مشخصات کتاب

سرشناسه:شهیدی پاک، محمدرضا، ۱۳۴۱-

عنوان و نام پدیدآور:تاریخ تشکیلات در اسلام [کتاب]/محمدرضا شهیدی پاک.

مشخصات نشر:قم : مرکز بین المللی ترجمه و نشر المصطفی(ص)، ۱۳۹۲.

مشخصات ظاهری:[۳۸۴] ص.: مصور، نمودار.

فروست:پژوهشگاه بین المللی المصطفی (ص)؛ ۱۶۹.

شابک:۱۲۵۰۰۰ ریال 978-964-195-667-9 : ؛ ۱۸۰۰۰۰ ریال(چاپ دوم)

وضعیت فهرست نویسی:فاپا

یادداشت:چاپ دوم: ۱۳۹۳(فیپا).

یادداشت:کتابنامه: ص. [۳۷۳] - ۳۸۱؛ همچنین به صورت زیرنویس.

موضوع:اسلام -- حکومت

موضوع:اسلام و سیاست -- تاریخ

موضوع:اسلام و دولت -- تاریخ

موضوع:اسلام و اقتصاد

رده بندی کنگره:BP۲۳۱/ش۹۴۵ت۲ ۱۳۹۲

رده بندی دیویی:۲۹۷/۴۸۳۲

شماره کتابشناسی ملی:۳۰۴۰۹۳۸

اشاره

تاریخ تشکیلات در اسلام

دکتر محمدرضا شهیدی پاک

تاریخ تشکیلات در اسلام

سخن ناشر

تحوّلات اجتماعی و مقتضیات نوپدید دانش ها و پدیدآمدن دانش های نوین،نیازهایی را به وجود آورده که پاسخ گویی به آنها،ایجاد رشته های تحصیلی جدید و تربیت نیروهای متخصّص را ضروری می نماید.از این رو کتاب های آموزشی نیز باید با توجه به این دگرگونی ها تألیف شود.

جهانی شدن و گسترش سلطه فرهنگی غرب در سایه رسانه های فرهنگی و ارتباطی،اقتضا دارد که تمام دانش پژوهان و علاقه مندان به این مباحث, با اندیشه های بلند و ارزش های متعالی آشنا شوند, و این مهم با ایجاد رشته های تخصصی و تولید متون جدید و غنی،گسترش دامنه آموزش و تربیت سازمان یافته دانشجویان به سرانجام خواهد رسید.

بالندگی مراکز آموزشی, در گرو نظام آموزشی منسجم،قانونمند و پویاست.هم چنین بازنگری متن ها و شیوه های آموزشی و به روز کردن آنها موجب حفظ نشاط علمی مراکز آموزشی است.

حوزه های علوم دینی به برکت انقلاب شکوهمند اسلامی،سالیانی است که در اندیشه اصلاح ساختار آموزشی و بازنگری متون درسی اند.

«جامعة المصطفی صلی الله علیه و آله العالمیة»به عنوان بخشی از این مجموعه که رسالت بزرگ تعلیم و تربیت طلاب غیر ایرانی را بر عهده دارد،تألیف متون درسی مناسب آموزشی را سرلوحه تلاش های خود قرار داده و تدوین و نشر متون درسی در موضوعات گوناگون علوم دینی،حاصل این تلاش است.

«مرکز بین المللی ترجمه و نشر المصطفی صلی الله علیه و آله»با تقدیر و تشکر از مؤلف محترم و تمام عزیزانی که در پیدایش این اثر،همکاری و همفکری کرده اند, آن را به جویندگان فرهنگ و اندیشه ناب اسلامی تقدیم می کند.

مرکز بین المللی ترجمه و نشر المصطفی صلی الله علیه و آله

مقدمه پژوهشگاه بین المللی المصطفی صلی الله علیه و آله

حقیقت مداری اصیل ترین و زیباترین راز هستی و حقیقت طلبی ماندگارترین و برترین گرایش آدمی است.

داستان پر رمز و راز حقیقت جویی بشر،سرشار از هنرنمایی مؤمنان،مجاهدان و عالمانی است که با تمسک و پای بندی به حقیقت بی منتها،درمصاف بین حق و باطل،سربلندی و شرافت ذاتی حق را نمایان ساخته اند و در این میان،چه درخشندگی چشم نوازی در اسلام عزیز است که علم را،به ذات خود،شرافت مند و فخیم دانسته و از باب تا محراب کائنات را سراسر علم و عالم و معلوم می نمایاند و در مکتب آن،جز اولوالعلم و راسخان در مسیر طلب دانش،کسی را توان دست یابی به گنجینه های حکمت نیست.

علم برخاسته از وجدان پاک و عقل سلیم،در پرتو انوار آسمانی وحی،هم به فرد کمال انسانی،عظمت روحی و رشد معنوی می بخشد و فکر،اندیشه و خیال او را به پرواز درمی آورد و هم جامعه را سمت وسویی سعادت مندانه بخشیده و آن را به جامعه ای متمدن و پیشرو متحول می کند.بی توجهی و یا کوته فکری است اگر فرد و جامعه ای به دنبال عزت،استقلال،هویت،امنیت،سعادت و

سربلندی مادی و معنوی باشند اما آن را در صراطی غیر از حقیقت طلبی،علم اندوزی و حکمت مداری الهی طلب نمایند.

انقلاب سراسر نور اسلامی ایران که داعیه جهانی سازی کلمة الله و برپایی تمدن جهانی اسلام را داشته و فروپاشی و افول تمدن های پوشالی غرب و شرق را به نظاره نشسته است،با اندیشه فقاهتی در اداره حکومت و نظریه مترقی«ولایت فقیه»،طرازی از مسئولیت ها و مأموریت های حوزه های علمیه و روحانیت را عرضه نمود که امید و نشاط را نه تنها در شیعیان و مسلمانان،بلکه در دل تمامی آزادی خواهان و حق طلبان سراسر جهان زنده ساخت.در این راستا،رهبر فرزانه انقلاب(مدظله)با عزمی مصمم و با تمامی توان،همچون پیر و مراد خود خمینی کبیر رحمه الله،در صحنه حاضر شده و بر خطورت و فوریت حرکت فراگیر و بی وقفه همه توان مندی ها و اراده ها جهت تحقق جنبش نرم افزاری و نهضت تولید علم و تحول در علوم انسانی و نیز یافتن راه های میان بر و دانش فزا در این خصوص،تأکید ورزیده و پیشرفت این مهم را راهبری و رصد می کنند.

جامعة المصطفی صلی الله علیه و آله العالمیه،نمادی درخشان از این رسالت جهانی و همت بین المللی انقلاب اسلامی است که بار مسئولیت تربیت مجتهدان،عالمان،محققان،متخصصان،مدرسان،مبلغان،مترجمان،مربیان و مدیران پارسا،متعهد و زمان شناس را بر دوش داشته و با تبیین،تولید و تعمیق اندیشه دینی و قرآنی و گسترش مبانی و معارف اسلامی،به نشر و ترویج اسلام ناب محمدی صلی الله علیه و آله و معارف بلند و تابناک مکتب اهل بیت علیهما السلام جامه تحقق می پوشاند.

پژوهشگاه بین المللی المصطفی صلی الله علیه و آله نیز که مهم ترین و گسترده ترین مجموعه پژوهشی المصطفی صلی الله علیه و آله است،بومی سازی و بازتولید اندیشه دینی معاصرمتناسب با نیازها و اقتضائات عرصه بین الملل،تبیین،تولید و تعمیق اندیشه دینی،

گشودن افق های نوین فکری و معرفتی در دنیای معاصر،پاسخ گویی به مسائل و شبهات فکری و معرفتی مخاطبان و تأمین و تدوین متون و منابع درسی و کمک درسی به ویژه با رویکرد اسلامی سازی علوم و پشتیبانی علمی از فعالیت های سازمانی المصطفی صلی الله علیه و آله را از جمله مأموریت ها و تکالیف خود می داند.

اثر علمی پیش روی نیز که به همت مؤلف محترم جناب آقای دکتر محمدرضا شهیدی پاک برای رشته تمدن اسلامی،مقطع کارشناسی ارشد تهیه و تدوین شده است،درچارچوب همین اهداف و برنامه های پژوهشگاه و مبتنی بر نیازسنجی های صورت گرفته،تدوین و برای استفاده خوانندگان محترم تقدیم شده است.

در پایان لازم است ضمن ارج نهادن به تلاش های خالصانه مؤلف محترم،از کلیه دست اندرکاران محترم آماده سازی و انتشار این اثر ارزشمند،به ویژه همکاران محترم مرکز بین المللی نشر و ترجمه المصطفی صلی الله علیه و آله و همه عزیزانی که به نحوی در تدوین و انتشار آن نقش داشته اند،قدردانی و تشکر نماییم و از خداوند متعال برای ایشان و همه خادمان عرصه تبلیغ و نشر مفاهیم و معارف دینی،آرزوی بهروزی،موفقیت و سعادت نماییم.

پژوهشگاه بین المللی المصطفی

فهرست

مقدمه مؤلف 19

کلیات 23

تبیین موضوع تحقیق و منابع اصلی 23

هدف و ضرورت تحقیق 28

تشکیلات در جزیرة العرب پیش از اسلام 31

1.اصالت رومی تشکیلات اسلامی 31

2.اصالت ایرانی تشکیلات اسلامی 32

الف)دیوان 32

ب)پیوستگی دین و سیاست 33

ج)خاتم 34

د)سکه 34

ه)گاه شماری و تاریخ 35

و)منصب کتابت و کاتبان 35

3.اصالت عربی تشکیلات اسلامی 36

4.اصالت اسلامی تشکیلات اسلامی 37

برخی جزئیات تشکیلات اسلامی در جزیرة العرب پیش از اسلام 38

-دربانی و پرده داری کعبه 40

-آب دادن حجاج 40

-رفاده یا مهمان داری 40

-پرچم داری و لواء 41

-دارالندوة 41

-سرداری(قیاده)و عیر 42

-مؤسسه پرداخت دیه و غرامت 42

-قبه یا اسلحه خانه 42

-اعنه 43

-سفارت 43

-ایسار 43

-دادرسی و قضا 43

-اموال مصادره شده 44

-نگاهبانی مسجدالحرام(عمارة)44

-القضاء العشایری و عقدالاحلاف 44

حکومت پیامبر اسلام حضرت محمد صلی الله علیه و آله 49

1.مبانی نظری تأسیس دولت به وسیله پیامبر صلی الله علیه و آله 49

2.تشکیلات حکومتی عصر پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله 52

الف)تأسیس و امضای ادارات 52

ب)صدور نامه هایی به سیاق نامه های اداری 52

ج)تبدیل مدینه به شهر سیاسی 52

د)تخریب جامعه جاهلی 53

ه)مؤاخات و ارتباطات نوین اقتصادی-اجتماعی 54

و)طرد نظام قبیله ای و تأسیس دولت دینی 54

3.برخی جزئیات تشکیلات دولتی عصر پیامبر صلی الله علیه و آله 56

-نقیب 56

-صاحب سِرّ 56

-وزیر و کارگزاران عالی رتبه 57

-کاتب 57

-حَشَم و اطرافیان خاص 57

-مناصب دینی 58

-امور انتظامی و نظامی 59

-اداره امور مالی در تشکیلات دولت پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله 60

-تعریف سیر و روابط و حقوق بین الملل در سیره پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله 62

-سبک اداری نامه های پیامبر 64

-سفرا و دیپلماسی دولت پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله 66

4.تشکیلات دولت اسلامی در عهد راشدین 70

نهاد خلافت پس از پیامبر صلی الله علیه و آله تا سقوط بغداد 79

1.ماهیت خلافت و کیفیت تحقق آن 79

الف)پارادایم جانشینی در منابع تشکیلات اسلامی 82

ب)تشریفات مربوط به القاب خلیفه 83

2.تعداد خلفا،کمّیت و کیفیت قدرت آنها 87

الف)طبقه اول:خلفای پیامبر؛راشدین 87

ب)طبقه دوم:خلفای اموی 88

ج)طبقه سوم:خلفای بنی عباس 89

د)طبقه چهارم:خلفای عثمانی 91

3.جایگاه ولایت عهدی در تشکیلات اسلامی 91

4.تشریفات و نشانه های ویژه خلافت و سلطنت در تشکیلات اسلامی 95

-خطبه 95

-سریر 97

-سکه و سازمان دارالسکه و دارالضرب 98

-دیوان طراز 101

-برده(عبا)102

-خاتم و مُهر 103

-عمامه و تاج 104

5.ادارات دارالخلافة و دربارهای سلطنتی دولت های اسلامی 105

6.حاجب 111

نهاد وزارت در تشکیلات اسلامی 119

1.جایگاه وزارت در تشکیلات اسلامی 119

2.اقسام وزیر 122

الف)وزارت تفویض 123

ب)وزارت تنفیذ 124

3.استمرار وزارت ایرانی در عصر عباسی اول 125

4.جایگاه مقام امیرالامرا در تشکیلات اسلامی 129

5.وزارت در دوره سلطه آل بویه و فاطمیان 133

6.وزارت در تشکیلات اسلامی عصر غزنوی 138

7.وزارت در عصر سلجوقی 140

8.وزارت در عهد دولت های مغربی و اندلسی 143

9.وزارت در عصر خوارزمشاهی،ایلخانی و ممالیک 145

10.وزارت در عصر خلفای عثمانی و صفوی 148

سازمان اداری و دیوان ها 155

1.دیوان در تشکیلات عصر پیامبر صلی الله علیه و آله و راشدین 155

2.دیوان در عصر اموی 157

الف)دیوان خراج 158

ب)دیوان جند 158

ج)دیوان خاتم 159

د)دیوان رسائل 160

ه)دیوان برید 161

و)دیوان نفقات اموی 164

ز)دیوان صدقه عهد اموی 164

ح)دیوان مستغلات 165

ط)دیوان طراز عهد اموی 165

3.عملیات اداری تعریب دیوان ها در تشکیلات عصر اموی 166

4.دیوان ها در تشکیلات خلافت عباسی 168

الف)دیوان مصادرات 174

ب)دیوان النظر فی المظالم 175

ج)دیوان ضیاع 175

د)دیوان استخراج 176

ه)دیوان خاصه 176

و)دیوان جهبذه 176

ز)دیوان موالی و غلامان 177

ح)دیوان الجند الشاکریه 177

ط)دیوان المکاتبه و دیوان رسائل(دیوان انشاء)177

ی)دیوان برید در عصر عباسی و فاطمی(صاحب الخبر)180

5.دیوان ها و اداره مرکزی سامانی،بویهی،غزنوی و فاطمی 184

6.دیوان ها و اداره مرکزی در دوره سلطه سلجوقیان 189

7.دیوان و نظام وزارت در عصر ایلخانی،تیموری،عثمانی و صفوی 192

دیوان های اقتصادی در دوره اسلامی 199

جایگاه تشکیلات مالی در شریعت اسلام 199

1.دیوان بیت المال(الدیوان السامی)200

اقلام عمده درآمد دیوان بیت المال 205

الف)زکات 205

ب)خمس 210

ج)عشور 212

د)جزیه 214

2.دیوان خراج در سازمان اداری عصر عباسی دوم و فاطمیان 220

3.جایگاه درآمد اقطاع در تشکیلات اداری مسلمانان 223

دیوان های مالی اقطاع در عصر بویهی،غزنوی و سلجوقی 225

4.دیوان استیفاء 227

5.درآمد وقف 229

6.تخلفات مالیاتی و تعمیم مصادیق مالیات 230

7.درآمدهای اتفاقی،طیارات،اجتذابات 235

8.هزینه های دولت در تشکیلات اسلامی 235

الف)عطا و دیوان عطا 235

ب)حقوق کارمندان 237

ج)هزینه های فرهنگی و عمرانی 239

د)هزینه های شخصی خلفا 240

سازمان نظامی مسلمانان یا«دیوان جُند»243

1.سیره نظامی پیامبر صلی الله علیه و آله 244

اولین رئیس دیوان جند 244

2.تأسیس دیوان و سازمان نظامی مالی«عطاء»250

الف)دیوان جیش و ترکیب نیروها در عصر اموی 250

ب)دیوان جیش و عناصر سپاه در عصر عباسیان 251

ج)نیروهای مشرقی ارتش عباسی در عصر معتصم و متوکل 253

3.مراحل انحطاط و سقوط و فروپاشی ارتش خلافت عباسی 254

4.گروه های ویژه نظامی در تشکیلات ارتش های اسلامی 257

-یگان دَبّابات 257

-یگان نفت انداز 257

-یگان منجنیق(عرّاده)258

-یگان ویژه تیرانداز 259

-یگان زرافین 259

-یگان عیاران 259

-یگان فدایی ها 260

-عیون و نیروهای تدارکاتی 260

5.حقوق نیروهای نظامی در تشکیلات نظامی مسلمانان 261

6.ساز و برگ نظامی و اسلحه در تشکیلات نظامی دولت های اسلامی 262

الف)سلاح های سبک 262

ب)سلاح های سنگین 264

-منجنیق 264

-دبابه 265

-قوچ جنگی 265

-توپ 266

7.آرایش نظامی در تشکیلات اسلامی 266

8.توسعه دیوان جیش سامانیان غزنویان و سلجوقیان 270

9.دیوان عرض،دیوان عارض 274

10.دیوان جیش در مصر فاطمی و ممالیک 277

الف)دیوان جیش و نیروی نظامی در مغرب و اندلس 280

ب)دیوان جیش و سازمان نظامی عصر عثمانی 282

11.تشکیلات نظامی و دیوان سپاه صفویه 285

12.دیوان و تشکیلات نظامی نیروی دریایی در دوره اسلامی 287

13.دیوان اسطول 289

14.اسامی برخی کشتی های جنگی و یگان های دریایی 291

دیوان قضا و تشکیلات قضایی 299

1.نظام قضا در عصر پیامبر 300

2.دیوان قضا در عصر راشدین 303

3.دیوان قضا در عصر اموی 305

4.دیوان قضا در خلافت عباسی و فاطمی 306

5.دایره وظایف قاضی در تشکیلات اسلامی 311

الف)مکان قاضی و کارمندان او در تشکیلات اسلامی 313

ب)قضاوت در دولت های وابسته به خلافت عباسی 315

6.دیوان مظالم و آیین دادرسی 317

7.دیوان مظالم در عصر عباسی و دولت های معاصر آن 318

8.تشکیلات قضا در عصر ایلخانی،صفوی و عثمانی 320

9.نظام قضایی در غرب اسلامی 323

نظام حسبه در تشکیلات اسلامی 327

دایره وظایف محتسب و شرایط آن 327

1.حسبه در عصر پیامبر صلی الله علیه و آله و راشدین 329

2.حسبه در عصر اموی و عباسی 331

3.حسبه در عصر دولت های وابسته به خلافت عباسی 332

4.حسبه در عصر ایلخانی،صفوی و عثمانی 335

نظام شرطه در تشکیلات اسلامی 337

تعریف شرطه در سازمان اداری مسلمانان و محدوده وظایف آن 337

1.شرطه در صدر اسلام 338

2.شرطه در عصر غزنوی،بویهی،فاطمی و سلجوقی 343

3.شرطه در عصر ایلخانی و صفوی و عثمانی 345

وظایف دینی(نماز،حج،اوقاف،فُتیا و...)347

1.ولایت نماز 347

2.اوقاف،احباس 348

3.ولایت حج،امیرالحاج 350

4.ولایت در فتوا(صاحب الفتوا)350

5.وظایف دینی عصر عثمانی و صفوی 351

6.سازمان نقابت،نقیب الاشراف 353

دیوان های آب،دیوان آب قم و مرو 357

1.دیوان آب قم 358

2.دیوان آب مرو 359

تشکیلات اصناف و تجارت در دوره اسلامی 360

تشکیلات اسلامی در شبه قاره هند 362

تشکیلات و اداره امور علمی و آموزشی در جهان اسلام 363

پایان تشکیلات اسلامی 365

تغییرات و برخورد سنت و مدرنیته در تشکیلات اسلامی 365

Abstract 369

منابع 373

مقدمه مؤلف

ن وَ الْقَلَمِ وَ ما یَسْطُرُونَ

«اوصیکم بتقوی الله ونظم أمرکم»

تاریخ تشکیلات،بخش اصلی تاریخ اجتماعی و سیاسی و مهم ترین نشانه تغییرات اجتماعی و حیات اجتماعی و سیاسی و پیشرفت ملت هاست.ظهور اسلام،علاوه بر پیدایش دین جدید در جهان،باعث تغییرات اساسی و بنیادین در نظام اداری و نهادها و سازمان ها دولتی در عرصه جهانی است.دیوان سالاری و دولت در سرزمین های اسلامی،دارای اصالت بومی و با بنیان دینی اسلامی است.توصیه به تنظیم دولتی امور و اهمیت دولت مرکزی،با تأسیس نخستین دولت شهر در جزیرة العرب آغاز شد که در پی آن،تا قرن نهم میلادی حدود 1500 شهر با ویژگی ها و براساس الگوی آن شهر دولتی که مرکز اولین دولت اسلامی بود،به وجود آمد.شکل کلاسیک دیوان سالاری اسلامی بیش از هزار سال در نقاط مختلف سرزمین های اسلامی تجربه شد.این تجربه موفق که مبتنی بر نهاد خلافت و امامت و سلطنت و در یک مورد بر اساس جمهوری بود،میراثی از تجارب دیوان سالاری در قرون وسطا در جهان است که موجب شگفتی برخی

محققان اروپایی از جمله«فرانسیس بیکن انگلیسی»بوده است.

تأسیس حدود سیصد دولت مستقل و نیمه مستقل با شاخه ها و زیرمجموعه های گوناگون،به وسیله مسلمانان در دوره اسلامی در جزیرة العرب،ایران،شبه قاره هند،آناتولی،ماوراءالنهر،غرب اسلامی،از دولت پیامبر خدا صلی الله علیه و آله(1-11ه)تا آخرین دوره کلاسیک خلافت اسلامی به وسیله ترک های عثمانی(680ه-1342ه)تولید حجم عظیمی از معارف اداری را در پی داشته است.

از آغاز قرن سوم هجری،تولید آثار کلاسیک در تشکیلات اسلامی آغاز شد.در منابع متأخر اسلامی،از دولت با عنوان مخزن و از«علم دولت»یاد شده است.

این دانش ها که بیانگر توانایی مسلمانان در اداره تحولات اقتصادی،نظامی،سیاسی،اجتماعی و دینی است،به صورت دیوان ها،سازمان ها،ادارات و نهادها و مناصب و مشاغل و حِرَفی است که آنها را اصطلاحاً«تشکیلات اسلامی»نامیده اند که با عنوان«النظم الاسلامیة و التراتیب الاداریة»نیز از آنها یاد شده است.در این زمینه درباره سازمان هایی که مسلمانان برای اداره جوامع بر پا کردند،نوشته ها و اسناد فراوانی وجود دارد که دارای ارزش تمدنی و فرهنگی بسیار بالایی است.

از جمله این میراث،فرامین و راهنمایی های خردمندانه در اداره امور است که به گونه ای اجمالی خطمشی کشورداری را بیان کرده است.در رأس آنها،فرمان اداری خلیفه چهارم مسلمین و رئیس نخستین دولت های اسلامی است که به و الی خود مالک اشتر نوشت.این فرمان معجزه آسای رئوس اساسی ادارات که در همه جوامع کاربرد دارد را به گونه ای آورده است که رعایت آن،مستلزم تأمین سعادت،عدالت،احساس مسئولیت و تکلیف برای حاکم و کارگزاران او در اداره جوامع می شود.این امور چهارگانه غایت سیاسی و اخلاقی همه دولت ها از زمان

ارسطو تاکنون بوده است.ازاین رو بررسی تاریخ تشکیلات اسلامی،از مواد اصلی درسی در گرایش تاریخ و تمدن ملل اسلامی قرار گرفته است.بسیاری از نهادهای فرهنگی و محققان بین المللی این پدیده تمدن اسلامی را مورد توجه قرار داده اند و آن را نقد و تحلیل کرده اند؛از جمله ماکس وِبِر آلمانی ⁽¹⁾و کلود کوهن ⁽²⁾محقق فرانسوی دانشگاه سوربن پاریس در مورد تشکیلات اسلامی و اصالت آن نظر داده اند و کوهن به اهمیت تشکیلات تعاونی ها و تازگی آن در جهان اسلام توجه کرده است.

فرهنگ و تمدن اسلامی از ظرفیت بسیار بالایی در سیر تاریخی تغییرات تشکیلات اسلامی برخوردار است و فضای پژوهشی خوبی را در این زمینه فراهم نموده است.اثر حاضر به عنوان کتاب درسی در مقطع کارشناسی ارشد-مطابق سرفصل های مصوب وزارت علوم و تحقیقات و فن آوری-تدوین گردیده است.در این کتاب مهم ترین نهادهای حکومتی و ادارات دولتی،دیوان های حوزه خلافت و سلطنت،دیوان های اقتصادی،نظامی،دینی،دیوان رسائل و دیوان برید و وزارت و حجابت،تا حد امکان معرفی شده و شیوه کار براساس مراجعه به منابع اصلی موجود در مورد دولت های بزرگ بوده است.

در این پژوهش،بررسی تشکیلات از نخستین دولت اسلامی(دولت پیامبراکرم صلی الله علیه و آله)آغاز شده و سپس به تبیین استمرار قدرت اسلامی و شکل گیری هسته های اولیه دیوان ها و نهادهای اداری در عصر راشدین و نیز گسترش دیوان ها در عصر اموی-با حفظ سیر تاریخی-پرداخته شده است.مهم ترین تشکیلات اسلامی مربوط به خلافت های بزرگ امویان اندلس،فاطمیان قاهره و

عباسیان بغداد است.در این کتاب ابتدا نهادهای اصلی دولت(دارالخلافه)در عصر بزرگ ترین خلافت اسلامی-یعنی عباسیان-و دولت های وابسته به آنها مانند سامانیان،آل بویه،غزنویان و سلجوقیان بررسی شده،سپس نهادهای اداری دولت های بزرگ پس از خلافت عباسی،مانند ایلخانان،ممالیک مصر،خلافت عثمانی و سلطنت صفویان-که به طور رقابتی،نهادهای اداری سنتی را با تحولات جدیدی تأسیس کردند-معرفی شده است.در ضمن به تشکیلات برخی از دولت های کوچک که هم عصر دولت های بزرگ بوده اند نیز اشاره شده است.

پس از فروپاشی خلافت عثمانی و حذف قدرت مرکزی دولت در ایران پس از سقوط دولت صفوی،نظام اداری صفوی با تغییراتی به وسیله سلسله های محلی و دولت های افشار و زند و قاجار استمرار یافت و تا عصر پهلوی دوم نظام اداری ایران همچنان در چارچوب قدرت سلطنت تنظیم می شد و دستاوردهای اداری غربی که براساس نظام جمهوری به وجود آمده بود،به شکل واقعی مجال ظهور در ایران و سایر کشورهای اسلامی که دارای نظام سلطنتی بودند،به دست نیاورد؛در حالی که بسیاری از دولت ها در عرصه بین المللی،تشکیلات جدید اداره کشور را با قدرت جمهوری که از دستاوردهای انقلاب کبیر فرانسه بود،آزموده بودند.

امید است کتاب حاضر که از نخستین کتاب ها به زبان فارسی درباره مدخل تشکیلات اسلامی است،درآمدی بر تحقیقات گسترده درباره این تشکیلات باشد.

محمدرضا شهیدی پاک

قم-5 اسفند 1389

کلیات

تبیین موضوع تحقیق و منابع اصلی

از جمله مظاهر تمدن اسلامی،مناصب،سازمان ها و مقام های سیاسی،اداری،مالی،قضایی،نظامی و دینی است که به وسیله دولت های اسلامی-از زمان دولت رسول خدا صلی الله علیه و آله تا پایان خلافت عثمانی-تأسیس گردیده و در اداره امور جوامع اسلامی به کار گرفته شده است؛به طوری که می توان گفت شخصیت امت اسلامی،در تشکیلات اسلامی ظاهر شده است.حجم تجربه و میراث مسلمانان در عرصه تشکیلات به اندازه ای است که در طبقه بندی میراث مسلمانان در عرصه های مختلف تمدن اسلامی بالاترین رتبه را به خود اختصاص داده است؛«تجارب الدول الاسلامیة»در عرصه اداره امور،عنوانی است که می توان بر این تجربه ها نهاد.این امر باعث ایجاد تاریخ نگاری در زمینه تشکیلات دولت های اسلامی شد و موجب نگارش آثار متعددی به وسیله رجال مؤثر در سازمان ها و ادارات دولتی گردید.این نوشته ها از لحاظ کمی و کیفی به حدی است که می توان از طریق آنها تصویر کامل و واضحی از دستگاه خلافت اسلامی و دولت های اسلامی،سازمان ها،مناصب و مشاغل آنها ارائه کرد.منابع کتاب شناسی

اسلامی از جمله«کشف الظنون»به منابع و تألیفات زیادی در زمینه تشکیلات اسلامی اشاره کرده که درباره تشکیلات اسلامی تدوین شده است. ⁽¹⁾تولید منابع رسمی تشکیلات اسلامی به دوره نخست خلافت عباسی باز می گردد.کتاب های مربوط به تقسیمات اداری و تنظیم مالیات و خراج،مانند کتاب الخراج و صنعة الکتابه،تألیف«قدامة بن جعفر»(م337ه/د948م)،در حوزه خاص فقه اسلامی و جزو نخستین منابع تشکیلات اسلامی است.بسیاری از این منابع نیز با عنوان ادب الکاتب و ادب الوزیر و الاحکام السلطانیة از«ابن الفراء»(م458ه)و«ماوردی»(م450ه)و الاموال و خراج موجود است.از مشهورترین این منابع کتاب الاموال«ابن سلام»(م224ه)است که در ضمن آن اشاره ای به تقسیمات و مراکز اداری و برخی مناصب و ولاة وکارگزاران اداره امور مالی کرده است.کتاب الوزراء«جهشیاری»(م334ه)و«صابی»(م309ه)از منابع اصلی تشکیلات اسلامی دوره آل بویه و دوم عباسی است.در عصر فاطمیان نیز چند اثر گران قدر،از جمله کتاب«ابن مماتی»(م606ه)و«مسبحی»(م686ه)در وصف تشکیلات این دولت تألیف شد که از منابع خاص تشکیلات اسلامی عصر سامانی و آل بویه و بخشی از مفاتیح العلوم«خوارزمی»محسوب می شود.منبع عصر سامانی و غزنوی و سلجوقی نیز کتاب سیاست نامه مربوط به خواجه«نظام الملک»حاجب بزرگ دولت سلجوقی است که به معرفی اجمالی مناصب پرداخته است.این کار خواجه در راستای نگارش کتب سلوک الملوک و نصیحة الملوک است که در تاریخ نگاری تشکیلات اسلامی شمار زیادی از آنها پدید آمده است.

آثارالاول فی ترتیب الدّول از حسن بن عبدالله عباسی(م710ه)در یک جلد

وصف جامعی از جزئیات مناصب،به ویژه در زمینه ادارات مربوط به تشریفات دربار و دارالاماره و احوال وزرا و کتّاب و دیوان جیش و مراسم عرض آن و در مورد لباس سلطان و کارگزاران او،این کتاب حاوی اخبار بسیاری در مورد حرب و آداب آن و انواع سلاح و امور و قوانین مربوط به شکار و تفریحات سلطان و کارگزاران او است.

در بین آثار ابن المقفع باید از کتاب الادب الصغیر والادب الکبیر او یاد کرد و رسالة فی الصحابه که حاوی دستوراتی در خصوص رفتار سلطان با اقشار مختلف مردم است. ⁽¹⁾رسالة فی الصحابه از جمله آثار مهم حکومتی او است که برای منصور عباسی نوشت و شامل دستور العمل های کلی در مورد شناخت علما و کارگزاران و رفتار و سیره و ماهیت طبقات مردم عراق،شام،حجاز،یمن و سایر نقاط است. ⁽²⁾

جامع ترین و کامل ترین کار در این زمینه به وسیله«ابی العباس احمد بن عبدالله قلقشندی»(821 ق)پدید آمد.او از علمای شافعی مصر،ادیب،فقیه،نسب شناس قرن هشتم و نهم هجری و معاصر دولت ممالیک مصر و دولت بنی حفص و بنی مرین در مغرب است.این دولت ها-به ویژه دولت بنی حفص-چهره کاملی از تشکیلات اسلامی را بر محور سازمان خلافت اسلامی ارائه کردند. ⁽³⁾قلقشندی در کتاب صبح الاعشی فی کتابة الانشاء،نمایه نسبتاً کاملی از تشکیلات اسلامی ارایه نموده است.پیش از او«شهاب الدین احمد بن یحیی بن فضل الله العمری»(749 ق)در مسالک الابصار فی ممالک الامصار،به تفحص

تاریخی و جغرافیایی در ممالک اسلامی اقدام نموده و در هر سرزمین به تشریح آن دولت از نظر ساختار تشیکلاتی،سازمان ها و مناصب و ارباب وظایف پرداخته است.قلقشندی در مورد خلافت اسلامی نیز کتاب مستقلی تدوین کرده و موضوعات مطرح شده در خلافت از جمله القاب و جایگاه دینی خلیفه و خلفا را تشریح کرده است.این کتاب مآثر الاناقه فی معالم الخلافه نام دارد.عالم مصری معاصر وی«ابن اخوه»(م729ق)که شکل دهنده یکی از شاخه های مهم تشکیلات در«حسبه»بود،اثری تخصصی به نام معالم القربه فی احکام الحسبه را خلق کرد.ابن خطیب کارگزار بلند پایه دولت غرناطه و حاجب اندلسی چند اثر ویژه تشکیلات اسلامی تدوین کرد. ⁽¹⁾

در مورد تشکیلات دولت عثمانی،باید گفت که المنوفی(م1023ه)در کتاب لطائف اخبار الاول،در پایان گزارش هر خلیفه عثمانی،از صاحب منصبان او یاد کرده است.«اسماعیل حقی»و«اوزون چارشلی»در کتاب های خود گزارش هایی از ادارات عثمانی ارائه کرده اند.

در عصر صفوی نیز چند کتاب دستورالملوک مربوط به قوانین کشوری و لشکری و ساختار اداری وجود دارد؛از مهم ترین آنها که مورد توجه محققان نیز بوده است،کتاب دستورالملوک«میرزا رفیعا»نویسنده قرن دوازدهم هجری است.از کتاب سلوک الملوک،تألیف«فضل بن روزبهان خنجی»(927ه(که معاصر صفویان است نیز می توان نمایه ای از موضوعات تشکیلات اسلامی در دولت های شرق جهان اسلام-به ویژه دولت های ماوراء النهر-در زمینه نظام قضایی و حسبه به دست آورد.

«خزاعی تلمسانی»(م786ه)و مقلد و محرر او«کتانی»(م1375ه(دو مغربی هستند که آثارشان به ترسیم چهره اداری حکومت پیامبر صلی الله علیه و آله اختصاص دارد؛چراکه مدعی هستند رسول خدا صلی الله علیه و آله،بنیان گذار تشکیلات اسلامی است.در بسیاری از منابع نیز تنظیمات اسلامی و مفاهیم مربوط به آن به طور استطرادی آمده است که به برخی از آنها اشاره می کنیم:

1.منابع رجالی؛الولاة وکتاب القضاة کندی(م350ه)و اخبار القضاة وکیع(م306ه)و نیز آثار الوزراء ابوالرجاء قمی(م584ه)که کارگزاران دولت های اسلامی را معرفی کرده است.

2.منابع مربوط به فتوحات؛مانند فتوح بلاذری،الفتوح ابن اعثم و فتوح ابن عبدالحکم(مربوط به مصر)و فتوح افریقیه.

3.تألیفات جغرافیایی به ویژه البلدان یعقوبی که خود در رأس دیوان برید(مهم ترین اداره و ترتیب اداری خلافت اسلامی)بوده است،اهمیت ویژه ای در تاریخ تشکیلات دارند.الاعلاق النفیسه ابن رسته،احسن التقاسیم مقدسی و صورة الارض ابن حوقل نیز بیان کننده اخبار تشکیلاتی قابل توجهی است.

4.در میان تاریخ های عمومی،تاریخ طبری و مسعودی،مهم ترین اعمال تشکیلاتی و مؤسسات و وظایف اداری مسلمانان و برخی حوادث مهم اداری،مانند تغییر زبان دیوان از فارسی به عربی و تأسیس دیوان های جدید مورد نیاز در دولت های اسلامی را گزارش کرده اند.

5.از مهم ترین نوشته های تاریخی،کتاب های تاریخ محلی شهرها است؛مانند تاریخ قم که در نوع خود از بهترین گزارش ها درباره تشکیلات اداری،تقسیمات کشوری و وظایف دیوان های مالی خلافت عباسی،به ویژه در قم است.تاریخ مکه ازرقی و تاریخ مدینه ابن شُبَّه نیز به بسیاری از مناصب اداری اشاره کرده است.

6.کتاب های فقه اسلامی که زیربنای مبانی نظری و ریشه تنظیمات و ادارات اسلامی است،بیش از منابع دیگر حاوی واژه های اداری و تشکیلاتی است.این کتاب ها شامل مسائل مختلف جامعه اسلامی در احوال فردی و روابط فقهی اجتماعی است؛همچنین در بردارنده اصطلاحات مربوط به نوع مالکیت اموال و اراضی،واژه های مربوط به آزادی بردگان،اصطلاحات حقوق جزایی خاص و عام،اصطلاحات مربوط به امور اراضی،امور خراج و مالیات و وزن و مقدار،مسئله ازدواج،طلاق و میراث می باشد که از موارد زیربنایی تشکیلات اسلامی هستند.

7.در کتاب های ادبیات عمومی مانند البیان و التبیین جاحظ و سایر آثار او،عیون الاخبار دینوری،عقدالفرید ابن عبدربه،و الاغانی ابوالفرج اصفهانی و رسایل ابوبکر خوارزمی،مطالبی را مربوط به اداره و مؤسسات تشکیلاتی وجود دارد.

بنابراین می توان گفت که موضوع تحقیق،مناصب سازمان ها،تشکیلات خلافت،وزارت،امارت و نهادهای سیاسی،نظامی،اداری،قضایی،مالی،دینی و فرهنگی و نیز اصناف مؤثر در تشکیلات اسلامی در طول تاریخ اسلام از عهد پیامبر خاتم صلی الله علیه و آله تا خلافت عثمانی است.

هدف و ضرورت تحقیق

هدف از این تحقیق آشنا ساختن دانشجویان با مناصب سیاسی و مالی و نیز سازمان ها و دیوان های حکومتی،اداری،قضایی،نظامی،انتظامی،امور حسبه دولت های اسلامی و چگونگی تکوین و تطور تاریخی آنها است؛چراکه توجه دانشجویان نسبت به میراث تاریخی تشکیلات ایران و اسلام باعث بیدار شدن حافظه تاریخی آنها درباره خودکفایی مسلمانان در مدیریت و اداره امور جامعه در دوره شکوفایی فرهنگ و تمدن اسلامی خواهد شد.در دوره معاصر،جوامع

اسلامی با هجوم روزافزون دستاوردهای جدید علوم انسانی در زمینه حقوق جدید و علم مدیریت مواجه شده اند و در این میان،میراث تمدن اسلامی در عرصه سازمان و نظام اداری به فراموشی سپرده شده و توانایی مسلمانان در اداره کارآمد جوامع،مورد غفلت قرار گرفته است.این وضعیت به ویژه بعد از فروپاشی خلافت عثمانی نمود بیشتری داشته است؛ازاین رو برخی از محققان عرب در دهه های اخیر کوشیده اند تا با انتشار آثاری با عنوان«النظم الاسلامیه»حافظه امت اسلامی را نسبت به گذشته تشکیلات اسلامی بیدار و فعال نمایند و این باور را در مسلمانان زنده کنند که امکان برپایی مجدد تشکیلات اسلامی و اداره امور مسلمین در محدوده شریعت و فقه و قوانین اسلامی وجود دارد.

این سنت در گذشته میان برخی محققان وجود داشته که تلاش کرده اند با نگارش آثاری در این زمینه حکام وقت را متوجه میراث اداری گذشته مسلمانان ساخته و امکان تطبیق شریعت را به آنها گوشزد کنند؛از جمله این آثار کتاب سلوک الملوک خنجی(م927ه)است که آن را برای عبیدالله خان،حاکم بخارا نوشت و او را در اقامه دولت اسلامی و تطبیق آن بر شریعت راهنمایی کرد؛هرچند که او هرگز به دستورات این کتاب عمل نکرد.در اوضاع کنونی که جمهوری اسلامی داعیه دار تطبیق امور بر شریعت است،آشنایی با تاریخ نظام تشکیلات اسلامی،ضرورت بیشتری یافته است.

تشکیلات در جزیرة العرب پیش از اسلام

اشاره

مشهور منابع و مآخذ تاریخی حاکی از وجود دو دولت با نظام اداری پیشرفته در اطراف شبه جزیره عربستان است که تجربه تأسیس دولت و استفاده از قدرت برای ایجاد نظم اداری را در خود دارند. ⁽¹⁾این منابع،شواهد تاریخی بسیاری در مورد نظم سیاسی و اداری دولت های ایران و روم و توان بسیار بالای این دو امپراتوری در اداره امور اقتصادی سیاسی،اجتماعی،فرهنگی،نظامی ارائه کرده اند.در مورد اصالت تشکیلات اسلامی نسبت به تمدن ایران و روم چهار نظریه وجود دارد:

1-اصالت رومی تشکیلات اسلامی

برخی محققان تمایل دارند ریشه تشکیلات عربی اسلامی را به بیزانس و تشکیلات رومی برسانند ⁽²⁾و آن را متأثر از نظام اداری رومی و زیرمجموعه فرهنگ تشکیلاتی رومی-یونانی قلمداد نمایند.

2-اصالت ایرانی تشکیلات اسلامی

اشاره

گروهی از محققان،ریشه تشکیلات عربی-اسلامی را در قالب و محتوا به ایران رسانده اند ⁽¹⁾و آن را جلوه توسعه و استمرار نظام دیوان سالاری ایرانی دانسته اند. ⁽²⁾این نظریه دارای شواهد بسیاری است که به بخشی از آن اشاره می کنیم:

در عهد ساسانیان تشکیلات گسترده اداری در ایران شکل گرفت و این تشکیلات به امپراتوری ساسانی که همواره از طرف دولت های غرب و شرق در حال تهدید بود ⁽³⁾اجازه داد به تدبیر خوب و معتدل کشور بپردازد.از نکات جالب توجه که مؤید نظریه دوم است انعکاس گسترده وصف تشکیلات ایرانی پیش از اسلام در منابع عربی است.برخی محققان عرب در قرن های نخستین تمدن اسلامی،بزرگ ترین خصلت شاهان ایران در عهد ساسانی را حسن سیادت و تدبیر نوشته اند. ⁽⁴⁾جاحظ از پیشوایان ادیب عرب،به انتقال و فراگیری مملکت داری و آیین کشورداری از ایران ساسانی به حوزه عربی اعتقاد راسخ دارد و تشکیلات ساسانی را سرمشق دولت ها و ممالک شرقی دانسته است. ⁽⁵⁾او در این پژوهش چند نمونه از عناصر اصلی تشکیلات را که از حوزه ایرانی به تشکیلات اسلامی-عربی وارد شده است مورد بررسی قرار می دهد:

الف)دیوان

از جمله عناصر اصیل سازمان اداری«دیوان»است.دیوان،کلمه ای پهلوی و

مترادف اداره است.وجوه مختلفی در وجه نام گذاری آن آورده اند؛از جمله در منابع عربی،مفهوم ایرانی واژه دیوان،یکی از نام های شیاطین است،که به وسیله کسرا به دلیل سرعت و مهارت کاتبان و دامنه آگاهی های آنها بر انواع امور،به محل جلوس و دفتر کار آنها گفته می شد. ⁽¹⁾تاریخ نویسان،قدمت کاربرد واژه دیوان در مفهوم اداره و تنظیم امور را به خشایارشاه و داریوش بزرگ(480-521 ق)رسانده اند؛ ⁽²⁾او از پادشاهانی است که در تنظیم امور و تجدید سازمان اداری کشور اقدامات مهمی انجام داد.پلوتارخ نیز از آرشیو مخصوص و دبیران دربار خشایارشاه یاد کرده است. ⁽³⁾در منابع عربی،برخی دیوان های عصر کیانیان،از«لهراسب شاه کیانی»به عنوان نخستین بنیانگذار دیوان سپاه نام برده اند. ⁽⁴⁾به نوشته مورخان،آخرین چیزی که اسکندر از هخامنشیان گرفت،دیوان های متعدد دولتی در کاخ های آنها بود. ⁽⁵⁾

ب)پیوستگی دین و سیاست

در جغرافیای اداری ایران باستان،شهرها مرکز اداری و دینی است و ادارات دینی در کتاب مشاغل کشوری عملکرد پیوسته و متوازنی دارند.ویژگی اصلی نظام تشکیلات ایرانی به ویژه عصر ساسانی که پیشرفت کمی و کیفی آن در منابع نخستین اسلامی منعکس شده است،تمرکز قدرت بر محور پیوستگی و اتحاد دین

و پادشاهی است. ⁽¹⁾این ویژگی در دولت های اسلامی از راشدین تا صفویان حفظ شد؛به طوری که آنها خود را جامع قدرت پیوسته دین و دنیا می دانستند.

ج)خاتم

بلاذری در شمار دیوان های ساسانی از پنج مهر(خاتم)یاد کرده است ⁽²⁾که هر مهر،نماینده دیوان خاصی بود.این دیوان ها در حکم وزارتخانه های امروزی بود که در اختیار یک صاحب الزمام یا مهردار سلطنتی بوده است. ⁽³⁾البته در منابع از دیوان های ایرانی دیگری نیز نام برده شده است، ⁽⁴⁾مانند مهرهای انوشیروان که شامل مهر تذکرات،مهر نامه ها و فرمان ها،مهر برات ها،مهر بخشودگی گناهان،مهر انبارهای لباس و گنجینه ها و عطرهای شاهی،مهر فرمان قتل،مهر مالیات،مهر املاک،مهر اقطاع،مهر املاک و مهر چاپارخانه ها می شد.در نقاط دیگر ایران نیز دیوان های خاصی به نام هر شهر وجود داشته است؛مانند دیوان بخارا،دیوان اصفهان و دیوان مرو.

د)سکه

یکی از زمینه های مهم شکل گیری تشکیلات اسلامی بر اساس تشکیلات ایرانی،رواج مسکوکات ایرانی تا چندقرن پس از ظهور اسلام با علائم ایرانی است؛از جمله در مازندران که علاوه بر نام خلیفه اسلامی واژه های پهلوی هم در آن نقش بسته است. ⁽⁵⁾در سکه های عصر خلفا،تصویر شاهان ایرانی هنوز روی

مسکوکات اسلامی وجود دارد؛مانند مسکوکات عصر راشدین که زیر تخت شاه ساسانی ⁽¹⁾واژه«نوش خور»ضرب شده است. ⁽²⁾

ه)گاه شماری و تاریخ

قوانین و رسوم تشکیلات ایرانی در زمینه گاه شماری،در برخی از دیوان های عربی و اسلامی تا دوره عباسی-از جمله در دیوان قم-همچنان باقی بوده است. ⁽³⁾

و)منصب کتابت و کاتبان

این شغل از ارکان اصلی تشکیلات اسلامی ⁽⁴⁾و توسعه منصب دبیری و عهد ساسانی است.ابن ندیم از نوشتن نامه های اداری با خط خاص یاد کرده است ⁽⁵⁾و خوارزمی،دبیران دولت ساسانی را به هفت دسته تقسیم کرده ⁽⁶⁾که هر کدام عهده دار امری خاص بوده اند.طبقه دبیران از طبقات ممتاز تشکیلات سیاسی ساسانی است که مختص به اشراف و بزرگ زادگان بوده است.همچنین در رأس جماعت کاتبان ایران،دبیری به عنوان رئیس طبقه دبیران قرار داشت که آن را به«حافظ الکتّاب»ترجمه کرده اند؛آن هفت دسته عبارتند از:

1.داد دبیهر؛دبیر احکام حقوقی و دادگستری.(داد دفَیرَه)

2.شهر آمار(همار)،دبیهر یا دبیرة الباب؛مسئول درآمد کشور و حساب های شهری.(شهرهمار دفیره)

3.کذک آمار دبیهر؛دبیر خزانه و دبیر آمار ویژه شاه.(کده همار دفیره)

4.آخور آمار دبیهر؛دبیر اصطبل شاهی.(آهر همار دفیره)

5.کنز آمار دبیهر؛دبیر خزانه.(گنج همار دفیره)

6.آتش آمار دبیهر؛دبیر امور آتش کده.(آتش همار دفیره)

7.روانگان آمار دبیهر؛دبیر اوقاف و امور خیریه.(روانکان دفیره)

ابن ندیم به پیچیدگی و گسترش سازمان دبیران به عنوان روح و محور نظام تشکیلات ایرانی اشاره کرده است.او به نقل از ابن مقفّع آورده است که ایرانیان هفت خط برای امور مختلف داشته اند،از جمله خط«شاه دبیریه»که مخصوص مکاتبات شاهان بوده است و خط«کَستَج»که فقط عهود و اوقات پرداخت حقوق سپاهیان ⁽¹⁾و اقطاعات و نقش و نگار انگشتر و سکه درهم فارسیان با این خط است. ⁽²⁾طبری و دینوری از دو ایرانی با نام«یزدک»به عنوان«کاتب سِر»و از رئیس دبیرخانه یا دیوان رسائل به نام«اسفاد جشنس»نام برده اند ⁽³⁾و چنان که خواهد آمد،منصب دبیری به وسیله قوانینی که کاتبان ایرانی تدوین کردند،در عصر اسلامی استمرار پیدا کرد.با ذکر این شواهد به نظر می رسد تشکیلات عربی،استمرار تشکیلات ایرانی است.

3-اصالت عربی تشکیلات اسلامی

این دیدگاه بر ریشه های عربی تشکیلات دولت های اسلامی تأکید دارد.به عقیده

پیروان این دیدگاه،با وجود وابستگی اعراب پیش از اسلام به حکومت ایران و روم و تأسیس دو دولت نیمه مستقل عربی،یعنی«دولت غسانی»در مرز شبه جزیره عربستان با روم و دولت«حیره»در مرز با ایران،باز هم اعراب در حجاز و نواحی مرکز و به دور از دو امپراتوری روم و ایران،نظام قبایلی سنتی خود را داشتند و در چارچوب همین نظام احساس استقلال می کردند و بسیاری از امور زندگی و قبیله ای را بر اساس رسوم ساده ای که داشتند،انجام می دادند.زیدان تصریح می کند که عرب ها استعداد کافی برای تشکیل هر نوع تمدن و فرهنگی را داشته اند.این اثر زیدان و نیز آثار متعدد جواد علی و تعداد زیادی از نویسندگان عرب برای اثبات اصالت تمدن(تشکیلات)عربی دلایل بسیاری ارائه نموده اند. ⁽¹⁾در تأیید اصالت عربی تشکیلات اسلامی همین بس که پیامبر صلی الله علیه و آله نیز بسیاری از تشکیلات عربی پیش از اسلام را امضا فرمود.

4-اصالت اسلامی تشکیلات اسلامی

براساس این دیدگاه،ظهور اسلام انقلابی در تشکیلات اداری ایجاد کرد؛زیرا هنگام ظهور،وجه مشترک نظام پیشرفته اداری ایران و نظام اداری بیزانس و روم و شیوه های سنتی اداره در قبایل عرب،وجود روح بی عدالتی و ظلم حاکم بر آنها بود؛درحالی که آیین کشورداری اسلامی که به وسیله فقه و شریعت اسلامی ارائه شد،در پی عدالت و نجات انسان ها بود.فقه اسلامی،قانونی کامل و ابتکاری است و ریشه در آیین روم و ایران ندارد.این سیستم در قلمرو وسیع اسلام،موجب به بار نشستن نظم و عدالتی شد که قرن ها مجهول بود.اصالت تشکیلات اسلامی از پدیده های شگفت قرون وسطا بوده ⁽²⁾که مورد توجه محققان قرار گرفته است.

با وجود مذاهب گوناگون در فقه اسلامی،این فقه در همه نقاط امپراتوری اسلامی به یک اندازه ارزشمند و عامل مشروعیت حکومت بوده است،به طوری که بیشتر دولت های اسلامی مشاوران فقیه داشتند و فقه اسلام را اساس حکومت خود می دانستند؛تا جایی که در قرن هفدهم،«ولتر»فیلسوف و ادیب فرانسوی،بر اصالت و پویایی بسیاری از قوانین حقوقی اسلام در اداره آینده جوامع ایمان آورد ⁽¹⁾اندیشمندان قرن نوزدهم و بیستم میلادی نیز در کنفرانس های متعددی بر اصالت و ابتکار نظام اداری اسلامی تصریح نموده اند. ⁽²⁾

برخی جزئیات تشکیلات اسلامی در جزیرة العرب پیش از اسلام

اشاره

بررسی نظام اداری حجاز(مرکز تشکیل نخستین دولت اسلامی)اندکی پیش از اسلام نشان می دهد که شکل متمایزی از تنظیمات اداری در مکه و مدینه وجود داشته است.در سال 400 میلادی،نخستین اقدامات مدنی شکل گرفت که آن را به«قصی بن کلاب»از اجداد پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله نسبت داده اند. ⁽³⁾قصی،قبایل پراکنده را متحد کرد و زندگی شهری جدیدی را سامان داد به تعبیر یعقوبی او بیت و امر مکه و حکومت را به دست گرفت.او مشاغل سقایت،حجابت،سدانت و لواء را تأسیس کرد و«دارالندوة»را بنا نهاد که مانند دیوان مرکزی،محل طرح بسیاری از دعاوی بود و وجود آن محور نوعی نظم در مکه می گردید. ⁽⁴⁾با این حال می توان گفت که شهر مکه از زمان قصی تا هنگام ظهور و آغاز نظم حضرت محمد صلی الله علیه و آله در 610 میلادی،

دو قرن تلاش برای نزدیک شدن به رسوم و قوانین جوامع شهری را تجربه کرده است.اقدامات قصی نوعی ساماندهی شهری و تنظیم روابط بین قبایل بود و لذا از قصی با لقب مُجَمِّع یاد کردند.او دارالندوة را براساس الگوی دولت شهرهای بزرگ جنوب عربستان که دارای مجالس مشورتی(دارالندوة)یا مزود بوده اند دانسته اند. ⁽¹⁾

مکه در بین راه یمن و شام،شهری بازرگانی و سیاسی و فرهنگی در مرکز ارتباطات جهانی بود.در آن دوره،زندگی مردم بر اساس سازمان قبایل بود که از چندین عشیره شکل گرفته بود،لکن با وجود حاکمیت روح جمعی بر افراد هر قبیله،آنها از حق مالکیت برخوردار بودند، ⁽²⁾و تجارت،جنبه فردی و اجتماعی خاصی داشت و برخی از مراکز ساده اداری در امور مختلف در مکه فعالیت داشتند.

اعراب در روزگار جاهلیت،نظم سیاسی کاملی نداشتند و اگر کسی مورد تعدی قرار می گرفت حق داشت شخصاً انتقام خود را بگیرد.در آن زمان،افراد قبیله به موجب رسوم جاری و عرف عمل می کردند و مؤسسات موجود در دوره جاهلیت قبیله ای عرب هنوز بعد اجتماعی وسیعی پیدا نکرده بود؛اما با این وجود،عرب در خصوص احوال شخصی افراد از سنت های ریشه داری برخوردار بود.آنها برای ازدواج نظام های معینی داشتند و اگر کسی می خواست با زنی ازدواج کند باید ابتدا رضایت اطرافیان(خویشان)وی را جلب می کرد. ⁽³⁾گزارش های مفصلی که به بررسی احوال شخصیه به ویژه در خصوص ازدواج عربی پرداخته اند حاکی از وجود مؤسسات و ادارات گسترده در این مورد است. ⁽⁴⁾

در این جا به برخی از مهم ترین تشکیلات مالی،دینی،اداری،قضایی و نظامی عرب پیش از اسلام اشاره می کنیم:

-دربانی و پرده داری کعبه

وظیفه دربان و پرده دار آن بود که در کعبه را می گشود و می بست.عرب ها این رسم را از یهود آموختند؛چراکه آنان برای گشودن و بستن هیکل(معبد یهود)پرده دار و دربان مخصوص داشتند.برخی نیز پرده برداری و دربانی کعبه را دو منصب شمرده اند؛البته حجابت بیت با خزاعه بود. ⁽¹⁾

-آب دادن حجاج

تقسیم آب در مکه در ایام حج مدیریت دقیقی لازم داشت؛سرپرست آب و میرآب های شهر مکه حوض های بزرگی از پوست و(چرم)ساخته و در حیاط مکه می گذاردند و با مشک از چاه های دور و نزدیک آب گوارا حمل کرده،در آن حوض ها می ریختند که با حفر چاه زمزم از آن جا آب می آوردند؛در هر صورت این کار در دست بنی هاشم بود. ⁽²⁾

-رفاده یا مهمان داری

طایفه قریش در مواقع معین مبالغی جمع می کردند و برای اطعام فقرا به متصدیان مهمان خانه(رفاده)می دادند.این رسم مهمان داری از ابتکارات قصی بن کلاب بود که ابتدا توسط بنی نوفل و سپس به وسیله بنی هاشم اداره می شد. ⁽³⁾

-پرچم داری و لواء

طایفه قریش پرچمی به نام«عقاب»داشتند که در موقع جنگ آن را بیرون آورده و به دست یکی از سران سپاه یا به خود پرچم دار تحویل می دادند ⁽¹⁾لواء در دارالندوة آماده و بسته می شد؛از جمله آنها لوای قضاعه برای کعب است که به منزله حکم فرماندهی بود. ⁽²⁾

-دارالندوة

چنان که گذشت،قصی بن کلاب در نزدیکی کعبه خانه ای برای گرفتن حق مظلومان به نام دارالندوة بنا کرد که بزرگان قریش در مواقع مهم برای مشورت و قانون گذاری ⁽³⁾بدان جا می رفتند و افراد کم تر از چهل سال نمی توانستند به آن خانه راه یابند.دارالندوة علاوه بر جایگاه حکم در مورد خصومات و انصاف ستم دیدگان و دادخواهی محل بسیاری از امور سیاسی و عمومی و نظامی مانند آماده ساختن پرچم جنگ و بسیاری از امور اجتماعی مانند ازدواج در این محل انجام می گرفت و تشریفات خاص تملک جاریه های(کنیزان)قریش و نیز اجرای مراسم برای دختران قریش که به حد بلوغ می رسیدند،در این محل صورت می گرفت.از این مؤسسه مشورتی در عرب جنوبی با عنوان«مزواد»یاد می کردند. ⁽⁴⁾

گزارش هایی حاکی از وجود مؤسسه ای شبیه دارالندوة در مدینه که با نام«نوادی الملاء»از آن یاد شده باشد در دست نیست،ولی امور طائف به دست ملاء

مدینه تعیین می شد ⁽¹⁾و مدینه تا زمان ورود پیامبر دچار مشکل اداره امور بود و حکومت به نوبت میان اوس و خزرج دست به دست می شد.

-سرداری(قیاده)و عیر

صاحب این منصب،سرپرست کاروان های بازرگانی و یا سردار نیروهای جنگی بود. ⁽²⁾به طور خاص به مسئول کاروان ها و قافله های قریش(عیر قریش)رئیس القافله اطلاق شده است. ⁽³⁾

-مؤسسه پرداخت دیه و غرامت

«اشناق»این مؤسسه به دست تیره تیم اداره می شد و وظیفه آن پرداخت دیه ها و غرامت ها بود و اگر رئیس این مؤسسه پیشنهادی در همین زمینه به قریش می داد آن را می پذیرفتند. ⁽⁴⁾

-قبه یا اسلحه خانه

چادری بود که هنگام جنگ بر پا می گشت و مهمات و لوازم جنگی را در آن جمع می کردند. ⁽⁵⁾خانه عبدالله بن جدعان مخزن اسلحه قریش بود و مردم هنگام موسم اسلحه های خود را در خانه او به امانت می گذاشتند و هنگام جنگ او اسلحه ها را توزیع می کرد. ⁽⁶⁾

-اعنه

مسئولیتی که وظیفه آن اداره کردن ستوران قریش به هنگام جنگ بود.

-سفارت

مقصود از آن فرستادن نماینده برای انجام مذاکرات صلح و جنگ یا اظهار مفاخر قریش در برابر اقوام دیگر بوده است.از خالدبن ولید به عنوان یکی از متولیان،قبه،اعنه و سفارت اندکی پیش از ظهور اسلام یاد کرده اند. ⁽¹⁾

-ایسار

نوعی مؤسسه قمار و فال گیری که آن را«ازلام»(جمع زلم)می نامیدند.به زبان عربی نوعی تیر را می گویند که پر ندارد.در آن زمان مردم قریش برای فال گرفتن ده تیر انتخاب می کردند.در یکی از آیات شریفه قرآن مجید نیز از قمار نهی شده است: یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا إِنَّمَا الْخَمْرُ وَ الْمَیْسِرُ وَ الْأَنْصابُ وَ الْأَزْلامُ رِجْسٌ مِنْ عَمَلِ الشَّیْطانِ فَاجْتَنِبُوهُ لَعَلَّکُمْ تُفْلِحُونَ ⁽²⁾عرب به وسیله آن فال می گرفتند ⁽³⁾و یا چیزهایی را میان خود قسمت می کردند که تقریباً شبیه لاتاری و بخت آزمایی امروز بوده و اداره آن به دست تیره بنی جمح بوده است.در اهمیت ازلام همین بس که قریش و عرب هیچ کار عمومی را بدون انجام عملیات ازلام انجام نمی داد. ⁽⁴⁾

-دادرسی و قضا

به معنای رسیدگی به اختلافات و کشمکش ها است.یعقوبی ذیل واژه

«حکام العرب»می نویسد:اولین کسی که در عرب قضاوت کرد،جرهمی بود که در مورد میراث بنی نزار قضاوت کرد.او وظایف حکام عرب را در محدوده میراث،تخاصم و نزاع،مسئله آب ها و خونریزی دانسته است و شرایط حکام را سن،تجربه،شرف،امانت و صدق دانسته است. ⁽¹⁾

-اموال مصادره شده

اداره ای که جمع آوری و اداره کردن زر و زیورهای بت های کعبه را به عهده داشت و به دست تیره بنی سهم اداره می شد.

-نگاهبانی مسجدالحرام(عمارة)

مراقبت از مسجدالحرام(عمارة)تا کسی در آن محل مقدس یاوه سرایی و بدگویی نکند و فریاد نزند و عمارت بیت،از مفاخر عرب در عصر جاهلی بود که در قرآن به آن اشاره شده است: أَ جَعَلْتُمْ سِقایَةَ الْحاجِّ وَ عِمارَةَ الْمَسْجِدِ ؛این منصب هنگام ظهور اسلام به دست عباس بن عبدالمطلب بود.

-القضاء العشایری و عقدالاحلاف

پیش از اسلام سازمان و اداره منظم قضایی وجود نداشت که بر سراسر جزیرة العرب حکومت کند و رفع دشمنی ها طبق عرف قبایل و در شهرها به وسیله رؤسا و اشراف و ملاء بود و هیچ گونه فقه جاهلی یا مجموعه مدونی وجود نداشت. ⁽²⁾یعقوبی از مجموعه ای با نام«حکام العرب»یاد کرده است که براساس نوعی عرف که به آن«القضاء العشایری»می گفتند،قضاوت می کردند،او نام چند

تن از قضات(اول من استقضی الیه،فحکم...)را تا ظهور اسلام،از جمله عبدالمطلب و عبدالله بن جدعان،مسئول حلف الفضول آورده است. ⁽¹⁾

از دیگر مراجع قضایی که مردم به آنها مراجعه می کردند،«احلاف»است که از آن به«عقدالاحلاف»یاد شده است. ⁽²⁾احلاف نوعی قرارداد عرفی بر مبنای تعهد برابر و دوجانبه است که در اماکن مقدس و با چیزهای ویژه،مانند خون،لبن،نار،رُبّ و عطر و آب و مِلح انجام می گرفت و با تشریفات ویژه ای رسمیت پیدا می کرد.به عبارتی احلاف،زمینه زندگی عرب جاهلی بود.این محالفه نوعی تعهد بود و در برابر آن«تخالع»بود که آن را اعلام و مکتوب می کردند. ⁽³⁾

احلاف از سویی تشکیلات ساده قضایی عرب پیش از اسلام را گویند. ⁽⁴⁾قبایل قریش در مسئله تصدی ادارات دارالندوة و لواء و رفادة و سقایت دچار اختلاف شدند و سرانجام منجر به تشکیل دو شکل متفاوت هم گرایی بین قبایل و افراد شد که با عنوان الاحلاف و«حلف المطیبین»و«حلف احابیش»و«لَعِقة الدم»از آن یاد کرده اند.در برابر آنها حلف الفضول به وسیله عبدالله بن جدعان شکل گرفت.احلاف مرجع قانونی و اعتبار قضایی پیدا کرد؛از جمله حلف الفضول که پیش از اسلام مبدأ نگارش تاریخ نامه ها بود. ⁽⁵⁾برخی از این تشکیلات ساده دوره جاهلی،هیبت و سلطه قضایی خود را تا عصر اموی حفظ کردند؛مانند حلف الفضول یا«پیمان جوانمردان»که پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله در آن شرکت کرد و عملکرد

آن را امضا نمود.برای نمونه در داستان اختلاف امام حسین علیه السلام و معاویه در مورد یک زمین،معاویه در برابر حکم«حلف الفضول»تسلیم شد و از تصرف زمین امام حسین علیه السلام خودداری کرد؛زیرا امام علیه السلام معاویه را تهدید به مراجعه نزد مسئولان حلف الفضول و تصمیمات سران آن نمود؛ ⁽¹⁾پدیده حلف مبین زندگی سیاسی-اجتماعی دوره جاهلی است.

این سازمان ها نوع ساده ای از ادارات دولتی امروز است؛گرچه پرده دار و نگاهبان کعبه و رئیس دارالندوة،نوعی ریاست عام نیز داشتند.زیدان،این مؤسسات پانزده گانه را«مصلحه»خوانده است که در اصطلاح اداری عرب امروز،مصلحه همان اداره است.ترجمه«مصلحة البرید»اداره پست است،ولی چون کلمه مصلحه در حال حاضر به ادارات دولتی اطلاق می شود و مؤسسات آن زمان قریش-چنان که خود مؤلف یادآور شده-مؤسسه دولتی نبوده اند،ازاین رو ما آن را به مؤسسه و بنگاه تعبیر کردیم؛چون به نظر می رسد نام مؤسسه فال گیری(ایسار-ازلام)مناسب تر از اداره فال گیری و قماربازی است. ⁽²⁾مطالب بسیاری در مورد تشکیلات عربی پیش از اسلام وجود دارد که به تفصیل آن در کتاب المفصل فی تاریخ العرب قبل الاسلام تألیف«جواد علی»آمده است.در بررسی اجمالی این تشکیلات در نهایت می توان اظهار داشت که تشکیلات اداری قبایل عربی پیش از اسلام بر چهار محور اداره می شده است:

1.محور تجاری-سیاسی،که به صورت اسواق العرب ⁽³⁾و حلف ها و قرادادها و گروه های پیرامون آن مانند المحلین و الذادة المحلین ⁽⁴⁾بود؛انواع

التزامات و احکام و اشتراط و قرع العصا و ایمان و قسم. ⁽¹⁾

2.محور سنن و عرف و عادات عرب در احوال شخصیه؛شکل های متعدد از ازدواج،قوانین ارث،وصیت،طلاق،صداق،نفقه. ⁽²⁾

3.محور شعرالعرب که یعقوبی گزارشی کامل از آن آورده است و از شعرا به عنوان ارکان فرهنگی بازارهای عرب یاد نموده است.شعرا عامل تکوین،استمرار و انتشار فرهنگ عربی بودند.این کار همراه و با نوعی نظم اداری بود که در فرهنگ آنها ادامه پیدا می کرد. ⁽³⁾

4.محور دینی که در مؤسسات پیرامون کعبه که در چارچوب شریعت ابراهیمی شکل گرفته بودند،آشکار است.

حکومت پیامبر اسلام حضرت محمد صلی الله علیه و آله

1-مبانی نظری تأسیس دولت به وسیله پیامبر صلی الله علیه و آله

تشکیل حکومت و تأسیس دولت،ریشه در مبانی نظری دین مبین اسلام دارد و در آموزه های فلسفه اسلامی امری ضروری محسوب می شود.فارابی و ابن سینا،مأموریت نبوت را اصلاح دین و دنیای مردم دانسته اند و نبوت در دیدگاه آن دو،بخش اصلی علم سیاست است.بر اساس اندیشه فیلسوفان مسلمان به ویژه فارابی که محور فلسفه سیاسی او شخص نبی اکرم صلی الله علیه و آله است،فقط انبیا قادر به تأسیس دولت آرمانی و مدینه فاضله هستند.در اندیشه فارابی و ابن سینا،درحوزه فلسفه اسلامی،آرمان شهر تنها برای یک بار در دولت شهر مدینه با تأسیس دولت پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله،محقق شده است.ابن باجه و ابن طفیل و ابن رشد نیز که تحقق مقام فیلسوف را تأسیس مدینه فاضله دانسته اند،در چارچوب فلسفه سیاسی فارابی،چنین مقامی را برای پیامبر صلی الله علیه و آله قائل هستند؛ ⁽¹⁾بر اساس این مبنای فلسفی،پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله در مدینه اقدام به تأسیس دولت نمود؛البته نسبت دادن امر

سیاسی و نمایش پیامبر صلی الله علیه و آله به عنوان منتقد اخلاقی و اجتماعی،معلم،رهبر سیاسی و قانون گذار،تا حدودی خلاف دیدگاه عمومی در مورد نبوت است.

در ساحت فلسفی،نزاع دیرینه در خصوص تبیین نبوت به شیوه طبیعی یا فوق طبیعی وجود دارد.فارابی و موسی بن میمون،این نزاع را به شیوه طبیعی تفسیر می کنند؛ازاین رو توضیحات آنها در خصوص نبوت و فروع مترتب بر آن،نه تنها بر کارکردهای عقلی بلکه بر کارکردهای سیاسی،قانون گذاری و تربیتی نبوت نیز تأکید دارد.در دیدگاه فلاسفه قرون وسطا،نبوت در مسائلی جریان دارد که خداوند به طور مستقیم در آنها دخالت می کند و پیامبران به این وسیله می توانند جنبه هایی از حقایق را به توده ها تعلیم دهند.فارابی در استمرار دیدگاه افلاطون در خصوص مبانی نظری حکومت،به آمیزش فلسفه،قانون و سیاست براساس مدل فیلسوف-قانون گذار-که در جمهوری افلاطون بیان شده-پرداخته است.

فارابی و ابن سینا بر نقش سیاسی انبیا در تأسیس حکومت و اداره امور مردم تأکید نموده اند؛چراکه فقط پیامبران می توانند بین مردم الفت ایجاد کنند و وجود انبیای قانون گذار دارای غایت طبیعی است. ⁽¹⁾بر پایه این نظریه کلامی و فلسفی،نظریه فقهی-حقوقی،«حکومت،عطیه ای الهی است»شکل گرفت.غزالی و توماس آکوئیناس که از مخالفان این نظریه هستند،وظایف سیاسی پیامبران را انکار می کردند؛به عقیده آنها حاکم دینی حق حکومت را از خدا اخذ نمی کند و حکومت می تواند از راه انتخابات حاصل شود.این دیدگاه،مبنای نویسندگان سنی معاصر و گذشته در بررسی تصمیم شورای سقیفه در انتخاب خلیفه اول است.پذیرش این نظریه مقتضی طرد شیوه تعیین جانشین پیامبر به وسیله نص

الهی است که حق حکومت را از آن خداوند دانسته است تا از طریق نص به شخص شایسته امامت انتقال پیدا کند.«جابری»از محققان معاصر عرب،تحقیقات بسیاری در این مورد انجام داده است.او تصمیم شورای سقیفه را نخستین تجربه حکومت دموکراتیک و مردمی مبتنی بر انتخاب و حق مردم دانسته است. ⁽¹⁾پیرامون مبانی این دیدگاه مناقشات فراونی قابل طرح است که در این مجال تنها به بیان بنیان گذار فلسفه اسلامی(ابن سینا)اکتفا می کنیم که فرمود:«الاستخلاف بالنص اصوب فان ذلک لایؤدی إلی الشعب و التشاغب والاختلاف؛جانشینی براساس نص بهتر است،زیرا منجر به تفرقه و هرج و مرج نخواهد شد». ⁽²⁾دیدگاه ابن سینا مبانی عقلانی،تاریخی و نقلی قرآنی دارد.

برای درک این دیدگاه،محققان عرب معاصر باید به حوادثی که بلافاصله پس از رحلت پیامبر صلی الله علیه و آله روی داد،از جمله دو حادثه رِدِّه و متنبیان،توجه عمیق تری نشان دهند؛زیرا تشنج و شورش و هرج و مرج ناشی از وقوع حادثه پیامبران دروغین که از عصر حضور پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله دامنگیر جامعه اسلامی شد،و حادثه رِدّه که حکومت ابوبکر را تا مرز سقوط پیش برد،حاصل دوری سران جامعه عصر پیامبر صلی الله علیه و آله از نص بود.این هرج و مرج به صورت بیماری مزمنی در جامعه اسلامی ماندگار شد و از خسارات آن که ناشی از تصمیم سقیفه بود می توان به فاجعه طف و حره اشاره کرد.بحث مبانی نظری حکومت پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله را با این جمله ملاصدرا خاتمه می دهیم که می فرماید:«واقعه کربلا و قتل امام حسین علیه السلام در سقیفه تدارک دیده شد.» ⁽³⁾

2-تشکیلات حکومتی عصر پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله

اشاره

در رفتارهای سیاسی و اجتماعی پیامبر صلی الله علیه و آله هنگام ورود به مدینه شواهد بسیاری وجود دارد که حاکی از شخصیت اداری پیامبر صلی الله علیه و آله است که به برخی از مهم ترین آنها اشاره می کنیم:

الف)تأسیس و امضای ادارات

تشکیلات عصر پیامبر صلی الله علیه و آله را به طور کلی به دو دسته امضایی و تأسیسی-نسبت به سازمان های اداری جزیرة العرب و نظام اداری اطراف آن-تقسیم کرده اند؛امّا اصالت و استقلال و ابتکار و ابداع رسول خدا صلی الله علیه و آله در تأسیس سازمان های اداری،نظامی،قضایی،دیپلماسی و روابط خارجی،شرطه و نهادهای مربوط به تأمین امنیت داخلی،در منابع بسیاری به وسیله محققان احراز شده است؛از جمله تلمسانی در تخریج الدلالات السمعیة و کتانی در التراتیب الاداریة،نمای کلی سازمان حکومتی پیامبر صلی الله علیه و آله را با ذکر موارد جزئی آن به تفصیل آورده اند که در مباحث بعدی بیان خواهد شد.

ب)صدور نامه هایی به سیاق نامه های اداری

تلاش های سودمندی به وسیله حمیدالله(نویسنده کتاب اسناد و مکاتبات پیامبر)و میانجی(نویسنده کتاب مکاتیب الرسول)در نمایش نامه های پیامبر صلی الله علیه و آله به عنوان نامه هایی با سیاق نامه های اداری دولتی و سیاسی صورت گرفته است که بیان خواهد شد.

ج)تبدیل مدینه به شهر سیاسی

نکته مهم در خصوص ابداع و ابتکار در سازمان تشکیلات پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله تشکیل امت و تأسیس شهر سیاسی( city) است.رسول خدا صلی الله علیه و آله برای این کار

زمینه مادی مناسبی را فراهم کرد که انتخاب مکانی از جزیرة العرب بود که سابقه طولانی در تجمع شهری داشت.شهر«مدینه»قرن ها پیش از اسلام،به عنوان یک مرکز شهری،در متون تاریخی شناخته شده بود و در منابع از آن با عنوان« Ithritta »یاد شده است. ⁽¹⁾پیامبر خدا صلی الله علیه و آله پس از گزینش این منطقه شهری قابل توسعه،به تأسیس سازمان و تشکیلات دولتی در آن اقدام کرد.ایشان با انجام اقدامات اداری مانند پیمان عقبه و معاهده صلح مدینه و مؤاخاة، ⁽²⁾و سرشماری نخستین مسلمانان،هسته اولیه و نمونه کوچک جامعه سیاسی را بنیاد نهاد.

د)تخریب جامعه جاهلی

با تشکیل حکومت در مدینه،پیامبر صلی الله علیه و آله شکل جدیدی از مؤسسات سیاسی-اجتماعی مغایر با ارزش های عرب دوره جاهلیت به وجود آورد.ایشان با محکوم کردن تعداد مسلمانان در جامعه جاهلی،سرشماری مردم مسلمان مدینه را نخستین اقدام اداری و تشکیلاتی خویش برای تأسیس نخستین دولت-شهر اسلامی در مدینه قرار دادند.رسول خدا صلی الله علیه و آله از اصحاب خواست نام کسانی را که اسلام آورده اند برای او بنویسند؛بنا به نقل راوی،نام یک هزار و پانصد تن را برای وی نوشتند.پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود:«هزار و پانصد نفر هستیم و می ترسیم؟»علت این ترس و نگرانی که تا روز حجة الوداع ادامه داشته است،مقاومت سنن جاهلی در برابر تشکیلات اداری پیامبر صلی الله علیه و آله است؛ایشان در روز حجة الوداع به رئوس کلی سیاست اداری و تشکیلات نوین جزیرة العرب اشاره فرموده و در آن اجتماع عظیم احکام و قوانین و سنن جاهلیت را مردود دانست. ⁽³⁾

ه)مؤاخات و ارتباطات نوین اقتصادی-اجتماعی

بزرگ ترین اقدام اجتماعی پیامبر صلی الله علیه و آله برای نفی و تخریب بنیان روابط اجتماعی و اقتصادی و سیاسی دوره جاهلی،«مؤاخات»است.پیامبر صلی الله علیه و آله در مؤاخات به دنبال نفی احلاف(تشکیلات ساده دوره جاهلی)و مقتضیات ظالمانه آنها بود و فرمود:«لاحلف فی الاسلام؛هیچ پیمان جاهلی در اسلام جایی ندارد.»حضرت علی علیه السلام حمزه را مظهر این حرکت پیامبر علیه احلاف و نفی آنها دانسته و از حمزه به سبب عدم تعهد و وابستگی به احلاف،به نام«اسدالله»در برابر«اسدالاحلاف»یاد کرده است.حمزه در جاهلیت مردی بیدار و آزاد و غیر متعهد به همه پیمان های ظالمانه جاهلی بود. ⁽¹⁾

مؤاخات آثار سیاسی نیز داشت و زیرساخت های شکل گیری مردم در قالب امت واحده را فراهم می ساخت.مؤاخات با پایان دادن به جنگ صد ساله بین اوس و خزرج و سایر رقابت های خونین اعراب،توانست یک اتحاد سیاسی میان اعراب مدینه و سایر گروه های ساکن در آن برقرار نماید؛ازاین رو علت سیاسی-اجتماعی مؤاخات مهم تر از علت اقتصادی این حرکت تشکیلاتی است.

و)طرد نظام قبیله ای و تأسیس دولت دینی

با اجرای برنامه مؤاخاة،روابط مسلمانان مدینه بر اساس وحدت مبتنی بر دین شکل گرفت و چینش جامعه از قالب نظام قبیله ای خارج شد و عصبیت قومی و قبیله ای کارایی خود را از دست داد.اگر چه آثار نظام مؤاخاة در عهد عثمان و حکمای اموی و پس از آن کم رنگ شد و تأثیر عصبیت و قبیله بار دیگر پررنگ گردید،با این حال،نظام عمومی سازماندهی جامعه عرب جزیرة العرب از تقسیم قدرت براساس قدرت قبیله،به دسته بندی افراد براساس قدرت اسلام تبدیل گردید.در سازمان قبایل،

مجالس به ریاست شیوخ قبایل تشکیل می شد،اما با تحقق نظام یکپارچه دولت دینی در عهد رسول خدا صلی الله علیه و آله و خلفای راشدین،این ریاست به پیامبر صلی الله علیه و آله و جانشینان او رسید.وات ⁽¹⁾در کتاب محمّد در مکه و محمّد در مدینه،عظمت پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله را بینش سیاسی،اجتماعی و اداری او در تأسیس دولت دینی در جامعه ای با حاکمیت سنن قبایلی دانسته است.به نوشته وات،پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله،بینش خاصی در آینده نگری داشت و دولت مردی حکیم و آگاه و بصیر و متبحر در اداره امور بود؛ازاین رو قرآن از او خواست که تشکیلات اداری تأسیس کند و اداره امور را به عهده بگیرد.به عقیده وات اگر محمّد مرد دولت و اداره نبود،بخشی مهم از تاریخ بشر به وسیله او نوشته نمی شد.دولتی که او بنا نمود تبدیل به تشکیلاتی پویا شد که پس از مرگ او و در غیاب او با وضع موجود توافق پیدا کرد و با سرعت خارق العاده ای گسترش یافت. ⁽²⁾از وجوه اهمیت پیامبر در شکل گیری دولت-شهر مدینه که مورد توجه برخی محققان قرار گرفته، ⁽³⁾این است که مدینه با وجود سابقه کهن شهری،به سبب حضور یهود،همواره جامعه ای آشوب زده و همواره در وضعیت جنگی بود و یهود مدینه با استفاده از سیاست تفرقه بینداز و حکومت کن(فَرّق،تسد)سال های بسیاری جریان های مختلف مدینه از جمله اوس و خزرج را درگیر ساخته بودند.حضور پیامبر در مدینه،نقطه پایان عملیات یهود در جزیرة العرب و آغاز تأسیس شهری با سامانه های اداری جدیدی بود که بلافاصله پس از رحلت او در حدود 1500 نقطه از جهان باعث نهضت عظیم شهرسازی گردید. ⁽⁴⁾

3-برخی جزئیات تشکیلات دولتی عصر پیامبر صلی الله علیه و آله

اشاره

بازنگری در عناصر تشکیلات اسلامی براساس روایت های موجود در سیره نبوی،به ترسیم نموداری از تشکیلات یک دولت سازمان یافته منجر می شود.در این سازمان،مجموعه ای از افراد در رأس مناصب مختلف قرار دارند که در نمودار تشکیلاتی دولت های اسلامی پس از پیامبر صلی الله علیه و آله نیز همین مناصب با اصطلاحاتی شبیه به آنها وجود دارد؛خزاعی تلمسانی و پیرو او کتانی،با جست وجو در منابع روایی،تشکیلات دولت رسول خدا صلی الله علیه و آله در عرصه های مختلف مالی،قضایی،سیاسی،نظامی دینی استخراج و ارائه کرده اند.دراین جا به برخی از گزارش های فراوان خزاعی-با ذکر مهم ترین مناصب اداری مسلمانان که در همه دولت ها این مناصب وجود دارد-اشاره می کنیم:

-نقیب

پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله ابتدا از منصب«نقیب»که جایگزین مناسب برای عالی ترین و شریف ترین مقام در بین قبایل بود،استفاده کرد.نقباء ارتباط منظم و سازمان یافته پیامبر صلی الله علیه و آله با قبایل مدینه را برقرار می ساختند.بر همین اساس جزئیات مربوط به نظم اسلامی که رسول خدا صلی الله علیه و آله در ایام ده سال حکومتشان در مدینه تأسیس نمودند و از آنها در اداره امور استفاده کردند،قابل پیگیری است.

-صاحب سِرّ

گروهی از صحابه که همواره نزدیک پیامبر صلی الله علیه و آله بوده اند تا امور شخصی ایشان را انجام دهند؛دربان و حاجب و صاحب سر،از«ابودرداء»به عنوان صاحب سر رسول خدا صلی الله علیه و آله یاد کرده اند.

-وزیر و کارگزاران عالی رتبه

این حوزه مربوط به مقامات خلافتی و ریاست عالیه در اطراف رسول خدا صلی الله علیه و آله می شود.در روایتی از پیامبر نقل شده است که فرمودند:«خدا مرا برگزید و اصحاب مرا برای من برگزید تا وزیران،یلان و خویشاوندان من باشند.» ⁽¹⁾همچنین روایتی دیگر از ایشان نقل شده که فرمودند:«هرگاه خداوند خیر امیری را بخواهد،وزیر درستکاری برای او قرار می دهد.»در روایات متعددی از حضرت علی علیه السلام با عنوان وزیر پیامبر صلی الله علیه و آله یاد شده است.در این روایات واژه«وزیر»در مورد کسی به کار رفته که سلطان در اموری که کار بر او دشوار می شود به او پناه می برد.

-کاتب

در اطراف پیامبر صلی الله علیه و آله از کاتبان مختلفی،مانند:کاتب وحی،کاتب رسائل و نامه های اقطاع،کاتب عهود و صلح،کاتب و صاحب خاتم،سفیر،نامه بر پیامبر(حامل الکتاب)،مترجم،شاعر،خطیب پیامبر در غیر از مراسم نماز و کاتب سپاه،یعقوبی فصلی مستقل به«کُتَّاب النبی»اختصاص داده است و متن نامه های پیامبر صلی الله علیه و آله به سران قبایل،پادشاهان روم و ایران و حبشه را آورده است. ⁽²⁾

-حَشَم و اطرافیان خاص

صاحب الکرسی،السقاء، ⁽³⁾صاحب الطهور،صاحب الوساد،صاحب النعلین ⁽⁴⁾صاحب السواک،صاحب العَنَزه و صاحب الخُمْرَه،از مناصب ملحق به مناصبی

است که همواره در اطراف پیامبر صلی الله علیه و آله حضور داشته اند و کارهای شخصی ایشان را انجام می داده اند. ⁽¹⁾همچنین گروهی که خدمتکار سفره و ظروف غذای پیامبر صلی الله علیه و آله بوده اند نیز جزو همین دسته محسوب می شوند. ⁽²⁾

-مناصب دینی

الف)مسرح،مُجمِر؛که مسئول تطبیب مسجد بوده است؛یعنی شخصی که بوی خوش مانند عود برای مسجد تهیه می نمود.

ب)ناظم مسجد؛چند تن از اصحاب که از همهمه،سر و صدا و درگیری های لفظی در مسجد جلوگیری می کردند؛

ج)ناظر و مجری اقامه جماعت؛

د)مسئول نظافت مسجد؛

ه)مسرج و المو قد؛شخصی که نور مسجد را تأمین می نمود؛

و)صاحبان فتوا در زمان پیامبر صلی الله علیه و آله؛

ز)مؤذن پیامبر صلی الله علیه و آله،(ابن المبرد،199)؛

ح)پیش نماز جانشین پیامبر صلی الله علیه و آله در مسجد؛

ط)چراغ دار مسجد؛

ی)حامل عصای پیامبر صلی الله علیه و آله در مسجد؛

ک)حامل عُنزه،از عصا بلندتر و از نیزه کوتاه تر و آهنی در بن داشت که بر زمین فرو می کردند.این شخص هنگام نماز،عنزه را در سمت قبله نصب می نمود.در نماز عید قربان و فطر هم بر عنزه پارچه ای یا پرده ای می افکندند و

پیش روی حضرت نصب می کردند تا حایل بین نمازگزارها و کسانی که از روبه رو حرکت می کردند باشد.

ل)متصدی آب و وضو و شست وشوی پیامبر صلی الله علیه و آله؛

م)امیر حج؛پیامبر صلی الله علیه و آله،عتّاب بن أَسید را در سال هشتم،والی و امیرالحاج قرار داد؛ ⁽¹⁾

ن)صاحب البُدن؛شخصی که مسئول تهیه و قربانی از شتر و گاو و گوسفند بود؛

س)عمارة البیت،حجابة البیت؛مسئول پرده خانه خدا؛

ع)سقایه؛در روز فتح مکه پیامبر صلی الله علیه و آله ⁽²⁾هنگام نماز ظهر به بنی عبدالمطلب فرمود:به منصب سنتی خود بپردازید؛زیرا اگر تعلل کنید آن را از شما می گیرند؛

ف)معلمین و مبلغین قرآن.

-امور انتظامی و نظامی

1-حارس

رسول خدا صلی الله علیه و آله در ابتدای ورود به مدینه به شب نشینی نشسته بود که به اصحاب فرمود:«ای کاش مردی ما را حراست می نمود.»ایشان با تعیین افرادی در صدد تأمین امنیت بود. ⁽³⁾

2-امور نظامی

در خصوص آرایش سپاه و سلاح و رفتارهای نظامی و پرچم پیامبر صلی الله علیه و آله و به طور کلی تشریفات نظامی،موارد بسیاری در منابع آمده است. ⁽⁴⁾افراد متصدی امور مختلف نظامی پیامبر صلی الله علیه و آله هنگام جنگ یا وقتی از نیروها سان

می دید ⁽¹⁾همراه ایشان بودند.در تشریفات جنگ،از شتربان و استربان پیامبر صلی الله علیه و آله نیز نام برده اند؛بلال،اسب پیامبر صلی الله علیه و آله را زین می کرد و فرد دیگری رکاب و دهانه شتر ایشان را می گرفت.سیاف پیامبر صلی الله علیه و آله،متصدی بار و بنه و خیمه پیامبر صلی الله علیه و آله ⁽²⁾نیز از مواردی است که در منابع ذکر گردیده است.در روایتی آمده،پیامبر صلی الله علیه و آله روی منبر بود و بلال با شمشیر و همراه با پرچم های سیاه در مقابل او ایستاده بود. ⁽³⁾

-اداره امور مالی در تشکیلات دولت پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله

اشاره

انواع مختلف عملیات مالی که در دولت های اسلامی پس از رسول خدا صلی الله علیه و آله انجام می گرفت به دولت ایشان نسبت داده اند؛چراکه یکی از وجوه مشخصه دولت پیامبر صلی الله علیه و آله امور مالی است.مؤسسات مالی پیامبر صلی الله علیه و آله ریشه قرآنی دارد و در عین حال موجب استمرار نظام های مالی بشری است.

جلد هفتم کتاب المفصل فی تاریخ العرب قبل الاسلام به تشکیلات اقتصادی عرب پیش از اسلام اختصاص دارد،و زندگی اقتصادی عرب و بازرگانی و بازارها و انواع بیع و معاملات و انواع مالیات قانونی و باج و نقود و اصناف و مشاغل و اوزان و مقادیر را تا چند قرن پیش از اسلام بررسی کرده است. ⁽⁴⁾از جمله بازارهای عرب،بازار عُکاظ بود که پس از اسلام تا سال 128 هجری دایر بود ⁽⁵⁾و به تدریج از بین رفت و انواعی از معاملات مانند بیع الحصاة و بیع النجش و بیع مزابنه در جاهلیت در این بازارها رایج بود که اسلام آنها را باطل اعلام کرد

و صفات بیع درست را براساس آیات قرآن اعلام کرد. ⁽¹⁾

1-مالیات

گرفتن جزیه،جمع آوری صدقات یا عشریه،تعیین متولی خراج زمین-متولی خراج زمین خیبر در عصر پیامبر صلی الله علیه و آله،سواد بن عزیه انصاری بود-عامل زکات،کاتب صدقات-زبیر،کاتب صدقات بود و در غیاب او جهم بن صلت،-قیمت گذاری محصول خرما،موقوفات،مستوفی و تحویل گیرنده اموال از عامل برای پیامبر صلی الله علیه و آله،تحویل دار خمس،و تحویل دار فطریه ها و غنایم جنگی. ⁽²⁾

2-پول و سکه

به معنای خزانه داری سکه است.تلمسانی و کتانی بحثی را درباره ضرب سکه در زمان پیامبر صلی الله علیه و آله و راشدین به ویژه حضرت علی علیه السلام مطرح کرده اند و ضرب سکه در زمان آنها را مطرود دانسته اند؛زیرا در زمان پیامبر و راشدین از سکه های رومی و پهلوی در مورد مهر زنان و...استفاده می شده است. ⁽³⁾

3-اوزان

اوزان و مقادیر خاصی در مدینه رایج بوده است؛از جمله مدّها و پیمانه های مدینه،اوزان عصر پیامبر صلی الله علیه و آله است که به اندازه چهار مُدّ از مدهای پیامبر صلی الله علیه و آله بوده است. ⁽⁴⁾پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله میان اصناف و صاحبان حرف و مشاغل در بازار حضور پیدا می کرد و با آنها در امور صنفی و مسائل مربوط به شغلشان گفت وگو می کرد که به موارد بسیاری از این ارتباطات اجتماعی و نظارت های مالی و اقتصادی پیامبر صلی الله علیه و آله بر بازارها و اصناف،در متون اشاره شده است.فهرستی از حرف و مشاغل عرب بیش از اسلام و استمرار آنها وجود دارد. ⁽⁵⁾

4-کارمندان امور مالی

گروهی از اصحاب که در امور مالی به پیامبر صلی الله علیه و آله کمک می کردند و به عنوان وکیل او،این امور را انجام می دادند.و پیامبر صلی الله علیه و آله آنها را برای انجام امور مالی خود تعیین کرده بود؛از جمله این افراد ابن مسعود(قاری)است که او را وکیل بر غنیمت های خیبر قرار داد.

-تعریف سیر و روابط و حقوق بین الملل در سیره پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله

«سیر»به مجموعه از ارتباطات خارجی پیامبر صلی الله علیه و آله اطلاق می شود که شاخصه بارز آن تبادل سفیر با دولت های کوچک و بزرگ اطراف جزیرة العرب است و موارد بسیاری از آن در تاریخ ثبت شده است.برخی از محققان در بستر معادلات و الگوهای نخستین حقوق بین الملل،نگاهشان را معطوف به رفتارهای سیاسی پیامبر صلی الله علیه و آله در حوزه ارتباطات خارجی با قدرت های بزرگی همچون ایران و روم و تعیین رژیم قدرت در جزیرة العرب کرده اند.حمید الله،سلوک بین المللی دولت اسلامی،صفحات متعدد.این محققان با تعریف حقوق بین الملل اسلامی و اصطلاحات معمول آن در صدر اسلام،به بررسی غایات و موضوع آن پرداخته اند و پیامبر خدا صلی الله علیه و آله را بانی این موضوع در چارچوب تشکیلات اسلامی دانسته اند و منابع قرآن،سنت و سیره و اجماع را به عنوان ریشه های مشروعیت حقوق بین الملل اسلامی مورد بررسی قرار داده. ⁽¹⁾و جایگاه آن در فقه اسلامی را تبیین کرده اند. ⁽²⁾قواعد حقوق بین الملل به معنای کیفیت رفتار دولت در زمان جنگ و نیز در زمان صلح،از زمان حیات پیامبر صلی الله علیه و آله وجود داشته است،اما تعیین زمان تدوین آنها در قالب یک

علم آسان نیست؛ ⁽¹⁾با این وجود،محققان اروپایی بسیاری بر تأثیر حقوق بین الملل اسلامی که ریشه در رفتار بین المللی پیامبر صلی الله علیه و آله دارد،بر حقوق بین الملل جدید غرب تأکید نموده اند. ⁽²⁾نهادهای مختلف تمدن اروپایی قرون وسطا نشانی نازدودنی بر پیشانی دارند که اگرچه از اصل و ریشه خاورزمینی نباشد،اما حداقل علامت وابستگی شدید آن به نهادهای نظامی اسلام در شرق است. ⁽³⁾به عقیده محققان،حقوق بین الملل،بخشی اصیل از تشکیلات اسلامی است که مبانی این قسمت از رفتار سیاسی دولت اسلامی در قرآن کریم و سنت پیامبر صلی الله علیه و آله تبیین شده است.نخستین نوشته های اروپایی در حقوق جنگ نیز متأثر از آثار عربی درباره جهاد و سِیر(رفتار هنگام جنگ و صلح)است؛آثاری که به وسیله آیالا( la) و ویتوریا( Vitoria) ،جنتیلس( Gentiles) ،گروسیوس و سایرین نگاشته شده است و هیچ همتایی در آثار رومی و یونانی ندارد. ⁽⁴⁾از جمله این که بنیان گذار حقوق بین الملل،گروسیوس( Gritious) هلندی،زمانی که دریافت قاعده« Postliminum »در فقه اسلامی نیز بوده است،تعجب کرد.این واژه در حقوق بین الملل به معنای حقی است که به موجب آن هر آنچه در جنگ به وسیله دشمن گرفته شده است،در زمان حاکمیت مجدد ملتی که به آن تعلق داشته باید به وضعیت قبل برگردد و به آنها بازگردانده شود.مستند این قاعده در فقه اسلامی حدیث شریف«المسلم أحق بماله أینما وجده»است. ⁽⁵⁾

روابط سیاسی پیامبر صلی الله علیه و آله با دولت های اطراف جزیرة العرب در اسناد متعدد تاریخی بررسی شده است.رسول خدا صلی الله علیه و آله در موضوعاتی همچون اعزام هیئت نمایندگی،پذیرش هیئت نمایندگی،اعزام سفیر و اعزام نماینده و رایزنی با سران خاندان ها و قبایل بزرگ و بزرگان شهرها و مناطق مهم جزیرة العرب مانند یمن و بحرین،دیپلماسی فعالی داشته است.

-سبک اداری نامه های پیامبر

مجموعه بزرگی از نامه های پیامبر به سران قبایل و دولت های مجاور جزیرة العرب ثبت گردیده که در منابع صدر اسلام به بسیاری از آنها اشاره شده است؛در دوره معاصر نیز محققان زیادی اقدام به جمع آوری این اسناد نموده اند که حاکی از روابط گسترده سیاسی پیامبر صلی الله علیه و آله با قدرت های دافع و قدرت های خارج جزیرة العرب است،احمدی میانجی،این اسناد را تحت عنوان«مکاتیب الرسول»آورده است،محمد حمیدالله نیز آن را با عنوان«مجموعه وثائق سیاسی پیامبر صلی الله علیه و آله»جمع کرده است؛عون قاسم عالم سودانی هم آنها را با عنوان«دبلوماسیة محمد»مورد تحلیل قرار داده است.در سال 1850 میلادی،یکی از وثائق پیامبر صلی الله علیه و آله در یکی از دیرهای اخمیم مصر کشف شد. ⁽¹⁾

یکی از وجوه اهمیت این نامه ها،سبک اداری آن است.واژه«سبک»از اوایل قرن سوم هجری،در معنای بافت و شیوه ای خاص از گفتار و نوشتار در زبان عربی به کار رفته است.نامه های پیامبر صلی الله علیه و آله گونه ای از نامه های خاص اداری و حکومتی است که از سایر منثورات عربی هم عصر خود متمایز است؛یعنی سبک خاصی در نگارش نامه های اداری پیامبر صلی الله علیه و آله به سران قبایل و دولت های مجاور

و افراد وجود دارد که سبکی سیاسی-الهی است و حاکی از چهره سیاسی-الهی دولت ایشان است.

سبک اداری و اسلوب نامه ها،دو ویژگی خاص درونی و بیرونی نامه را نشان می دهند؛قالب بیرونی نامه های پیامبر با واژه های «بسم الله الرحمن الرحیم» شروع شده و نامه های بدون بسم الله،-زاییده آسیب های راویان و تلخیص های ایشان است. ⁽¹⁾قلقشندی نیز سه شیوه اداری و سه اسلوب نگارش برای نامه های پیامبر صلی الله علیه و آله بیان کرده است[فی الکتب الصادره عن النبی وفیه ثلاثة اطراف]. ⁽²⁾

پس از بسم الله،عبارت«من محمد رسول الله إلی صاحب الروم»،«من محمد نبی الله إلی أهل هجر...»،«من محمد عبد الله ورسوله إلی المقوقش...».قلقشندی به نقل گروهی می نویسد ذکر نام گیرنده نامه پس از نامه فرستنده تقلیدی است از روش نامه نگاری پادشاهان ایران.... ⁽³⁾

بعد از این عبارت ها،جمله با«اما بعد»آغاز می شده که در خطبه ها و نوشته های پیش از اسلام میان اعراب رایج بوده است و پس از آن متن کوتاه و ساده نامه پیامبر صلی الله علیه و آله ذکر می شده و منظور پیامبر صلی الله علیه و آله در قالب این جمله های کوتاه بیان می شده است.صفت مساوات و ایجاد،دارای شیوه ای هماهنگ و در عین حال سبک مستقل و جدیدی است.جنس نامه ها از پوست دباغی شده و پرورده بود و پایان نامه با مهر پیامبر صلی الله علیه و آله ختم می شد و سپس موم و گِلِ تر بر آن می نهادند که این مطلب در امور اداری مربوط به پیامبر صلی الله علیه و آله آمده است.در پایان نامه نیز تاریخی به عنوان تاریخ نگارش نامه همراه با نام نویسنده وجود

داشت.از دیدگاه طبری این مطلب درست است که ثبت تاریخ در پایان نامه ها از عصر پیامبر صلی الله علیه و آله رایج بوده است؛زیرا طبری،آغازکننده استعمال و ثبت تاریخ هجری را پیامبر دانسته است. ⁽¹⁾نقش مهرها در نامه های پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله«محمدرسول الله»بود که در سه سطر قرار می گرفت؛در بالا واژه الله،در وسط واژه رسول و در پایان واژه محمد.

نامه های پیامبر صلی الله علیه و آله بیشتر در خصوص مسائل اداری مانند اقطاع و بخش ها،امان نامه ها،بیان احکام و مقررات اسلامی و پیمان صلح است.می توان گفت پیامبر صلی الله علیه و آله سبک جدید و مستقلی در نامه نگاری حکومتی ایجاد کرده که خاص دولت رسول خدا صلی الله علیه و آله است و این مطلب از یافته های ارزشمندی است که بسیاری از محققان رسائل و وثائق اداری پیامبر خدا صلی الله علیه و آله بدان اعتراف کرده اند:«با درنظر گرفتن سبک نوشته های پیامبر صلی الله علیه و آله می توان نوشته های ساخته شده و منسوب به او را از نوشته های راستین بازشناخت و این خود از ارزشمندترین نتیجه های بررسی سبک نوشته های پیامبر صلی الله علیه و آله است». ⁽²⁾مهم ترین اثر به جا مانده از تشکیلات دولت رسول خدا صلی الله علیه و آله که بیانگر مهم ترین اقدامات اداری ایشان جهت تأسیس مدینه به عنوان شهر اسلامی با شهروندان اسلامی می باشد،متن صلح نامه با طبقات مردم مدینه است.

-سفرا و دیپلماسی دولت پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله

انتخاب سفیر به وسیله پیامبر صلی الله علیه و آله برای ارسال نامه به دربار خسرو پرویز(امپراتوری ایران)و هرقل(امپراتور روم)و دیگر صاحبان قدرت،حاکی از دیپلماسی قدرتمند پیامبر صلی الله علیه و آله است که به عنوان قدرتی جدید وارد میدان

سیاست جهانی شده است.اگرچه ارسال این نامه ها به وسیله سفرا جنبه دعوت به دین اسلام از سوی پیامبر صلی الله علیه و آله را دارد،اما در حقیقت این سفرا نمایندگان سیاسی پیامبر صلی الله علیه و آله بودند که سایر ملل را به پیروی از سیاست مذهبی و قدرت در حال ظهور در شبه جزیزه عربستان دعوت می کردند.یعقوبی گزارشی از نامه پیامبر به سران قبایل جزیرة العرب و دعوت آنها به اسلام و متن نامه پیامبر به اهل یمن و هَمْدان و نجران و هجر را آورده است. ⁽¹⁾طبری نیز نامه های پیامبر به پادشاه ایران و روم و حبشه و متن آنها را آورده است. ⁽²⁾کتاب سفیران،تألیف ابن الفراء(م516ه)از نخستین منابع تاریخ اسلام است که به طور مستقل اخبار سفرای پیامبر صلی الله علیه و آله و متن نامه آنها را بیان کرده است؛ازاین رو این انتقاد جدی به حمیدالله در مورد عدم ذکر نام ابن الفراء در اثرش وجود دارد!!.

رسول خدا صلی الله علیه و آله با ارسال نامه هایی به سبک نامه های اداری سیاسی-حکومتی به قدرت های محلی و قدرت های خارجی ایران،روم،حبشه و...،موجودیت سیاسی دولت خود را اعلام کرد و مردم را به وارد شدن در این دولت دعوت کرد.این فراخوان موجب روی آوردن بسیاری از مردم به سوی مدینه شد که نشانگر کارآمدی دولت و تشکیلات اداری پیامبر صلی الله علیه و آله بوده است؛از این توجه سیاسی سراسر جزیرة العرب،به سال هیئت های سیاسی یاد کرده اند.نهم هجرت«عام الوفود»سال توجه داخلی و جهانی به موجودیت سیاسی رسول خدا صلی الله علیه و آله است و حضور صدها هیئت نمایندگی در سال های هشتم تا سیزدهم هجری،اثبات کننده تعیین موجودیت مکانی،زمانی و اعلام موجودیت سیاسی دولت پیامبر صلی الله علیه و آله است. ⁽³⁾

وفود عرب در اواخر سال نهم هجرت آغاز شد.به گزارش مسعودی صدهزار عرب به اسلام گرویدند.به گزارش یعقوبی قبایل عرب از هر قبیله یک رئیس در رأس یک هیئت نمایندگی به خدمت پیامبر رسیدند. ⁽¹⁾او اسامی سی قبیل با نام رئیس و هیئت نمایندگی آنها را نوشته است.طبری ضمن گزارش حادثه وفود،از یازده قبیله وفد و رفتار آنها با پیامبر هنگام ورود به مدینه سخن آورده است؛ ⁽²⁾از جمله وفد بنی فزاره در هیئتی با ده نفر وارد مدینه شدند ⁽³⁾و رَکْب ثقیف همراه احلاف با هیئتی شش نفره وارد مدینه شدند و به طریق جاهلیت یعنی استفاده از احلاف،با پیامبر بیعت کردند و به صورت دوره جاهلی به پیامبر سلام و درود و تحیت دادند. ⁽⁴⁾پیامبر دستور داد برای آنها در گوشه ای از مسجد خیمه مخصوصی برپا کردند.واقدی وفود پیامبر را در کتابی جداگانه تدوین کرد؛امّا ابن سعد نخستین بار گزارشی منظم از وفود ارائه کرد.حدود صد وفد و هیئت نمایندگی سیاسی-اجتماعی با پیامبر ملاقات کردند.در منابع قرن ششم به بعد ابن جوزی و ابن کثیر نیز مطالبی در مورد وفود دارند.مرجع و مصدر ابن سعد کتاب محمد بن عمر واقدی و ابن هشام است.واقدی کتابی مستقل درباره وفود داشته است که در دسترس نیست.ابن سعد از هفتاد و دو وفد یاد کرده است ⁽⁵⁾و جزئیات بسیاری از آنها آورده که از روی آنها می توان مطالب اداری و تشکیلاتی زیر را پیرامون شخصیت پیامبر صلی الله علیه و آله به دست آورد:

1.ظهور پیامبر به عنوان عالی ترین مرجع اداری و قدرت در جزیرة العرب؛

2.توافق و مذاکرات رسمی پیامبر با رؤسای عرب به عنوان رئیس دولت؛

3.تعیین رژیم اقتصادی،فرهنگی،مذهبی و سیاسی مناطق مختلف جزیرة العرب به وسیله پیامبر در مذاکرات وفود؛

4.تعیین کارگزاران و رؤسای جدید برای قبایل و آماده کردن زمینه تغییرات اساسی در امارت و قدرت؛

5.تعیین رژیم جدید مالکیت قُرُق و حمی و انجام اقطاعات بسیاری به وسیله پیامبر صلی الله علیه و آله؛

6.برخی از اعراب پیامبر را هنگام ملاقات«یا مالک العرب»و تعابیر اداری معمول پیش از اسلام صدا زدند و برای پیامبر شأن اداری و جایگاه تشکیلاتی در حوزه قدرت سیاسی عرب قائل شدند،امّا برخی به طور عادی با ایشان برخورد کردند.قرآن به این حقیقت اشاره نموده است: إِنَّ الَّذِینَ یُنادُونَکَ مِنْ وَراءِ الْحُجُراتِ أَکْثَرُهُمْ لا یَعْقِلُونَ ؛

7.غلبه نظامی دولت پیامبر بر جزیرة العرب و اعلام موجودیت یک قدرت نظامی در جهان؛

8.مراسم بیعت و صلح؛

9.استفاده پیامبر از تشریفات استقبال از وفود.

مهم ترین گروه از حیث کیفیت برخورد سیاسی با پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله،هیئت نمایندگی بنی سلیم است.بزرگ قبیله بنی سلیم«قیس بن شُبَه سلمی»است که در جاهلیت به دین حنیف اعتقاد داشت و با اخبار روم و ایران و عرب نیز آشنا بود.او قدرت سیاسی پیامبر صلی الله علیه و آله را نوع جدیدی از حاکمیت در جهان می دانست؛زیرا به قوم خود گفت:سخنان محمد و فرامین او به هیچ وجه مانند آنها نیست. ⁽¹⁾

4-تشکیلات دولت اسلامی در عهد راشدین

اشاره

حدود سی سال از دوران خلافت پس از پیامبر صلی الله علیه و آله با حوادث بزرگی چون جنگ های داخلی،از جمله جنگ های یک ساله«رِدِّه»،پیامبران دروغین و تشنجات ناشی از اختلاف بر سر جانشینی و نیز تحرکات مربوط به فتوحات و توسعه قدرت عربی در مناطق مختلف در شرق و غرب و شمال و جنوب جزیرة العرب سپری شد.با پیوستن ایران،فلسطین،شام و مصر به قلمرو اداری دولت اسلام و توسعه امپراتوری عرب،عمده ترین مسئله اداری عرب در عصر راشدین،مسائل اقتصادی،پیمان ها و قراردادهای ترک مخاصمه،صلح،حقوق اقلیت ها،مسئله غنائم و اعطای آنها به صحابه و تعیین عامل در مناطق مفتوحه بود.با این توصیف،محور اصلی تشکیلات اداری مسلمانان در عصر راشدین بیشتر منحصر به شکل گیری نهاد خلافت و استفاده از نظام اداری دیوان های سرزمین های مفتوحه جهت رفع حوایج اقتصادی دولت بزرگ و تازه تأسیس اسلامی می شد.براساس همین سیاست-که اعراب آن را در عرصه های مختلف اداری به کار گرفتند-نخستین دولت اسلامی پس از پیامبر صلی الله علیه و آله برپایه تشکیلات ایرانی اداره می شد.این دوره با پدیده سیاسی بازگشت به جاهلیت مواجه شد و این امر موجب تفاوت هایی بین دولت پیامبر صلی الله علیه و آله با دولت های پس از ایشان گردید.اما به هر شکل،با ظهور اسلام،تشکیلات و نظم نوینی در جزیرة العرب بر محور اسلام شکل گرفت.

بررسی انتقادی واژه های دولت و ملک و حکومت در تاریخ اسلام و تحرک سیاسی بی سابقه پیامبر صلی الله علیه و آله در جزیرة العرب،نشان می دهد که برنامه پیامبر صلی الله علیه و آله برای تأسیس دولت به مفهوم دستگاه ثابت،نزدیک به مفهوم سیاسی معاصر از دولت بوده است.

این اقدام رسول خدا صلی الله علیه و آله الگوی جوامع اسلامی عصر ایشان و پس از آن گردید؛چراکه اقدام پیامبر در به عهده گرفتن و اجرای امور مردم،قدرت طلبی

موقت نبوده است و این رفتارهای حکومتی نیز همانند رفتارهای خاص دینی ایشان در احکام(مانند نماز،روزه و حج)باید تبدیل به الگویی ثابت و قابل پیروی می شد.این پدیده سیاسی(دولت)در تاریخ عرب،با بازگشت عناصر جاهلیت در عصر سه خلیفه اول-از 13 تا 35 هجری-لوث گردید،اما از سال 36 تا 40 هجری بار دیگر سیره نبوی چهره خویش را در دولت نشان داد.ویژگی عصر امام علی علیه السلام تحقق دولت اسلامی به مفهوم دولت کلاسیک ثابت اسلامی به عنوان الگوی مسلمانان است. ⁽¹⁾حجم زیاد خطبه های سیاسی و نامه های اداری که حضرت علی علیه السلام در مقام خلیفه چهارم و امام مسلمین در رهنمودهای سازنده به ولاة(کارگزاران)ارائه داد،تا حدود زیادی گویای این حقیقت است.

«حضرت علی علیه السلام نمونه ای از توجه حق به سیاست و دین و ضرورت استمرار حکومت پیامبر صلی الله علیه و آله بود.در اسواق می رفت و مردم را ارشاد می نمود و در معاملات دنیوی آنها نظر می کرد.او در مسائل مالی با سیره عمر در توزیع اموال مخالفت کرد و بیت المال را پس از انجام هزینه ها و مرافق به مساوات بین مردم تقسیم نمود. ⁽²⁾و مهم ترین اصل حکومت اسلامی یعنی عدالت را برقرار کرد.حضرت علی علیه السلام در تعیین امرا در نظام تشکیلاتی خود،اصل ثابت دولت اسلامی،یعنی عدالت را رعایت کرد.او در پاسخ به نصیحت ابن عباس در مورد امارت معاویه بر شام فرمود:«والله لایبقینه امیراً علی الشام یومین وانه ظالم...». ⁽³⁾

در تشکیلات ساده دولت چهار ساله حضرت علی علیه السلام از قنبر به عنوان حاجب،از عبدالله بن عباس،مالک اشتر و سلمان فارسی و چند تن دیگر،به

عنوان عمَّال حضرت در کوفه،مدینه،بصره،مکه،مدائن،خراسان،فارس،آذربایجان و...یاد کرده اند.وجه اهمیت تشکیلات اداری حضرت علی علیه السلام عملکرد کیفی ایشان در افشاگری علیه ستم کاران از گروه کارگزاران دولتی است.در مجموع،نامه های حضرت علی علیه السلام از نوع نامه ها و مکاتبات اداری بوده و دارای بار اداری بسیار بالایی است که اصول اساسی سازمان برید،خراج،قضا،انشا،اوقاف،اصناف،نفقات،بیت المال،اهل ذمه،جیش،دیوان عرض،فتوا و...را در خود جای داده است.مجموعه ای از این فرامین در نامه امام علی علیه السلام به مالک اشتر گِرد آمده است و سند جاودان اداری برای دولت ها در طول تاریخ است.به گفته یکی از محققان معاصر،نامه عبدالله بن طاهر به کارگزارانش،تحریری از نامه حضرت علی علیه السلام به مالک اشتر است که به حاکم سلسله طاهری منسوب شده است و منشور اداری این نخستین دولت ایرانی قرار گرفته است. ⁽¹⁾

برخی از توصیه های اداری امام علیه السلام را به مالک اشتر که براساس تقسیم دیوان ها در صدر اسلام است،می توان به عنوان الگوی تشکیلاتی مورد توجه قرار داد.این توصیه ها که برخی جزئیات نیز در آنها مورد اشاره قرار گرفته،راه کارهایی است که نشان می دهد حضرت علی علیه السلام در طی چهار سال حکومت خویش،در صدد حفظ ماهیت اسلامی دولت،یعنی عدالت بوده است.از جهت کمیت نیز شیوه حضرت علی علیه السلام همانند پیامبر صلی الله علیه و آله استمرار یافته و توسعه برخی ادارات نیز تا حدودی به حسب نیازها صورت گرفته است.به کارگیری برخی شیوه های خاص در وقف و توسعه فوق العاده آن،دگرگونی در تخصیص عطا و پاداش،عمل به سیره پیامبر صلی الله علیه و آله در احیای اراضی موات و انتقال پایتخت خلافت از مدینه به کوفه جهت حفظ بیت المال و قدرت سیاسی از دستبرد اشراف قریش،از جمله موارد توسعه کمی

است.به یقین می توان گفت که تشکیلات دوره راشدین قابل مقایسه با تشکیلات دولت های اسلامی پس از آنها مانند امویان،خلافت عباسی و فاطمیان و ممالیک مصر نیست؛زیرا تشکیلات همواره از لحاظ کمی در حال توسعه بوده و در هر زمان خدمات اداری جدیدی به مردم ارائه کرده است،بنابراین،وجه اهمیت تشکیلات حضرت علی علیه السلام پافشاری ایشان بر تطبیق شریعت در صحنه سیاست و اداره امور به وسیله کارگزاران عادل است و این پدیده ملاک ارزیابی دولت ها در دوره اسلامی است؛ازاین رو این توصیه ها را باید بنیان عدالت در دیوان های دولت نامید.اکنون به بیان برخی از فقرات نامه حضرت علی علیه السلام به مالک اشتر می پردازیم:

الف)دیوان خراج

«جریان خراج را چنان وارسی کن که وضع خراج دهندگان سامان یابد؛زیرا که تمام مردم نان خور خراج و خراج دهندگانند.»امام علیه السلام طبق بخشنامه ای جزئیاتی را همچون برخورد با مردم و چگونگی جمع مالیات بیان کرده است.سیره حضرت علی علیه السلام در خراج،نمونه ای است که می تواند سرمشق توسعه متعادل در همه اعصار باشد؛چراکه آن حضرت رابطه ای مستقیم بین خراج و آبادانی برقرار کردند.برخی از رئوس سیاست مالی ایشان در خراج عبارت است از:

1.رفق و مدارا با رعیت در اخذ خراج؛

2.اقتصار بر محدوده مالیات قانونی و شرعی خراج.ایشان در ملاقات با دهقانان ایرانی،هدیه نوروزی را از آنان پذیرفت و آن را جزو خراج ایشان قرار داد؛ ⁽¹⁾

3.میزان خراج متناسب با آبادانی باشد.آن حضرت عمّال خود را به آبادانی و به ویژه اصلاح رودها امر فرمودند؛ ⁽²⁾

4.منع عمّال خراج از مصرف شخصی مال خراج.

ب)دیوان جند شرطه و شرطة الخمیس

نیروی نظامی حضرت علی علیه السلام در آرایش شرطة الخمیس بود.ابن الخیاط. ⁽¹⁾در کارگزاران ایشان در شرطه،دو گروه متفاوت آورده است و از معقل الریاحی و الیربوعی به شرطه و از المجاشعی به شرطة الخمیس ⁽²⁾یاد کرده است.این سپاه بزرگ جرار با آرایش کلاسیک،به امر صاحب شرطه و هنگام جنگ پیشگام بود.غنایم بین آن ها به خمیس تقسیم می شد.بسیج جان بر کفان شرطة الخمیس حضرت علی علیه السلام به چهل هزار تن رسید. ⁽³⁾این سازمان عربی در تشکیلات دولت علوی،امور نظامی،انتظامی،و تأمین امنیت اجتماعی و اقتصادی شهر را برعهده داشت.

«نیروهای نظامی لشکریان با رخصت حق،دژهای ملت،آرایه زمامداران و شکوه دین و راه های تحقق امنیت هستند.گزیده ترین سران لشکریانت در نزد تو کسی باشد که کمک و یاری خویش ارزانیشان دارد».

ج)دیوان قضا

«سپس برای داوری بین مردم افرادی را برگزین که نزد تو برترینانند».

د)گزینش و تعیین عاملان

«سپس در امور کارگزارانت ژرف بنگر و بر مبنای اهمیت درست به کارشان بگمار.»حضرت علی علیه السلام عاملان خود را از انصار که دارای شاخص های اخلاقی و سیاسی نزدیک به سیره پیامبر صلی الله علیه و آله انتخاب کرد و شمار قابل توجهی از آنان را وارد صحنه اداری خلافت کرد؛ابوقتاده انصاری و الی مکه،ابوایوب انصاری و الی

مدینه،ثابت بن قیس و الی مدائن؛ ⁽¹⁾نعمان بن عجلان انصاری عامل در بحرین،قیس بن سعد انصاری عامل در مصر قرطة بن کعب انصاری به عنوان امیر و عامل در بهقُباذات و کوفه. ⁽²⁾

ه)عیون و بازرسی

حضرت علی علیه السلام در مورد نظام بازرسی و اطلاعات نیز توصیه فرمود:

«سپس چگونگی کارکردشان را نگران باش و از یاران راست کردار و وفادار میانشان بگمار که بازرس ناپیدای تو باشند».

و)دیوان رسایل و کاتبان

«در کار دبیران خویش بیندیش و سرنوشت جریان هایت را به بهترینشان بسپار و فرمان نامه های محرمانه ات را به جامعترینشان واگذار».

ز)بیت المال

از جمله عملکردهای مالی سازمان اداری حضرت علی علیه السلام تقسیم بیت المال به تساوی میان مردم است.عدالت در بیت المال از وجوه خاص چهره اداری حضرت علی علیه السلام است که مورد توجه مورخان بزرگ پدیده خلافت اسلامی قرار گرفته است.سیوطی و دیگران این روایت را آورده اند که علی علیه السلام بیت المال را جارو می کرد و در آن نماز می خواند تا مبادا حقی از مسلمین در آن تباه شده باشد. ⁽³⁾ایشان در سال سه بار بیت المال را تقسیم می کرد وقتی مال زیادی از اصفهان رسید،حضرت این کار را چهار بار انجام داد و فرمود:من خازن بیت المال نیستم. ⁽⁴⁾

ح)فنون جنگ و آرایش نظامی

از جمله مواردی که در آرایش نظامی اهمیت ویژه داشت،قرار گرفتن گروهی از جاسوسان و عیون در پیشاپیش و مقدمه و طلایه لشکرها و ستون های نظامی بود.

ابن خلدون ضمن گزارش بخشی ازخطبه های حضرت علی علیه السلام در صفین،از آنها به نام اصول«علم الحرب»و آموزش دانش جنگ یاد نموده است. ⁽¹⁾

ط )دادرسی و بازرسی کارگزاران

نامه های زیادی درباره مؤاخذه کارگزاران و عمّال از جانب آن حضرت علیه السلام صادر شد از جمله نامه حضرت علی علیه السلام به قاضی شریح در تنظیم سند برای خانه ای بود که به هشتاد دینار خرید.نامه به اشعث بن قیس،والی امام در آذربایجان به علت خیانت در بیت المال،نامه به عبدالله بن عباس عامل حضرت در بصره و نامه به زیاد درباره خیانت او به اموال مسلمین از شمار این نامه هاست.از ویژگی های حضرت علی علیه السلام نفی عمّال عثمان است که از خانواده بنی امیه بودند.ایشان در آغاز خلافت،کارگزاران عثمان در شهرها را عزل کرد. ⁽²⁾در دوره چهار ساله خلافت،سیاست حضرت علی علیه السلام در نفی و طرد کسانی که از مسیر عدالت خارج شده بودند استمرار داشت و مارقین و ناکثین و قاسطین از حوزه حکومتی علوی خارج بودند.

ک)شهرگرایی حضرت علی علیه السلام و توصیه به مدنیت

دورکردن خوارج از حوزه امامت و خلافت و قدرت اسلامی به وسیله حضرت علی علیه السلام صورت گرفت؛زیرا با حاکمیت اندیشه سیاسی خوارج،قدرت سیاسی در مدینه و کوفه و مراکز قدرت تضعیف می شد و اصل خلافت اسلامی منحل می گردید؛ازاین رو حضرت علیه السلام از خوارج به فتنه تعبیر فرموده و کار خود را درآوردن چشم فتنه

دانسته است.اگر ایشان خوارج را از حوزه قدرت دور نمی کرد،تشکیلات اسلامی در دوره های بعدی بر محور خلافت و امامت شکل نمی گرفت.برخی علمای اهل تسنن نیز به این نقش اساسی حضرت علیه السلام در نخستین حوزه قدرت اسلامی تأکید کرده اند؛زیرا دیدگاه سیاسی خوارج در تضاد با مدنیت اسلامی بود. ⁽¹⁾

از عملکرد حضرت علی علیه السلام در دوره حکومتشان می توان به این نتیجه رسید که عدالت،نشانه سلامت تشکیلات دولت است.حکومت حضرت علی علیه السلام اگرچه از جهت کمی چهار سال بود،اما کیفیت عدالت در این دولت از زمان فراتر رفت و جاودانه گردید و تنها دولت عادل در تاریخ شناخته شد؛چراکه هدف از تشکیل دولت ها همواره تحقق عدالت بوده است.حضرت علی علیه السلام از آغاز خلافت،سیاست خلیفه اول و دوم و سوم را در مماشات با قریش و بنی امیه کنار گذاشت؛ایشان در این باره می گفت:«والله ان علیا لمستغن برأیه وأمره عنا ولانراه الاسیکون علی قریش اشد من غیره» ⁽²⁾در همین راستا،حضرت علیه السلام بسیاری از اقطاعات عثمان به قریش را بازگرداند. ⁽³⁾

خلاصه فصل،نتایج و منابع بیشتر برای مطالعه

وجود رسول خدا صلی الله علیه و آله به عنوان فردی مقدس و آسمانی،نخستین تصویری است که از ایشان در ذهن محققان نقش می بندد.شخصیت ماورایی آن حضرت و عظمت کارهای معنوی در کنار شکوه دنیایی پیامبر صلی الله علیه و آله معمایی است که خاورشناسان و محققان داخلی از حل آن فرومانده اند؛یعنی نمی توانند در میان کارهای انجام شده به دست ایشان،آن چه را دینی است از غیر دینی یا دنیوی تمییز دهند.

تأسیس دولت با استفاده گسترده از ابزارهای اداری و سازمان های مدیریتی در اداره جامعه تازه تأسیس در جزیزة العرب،از وجوه اصلی شخصیت پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله است.ایشان مبنای قدرت خود را بر دین قرار داد،و برای عملی کردن افکار خویش،آنها را به صورت نهادهایی درآورد و ابتکارات و دستاوردهای فراوانی از خود به عنوان یک سیاستمدار آشکار ساخت.سیاست منسجم و نهادهای پایداری که پیامبر صلی الله علیه و آله بنا کرد،پس از رحلت ایشان تا قرن ها به انجام وظایف خود ادامه داده اند.

تأسیس اسلام،نقطه عطفی در تاریخ تشکیلات و دولت و بنیادهای اندیشه سیاسی و قدرت سیاسی است.پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله امت جدیدی پایه گذاری نمود و جامعه جدیدی در عرصه بین المللی به وجود آورد؛به طوری که قدرت سیاسی از امپراتور و شاه به پیامبر صلی الله علیه و آله منتقل شد و جامعه بر محور شریعت استوار شد.دولت مدینه و تشکیلات اداری آن نشان داد که هدف پیامبر صلی الله علیه و آله تشکیل ملتی تازه از مسلمانان بود؛زیرا یهودیت و مسیحیت فقط مروج قانون روحانی و اخلاقی بودند،اما اسلام توجه زیادی به مسئله قدرت نظامی و اقتدار سیاسی در کنار مسائل اخلاقی داشت.بنابراین می توان گفت که پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله،تأسیس دولت و بنای شهر سیاسی و تربیت انسان سیاسی را در سرلوحه فرامین خود قرار داد و قرآن را به عنوان کتاب حکومت و سیاست معرفی نمود.ایشان اجرای فرامین اخلاقی و توسعه فرهنگ اسلامی را از طریق دولت و حکومت میسر می دانست،و ازاین رو برای رفع نیازهای سیاسی،اقتصادی و اجتماعی جامعه به تأسیس نهادهای مختلف اداری اقدام کرد.منابع بسیاری به حقیقت اصالت تشکیلات و نهادهای اداری پیامبر صلی الله علیه و آله توجه کرده اند؛از جمله خزاعی تلمسانی و کتانی،چهره یک دولت مرد و مدیر کامل را از پیامبر صلی الله علیه و آله در همه عرصه های اداری ارائه نموده اند.

نهاد خلافت پس از پیامبر صلی الله علیه و آله تا سقوط بغداد

1-ماهیت خلافت و کیفیت تحقق آن

اشاره

واژه خلافت از مصدر«خَلَف»،به معنای امارت است.و در متون اسلامی در تعریف خلیفه از واژه های سلطان اعظم،زعامت عظمی و امامت عظمی استفاده شده است.و خلیفه یعنی کسی که ولایت عام بر همه امت دارد و متصدی امور آنهاست.این واژه یا فعیل به معنای مفعول است:«ویکون المعنی فیه أنّه یستخلف ممن قبله» ⁽¹⁾و یا از فعیل به معنای فاعل است:«ویکون المعنی فیه انه یخلف من بعده».

خلافت،بزرگ ترین نهاد سیاسی-دینی در عرصه حکومت و عمده ترین پدیده قرون وسطا است که مسلمانان به واسطه قدرت آن،فرهنگ و تمدن جدیدی را در سراسر جهان پی افکندند.برخی خاورشناسان کوشیده اند بین نهاد خلافت و مقام پاپ که در قرون وسطا به وجود آمد،مقایسه کنند. ⁽²⁾

حکومت های دنیوی نمایی از قدرت طبیعی در اداره امور مردم برای تأمین مقاصد دنیایی و هواهای نفسانی هستند،اما خلافت عبارت است از ریاست عام

برای هدایت عموم مردم بر اساس مقتضای نظر شرعی در تأمین مصالح اخروی و دنیوی،به نیابت از صاحب شرع. ⁽¹⁾

صاحب این منصب را«خلیفه»و امام و خلیفة الله و خلیفه رسول خدا صلی الله علیه و آله نامیده اند.دلایل عقلی خلافت،ضرورت تشکیل حکومت-یعنی مقتضیات زندگی اجتماعی بشر-و همان دلیلی است که وجود انبیا را در میان انسان ها ضروری شمرده است.ابن سینا نخستین کسی است که وجوب جانشین برای نبی و لزوم اطاعت همگان از او را با استفاده از اصل استخدام اثبات کرده و در وجوب نبوت،از«طبیعت اجتماعی»انسان سخن گفته است.به عقیده او نبوت بخشی از طبیعت اجتماعی است و پیوند اجتماعی،به ضرورت طبیعت،فقط با وجود نبی و سپس استمرار شریعت او امکان پذیر است. ⁽²⁾علامه طباطبایی رحمه الله دلیل استخدام در بیان اعتباریات اجتماعی را بیان کرده است. ⁽³⁾

فقها و مورخان اهل سنت،در گذشته همواره بر آن بوده اند که جانشین نداشتن پیامبر صلی الله علیه و آله را توجیه کنند.سیوطی در تاریخ الخلفاء،به گمان خود سِرّ این مطلب را با ذکر احادیثی بیان نموده است ⁽⁴⁾قلقشندی نیز به سه دیدگاه در مورد مفهوم جانشینی در ذیل واژه خلیفه اشاره کرده است:

1.خلیفه و جانشین خدا.تمام فقها این نظر را مردود شمرده اند؛زیرا استخلاف از اثر غایب،جایز است و خداوند باقی وجود است.برخی هم تنها آن را در حق داود و آدم جایز دانسته اند.

2.خلیفه رسول خدا.ابوالحسن ماوردی و ابن الفراء بر این عقیده اند.

3.جانشینی خلیفه از خلیفه پیشین. ⁽¹⁾قلقشندی بر مبنای سوم،خلافت را امری انسانی تلقی کرده و نکاتی درباره تحولات ذاتی خلافت آورده است.او با توجه به احادیث پیامبر صلی الله علیه و آله درباره سیر خلافت،فصلی را به تبدیل خلافت به سلطنت اختصاص داده است.سیوطی نیز احادیث مربوط به این حادثه را آورده است که از جمله آنها این حدیث است:«الخلافة ثلاثون عاماً ثم یکون بعد ذلک المُلکُ». ⁽²⁾سیوطی با این حدیث برای نخستین بار این واقعیت،یعنی تبدیل خلافت به سلطنت را درباره عملکرد معاویه(41-60 ه)مطرح نموده است؛چراکه معاویه با مطالعه نوشته های ایرانی و رومی درباره قدرت عالی،رفتار آنها را تقلید می کرد.او برای ارتباط با مردم،کاخ هایی به شکل کاخ های ایرانی و رومی بنا کرد و نوعی از پادشاهی ایرانی و رومی را در پوشش اسلامی تأسیس نمود.او از واژه های هِرَقْلی و کسروی و قیصری که نزد بزرگان سیاسی عرب و اسلام منفور بود،استفاده می کرد و بدین جهت مورد انتقاد شدید برخی صحابه و مورخان قرار گرفته است.مورخانی همچون یعقوبی،مسعودی،جاحظ و ذهبی(748ه)گزارش هایی مستند از این انحطاط در رأس تشکیلات اسلامی آورده اند.نکته قابل توجه این که حضرت علی علیه السلام این تبدیل خلافت به سلطنت را پیش بینی کرده و آن را تأویل کلام پیامبر صلی الله علیه و آله بیان فرموده است.آن حضرت می فرمود:«به خدا سوگند اگر ایشان بر شما ولایت یابند،همانند کسرا و هِرقِل میان شما رفتار خواهند کرد».بدین ترتیب معاویه بلافاصله پس از کسب قدرت،خود را نخستین شاه نامید:«أنا أول الملوک». ⁽³⁾

ابن خلدون تغییر را امری طبیعی دانسته است. ⁽¹⁾او که وزیر خلفای حفصی معاصر قلقشندی می باشد،نخستین متفکر اسلامی است که کوشید طبیعی بودن تغییر را در تاریخ سیاسی اسلام نشان دهد.ابن خلدون قوام طبیعی خلافت را بر پایه«عصبیت»معرفی کرده است؛زیرا دعوت اسلامی بر اساس عصبیت،پیش رفته است.او علت اشتراط قرشی بودن خلیفه را در همین نکته دانسته است که قریش دارای نیروی عصبیت بودند و می توانستند با این نیرو دعوت اسلامی را انجام دهند.

الف)پارادایم جانشینی در منابع تشکیلات اسلامی

هر کدام از خلفای پیامبر صلی الله علیه و آله با الگوهای متفاوتی قدرت را به دست گرفتند و از پارادایم ثابت استفاده نکردند.حکومت یافتن خلیفه اول با انتخاب شورایی محدود از اشراف و بزرگان عرب و قریش صورت گرفت.جانشینی خلیفه دوم بنا بر رأی خلیفه اول و جانشینی خلیفه سوم به وسیله رأی شورایی بود که به دستور خلیفه دوم تعیین شد.اما جانشینی خلیفه چهارم با حضور انبوه مردم صورت گرفت و موجب پذیرش خلافت از سوی ایشان گردید.این در حالی است که به عقیده شیعه،پارادایم کاملاً مشخص برای جانشینی وجود دارد و آن«استخلاف بالنص»است که از قبل به وسیله پیامبر صلی الله علیه و آله تدوین گردیده است.ابن سینا-چنان که گذشت-در فلسفه سیاسی خود همین پارادایم را مفید به حال جامعه و مانع از هرج و مرج دانسته است.

قلقشندی به تبعیت از پارادایم سنتی جانشینی که در بیان ابن الفراء و ماوردی-نخستین مورخان تاریخ تشکیلات اسلامی-آمده است،از آنها با عنوان راه های انعقاد خلافت یاد کرده است ⁽²⁾که به سه شکل وجود دارند:

1.بیعت.

2.عهد:قلقشندی در تعریف شیوه عهد در انتقال قدرت خلافت چنین می گوید:عهد عبارت است از این که خلیفه حاضر(خلیفة المستقر)خلافت را برای دیگری که دارای شرایط خلافت است،تعیین کند.

3.قهر و استیلاء: ⁽¹⁾قلقشندی در ذیل این شیوه،بحثی اجمالی مطرح نموده که آیا امامت و خلافت کسی که به زور به خلافت رسیده،منعقد شده است یا خیر؟چهار قرن پیش از قلقشندی،ماوردی و ابن الفراء در کتاب های خود که با نام الأحکام السلطانیة منتشر شده است،این شیوه را بیان کرده اند.این دو از شیوخ و کارگزاران و مقربان خلافت عباسی بوده اند و نخستین منابع تشکیلات اداری مسلمانان را به گونه ای تنظیم کرده اند که وقوع صحیح جانشینی را تبیین شرعی کنند؛به طوری که عملکرد تشکیلاتی و اداری مسلمانان از راشدین و خلفای پس از آنها را براساس مبانی شرعی توجیه نماید و انعقاد امامت و خلافت راشدین و خلفای اموی و عباسی را تأیید نماید.ماوردی از سه پارادایم قلقشندی،تنها بیعت و عهد را مطرح نموده است. ⁽²⁾وابن الفراء با ذکر اصطلاح«نحن مع من غلب» ⁽³⁾و با ذکر روایت«تکون الجمعة مع من غلب»به شیوه سوم هم اشاره نموده است.

ب)تشریفات مربوط به القاب خلیفه

در طی چند قرن خلافت به وسیله ده ها دولت اسلامی،بزرگ ترین شاخصه خلافت اسلامی،اعطای القاب به خلیفه بوده است.قلقشندی و بسیاری از

محققان پیش از او به این مطلب پرداخته اند،اما وجه اهمیت قلقشندی این است که او در فصلی از کتاب خلافت،بحثی مبسوط در القاب آورده است.او اعطای القاب و کنیه به خلیفه را ادامه رسم عرب و نیز تعظیم مقام خلیفه دانسته است. ⁽¹⁾قلقشندی القاب مربوط به خلافت را به چهار دسته تقسیم نموده است:دو لقب عام و دو لقب خاص؛«عبدالله و امام»دو لقب عام برای همه خلفا در هر زمان و مکان و در هر کار بود.امام از القابی بود که در خلافت عباسی عراق وارد تشکیلات اسلامی شد و متأثر از جایگاه امام در نظام اداری شیعه است؛زیرا شیعه امام را بر ائمه دارای عصمت که مسئول امور آنها است،اطلاق نموده است.لقب سوم؛القاب ویژه و مخصوص هر خلیفه است که به مصالح و سلیقه و عقاید خود آن را انتخاب می کرد.به گفته قلقشندی،راشدین از القاب عام در نامه های اداری خود به کار برده اند و از القاب ویژه استفاده نکرده اند.

به نظر برخی محققان،اعطای القاب ویژه از عصر اموی آغاز شده است؛به طوری که خلفای عباسی و خلفای فاطمی و سایر حوزه های خلافتی در شرق و غرب جهان اسلام از جمله خلفای ملوک الطوایف اندلس و موحدین،خلفای حفصی و مرینی در مغرب،استفاده فراوانی از این القاب ویژه خلافتی کرده اند.قلقشندی سپس جریان اتخاذ القاب خاص به وسیله خلفای اموی و عباسی و فاطمی را با ذکر القاب خاص هر خلیفه دنبال نموده است.او القاب ویژه خلافتی خلفای فاطمی و موحدی مغرب و اندلس و مصر از جمله لقب«المهدی»را آورده است.وی همچنین به برخی از آداب اتخاذ لقب از جمله این که هرگز خلیفه بعدی از القاب خلیفه پیش از خود نباید استفاده کند،اشاره کرده است.

لقب ویژه«امیرالمؤمنین»از واژه های تشکیلاتی در حوزه خلافت اسلامی است که بیشترین نزاع پیرامون آن بوده است.براساس منابع اهل سنت و همه منابع شیعی،نخستین بار حضرت علی علیه السلام به امیرالمؤمنین ملقب شده است؛اگر چه قلقشندی فقط به برخی منابع اهل سنت در این خصوص استناد کرده است که در صددند خلیفه دوم را در رأس همه اولیات تشکیلات اسلامی و بنیان گذار تشکیلات اسلامی جلوه دهند.

پادشاهان حفصی و موحدین نیز خود را امیرالمؤمنین می خواندند.ابن ابَّار در شعری که یکی از عوامل قتل او بود،تسمیه و تلقیب دومین امیر حفصی به امیرالمؤمنین را مورد انتقاد قرار داده است:

سمی فی تونس خلفا خلیفة فقد طغا ظلما أمیر المؤمنین

با تبدیل رسمی خلافت به پادشاهی در عصر اموی،تشریفات رسمی دربارهای ایرانی و روم در بسیاری از موارد از جمله در اعطای القاب بیشتر نمایان شد.این القاب اگرچه برگرفته از«رسول الله»و«الله»بود،اما افرادی که از آنها استفاده می کردند هیچ سنخیتی در سیره و رفتار با پیامبر صلی الله علیه و آله نداشتند،بلکه رفتار آنها شبیه پادشاهان ایران و روم بود.

دولت های مستقل و نیمه مستقل در حوزه ایرانی،رومی،ترکی،عربی و بربری تحت نفوذ و پوشش خلافت اسلامی،از القاب نیمه اسلامی و نیمه بومی خود استفاده کرده اند؛از جمله آل بویه که از القاب تشریفاتی سلطنتی ایرانی،مانند شاهنشاه،و القاب افتخاری همچون سلطان السلاطین استفاده می کردند.سلجوقیان نیز از القاب افتخاری یمین،امیرالمؤمنین،برهان امیرالمؤمنین،قاسم امیرالمؤمنین و القاب سلطان استفاده می نمودند ⁽¹⁾ازاین رو در بسیاری از منابع

عربی،از خلفای اسلامی با عنوان سلاطین و پادشاهان یاد کرده اند.دولت های

اروپایی نیز در مکاتبات سیاسی،اجتماعی و اقتصادی با خلفای بنی مرین و خلفای حفصی از عنوان سلاطین مرینی و سلاطین حفصی از آنها یاد کرده اند؛این خلفا از القاب خاص و عام خلافتی استفاده می کردند.خلفای حفصی چهار بار لقب«المستنصر بالله را به کار برده اند و از لقب خاص خلافتی،یعنی امیرالمؤمنین نیز استفاده کرده اند.متون غربی از این خلفا با عنوان سلاطین حفصی یاد کرده اند ⁽¹⁾کاربرد این القاب به وسیله دولت ها،از جمله در عصر ملوک الطوایفی اندلس زمینه بزرگ ترین نزاع بین آنها شد و جنگ لقب ها سراسر جهان اسلام را فرا گرفت.«نظام الملک»پدیده بی ارزش شدن لقب ها را در فصلی از کتاب خود با عنوان«در معنی القاب»آورده است.او می نویسد:«...دیگر القاب زیاد شده است و هر چه بسیار شده است قدر و خطرش نماند...». ⁽²⁾

با ورود مغول به حوزه قدرت اسلامی،القاب مغولی نیز به مجموعه القاب اسلامی در عصر ایلخانی افزوده شد.از جمله القاب مغولی،واژه«خان»[خن]و خاقان و ترکان است.در اصطلاحات خوارزمی،خاقان به معنای ملک اعظم ترک و پادشاه ایران و خان خانان و رئیس الرؤسا ⁽³⁾است که تا عصر صفوی جزو القاب سلطنتی و عمّال و حکام ولاة شد. ⁽⁴⁾این القاب در حوزه ماوراءالنهر سابقه دراز مدت پیش از اسلام دارد ⁽⁵⁾و در عصر اسلامی لقب رسمی برخی از دولت های این

سطح مانند دولت ایلخانیه و دولت قراختانیه گردید.در عصر غزنوی و سلجوقی و خوارزمشاهیان،این القاب کاربرد گسترده پیدا کرد و در عصر ایلخانی جانشینان چنگیزخان خود را«ایلخان»نامیدند.واژه خان،به سران طوایف ترک،امرا و وزرا و ریاست یک دولوس اطلاق شد؛به همین جهت از دولت ایلخانی به عنوان خانات شرقی یاد کرده اند. ⁽¹⁾در عصر صفوی نیز،خان بر حاکمان ایالات اطلاق می شد ⁽²⁾و بر شاه عباس اول هنگام جلوس بر تخت سلطنت لقب«خاقان»دادند.خلفای عباسی مصر و خلفای عثمانی،سنت استفاده از القاب را استمرار بخشیدند و حاکمان صفوی از القاب سلطنتی همراه با القاب دینی استفاده کردند.

2-تعداد خلفا،کمّیت و کیفیت قدرت آنها

اشاره

چنان که گذشت،خلافت بزرگ ترین پدیده سیاسی دوره اسلامی و نقطه آغاز تشکیلات اسلامی بوده است؛تشکیلاتی که در گستره وسیعی از سرزمین هایی مانند روم و ایران،که قرن ها حکومت های پادشاهی را تجربه کرده بودند ریشه گرفت و به بار نشست.محققان آمار،خلفا را به چهار طبقه تقسیم کرده اند و با معرفی اجمالی خلفای راشدین و خلفای پس از آنها تا سقوط بغداد و استمرار خلافت در مصر وآناطولی،نموداری از افرادی که بر منصب خلافت تکیه زده اند ارائه نموده اند:

الف)طبقه اول-خلفای پیامبر؛راشدین

1.ابوبکر بن ابی قحافه(13-14ه)

2.عمر بن خطاب(14-25ه)

3.عثمان(25-36ه)

4.حضرت امیرالمؤمنین علی علیه السلام؛نقش خاتم:الملک الله الواحد القهار(3640ه)

5.امام حسن بن علی علیه السلام؛نقش خاتم لا اله الا الله الملک الحق المبین

ب)طبقه دوم-خلفای اموی

الف)خلفای اموی شرق در دمشق

1.معاویة بن ابی سفیان،نقش خاتم:لاقوة الا بالله(41-60ه)

2.یزید بن معاویه(لعنة الله علیه)؛نقش خاتم:ربنا الله(60-64ه)

3.معاویة بن یزید؛نقش خاتم:الدنیا غروره(64-64ه)

4.مروان بن حکم؛نقش خاتم:الله ثقتی و رجائی(64-65ه)

5.عبدالملک بن مروان؛نقش خاتم:آمنت بالله مخلصاً(65-86ه)

6.ولید بن عبدالملک؛نقش خاتم:یا ولید انک میت و محاسب(86-96ه)

7.سلیمان بن عبدالملک؛نقش خاتم:آمین بالله مخلصاً(96-99ه)

8.عمربن عبد العزیز؛نقش خاتم:یؤْمن بالله(99-101ه)

9.یزید بن عبدالملک؛نقش خاتم:قِنِی السیئات یا عزیز(101-105ه)

10.هشام بن عبدالملک؛نقش خاتم:الحکم للحَکَم الحکیم(105-125ه)

11.ولید بن یزید؛نقش خاتم:یا ولید احذر الموت(125-126ه)

12.یزید بن ولید؛نقش خاتم:یا یزید قم بالحق(126-126ه)

13.ابراهیم بن ولید؛نقش خاتم:توکلت علی الحی القیوم(126-127ه)

14.مروان بن محمد؛نقش خاتم:اذکر الله یا غافل(127-132ه)

ب)خلفای اموی غرب اسلامی و اندلس-از الداخل تا هشام سوم(138-428ه)

ج)طبقه سوم-خلفای بنی عباس

-خلفای بنی عباس(655-136ه)در بغداد

1.سفاح؛نقش خاتم:الله ثقة عبدالله و به یؤمن(132-136ه)

2.المنصور؛نقش خاتم:حسبی الله(136-158ه)

3.المهدی؛نقش خاتم:الله ربی(158-169ه)

4.الهادی؛نقش خاتم:العظمة و القدرة الله(169-170ه)

5.هارون الرشید؛نقش خاتم:محمد واثقٌ بالله(170-193ه)

6.الامین؛نقش خاتم:(193-198ه)

7.المأمون(198-211ه)

8.المعتصم(218-227ه)

9.الواثق بالله؛نقش خاتم:الله ثقه الواثق(227-232ه)

10.المتوکل؛نقش خاتم:علی اللهی أَتَّکل(232-247ه)

11.المنتصر بالله؛نقش خاتم:یؤتی الحذر من مأمنه(247-248ه)

12.المستعینی بالله؛نقش خاتم:(248-252ه)

13.المعتز بالله؛نقش خاتم:الحمدلله رب کل شیء وخالق کل شیء(252-255ه)

14.المهتدی بالله؛نقش خاتم:من تعدی المحق ضاقت مذاهبه(255-256ه)

15.المعتمد علی الله؛نقش خاتم:(256-279ه)

16.المعتضد بالله؛نقش خاتم:الاضطرار یزیل الاختیار(279-289ه)

17.المکتفی بالله؛نقش خاتم:بالله علی بن احمد یثق(289-295ه)

18.المقتدر بالله؛نقش خاتم:الحمدلله الذی لیس کمثله شیء و هو خالق کل شیء(295-320ه)

19.القاهر بالله؛نقش خاتم:محمد رسول الله(320-322ه)

20.الراضی بالله(322-329ه)

21.المتقی بالله(329-333ه)

22.المستکفی بالله؛نقش خاتم:المستکفی بالله یتقی(333-334ه)

23.المطیع بالله(334-363ه)

24.الطائع بالله(363-381ه)

25.القادر بالله(381-422ه)

26.القائم بأمرلله(422-467ه)

27.المقتدی بأمر الله(467-487ه)

28.المستظهر بالله(487-512ه)

29.المسترشد بالله(512-529ه)

30.الراشد بالله(529-530ه)

31.المتفی لأمرالله(530-555ه)

32.السمتنجد بالله(555-566ه)

33.المستضی بالله(566-575ه)

34.الناصرالدین الله(575-622ه)

35.الظاهر بأمرلله(622-623ه)

36.المستنصر بالله(623-640ه)

37.المستعصم بالله(640-656ه)

-خلفای عباسی(817-656ه)در مصر،(قاهره)

خلفای عباسی پس از سقوط بغداد،در مصر خلافت تشریفاتی داشتند که یازده تن از آنها تا زمان مؤلف مصری کتاب مآثر الاناقه فی معالم الخلافة ⁽¹⁾در

حال حکومت بوده اند و قلقشندی با برخی از آنها ارتباط داشته و کارگزار دربار آنها بوده است.

-خلفای فاطمی مصر؛از عبیدالله مهدی(297-322ه)تا عاضد(549-555ه)

د)طبقه چهارم-خلفای عثمانی

خلفای عثمانی(680ه/1281م-342ه/1924م)،از عثمان اول پسر ارطغرل غازی تا عبدالمجید دوم در ادرنه و سپس استانبول مرکز امپراتوری عثمانی.

3-جایگاه ولایت عهدی در تشکیلات اسلامی

اصطلاح ولایت عهدی مرکب از دو واژه«ولی»و«عهد»است.عهد به معنی تولیت و تمکین و قدرت و امامت و وصایت و سرپرستی است. ⁽¹⁾سابقه تاریخی گسترده ای در تشکیلات عالی اداری اسلام دارد.این مقام که دارنده پیمان و وصیت برای جانشینان خلفا است،در خلافت های کلاسیک اسلامی نیمه اول قرن اول هجری تا پایان خلافت عثمانی وجود داشته است.عناوین«ولی عهد المسلمین»،«ولی العهد»،«ولی الامر»،«ولی عهد المؤمنین»و«ولی عهدالمسلمین»در سکه ها و طراز و نامه های رسمی ولایت عهدی،از واژه های خاص اداری است که در یادکرد از این مقام از آنها استفاده شده است. ⁽²⁾

واژه«ولی»از نظر لغوی در زبان عربی برای هفده مفهوم به کار رفته است،که مهم ترین کاربرد آن سیاسی-اداری و به معنای قبول امر حکومت و در اختیار گرفتن ولایت و حکومت است.واژه«عهد»به معنای واگذاری وظیفه ای به

دیگری و الزام وی به انجام آن است. ⁽¹⁾البته واژه عهد نیز در زبان عربی کاربرد تشکیلاتی-سیاسی در حوزه مفهوم امامت دارد.ولایت عهدی که یکی از ارکان تشکیلات اسلامی است،هیچ ریشه و جایگاهی در اصول دین اسلام و مفاهیم قرآنی ندارد و بدون تردید فاقد اصالت اسلامی است،بلکه منشأ اصلی آن تشکیلات اداری ایرانی است.این مقام از رسوم ایرانی،رومی و یمنی برای انتقال قدرت است و از طریق دولت های حیره،غَسانی و کنده(در جنوب)به حجاز منتقل شد و پس از صدر اسلام،به وسیله امویان مورد تأیید و استفاده قرار گرفت.

چنان که گفته شد،واژه«عهد»دارای معانی متفاوتی است؛که کاربرد آن در متون عربی و قرآن،مفهومی مرکب از تولیت و قدرت و امامت و وصایت است؛و نمونه اعلای آن،به کار رفتن واژه اداری عهد به وسیله حضرت علی علیه السلام در زیرمجموعه مفهوم قرآنی آن است،حضرت علیه السلام وقتی عهد یمن و یمامه و بحرین را به طلحه و زبیر داد،آنها با انگیزه خویشاوندی عهد را پذیرفتند و به مفهوم اداری آن در بیان قرآن و پیامبر صلی الله علیه و آله توجه نداشتند؛و حضرت علی علیه السلام در مقام خلیفه پیامبر صلی الله علیه و آله؛عهد،را از آن دو پس گرفت و فرمود:عهد را به سبب امر مسلمین به شما دادم نه خویشاوندی:«وانما وصلتکما بولایة امور المسلمین واسترد العهد منهما». ⁽²⁾حضرت علی علیه السلام بین مفهوم اداری عهد(ولایت امور مسلمین)و وجه اسلامی آن ارتباط برقرار کرده است.انتقال عهد در حوزه امامان شیعه مرکب از دو جنبه اداری و الهی است که غیر قابل تفکیک است و عدم انتقال عهد به ظالمان شامل هر دو حوزه تشکیلات اداری و تقدیر و تعیین الهی است؛چنان که عهد حضرت علی علیه السلام به طلحه و زبیر نرسید.

ولی عهد در متون اداری ایرانی به«پس ئی»و«اسپوهر»شناخته شده بود. ⁽¹⁾در ایران باستان،ولی عهد شأنی همانند شأن شاه داشت و در حقیقت شاه او را برای استمرار قدرت خود و انتقال بی خطر قدرت با تشریفاتی خاص تربیت می کرد.می توان گفت در تاریخ آموزش ایرانی،شکل گیری نظام و تشکیلات آموزشی به تربیت شاهزادگان و ولی عهد در کاخ ها باز می گردد.ولی عهد،عالی ترین مقام اداری پس از شاه و مشاور اعظم او بود که در بسیاری از امور مهم،مانند فرمان جنگ و صلح و عزل و نصب ها دخالت داشت؛در طراز و سکه نام او در کنار شاه و یا به تنهایی می آمد که بیانگر نفوذ وی در قدرت و حکومت بود.ولی عهدی در نظام اداری و تشکیلات ایرانی و رومی جایگاهی طبیعی و قانونی داشت،اما در نظام تشکیلات اسلامی تشریفاتی پرهزینه و غیرطبیعی بود که از همان آغاز مانند یک خشت کج با ماهیت اسلامی این نظام ناهماهنگ بوده است؛زیرا تعالیم اسلام انتقال قدرت را تنها براساس تقرب به خدا و شرایط امامت تعیین کرده است؛نه بر مبنای خویشاوندی!

انحراف آیین جانشینی پیامبر صلی الله علیه و آله از خلافت الهی به ولایت عهدی،حاکی از اضطرابی بزرگ در نظام خلافت اسلامی است که برای توجیه شرعی آن فقهای درباری تلاش های بسیاری کرده اند.در عصر اموی کوشش های بسیاری صورت گرفت که با تنظیم عهدنامه های اسلامی،ولایت عهدی،اسلامی گردد و این کار راه را برای عباسیان هموار کرد.

در این عصر نشان ولایت عهدی وارد سکه و طراز شد و مقام ولی عهد اسلامی در عصر عباسی،به جایگاه ولی عهد در دوره پادشاهان ایرانی و رومی

نزدیک شد و از صرف یک مقام تشریفاتی بودن خارج شد و مسئولیت هایی دینی و حکومتی و نظامی،مانند امارت حج،نماز،جهاد و نیز برخی مسئولیت های خاص سیاسی مانند اداره امور پایتخت در نبود سلطان به او واگذار گردید.ولی عهد از همکاری گروهی که همانند یک دربار کوچک در اطراف او بودند-مانند حاجب و شرطه و کاتب و صاحب حرس و خدم و حشم-بهره مند بود. ⁽¹⁾

ماوردی به تبیین مسائل اداری ولایت عهدی پرداخته است؛او نمونه هایی از تشریفات گزینش ولی عهد و چگونگی اعلان آن به شهرها و نقاط مختلف و چگونگی برگزاری آیین و سوگند آن و نیز ارسال متن بیعت نامه به حرمین شریفین و شرایط آن-که شرایطی نزدیک به امامت مسلمین است-را بیان کرده ⁽²⁾و برای آن راه حل های فقهی و حقوقی ارایه داده است.وی برای نخستین بار کوشیده است که براساس موازین فقهی و اجتهاد اسلامی،حقوق ولایت عهدی را از این راه قانونی هنگام انتخاب ولی عهد مطرح کند، ⁽³⁾در مصر،نظام ولایت عهدی برقرار بود ⁽⁴⁾و در روم ⁽⁵⁾نظام ولایت عهدی بخشی از تشکیلات عالی اداری قدرت بود و ولی عهد جایگاهی مانند ولی عهد در نظام اداری سلطنتی ایران داشت.با این وصف بسیاری از صفحات تاریخ اسلام و نقاط عطف آن به این مقام تشکیلاتی باز می گردد.ولایت عهدی یزید آغازگر این بنای ناهموار در تاریخ تشکیلات اسلامی است که همچنان در تمدن اسلامی باقی ماند.در

دولت های اسلامی تا عصر صفوی و عثمانی نیز،ولایت عهدی با تغییرات اندکی در تشریفات ظاهری برقرار ماند.

4-تشریفات و نشانه های ویژه خلافت و سلطنت در تشکیلات اسلامی

-خطبه

خطبه،یکی از مهم ترین امور خلافت بوده است که امرا و حکومت های وابسته نیز با ذکر نام خلفا و سلاطین در خطبه،وابستگی خود را اعلام می کردند. ⁽¹⁾مهم ترین نشانه در اقتدار خلافت،ذکر نام خلیفه و بیان مصالح سیاسی و شعائر او و دعا به خلیفه و نیز اقرار به خلافت و قدرت سیاسی او در خطبه اعیاد و نماز جمعه بود.ذکر نام خلیفه در سایر ولایات اسلامی،به منزله استمرار قدرت خلیفه و گستره نفوذ او تلقی می شد.نخستین بار عبدالله بن عباس و الی بصره،در خطبه جمعه گفت:«خدایا!حضرت علی علیه السلام را یاری کن.»از آن پس این رسم معمول شد. ⁽²⁾ذکر نام خلیفه و سلطان و دعا برای آنها در خطبه های نماز جمعه،همواره شکل سنتی و ثابت داشته است.ذکر نام خلیفه و سلام بر او در مکاتبات اداری نیز ملحق به تشریفات اداری است که نمونه هایی از این مکاتبات را قلقشندی بیان کرده است. ⁽³⁾

مسئول قرائت خطبه،یکی از رجال مشهور شهر بود و«خطیب»نام داشت.البته این اصطلاح به مفهوم خاص،به معنای دعا و ثنای روزهای جمعه در مساجد و اماکن مقدس است.در خطبه ها علاوه بر حمد و سپاس خدا و مدح پیامبر صلی الله علیه و آله و اولیای دین،خلیفه و سلطان وقت و گاه هر دو مدح می شدند.در

منشور خطابتی که در عتبة الکتبة آمده است وظایف خطیب روشن شده است. ⁽¹⁾صابی نیز در رسوم دارالخلافة،چگونگی بیان خطبه را ذکر کرده است. ⁽²⁾نظام الملک هم بابی را به خطیبان اختصاص داده است. ⁽³⁾

در منابع تاریخی،مراسم و تشریفات برخی از خطبه های تاریخی ذکر شده است؛از جمله بیهقی تشریفات یکی از خطبه خوانی ها در حضور مسعود سلجوقی را آورده ⁽⁴⁾و سبکی در معیدالنعم،شرایط خطابه را بیان کرده است. ⁽⁵⁾

خطبه نماز جمعه به تدریج کارکرد بالایی پیدا کرد،به طوری که در عصر مأمون،ولایت عهدی امام رضا علیه السلام در خطبه جمعه مرو اعلام شد؛اما در خطبه نماز جمعه بغداد خاندان عباسی نام مأمون را از خطبه انداختند و با این شکل با ولایت عهدی امام رضا علیه السلام مخالفت کردند. ⁽⁶⁾کارکرد سیاسی خطبه جمعه منافاتی با اصل عبادی نماز جمعه ندارد؛زیرا این فریضه در نظام اداری مسلمانان نهادینه شده و به یکی از وسایل ابراز قدرت سیاسی تبدیل شده است.این وضعیت موجب اختلاف بین فقهای شیعه و سنی گردیده که در جای دیگر باید به آن پرداخت.یک راه حل فقهای شیعی برای حفظ جنبه عبادی در کنار جنبه سیاسی نماز جمعه،منوط کردن مشروعیت نماز جمعه به امام معصوم علیه السلام و یا نایبان او در عصر غیبت است؛که این مسئله یکی از امور موجب نزاع میان تشیع و تسنن در طول تاریخ بوده است.تشریفات خطبه نماز جمعه

فاطمیان در جامع قاهره،الازهر و جامع عمر و جامع حاکمی،از شکوه خاصی برخوردار بوده است.خلیفه فاطمی در سال سه بار در این سه مسجد جامع در طی مراسم بسیار چشم گیری خطبه نماز جمعه ⁽¹⁾را با شعایر شیعی برگزار می کرده است.مقریزی با اختصاص بخشی با عنوان هیئت نماز جمعه در عصر فاطمیان،به طور مفصل جزئیات تشریفات گسترده خطبه جمعه را آورده است. ⁽²⁾در افریقیه بنی زیریان(336-558ه)ابتدا خطبه به نام خلفای شیعی فاطمی می خواندند،اما از نیمه قرن پنجم،خطبه به نام خلفای عباسی خواندند.مرابطین در مراکش،از ابتدا خطبه به نام خلفای عباسی همراه با شعایر تسنن می خواندند،اما موحدین متمایل به تشیع با سلطه بر مراکش خود را خلیفه و امیرالمؤمنین خواندند و خطبه به نام خلفای موحدین همراه با شعایر تشیع خواندند.در ایران عصر ایلخانی،«اولجایتو»در سال 709 هجری دستور داد نام خلفای ثلاثه را از خطبه و سکه بیندازند و نام امیرالمؤمنین علی علیه السلام و امام دوم و سوم شیعیان را در خطبه بیاورند و در سکه فقط بر نام حضرت علی بن ابی طالب علیه السلام اقتصار کنند. ⁽³⁾بدین ترتیب ممالیک سنی و خلفای عثمانی و حفصیان بنی مرین متعصب به تسنن،در برابر پادشاهان صفوی مروج تشیع که خطبه به نام بزرگان مذهب خود می خواندند،قرار گرفتند.

-سریر

مقصوره و سریر و سماط ⁽⁴⁾و مجالس و مواکب و اعیاد و جشن های مختلف،

از جمله شعائر و علائم خلافت و سلطنت در تشکیلات اسلامی است.نظام الملک در خصوص نشانه سریر و اهمیت آن برای سلطان،سفارش مؤکد دارد؛ ⁽¹⁾او در مورد نشانه سماط نیز فصل مستقلی با عنوان«اندر نهادن خوان نیکو»را آورده است:«ترتیب آن پادشاه را تمام تر فرمودی...چندان بود که همه امیران و ترکان و خاص و عام عجب ماندندی...». ⁽²⁾

تشریفات حرکت انواع موکب نیز نوعی علامت خلافت است که در سطح بسیار گسترده ای از جمله در عصر ممالیک در شرق و حفصیان در غرب اسلامی گسترش پیدا کرد.کاخ و بیوتات سلطنتی و خانات مخصوص دولتی نیز بخشی از دستگاه اداری بودند که در حقیقت حریم سلطان و دستگاه خلافت را از مردم جدا می کردند.

-سکه و سازمان دارالسکه و دارالضرب

نخستین و عمومی ترین و مهم ترین نشانه هر قدرت دولتی در طول تاریخ،سکه و پول رایج بوده است. ⁽³⁾در تشکیلات خلافت و دولت های اسلامی از عصر رسول خدا صلی الله علیه و آله به بعد،سکه نشانه قدرت بود.نخست سکه های ایرانی و رومی(دینار هرقلی رومی،دینار کسروی ایرانی،مغربی و یمنی)و سپس سکه با شعارهای مشترک ایرانی و رومی و اسلامی و سرانجام پس از هشت دهه از ظهور اسلام،سکه های مستقل اسلامی ضرب شد.تطور تاریخی سکه در دولت های اسلامی،موضوع تحقیقات مستقل علمای اسلامی از جمله قضات

عالی رتبه ای بوده است که معمولاً مسئولیت دارالسکه را بر عهده داشته اند.از مهم ترین این تحقیقات،کتاب شذور العقود فی ذکر النقود،نوشته قاضی القضات مصری،مقریزی(845ه)است،او بحث نقود را از جاهلیت تا دولت های معاصر خود در مصر بررسی کرده و ضمن ذکر رواج مسکوکات اسلامی در عهد پیامبر صلی الله علیه و آله به مسکوکات راشدین و علایم آنها نیز اشاره کرده است.براساس مدارک،نخستین کسی که دستور به ضرب سکه اسلامی داد،حضرت امیرالمؤمنین علی علیه السلام است که دستور ضرب سکه بر نقره داد و در خلافت او به سال 37 هجری،سکه ای با خط کوفی که روی آن نقش«علی ولی الله»بود،ضرب شد. ⁽¹⁾این در حالی است که برخی منابع عربی،ضرب نخستین سکه را به خلیفه دوم نسبت می دهند.کَتَّانی ضرب سکه از سوی راشدین به جز حضرت علی علیه السلام را انکار کرده است. ⁽²⁾بر همین مبنا محققان علت ضرب سکه با طراز کاملاً اسلامی را به راهنمایی امام محمد باقر علیه السلام معاصر عبدالملک بن مروان(م99ه)برگردانده اند. ⁽³⁾و بدین گونه شکل دولتی و رسمی سکه با طراز اسلامی،در عهد دولت عبدالملک تولید شد.

در سال 77 هجری،نخستین تغییر در دراهم کسروی با ضرب حروف عربی روی فلوس برنزی با کلمات«جایزه»،«طیب»و«واف»انجام گرفت.در سال 78 هجری نیز با ضرب کلمات عربی روی دراهم کسروی که نقش«شاه ایران»و«نوش خور»و اسامی شهر محل دارالضرب روی آن بود،سکه عربی با چهره جدید تولید شد.

سکه در دولت های مغربی به ویژه در نزد فاطمیان و مرابطین و موحدین،وسیله اعلام مذهب و عقیده سیاسی بود و ارزش و اعتبار جهانی پیدا کرد و در کشورهای اروپایی هم رایج شد.دولت مرابطین و موحدین برای نخستین بار سکه های مربع شکل با شعایر ویژه تسنن و تشیع ضرب کردند.بنابراین سکه بیش از هر علامت دیگری،نشانه قدرت خلافت و دولت و مصالح و اهداف سیاسی آن بود.فاطمیان،شعارهای خالص عقیدتی و شیعی خود را در سکه آشکار ساختند و بر وصایت حضرت علی علیه السلام روی سکه ها تصریح کردند.دولت ادریسیان نیز نخستین بار نام حضرت علی علیه السلام را بر سکه های خود ضرب کردند؛موحدین نیز مهدویت خود را با سکه آشکار ساختند.در شرق اسلامی ابتدا در سکه ولایت عهدی امام رضا علیه السلام و سپس در مسکوکات بویهیان و علویان طبرستان(250-345ه)علایم شیعی آشکار شد. ⁽¹⁾در ایران عصر ایلخانی و صفوی نیز رسوم سنتی دارالسکه های اسلامی استمرار یافت؛آنها شعایر شیعی را در سکه های خود آشکار ساختند ⁽²⁾که نام ائمه دوازده گانه شیعه از جمله آنها است. ⁽³⁾با توجه به اهمیت سیاسی،مذهبی،اجتماعی و اقتصادی سکه،دولت های اسلامی از ابتدا آن را جزو وظایف دینی شمرده اند و دارالسکه زیر نظر مستقیم سلطان و قاضی القضات و مقامات بلندپایه دینی اداره می شد. ⁽⁴⁾در عصر صفوی نیز«مقرب الخاقان»بر ضراب خانه نظارت می کرد و عملیات ضرب سکه و خرید و فروش طلا در حضور او و نایب شیخ الاسلام و قاضی و وزیر و محتسب و کلانتر صورت می گرفت. ⁽⁵⁾

-دیوان طراز

رسمی ترین وسیله اداری نشانه خلافت و سلطنت«طراز»است.ریشه این اصطلاح اداری از«تراز»که واژه ای فارسی می باشد،گرفته شده است.تراز در لغت فارسی به معنای زیبا و نیکوکننده،و سجاف جامه و طراز آستین،و گریبان و جامه گلدوزی شده و زینتی است.این واژه در ترکیب با سپاه(سپاه تراز)[سپاه سالار]به معنای نگه دارنده و سازمان دهنده سپاه نیز به کار رفته است. ⁽¹⁾برای مثال،بیهقی هنگام ولایت عهدی امام رضا علیه السلام می نویسد:«نام امام رضا علیه السلام بر درم و دینار و طراز جامه ها نبشتند.» ⁽²⁾

از ادارات فعال سامانیان«بیت الطراز»بود که جنبه صادراتی داشت و لباس های دولتی کاخ بغداد و سایر نقاط را تأمین می کرد:«در بخارا کارگاهی بود میان حصار و شهرستان نزدیک مسجد جامع و در وی بساط شادروان ها بافتندی و یزدی ها و بالش ها و مصلی های و بردیهای فندقی از جهت خلیفه بافتندی.هر سال از بغداد عاملی علیمه بیامدی و هر چه خراج بخارا بودی از این جامه عرضه بردی...و هیچ پادشاه و امیر و رئیس و صاحب منصب نبودی که وی را از این جامه نبودی و رنگ وی سرخ و سفید و سبز بودی و امروز زندنیجی از آن جامه معروف تر است به همه ولایت». ⁽³⁾

طراز در اشیای مختلف سلطنتی و دولتی و اداری،مانند،سربرگ نامه های دولتی،روی مهر شمعدان،قلمدان،سکه،سپر،کمان،کاسه،بشقاب و انواع ظروف روی منبر،تخت،صندلی،اسلحه،شمشیر،رحل و برخی کتاب ها،و حتی نوعی خاصی از

موزیک(طراز صوتی)در ضمن تشریفات دربار خلافت و سلطنت های مسلمانان بوده است.طراز در حقیقت،علامت رسمی دولت های اسلامی بنا به مصالح سیاسی،مالی،بومی،محلی و مذهبی و از نشانه های عمده خلافت است. ⁽¹⁾

طراز نیز مانند بسیاری از تشریفات اداری،ریشه در تشکیلات ایرانی،رومی،یمنی و سایر مناطق حکومتی در اطراف جزیرة العرب دارد.دیوان و وزارت طراز یا دارالطراز در برخی از دولت ها توسعه فوق العاده ای پیدا کرد که برای نمونه می توان از توسعه طراز در عهد فاطمیان و ممالیک مصر یاد کرد.در برخی دولت ها عملکرد دیوان طراز تقلیل پیدا کرد؛مانند موحدین در مغرب و اندلس که مقید به رعایت ظواهر شرعی در دست نقوش(نقاشی ها)زنده و تصاویر حیوانات بودند. ⁽²⁾در عصر صفوی،طراز به ویژه در لباس توسعه پیدا کرد و صفویان برای لباس پادشاه و امرا،طرح های خاصی داشتند؛محل مخصوص دوخت این لباس ها«قیچاچ خانه»نام داشت. ⁽³⁾

-برده(عبا)

برده(عبا)از تشریفات خاص خلافت اسلامی است ⁽⁴⁾که می توان آن را در شمار شعایر و رسوم دیوان طراز قرار داد. ⁽⁵⁾برده و عصای پیامبر صلی الله علیه و آله به عنوان میراث خلافت،در خلافت عباسی بغداد و مصر محفوظ ماند و سپس خلفای عثمانی آن را در اختیار گرفتند و به عنوان نشان خلافت،هر سال در پانزده

رمضان،با تشریفات خاصی مراسم برده پوشی را اجرا می کردند.اکنون این برده همراه با سایر متروکات نبوی در سرای کهنه استانبول نگه داری می شود. ⁽¹⁾

-خاتم و مُهر

از نشانه های خاص خلافت و در عین حال از علائم بسیار مهم در تشکیلات اسلامی است.کاربرد خاتم مشترک بین دستگاه خلفا و دربار و درگاه سلاطین و دولت های اسلامی است.خاتم از زمان پیامبر صلی الله علیه و آله تا پایان خلافت عثمانی و سلطنت صفوی با تغییرات بسیاری روبه رو شد و به نام های«خاتم»،«طغرا»،«تمغا»و«مهر»از آن یاد شد.در عصر بویهی در دیوان خاتم ⁽²⁾از الخاتم الصغیر ⁽³⁾نام برده اند.در عصر غزنوی،مهر از لوازم سلطنت بود:«امیر محمود به خط خویش گشادنامه نبشت...و آن را مهر کرد. ⁽⁴⁾در عصر سلجوقی،طغرای چند خط که به منزله امضا و مهر سلطان است نشانه سلطنت بود؛این واژه ترکی در دوره های بعد از جمله در عصر صفوی به کار رفته است.در عصر ایلخانی نیز،یرلیغ(فرمان حکومتی)یا پائیزه،با مهرهای مخصوص غازان خان ممهور می شد.بزرگ ترین اصلاح اداری عصر ایلخانی،تهیه مهرهای متعدد برای انواع فرامین دولتی بود.غازان خان مهر بزرگی به نام«تغمای بزرگ»(قراتغما)درست کرد که آن را در صندوقچه ای نزد خود نگه می داشت و برای مثال امور نظامی را با تغما و مهری که روی آن عکس کمان و چماق و شمشیر بود مهر می کرد. ⁽⁵⁾

نقوش مهر،از علائم اداری بوده است که به نامه ها و مرسولات اداری رسمیت داده و قدرت اداری آنها را افزایش می داد و دلیل بر مشروعیت حکم و فرمان و انتصاب و سایر موارد اداری است.مهرها مسئول خاصی داشت؛در عصر سلجوقی،از طغمایی، ⁽¹⁾طغرانویس،نشان چی و توقیعی یاد شده است.خلفا و سلاطین نقوش خاصی بر روی مهر خود داشتند که از نشانه های خلافت و سلطنت آنها بود.طغرا به منزله امضای سلطان و مانند مهر و خاتم خلفا بود؛طغرا معمولاً در بالای صفحه و نامه و با نقش و نگار همراه بود.

در عصر صفوی از شغل مقرب الخاقان«مُهردار مُهر همایون»نیز یاد کرده اند:«شغل او آن که تیول نامجات امرا و حکام،و ارقام و احکام،و پروانجات وزارت و کلانتری،و استیفاء و جمعی که داخل عمّال می باشند را در اواخر سطر هر یک را به مُهر مزبور مُهر می نمود.او در مجلس بهشت آیین طرف راست پادشاه می نشست. ⁽²⁾از مهر کوچک مخصوص شاه با عنوان«مهر آفتاب آثار»یاد نموده اند. ⁽³⁾

-عمامه و تاج

از دیگر نشانه های خلافت و سلطنت،گذاشتن عمامه و تاج بوده است.خلفای راشدین،امویان،عباسیان و فاطمیان،و بسیاری از کارگزاران عالی رتبه آنها به تقلید از پیامبر صلی الله علیه و آله عمامه به سر می نهادند.برخی از دولت های وابسته به عباسیان و فاطمیان مانند زیریان نیز عمامه بر سر می گذاشتند؛در نمودار تشکیلات اسلامی از ارباب العمائم نیز یاد شده است که در رأس این طبقه قاضی القضاة قرار

داشت. ⁽¹⁾ابتکار دولت زیریان این بود که کارخانه عمامه سازی تأسیس کردند؛ ⁽²⁾بویهیان،عزنویان،سامانیان،سلجوقیان،ایلخانان و صفویه،به تقلید از الگوی ایرانی،تاج بر سر می نهادند.

5-ادارات دارالخلافة و دربارهای سلطنتی دولت های اسلامی

دارالخلافة محل استقرار خلیفه بود که درگاه،مقر و خانه سلطان و نیز کاخ سلطنتی-که دیوان ها و وزارت خانه ها و دفاتر اداری در داخل و یا اطراف آن استقرار می یافت-را شامل می شد.منابع تشکیلاتی مشاغل بسیاری را در اطراف سلطان به حسب دوران مختلف تشکیلات اسلامی ذکر کرده اند.به مجموع اطرافیان خلیفه و سلطان،«حشم»اطلاق شده است. ⁽³⁾جامه دار،رواقدار،جاندار،خازن،غلام،مفرد،مهردار،ندیم،وکیل، ⁽⁴⁾چوبدار،خدمت گزاران ساده داخلی،نامه رسان ها،قاریان،مؤذنان،محدثان،رقاصان،کشیک چیان،جارچیان،شیپورچیان،طبل زنان،شعبده بازان،دلقک ها،سفلیان،آشپزان،نانوایان،انبارداران زین و برگ کارکنان اصطبل و شکاربانان،ملاحان،مشعل بانان،پزشکان،چوگان دار،شربدار،شیره چی باشی،سلاخ باشی،قصاب باشی،فرّاشین، ⁽⁵⁾حوائج کش،هویج باشی،خوانسالار حاجب و...،برخی از مشاغل سلطنتی و اداری حوزه خلافت در تشکیلات اسلامی است.چنان که گذشت،تلمسانی و کَتَّانی فهرستی بلند از

کارگزاران خاص و مقرب و حشم پیامبر صلی الله علیه و آله را تهیه کرده اند که مناصب درگاهی در دوره خلفا و حکومت های پس از آنها نیز با اسامی مختلف بیان شده است.در تشکیلات فاطمیان با عنوان«حواشی الخلیفه»از آنها یاد شده است.

حواشی خلیفه فاطمی:

1.الاستاذون المحنکون؛2.صاحب بیت المال؛3.زمام القصر؛4.حامل الرسالة؛5.صاحب الدفتر و مشاد التاج؛6.زمام الاشراف الاقارب؛7.صاحب المجلس؛8.طبیب خاص و گروه اطبای او؛ ⁽¹⁾در عصر مملوک با عنوان مقامات حاضر در بلاط سلطان است.

در عصر صفوی با عنوان«مقرب الخاقان»از مقامات درباری که همواره در دربار سلطان حاضر بوده اند،یاد شده است؛ ⁽²⁾در کاخ خلافت و درگاه سلاطین وابسته به خلافت اموی و عباسی و سلاطین و دولت های وابسته به آنها و نیز در دارالسلطنة اصفهان(دربار شاهان صفوی و درگاه خلفای عثمانی)نیروهای بسیاری فعالیت می کردند و برنامه ها و مخارج و تشریفات خاص خلیفه،سلطان و خانواده آنها را به عهده داشتند؛نمونه های بسیاری از صورت درباریان و هزینه های دارالسلطنة و دارالحکومة و دارالخلافة وجود دارد که به دلیل کثرت این مشاغل فقط به برخی از آنها که قابل تطبیق با مناصب درگاهی در دوره های مختلف حکومت و خلافت در دوره اسلامی است،اشاره می کنیم:

1.امیران دارالخلافة؛به مجموعه ای از شاهزادگان،ولاة شهرها،سردمداران نظامی،رئیس حاجبان و پرده داران،رئیس شکارچیان(امیر شکار)و امیر هندوستان-کسانی که از سوی غزنویان به امارت هندوستان می رفتند-واژه امیر

اطلاق شده است. ⁽¹⁾در عصر سلجوقی،سلطان سلجوقی وابسته به خلافت عباسی در کاخ خلافت بغداد را امیر می نامیدند.

عباسیان نیز حاکمان دولت های وابسته خود را امیر می نامیدند که از جمله آنها مرابطین هستند.به گفته نظام الملک،«امیر حرس»از شغل های مهم دربار سلجوقی و مقام آن پس از امیر حاجب بزرگ است. ⁽²⁾در عصر صفوی گروهی از«امرای درگاه»در دارالسلطنة اصفهان در دربار شاهی حضور داشته اند ⁽³⁾که از امیر شکارباشی،ایشیک آقاسی،تفنگچی آقاسی،وزیر اعظم،دیوان بیگی،واقعه نویس،ناظربیوتان،مستوفی الممالک،امیر آخورباشی ⁽⁴⁾به عنوان امرای درگاه یاد شده است و از امیران مرزی شامل و الیان،خوانین،بیگاربیگیان،به عنوان امرای سرحد نام برده اند.

2.غلام:گروهی از غلامان و چاکران خدمت که به عنوان غلمان،نگهبان گرداگرد کاخ و در ورودی آن بودند.در متون اداری خلافت عباسی،سامانی،فاطمی،غزنوی،بویهی،سلجوقی،متجاوز از 20 نوع غلام و چاکر که به صورت مختلف در دربار خدمت می کرده اند،ذکر شده است. ⁽⁵⁾نظام الملک در مورد غلامان و وظایف آنها به طور مبسوط سخن گفته است؛از جمله«اندر غلام فرستادن از درگاه در مهمات»و«اندر داشتن ترکمانان به مثال غلام و غیر آن در خدمت». ⁽⁶⁾او به وجود نظم در ترتیب غلامان و تشریفات خاص استفاده از آنها در درگاه تأکیده نموده است و می نویسد:«اندر ترتیب ایستادن بندگان و چاکران به وقت

خدمت». ⁽¹⁾در عصر فاطمی نیز از صبیان الرکاب حراس و صبیان الزرد و حرس خاص و لواءالحجریه یاد شده است.امور خدماتی کاخ بر عهده فراش و خادمان بود؛«الفراشون بالقصور و المستخدمین بالقاهره»و از انواع وظایف خدماتی آنها در کاخ و خارج آن در عصر فاطمی یاد شده است،پانزده فراش،مخصوص انجام امور خلیفه بودند؛از جمله صاحب المائده و مسئول آشپزخانه ها.تعداد این فراش ها سیصد نفر بود و به وسیله استاد که از نزدیکان خلیفه بود،اداره می شدند. ⁽²⁾در عصر غزنوی و سلجوقی از این گروه غلامان به عنوان«غلامان سرایی»یاد شده است.نظام الملک چند فصل از کتاب خویش را به ترتیب غلامان سرایی در عهد غزنوی و سلجوقی اختصاص داده است.غلامان سرایی در عهد غزنوی تحت نظر وثاق باشی خدمت می کردند. ⁽³⁾گروهی از غلامان سرایی در عهد غزنوی و سلجوقی تربیت خاصی بر آنها اعمال می شد و زیر نظر سالار غلامان سرایی به عنوان گارد و نگهبان مخصوص فعالیت می کردند.در دوره سلجوقی،برخی از افراد به عنوان نگهبانان ورزیده و خشن تربیت می شدند که محافظت از نظام الملک را به عهده داشتند که«نظامیه»نام داشتند.گروهی از غلامان نیز با عنوان مفردان-که 200 تن بودند-همواره باید بر درگاه باشند. ⁽⁴⁾

از سالار غلامان در دوره صفوی با عنوان«قوللر آقاسی باشی»نام برده شده است.او همه امور متعلقه به غلامان درگاه را به عهده دارد. ⁽⁵⁾در عصر صفوی از غلامان

سفید خواجه و غلامان سیاه مخصوص دربار و حرمسرا بسیار یاده شده است که ذکر تمامی آنها مقدور نیست.از جمله این خواجگان سیاه که مسئولیت محافظت از شاه را به عهده داشتند«یوزباشی»بود. ⁽¹⁾خواجگان سیاه دربار سرپرست گروه ویژه ای به نام«قورقچیان»بودند که کاروان شاه و خانواده او و زنان شاهی را از مناطق مسکونی عبور می دادند.مهم ترین وظیفه این جماعت آن بود که با فریاد«قورق»مردم را از مسیر عبور دور می کردند و هر کس سرپیچی می کرد در جا کشته می شد. ⁽²⁾

3.گارد ویژه محافظت از خلیفه و سلطان:از این نیروی ویژه با اسامی مختلف یاد شده است.آنها طراز و لباس و اسلحه ویژه داشته اند که ذکر آنها در همه دوره ها موجب طولانی شدن کلام می شود.یک نمونه از گارد خلافت در اواسط عصر عباسی،مربوط به خلیفه معتضد است که«مختارون»یا برگزیدگان ویژه نام داشتند؛مختارون،گارد برگزیده تشریفات و فرمانبران مواقع جلوس خلیفه بودند و در تمام روز پاس می دادند.این گارد به نام فرماندهان بزرگ مانند یأنسیه،مفلحیه و مسروریه نامیده می شد.در کاخ معتضد عباسی حجره هایی بود که خادمان و خواجه های مخصوص آنها را اداره می کردند و در آنها غلامانی موسوم به«حجرگیان»به سر می بردند که لشکر مخصوص،یکه سواران و تیراندازان ماهر از میان آنها انتخاب می شد.خمارویه در مصر،یک گارد دلاور و خشن به نام«فوج مختاره»داشت که در جنگ ها پیشاپیش سپاه می جنگیدند و موقع سواری در رکاب او بودند.نظام الملک نیز به ضرورت گارد ویژه محافظت در اطراف سلطان اشاره نموده است و می نویسد:«باید که همیشه بیست دست

سلاح خاص مرصع و غیر آن ساخته بود تا به وقت که رسولان رسند از اطراف بیست غلام با جام های نیکو آن سلاح بردارند و گرد تخت بایستند.» ⁽¹⁾

این وظیفه در عصر فاطمی بر عهده«صبیان الرکاب»بود که تعداد آنها به دوهزار تن می رسید و به وسیله دوازده مقدم که در رأس آنها«مقدم المقدمین»بود، ⁽²⁾اداره می شدند.او صاحب رکاب راست خلیفه فاطمی نیز بود.

4.حرمسرا:از بخش های فعال و بزرگ دربار خلفا و سلاطین دولت های اسلامی در همه ادوار است؛این بخش چنان توسعه یافت که در عصر صفوی و عثمانی مهم ترین بخش تشکیلات درگاهی می شود؛به طوری که در دوره صفویه،وزیر حرم تأسیس کردند. ⁽³⁾

5.رئیس تشریفات یا قهرمان دار:در عصر فاطمی از او با عنوان استاد یاد شده است. ⁽⁴⁾در عصر مملوکی همه امور مربوط به بیوت سلطانی از آشپزخانه ها و شراب خانه ها و غلامان و امور حواشی سلطان و امور جاشنگیریه بر عهده استادار«الاستادار»بود. ⁽⁵⁾در عصر صفوی از«مقرب الخاقان توشمال باشی»به عنوان مسئول آشپزخانه و طعام خاصه و دیوان نام برده اند. ⁽⁶⁾در عهد خلافت بنی مرین در مغرب،از مشاغل دربار با عنوان«اداره خاصه»یاد شده است که چند مسئول در آن کار می کردند:1.قهرمان قصر سلطانی مسئول حفظ نظم کاخ بود؛2.رئیس

تموین کاخ که مسئول غذا و آب و میهمانی بود؛3.ناظر السوائم؛4.ناظر روض المصاره یا مسئول باغ سلطان؛5.اطبا و شعرا. ⁽¹⁾

6.سفرا:در دربار خلافت،استقبال از سفرا و ارسال آنها و قاصد مراسم تشریفات خاصی داشت که نظام الملک به پاره ای از آداب این استقبال و ارسال اشاره کرده است.در عصر فاطمی،قاهره بزرگ ترین مرکز بین المللی ارتباطات میان آسیا،اروپا،آفریقا بود.پذیرایی و استقبال از سفرا با پیچیدگی و تشریفات خاصی در دربار فاطمی صورت می گرفت.از«سعید بن عمار»به عنوان متولی ضیافت ها و تشریفات از سفرا و نگهبانان دربار فاطمی ⁽²⁾یاد شده است؛فاطمیان از سفرا در کاخ ویژه ای استقبال می کردند که«قصرالضیافة»نام داشت و مسئول آن«متولی امورالضیافات»بود.

7.علما و فقها،شعرا،خطباء،قاضی القضات؛داعی الدعاة در عصر فاطمی. ⁽³⁾

6-حاجب

«حاجب»از جهت لغوی به معنای کسی است که مردمان را از درآمدن(وارد شدن)باز دارد؛در فارسی به این شخص،پرده دار و دربان گفته اند.در اصطلاح نویسندگان تشکیلات اسلامی،حاجب کسی است که اخبار رعیت را به امام می رساند و از او برای ایشان اذن می گیرد.او بدین جهت حاجب خوانده می شود که خلیفه یا پادشاه را از کسانی که بخواهند بی اجازه بر او وارد شوند در پرده نهان می کند. ⁽⁴⁾حاجبی نوعی دربانی خلیفه،پادشاه و وزیر و دیوان ها و دفاتر

اداری بوده است؛ازاین رو انواع حاجب در متون اداری اسلامی ذکر شده است؛مانند الحاجب الاول،الحاجب الثانی،الحاجب الرابع،حاجب الدیوان،حاجب الکبیر و حاجب الصغیر. ⁽¹⁾برای نخستین بار،خلیفه اول اموی بود که حاجب انتخاب کرد؛ازاین رو در تعبیر ابن خلدون،حاجب،خاص دولت اموی است ⁽²⁾حاجب همه مردم را با رعایت وقت مناسب به حضور خلیفه می برد؛به جز مؤذن نماز و مأمور برید و صاحب الطعام.

در دوره اول عباسی،مقام حاجب اعتبار بالایی پیدا کرد و رئیس تشریفات و یا وزیر دربار عصر بود.حاجبان،پرده اول و پرده دوم داشتند و میان مردم و خلیفه دو خانه فاصله بود و پرده سوم پدید آمد که خانه دیگری بود که فقط خواص وارد آن می شدند؛فضل بن ربیع معروف ترین حاجبان دوران اول عباسی است. ⁽³⁾از آن جا که منصب حاجب قوت یافت،در دوره دوم عباسی به رقابت با وزیر برخاست ⁽⁴⁾عنوان حاجب در افریقیه نبود،امّا در عصر فاطمی این مقام در آن جا و مصر به وجود آمد؛ ⁽⁵⁾حاجب در اندلس جایگاهی بسیار بلندتر از وزیر داشت و پس از خلیفه،دومین مقام معتبر بود. ⁽⁶⁾در عصر غزنوی و بویهی،حاجب از میان امرا انتخاب می شد و حاجبان به امارت و حکومت و وزارت می رسیدند و مشاغلی چون شَحنِگی و جز آن داشتند. ⁽⁷⁾همچنین حاجب،خلعت می پوشید و

خلعت او یک قبای سیاه،کلاه دو شاخ و کمربند زر بود. ⁽¹⁾

در درگاه سلطانی شمار حاجبان زیاد و رئیس آنها مقدم حاجبان بود؛حاجب بزرگ به منزله وزیر دربار بود و همه کارهای دربار را اداره می کرد.به او«سالار دربار»یا«بارسالار»می گفتند.حاجب بزرگ مقامی مانند نخست وزیر داشت و به وزارت می رسید:برخی حاجبان در عصر غزنوی و بویهی و پس از آن مشاغل مختلفی به عهده داشتند؛از جمله:حجة الخاصه و العامة، ⁽²⁾حاجب جامه دار،حاجب حاجبان،حاجب خاص،حاجب سالار،حاجب قاضی،حاجب درگاه،حاجب نوبتی و حُجّاب الوزارة ⁽³⁾در زمان نظام الملک،حاجب بزرگ سلجوقی این دولت را اداره می کرد.

در عصر مملوکی از حاجب با عنوان،«امیر حاجب الحجاب»یاد شده است. ⁽⁴⁾در این عصر،مقام حاجب افزایش یافت؛زیرا سلطان مملوک،دربار بسیار گسترده و فعالی داشت؛ ⁽⁵⁾انبوهی از کارمندان و خدمت کاران و ارباب وظایف در دربار سلطان فعالیت می کردند و دربار ممالیک از بزرگ ترین دربارها در تشکیلات اسلامی است.در این تشکیلات بسیار گسترده،حاجب به مقام نایب سلطان هم می رسید و در جلسات مختلف کشوری و قضایی و مراسم خاص و عام شرکت می کرد و در امور دخالت می کرد. ⁽⁶⁾به گزارش ابن خلدون-معاصر

ممالیک مصر-از مقام حجابت در مصر با عنوان«نایب»یاد می شود. ⁽¹⁾

نمودار تشکیلاتی حاجب در عصر مملوکی شامل عنوان های:حاجب الحُجَّاب،حاجب،الحاجب الثانی،حاجب صغیر،حاجب حلب،حاجب حماة،حاجب الشام و حاجب دمشق بود. ⁽²⁾حاجب،نایب سلطنت بود و به بزرگ ترین آنها حاجب الحجاب می گفتند.به گفته مقریزی وظیفه اصلی حاجب،داوری و حکم در مورد امراء و بزرگان دربار بود،اما امروز حاجب در همه امور شرعی و سیاسی و در مورد مردم عادی و امرا دخالت و حکم می کند. ⁽³⁾

بنا بر گزارش اجمالی ابن خلدون از حاجب در غرب اسلامی،این مقام نزد امویان اندلس-چنان که گذشت-مانند مقام صدراعظم و پس از سلطان است،قدرت وی بالاتر از قدرت وزیران امور مختلف بوده و او واسطه میان سلطان و عوام و خواص و وزرا است.حاجبان اندلس بر دولت اموی استبداد می ورزیدند و نمونه آن«ابن ابی عامر»حاجب بزرگ این دولت است که سرانجام زمینه سقوط امویان اندلس و تأسیس دولتی درون دولت اموی را فراهم ساخت.حاجب در آن عصر،لقب«ذوالوزارتین»گرفت.

به بیان ابن خلدون،واژه حاجب در تشکیلات دولت موحدین وجود ندارد و امرای مغرب-بنی عبدالواد(633-962ه)و بنی مرین(614-869ه)-نیز حاجب نداشته اند.ابن خلدون تطور تاریخی مقام حاجب در دولت چهارصد ساله حفصی را بیان نموده است؛به گفته او،قدرت حاجب در دولت حفصی به تدریج افزایش پیدا کرد ولی حفصیان از قدرت حاجب کاستند و آن را بسیار

محدود کردند؛وی می نویسد:در عصر بنی حفص(625-983ه)حاجب نزد آنها ابتدا مقام وزیر و نقش مشورتی داشت و این مقام ویژه شیوخ موحدین بود ⁽¹⁾و چون تعداد وزرا و مشاغل دربار حفصیان توسعه پیدا کرد،خلیفه حفصی محتاج به ایجاد منصب ویژه ای برای دربار خود شد که صاحب این جایگاه،امور خصوصی منزل سلطان و انجام دقیق امور شخصی خانواده سلطان از حقوق و عطا و لباس و نفقه در مطابخ و اصطبل های او را به عهده داشت و قهرمان دربار بود؛ازاین رو او را حاجب نیز می نامیدند.همچنین سلطان مسئولیت کتابت علامت برنامه های سلطانی را به او داد و به تدریج حاجب در عهد حفصیان واسطه میان سلطان و مردم و همه صاحبان مشاغل دیوانی و دربار شد و علاوه بر اعطای مقام سیف و قلم به وی،مقام رأی و مشورت نیز به او واگذار شد و سرانجام مقام حاجب بالاترین مقام دولتی در تشکیلات خلافت حفصیان شد. ⁽²⁾حاجب در مواردی به عنوان سفیر و عالی ترین مقام اداری برای ملاقات و روابط خارجی اعزام می شد؛مانند ابن خلدون که در سال های مختلف حاجب بنی الاحمر در اندلس،حاجب بنی مرین و حاجب حفصیان و سرانجام حاجب ممالیک بود و به عنوان سفیر برای این دولت ها کار می کرد؛آخرین مأموریت او به عنوان حاجب دولت ممالیک مصر،ملاقات با تیمور در آستانه حمله او به شام بود. ⁽³⁾

در دوران سلطنت دوازدهمین سلطان دولت حفصی،حاجب به اوج مقام خود رسید؛به طوری که بر سلطان استبداد ورزید،و سرانجام سلطان ابی العباس به جهت ترس از دست دادن مقام خلافت به وسیله حاجب،مقام های اداری عالی

حاجب را لغو کرد و فقط مقام اداره امور خاص خانه سلطان را به او داد و او را«مزوار»نامید.مزوار،نوعی وزارت کوچک بود که امور کوچک مربوط به حاشیه و اطرافیان و امور خصوصی خانواده سلطان را اداره می کرد.در دوره بنی عبدالواد برای حاجب محدودیت در وظایف اجرایی ایجاد کردند. ⁽¹⁾

نهاد خلافت و امامت در عهد موحدین شکل متمایزی نسبت به تشکیلات اسلامی در سایر نقاط جهان اسلام دارد.ابن تُومَرت همه جوامع تابع خود در مغرب و اندلس را در چارچوب اداری ویژه ای که در جهان اسلام بی سابقه بود،سامان داد و تقسیم بندی نمود و به نوعی عملیات تمییز بین طبقات مردم را انجام داد،او عموم مردم از خانواده موحدین و مردم عادی را در سیزده طبقه دسته بندی کرد:

طبقات الموحدین:

1.طبقه العشره از بزرگان شیوخ موحدین بودند و مهم ترین امور دولتی مانند وزارت به آنها واگذار می شد.

2.اهل الخمسین که شش تن از رجال قبیله هرغه،از تینملل چهارده تن از هنتاته سه نفر که تا چهل نفر می رسید. ⁽²⁾

3.اهل سبعین

4.الطلبه

5.الحفاظ

6.اهل الدار.این افراد مختص به ابن تومرت و شبانه روز در خدمت او بودند.

7.هرغه

8.اهل تینمل

9.جدمیوه

10.جنفیسة

11.هنتاتة

12.اهل القبایل

13.الغِرّات،جوانان از طبقات مختلف مردم.

خلاصه فصل،نتایج و منابع بیشتر برای مطالعه

خلافت مهم ترین نهاد سیاسی در اسلام است که شکل جدیدی از قدرت سیاسی ماندگار را در دوره اسلامی به وجود آورد.تأسیس این نهاد با جنگ های داخلی ردّه هم زمان شد؛زیرا نظام حکومت پس از پیامبر صلی الله علیه و آله براساس شیوه ای شکل گرفت که مورد توافق همگان نبود.این عملیات جانشینی از روش و الگوی مورد قبول نص بسیار دور شد و به پارادایم انتخاب قبیله ای نزدیک شد.در مجموع می توان گفت انتخاب رئیس جامعه جدید عرب،از حد شیوه های قبیلگی حکومت تا حدودی بالاتر رفت و سرانجام در عصر امویان و عباسیان به شیوه های انتخاب رئیس دولت در امپراتوری و پادشاهی ایران و روم نزدیک شد و بدین ترتیب پیشگویی پیامبر صلی الله علیه و آله در خصوص تبدیل خلافت الهی به ملک و سلطنت بشری محقق گردید.

برای تبیین مبانی و ماهیت خلافت اسلامی فعالیت سیاسی گسترده ای صورت گرفت که ارائه چند اثر کلاسیک در اوج فعالیت تشکیلات خلافت از جمله آنها است.به تدریج خلیفه در جایگاه امپراتور قرار گرفت و دارالخلافة،نیز همچون دربار سلطنتی شامل مجموعه ای بسیار بزرگ از ادارات و دفاتر و کارمندان می شد

که در مجموع دیوانسالاری بزرگ اسلامی را به وجود آوردند.نقطه مشترک و زمینه اصلی حیات ادارات دارالخلافه،توسعه اسلامی با هدف اداره دین و دنیای مردم در جوامع اسلامی بوده است.بنابراین ظهور اسلام با توسعه اداری در جوامع اسلامی همراه شد و انواع ابزارهای مدیریت و اداره جوامع در آنها به کار گرفته شد؛منحنی توسعه این ابزارها که از دوره پیامبر صلی الله علیه و آله آغاز شد و سپس در عصر امویان و عباسیان ادامه یافت،رو به افزایش کمی و کیفی است.یکی از علل ماندگاری و طول عمر خلافت اسلامی،کارآمدی ابزارهای مدیریتی و ادارات دارالخلافه در دوره اسلامی است.

حجم منابع در خصوص خلافت و امامت قابل توجه است.پس از ماوردی و ابن الفراء که دو منبع کلاسیک ویژه خلافت را تولید کردند،آثاری از غزالی،طوسی،خجندی،تهانوی،قلقشندی و ابن فضل الله،ابن خلدون،شهرستانی و ابن طقطقی دراین باره وجود دارد؛به ویژه سیوطی در تاریخ الخلافه،به بحث خلافت توجه ویژه نشان داده است.در فهرست ابن ندیم و الذریعه،آثاری با عنوان حکومت و خلافت و دولت عنوان شده است.این دو واژه از جمله مهم ترین مدخل های دایرة المعارف های بزرگ و لغت نامه ها،مانند:لسان الغرب،تاج العروس،التکملة دوزی،مصاحب،دهخدا،در منابع جدید،علامه نائینی در تنبیه الامة و تنزیه الملة و شیخ باقر بن شریف بن مهدی،ناصر القرشی با تألیف کتاب النظام السیاسی فی الاسلام،به مسئله خلافت و حکومت و ولایت عالیه سیاسی پرداخته اند و جایگاه ولایت و امامت شیعی را در برابر خلافت سنی بیان کرده اند.مادلونگ در کتاب جانشینی محمد و جابری در العصیبة و الدولة و نیز در تکوین العقل العربی،به شکل ویژه به تبیین بحث خلافت پرداخته اند.

نهاد وزارت در تشکیلات اسلامی

1-جایگاه وزارت در تشکیلات اسلامی

کلمه«وزیر»مشتق از واژه ایرانی«فیشر»است و اصطلاح وزیر و وزارت براساس منابع و هم به عقیده برخی محققان اروپایی ⁽¹⁾و عرب ⁽²⁾از تشکیلات دولت ساسانی اقتباس گردیده است.

نهاد وزارت به تدریج در دوره اسلامی شکل گرفت و ادارات و تشکیلات زیر مجموعه آن پدید آمد.بین واقعیت عملی نهاد وزارت در تشکیلات اسلامی و حقیقت نظری وزارت،فاصله فاحشی وجود دارد؛ازاین رو تعریف وزارت،اهمیت فراوانی در درک تفکر سیاسی و اداری اسلامی دارد.در تقسیم بندی عام تشکیلات اسلامی،دو واژه«ارباب و صاحبان قلم»و«ارباب شمشیر»در رأس واژه های اداری است؛لمبتون،پنداشته این تقسیم بندی از آن بارتولد ⁽³⁾است، ⁽⁴⁾اما

ابن خلدون و قلقشندی چندین قرن پیش از محققان معاصر این دسته بندی کلاسیک از تشکیلات اسلامی را ارایه نموده اند.مقصود از ارباب اقلام،آن دسته از مشاغل وزارتی است که به امور کشوری می پردازند و منظور از ارباب سیوف،مقامات نظامی است.در منابع،توضیحات مفصلی در این مورد وجود دارد؛از جمله قلقشندی در مورد مقام وزارت در عصر فاطمی می نویسد.گاهی اوقات وزیر از اصحاب قلم انتخاب می شد ⁽¹⁾و گاهی اوقات از بین اصحاب سیوف برگزیده می شد.معمولاً وزیر جنگ(صاحب السیف)از ارباب سیوف برگزیده می شد.در برخی دولت ها مثل دولت فاطمیان اکثر وزرا از اصحاب قلم و از رجال دیوانی و کشوری بوده اند. ⁽²⁾ابن خلدون در تقسیم بندی مشاغل اداری و نظامی،از وظایف امرا و اهل شمشیر و وظایف مأموران دیوانی زیر نظر سلطان یاد نموده است و فصولی با عناوین ارباب السیوف و ارباب الوظایف الدیوانیه یا ارباب الاقلام آورده است.البته پیش از ابن خلدون هم این تقسیمات در اصطلاحات تشکیلات فاطمیان آمده است که حاکی از اهمیت طبقه بندی مقامات عالی در تشکیلات اسلامی است.در تشکیلات عالی فاطمیان،از طبقه سومی با عنوان ارباب الوظایف الدینیه یا ارباب العمائم یاد شده است که قدرتی در حد قدرت دو طبقه دیگر داشتند، ⁽³⁾توجه ابن خلدون به این تقسیم بیانگر اهمیت دولت در اندیشه وی است که نقش محوری در نگارش اثر بزرگ ابن خلدون در مورد تاریخ تمدن اسلامی دارد.این اثر که توجه محققان دانشگاه های دنیا را به خود جلب کرده است،سبب شده که او را نخستین محقق در خصوص دولت و

تقسیمات آن بدانند.ابن خلدون با عنوان«فی التفاوت بین مراتب السیف و القلم»از این اثر یاد نموده است.او از وزارت با عنوان مادر مقامات خلافتی نام برده است.

در عصر صفوی نیز در تقسیم بندی تشکیلات،ارباب سیف آمده است ⁽¹⁾که از قزلباش های ترکمن،با عنوان مردان شمشیر در مقابل ارباب قلم یاد کرده اند.بنابراین این مرزبندی در دوره های مختلف ثابت نبوده است.

«وزارت»از ماده وزر یا الازر(ثقل،ملجأ و ظهر)است و به معنای ارائه مشورت و کمک و قبول سنگینی مسئولیت به نیابت از سوی سلطان است. ⁽²⁾واژه«وزیر»در مفهوم لغوی از مجموعه واژگان قرآنی ⁽³⁾است که در عصر پیامبر صلی الله علیه و آله بر صحابه اطلاق شده است. ⁽⁴⁾

در مجامع روایی،سنن ابی داود بابی را در کتاب امارت به چگونگی اتخاذ وزیر اختصاص داده و این روایت را از پیامبر آورده است:«قال رسول الله صلی الله علیه و آله اذا اراد الله بالامیر خیراً جَعَلَ الله له وزیر صدق ان نسی ذکره وان ذَکَرَ اعانه واذا اراد الله غیر ذلک جعل له وزیر سود ان نسی لم یذکره وان ذکر لم یعنه». ⁽⁵⁾

به تدریج با توسعه قدرت،مفهوم وزرات به معنای بررسی عام در تدبیر امور و مذاکرات و مطالبات و محاسبات و نظر در دیوان ارتش شد.در عصر اموی،وزیر عالی ترین مقام دربار شد؛البته برخی محققان معاصر این دیدگاه را رد کرده اند و معتقدند که اداره امور درگاه اموی را مجلسی از اعیان برعهده داشته اند ⁽⁶⁾اما محققی

دیگر از وزارت چند اموی یاد کرده است که وظایف وزیر را انجام می دادند. ⁽¹⁾

با ظهور دولت بنی عباس،نهاد وزارت با تکیه بر وزرای ایرانی جایگاه کلاسیک خود را به دست آورد و وزیر،نایب سلطان در همه امور گردید؛به طوری که نام وزیر مصادف با جامع ارباب قلم و سیف شد و همه مقامات سلطانی به جز حاجب تحت قدرت و اختیار وزیر درآمد.هم زمان در حوزه دولت فاطمی مصر نیز وزیر مقام بالایی به دست آورد؛تا آن جا که وزرا بر سلاطین و خلفا استبداد ورزیدند و این استبداد وزیر بر خلیفه نقطه عطفی در مقام وزارت است که آخرین مرحله تکامل وزارت در دوران طلایی تشکیلات اسلامی است؛از جمله این وزرا،صلاح الدین ایوبی(م589ه)است که بر خلیفه فاطمی استبداد ورزید و خود را«ملک»نامید و سرانجام با همین شیوه طومار فاطمیان را در هم پیچید. ⁽²⁾

در دوره دوم عباسی،وزیر قدرت قانونی پیدا کرد و مقام وزارت به اوج کمال قانونی رسید و وزیر به دلیل کیفیت و کمیت اختیاراتی که داشت،جایگاه خاص قانونی پیدا کرد.در عصر عباسی نیز وزیر همه کارهای دولت را سامان می داد و نایب خلیفه بود؛اگرچه در دوره اول عباسی مقام وزیر متزلزل بود و اکثر وزرای سلف جان بر سر وزارت نهادند. ⁽³⁾

2-اقسام وزیر

اشاره

محققان تشکیلات اسلامی،براساس حد قانونی قدرت وزیر و دایره نفوذ و چگونگی شکل گیری آن،دو شکل جداگانه از وزارت معرفی کرده اند:

الف)وزارت تفویض

در وزارت تفویض،امام و خلیفه تدبیر امور را به اجتهاد وزیر واگذار می کند و دایره اختیارات وزیر،عام و در همه امور(عموم النظر)است و او نایب سلطان و امام است.این گونه وزارت همواره در معرض سوء استفاده از اختیارات نامحدود وزیر است.

لذا شروط امامت در صلاحیت وزیر تفویض شده است و فقها روابط متقابلی برای خلیفه و وزیر تفویض بر شمرده اند که مانع از فساد در روابط آنها بشود. ⁽¹⁾به عقیده آنها این قسم از وزارت نیازمند تقلید و عقد با الفاظ و کتابت است.امام در نامه تقلید وزیر تفویض،دایره اختیارات وزیر تفویض که عموم نظر است و نیز نیابت او را باید با این عبارت قید کند:«قلدتک ما إلی نیابة عنّی». ⁽²⁾

هنگامی که قدرت وزیر بیش از سلطان است،وزیر در مقام استبداد بر سلطان خواهد بود چون همه امور در اختیار وزیر است و به تعبیر ابن خلدون«یکون الوزیر مستبداً علیه»،یعنی وزیر نظر و اراده خود را بر سلطان تحمیل می کند. ⁽³⁾در وزارت تفویض،وزیر از جانب خلیفه انتخاب می شود و تدبیر امور به رأی وزیر است و سلطان در آن دخالت مستقیم ندارد.در این حالت،وزیر اختیار مطلق در عزل و نصب مقامات و تصرف در اموال دارد و در صدور احکام مستقل بوده و حتی در اعلان جهاد نیز صاحب اختیار است.یحیی بن خالد برمکی و پسران او فضل و جعفر(برامکه)از مشهورترین وزرای تفویض یا وزرای مختار بودند که خدمات شایانی به دولت عباسی نمودند.در عصر مأمون،وزارت تفویض

کارآمدی خود را در حد بالایی نشان داد و نمونه اعلای این شکل از وزارت به وسیله«فضل بن سهل»تشکیل شد که لقب«ذوالریاستین»گرفت. ⁽¹⁾فقهاء تشکیلات اسلامی سه محدودیت برای دامنه قدرت وزیر تفویض نسبت به خلیفه قائل شده اند؛1.در ولایت عهدی 2.در استعفا 3.امام می تواند کسی را که وزیر نصب کرده عزل کند.

ب)وزارت تنفیذ

دومین شکل از وزارت،وزارت اجرایی است که وزیر واسطه بین خلافت و رعیت است و همه کارگزاران فقط مجری اوامر خلیفه هستند ⁽²⁾و فقط گزارش امور را به خلیفه عرضه می دارند و با دستورات مشخص او به انجام امور اقدام می کنند.در این نوع از وزارت،وزیر تنفیذ به آن چه که برای او مشخص شده است عمل می کند و خود عهده دار انجام امور نیست و ولایتی مستقل ندارد.مشهورترین وزیر تنفیذ،ابی ایوب موریانی در خلافت منصور عباسی است.ابوالحسن ماوردی و ابن الفراء در کتاب الاحکام السلطانیة،تفاوت بین وزارت تنفیذ و وزارت تفویض را چنین بیان کرده اند: ⁽³⁾

1.وزیر تفویض،ولایت مستقل در انجام امور دارد و مسئولیت مستقیم اجرای امور و حق نظر در مظالم را دارد؛

2.وزیر تفویض حق نصب مقامات کشوری و کارگزاران خراج و و الیان شهرها را دارد؛

3.وزیر تفویض حق ارسال سپاه و اداره امر جنگ را دارد؛

4.وزیر تفویض در امور مالی مستقل است و حق تصرف در اموال بیت المال و مسائل مالی کشور و چگونگی هزینه کردن آنها را دارد.

شرایط این دو شکل از وزارت در تشکیلات اسلامی متفاوت است.در مورد وزیر تنفیذ نیاز نیست آزاد و مسلمان و عالم به احکام شرع اسلام و آگاه در جنگ باشد و نوعی واسطه و سفیر بین مردم و خلیفه است؛اما این هشت صفت برای او لازم است:

1.امانت؛2.راست گویی؛3.بی طمع بودن؛4.با مردم عداوت و کینه پیشین نداشته باشد؛5.مرد باشد؛6.هوشیاری و زیرکی؛7.اهل هوای نفس نباشد؛8.با تجربه باشد. ⁽¹⁾

ابن فراء بحثی را در علت شرط مرد بودن آورده است و به این حدیث پیامبر صلی الله علیه و آله استناد نموده است:«قال النبی صلی الله علیه و آله:ما افلح قوم اسندوا امرهم إلی امرأة»و مناط این حکم را ضعف در رأی و ثبات عزم و مشکل بروز در هنگام انجام امور دانسته است.

3-استمرار وزارت ایرانی در عصر عباسی اول

با انتقال خلافت به عباسیان هنوز منصب وزیر-با وجود آگاهی عرب از این منصب-وجود نداشت؛ازاین رو این منصب نخستین بار در عصر عباسی به وسیله عناصر ایرانی پا به عرصه وجود گذاشت.وقتی سپاه عباسی در محرم سال 132هجری وارد کوفه شد،قدرت را به«ابی سلمه خلال»از ثروتمندان و اشراف داد و او را وزیر آل محمّد صلی الله علیه و آله نامید.به گزارش منابع معاصر عباسیان وجه علمی پیدایش منصب وزیر بدین شکل بود که:پایه های وزارت و قوانین آن تنها در

دولت بنی عباس استحکام یافت و پیش از آن،قوانین ثابت و مقررات مشخصی نداشت؛به طوری که هر یک از پادشاهان و امرا،اطرافیان و حواشی داشتند که در زمان وقوع حوادث با اهل خبره و صاحبان عقل و اندیشه مشورت می کردند و این افراد در واقع کار وزیر را برای پادشاهان انجام می دادند.با روی کار آمدن خلافت عباسی قوانین وزارت تدوین شد و صاحب این مقام،وزیر نام گرفت؛در حالی که پیش از آن کاتب و مشاور نام داشت؛اما میزان قدرت وزیر هنوز واضح نبود و منوط به بقاء خلیفه بود؛گویا سیاست گرایش منصب خلافت به تمرکز قدرت در عهد عباسی،مقتضی وجود شخصی به عنوان معاون خلیفه بود.بدین سان میزان صلاحیت وزیر به حد اعلای پیچیدگی رسید و عباسیان،کاتب را وزیر نامیدند«استخارت بنوالعباس تسمیة الکاتب وزیرا». ⁽¹⁾

مسئولیت های وزیر در آغاز،فراتر از مسئولیت های کاتب در عصر اموی نبود؛ابوسلمه خَلَّال هم تنها مشاور خلیفه بود و مسئولیت دیوان های مختلف را بر عهده نداشت؛چراکه دیوان جند،دیوان خراج در اختیار وزیر خالدبن برمک بود و خلّال عالمی فقیه و آشنا به تفسیر و تاریخ در شمار کاتبان بود.اما علت سقوط او تلاش برای نقل خلافت از بنی عباس به علویان بود؛زیرا نفوذ سیاسی خلال به حدی افزایش پیدا کرد که قدرت خلیفه را تهدید کرد و از سویی رقابت او با ابومسلم خراسانی نقش اساسی در حذف ابوسلمه خلال داشت.با این وصف،سرنگونی خلّال نشانه پیچیدگی منصب وزارت و تضاد بین قدرت خلیفه و وزیر و نامشخص بودن محدوده آنها است؛زیرا وزیر همواره در صدد توسعه قدرت خود و نفوذ بر همه چیز است در حالی که خلیفه سعی می کند قدرت او را

محدود کند و از قدرت او در جهات معینی مطابق با مصالح خود استفاده کند؛ازاین رو حذف و قتل بسیاری از وزرا طبیعی بود.

عصر عباسی اول با افزایش قدرت خلیفه به پایان رسید؛زیرا پس از قتل خَلّال،وزرا از این که خود را وزیر بنامند در هراس بودند«هر کس بعد از ابی سلمه وزیر شد به خاطر سرانجام ابی سلمه از این که خود را وزیر بنامد خودداری می نمود». ⁽¹⁾

وزرای دوره اول عباسی،یعنی عصر سفاح و منصور،وزرای تنفیذ بودند؛به ویژه این که منصور خلیفه ای قدرتمند و دوراندیش بود و در هر امر خود وارد می شد و نظر می داد.بنابراین در عصر او کار وزیر از حد تنفیذ عبور نکرد و فعالیت وزیر محدود به اجرای دستورات خلیفه و ارایه مشورت به خلیفه بود.منصور وزیر دائم نداشت و در زمان های مختلف اشخاصی را به عنوان کاتب استخدام می کرد.به عبارتی،وزارت در روزگار منصور رها بود؛زیرا او شخصاً به رأی و کفایت خود اعتماد داشت و شکوه او قدرت وزارت را خوار کرده بود و وزرا همواره از ناحیه او در هراس بودند.«ابوایوب موریانی»از مشهورترین وزرای منصور بود که هم وزیر و هم مسئول دیوان ها بود و در همه امور نظر می داد.منصور او را عزل کرد و مجازات نمود و گویا علت مجازات او اسراف در اموال به مبلغ سیصد درهم بود؛چون منصور از او خواسته بود با این مبلغ ملکی را بخرد و آباد کند. ⁽²⁾وزیر مشهور بعدی،ربیع بن یونس بود که شایستگی و کفایت و هوش و ذکاوت و تدبیر خوب او نقش اساسی در بیعت مهدی داشت و بیعت همه هاشمی ها با مهدی با تدبیر او صورت گرفت؛او تا هنگام مرگ منصور وزیر بود.

دایره وظایف و توانائی های وزیر در روزگار عباسی دوم به تدریج کاهش پیدا کرد و منحصر به اشراف و نظارت بر درآمدهای بیت المال و تأمین امنیت راه های کسب آن بود.نهاد وزارت فقط در پایان عصر عباسی اول،به نهایت قدرت خود رسید و از موقعیت هایی برخوردار شد.بعد این دوران،یعنی از عهد متوکل،وزیر بازیچه دست امرای ترک شد و عزل و نصب وزیر به عهده آنها بود.اما در زمانی اندک،امرای نظامی ترک منصب وزارت را رها کردند؛زیرا متوجه شدند پیچیدگی اجرایی مقام وزارت و اصول اداری و مسائل مربوط به ثبت نامه ها و دفاتر دولتی مناسب با روحیه نظامی گری نیست و امرای نظامی قادر به انجام این مسئولیت و تأمین مصالح آن نیستند؛چون بیشتر نزاع و قدرت طلبی بر رفتار آنها حاکم بود؛ازاین رو مقام وزارت را به شرط آن که نظارت کامل و مطلق بر آن داشته باشند به دیگران واگذار کردند.

نمونه های متعددی از سلطه مطلق ارتش بر وزارت وجود دارد؛از جمله خلیفه معتزبالله دو وزیر خود«جعفر اسکافی»و«احمد بن اسرائیل»را عزل کرد و نیز«علی بن عیسی»وزیر مقتدربالله و«محمد بن یزداد»وزیر مستعین بالله،به وسیله نیروهای نظامی عزل شدند؛زیرا آنها قصد داشتند استقلال فرماندهان نظامی را محدود کنند و سازمان مالی را بازسازی کنند و بر آن نظارت داشته باشند.در فساد ناشی از این مطلب همین بس که عصر مقتدر بالله،شاهد سرنگونی دوازده وزیر بود.از مشهورترین وزرای عصر نفوذ نظامیان ترک،«ابوالحسن علی بن محمد بن فرات»بود. ⁽¹⁾

علی بن فرات در اجرای عدالت بسیار متعصب بود و خود برای مظالم