، دانسته می شود، که در هنگام سجدهٔ ملائکه به حضرت آدم(علیه السلام)، به جز شیطان جمع دیگری، که از آن ها در قرآن، به "عالین؛ بلند رتبه گان"، تعبیر شده است، وجود داشته اند، که به حضرت آدم(علیه السلام)سجده نکرده اند. منتهی بر خلاف شیطان، "عالین" به جهت برتری، و فضیلتی، که نسبت به حضرت آدم(علیه السلام)داشته اند، مأمور به سجده در مقابل ایشان نبوده اند. که در تفسیر این آیهٔ شریفه، مرحوم علامهٔ مجلسی (قدس سره)، از کتاب «کنز جامع الفوائد»

مرحوم شیخ صدوق (قدس سره)، از أبو سعید خدری، نقل کرده است: ما در محضر رسول خدا(صلی الله علیه و آله و سلم) نشسته بودیم، که ناگاه مردی به طرف حضرت آمد، و خدمت ایشان عرض کرد:

«یَا رَسُولَ اللَّهِ! أَخْبِرْنِی عَنْ قَوْلِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ لِإِبْلِیسَ: (أَسْتَکْبَرْتَ أَمْ کُنْتَ مِنَ الْعالِینَ)، مَنْ هُمْ، یَا رَسُولَ اللَّهِ! الَّذِینَ هُمْ، أَعْلَی مِنَ الْمَلَائِکَةِ الْمُقَرَّبِینَ؟»

(ای رسول خدا! مرا از فرمایش خداوند عزّ و جلّ آگاه فرما، که به إبلیس فرموده: «آیا تکبّر کردی، یا از بلند مرتبه گان هستی، [که نباید سجده می کردند]؟» آن ها چه کسانی هستند، ای رسول خدا! که والاتر از ملائکه مقرب بودند؟)

پس در این هنگام، وجود نازنین حضرت رسول خدا(صلی الله علیه و آله و سلم)، به آن مردی که از حضرت، در مورد این که "عالین" چه کسانی می باشند، سؤال کرده بود، فرمودند:

«أَنَا وَ عَلِیٌّ وَ فَاطِمَةُ وَ الْحَسَنُ وَ الْحُسَیْنُ(علیهم السلام)، کُنَّا فِی سُرَادِقِ الْعَرْشِ، نُسَبِّحُ اللَّهَ، فَسَبَّحَتِ الْمَلَائِکَةُ بِتَسْبِیحِنَا، قَبْلَ أَنْ یَخْلُقَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ آدَمَ بِأَلْفَیْ عَامٍ، فَلَمَّا خَلَقَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ آدَمَ، أَمَرَ الْمَلَائِکَةَ أَنْ یَسْجُدُوا وَ لَمْ یُؤْمَرُوا بِالسُّجُودِ إِلَّا لِأَجْلِنَا، فَسَجَدَتِ الْمَلَائِکَةُ کُلُّهُمْ أَجْمَعُونَ إِلَّا إِبْلِیسَ أَبَی أَنْ یَسْجُدَ، فَقَالَ اللَّهُ تَبَارَکَ وَ تَعَالَی لَهُ: (یَا إِبْلِیسُ مَا مَنَعَکَ أَنْ تَسْجُدَ لِما خَلَقْتُ بِیَدَیَّ أَسْتَکْبَرْتَ أَمْ کُنْتَ مِنَ الْعالِینَ⁽¹⁾)، أَیْ: مِنْ هَؤُلَاءِ الْخَمْسَةِ الْمَکْتُوبَةِ أَسْمَاؤُهُمْ فِی سُرَادِقِ الْعَرْشِ. فَنَحْنُ بَابُ اللَّهِ الَّذِی یُؤْتَی مِنْهُ، وَ بِنَا یَهْتَدِی الْمُهْتَدُونَ، فَمَنْ أَحَبَّنَا أَحَبَّهُ اللَّهُ، وَ مَنْ أَبْغَضَنَا، أَبْغَضَهُ اللَّهُ، وَ أَسْکَنَهُ نَارَهُ، وَ لَا یُحِبُّنَا إِلَّا مَنْ طَابَ مَوْلِدُهُ»⁽²⁾

(من، و علیّ، و فاطمه، و حسن، و حسین(علیهم السلام)، همان بلند مرتبه گان هستیم. ما دو هزار سال قبل از خلقت آدم، در سراپرده عرش، خداوند را تسبیح می نمودیم. پس

ملائکه به سبب تسبیح گفتن ما، تسبیح گفتند. پس هنگامی که خداوند عزّ و جلّ آدم را خلق کرد، به ملائکه امر نمود که به آدم سجده کنند، و خداوند به ملائکه امر نکرد، که به او سجده نمایند، مگر به خاطر ما [که در صلب او بودیم]. پس همهٔ ملائکه [به آدم] سجده کردند، به جز شیطان، که امتناع نمود. پس خداوند تبارک و تعال دربارهٔ او فرمود: «ای ابلیس! چه چیزی مانع تو شد، که به کسی که من با قدرت خود آفریدم، سجده نکنی؟ آیا تکبر کردی، یا از بلند رتبه گان بودی، [که نباید سجده می کردند].» [عالین] یعنی: آن پنج نفری که نام های آن ها، در سراپردهٔ عرش نوشته شده است. و ما درب خداوندی هستیم، که باید از آنجا وارد شد. و به وسیلهٔ ما، طالبان هدایت، هدایت می گردند. و هر کس ما اهل بیت را دوست داشته باشد، خدا را دوست داشته است، و هر کس با ما اهل بیت دشمنباشد، با خدا دشمنی کرده است، و خدا او را ساکن جهنم خواهد نمود، و هیچ کس ما اهل بیت را دوست نخواهد داشت، مگر آن که ولادت او پاک باشد [یعنی حلال زاده باشد].)

به هر ترتیب به نظر می رسد، در صورتی که به نیّت تکریم و تعظیم اهل بیت عصمت و طهارت (علیهم السلام)، در مقابل آن بزرگوراران سر تعظیم فرود آورده شود، بلا مانع بوده باشد. چنانچه در ذیل آیهٔ شریفهٔ (وَ إِذْ قُلْنَا ادْخُلُوا هَٰذِهِ الْقَرْیَةَ فَکُلُوا مِنْهَا حَیْثُ شِئْتُمْ رَغَدًا وَ ادْخُلُوا الْبَابَ سُجَّدًا وَ قُولُوا حِطَّةٌ نَغْفِرْ لَکُمْ خَطَایَاکُمْ ۚ وَ سَنَزِیدُ الْمُحْسِنِینَ⁽¹⁾)، مرحوم علامهٔ مجلسی (قدس سره)نگاشته است:

(وَ إِذْ قُلْنَا اُدْخُلُوا هذِهِ اَلْقَرْیَةَ)؛ فرمود: یعنی ای بنی اسرائیل! به یاد آورید، وقتی را که ما به پدران و گذشتگان شما گفتیم: در این شهر داخل شوید - یعنی شهر اریحا، که از شهرهای شام بوده است - و این، در وقتی بود، که بنی اسرائیل از صحرای تیه بیرون آمدند. (فَکُلُوا مِنْها حَیْثُ شِئْتُمْ رَغَداً)؛ پس بخورید از [محصولات] این شهر، هر چه خواستید، فراوان و گوارا بخورید. (وَ اُدْخُلُوا اَلْبابَ سُجَّداً)؛ و با تواضع و سجده، داخل دروازه شهر شوید. فرمود:

«حقّ تعالی در دروازه شهر برای ایشان، صورت محمّد و علیّ(علیهما السلام)را ممثّل گردانید. و ایشان را امر کرد، که برای تعظیم آن مثال ها سجده کنند. و بر خود، بیعت ایشان، و محبّت ایشان را تازه کنند. و عهد، و پیمان ولایت، و اعتقاد به فضیلت ایشان را به یاد آورند، که حقّ تعالی از آن ها گرفته بود.»

(وَ قُولُوا حِطَّةٌ)، یعنی: بگوئید این سجده ما، برای خدا، به جهت تعظیم مثال محمّد و علیّ (علیهما السلام)، و اعتقاد ما برای ولایت ایشان، کم کننده گناهان ما، و محو کننده سیئات ما است. (نَغْفِرْ لَکُمْ خَطایاکُمْ)؛ تا برای شما خطاهای گذشته شما را بیامرزیم، (وَ سَنَزِیدُاَلْمُحْسِنِینَ)؛ بزودی ثواب نیکوکاران را زیاد خواهیم کرد. یعنی آن ها که این کار کنند و پیشتر گناهی نکرده اند، به سبب این فعل، درجات و مثوبات ایشان را زیاد می کنیم.⁽¹⁾

لطیفه: در پایان این بحث، جا دارد، مطلبی را که نگارنده، دربارهٔ به خاک افتادن، در آستان مقدّس اهل بیت(علیهم السلام)، از برخی از اساتید خود، و همچنین از آیت اللّه شیخ محمّد ناصری (رحمه الله)، شنیده است را، نقل نماید. و آن این که، روزی مرحوم فاضل دربندی (قدس سره)، که خود ملا، و مجتهد مسلم بود، در هنگام ورود به حرم مطهر و منور حضرت امیر المؤمنین(علیه السلام)، در ایوان طلای حرم حضرت، با مرحوم شیخ مرتضی انصاری (قدس سره)، ملاقات نمود، و به ایشان گفت: آقا شما ملاذ، و ملجأ، و مرجع عالیقدر جهان تشیع هستید، از شما سؤالی دارم. مرحوم شیخ انصاری (قدس سره)گفت: چه سؤالی دارید؟ مرحوم فاضل دربندی (قدس سره)، از ایشان سؤال کرد:

«به نظر شما بوسیدن عتبهٔ حضرت امیر المؤمنین(علیه السلام)چه حکمی دارد؟»

مرحوم شیخ مرتضی انصاری (قدس سره)گفت: جایز نیست. لذا مرحوم فاضل دربندی (قدس سره)، که شیفته و عاشق اهل بیت(علیه السلام)بود، بدون این که صحبتی نماید، دگرگون شد، که ناگاه مرحوم شیخ مرتضی انصاری (قدس سره)، در ادامه کلام خود می گوید: