مشخصات کتاب

سرشناسه:عابدینی، حسین، ۱۳۴۹ -

عنوان قراردادی:مشاهدنا و قبور اهل البیت علیهم السلام مشاعر الهیه .فارسی

عنوان و نام پدیدآور:زیارتگاه های اهل بیت علیهم السلام جایگاه تعظیم شعائر الهی [کتاب]/ تالیف محمد رجب عبدالوهاب ؛ محاضرات محمد سند ؛ مترجم مجتبی باقری.

مشخصات نشر:تهران: نشر مشعر، ۱۳۹۴.

مشخصات ظاهری:۲۷۹ ص.

شابک:۷۸۰۰۰ ریال: 978-964-540-548-7

وضعیت فهرست نویسی:فاپا

یادداشت:کتابنامه : ص. [۲۷۵ ] - ۲۷۹ ؛ همچنین به صورت زیرنویس.

موضوع:گورها و گورستان ها -- زیارت -- احادیث

موضوع:گورها و گورستان ها -- زیارت -- دفاعیه ها و ردیه ها

شناسه افزوده:عبدالوهاب، محمدرجب، گردآورنده

شناسه افزوده:باقری، مجتبی، ۱۳۵۳ - ، مترجم

رده بندی کنگره:BP۲۲۶/۷۴/س۸۶م۵۰۴۱ ۱۳۹

رده بندی دیویی:۲۹۷/۷۶

شماره کتابشناسی ملی:۳۶۵۶۴۵۰

اشاره

زیارتگاه های اهل بیت علیهم السلام جایگاه تعظیم شعائر الهی

تالیف محمد رجب عبدالوهاب

محاضرات محمد سند

مترجم مجتبی باقری.

فهرست

دیباچه 11

مقدمه 13

فصل اول: نقد و بررسی دلایل حرمت بنا بر قبور

گفتار اول: دلیل قرآنی 23

گفتار دوم: ادله روایی 27

بحران روش استظهار نزد سلفیه 30

کرامت مرتفع بودن قبرها نزد بیشتر دانشمندان اهل سنت 32

اختصاص ویرانی قبرها به قبور مشرکان 37

علت منسوخ شدن نهی از زیارت قبرها 37

اتفاق نظر بیشتر اهل سنت بر مطلوب بودن زیارت قبرها 39

حکمت دستور ویران کردن قبور مشرکان 40

اشکال های دلالت آیه ایستادن بر سر قبر 41

آشکاری دلالت دو آیه بر سنت بودن زیارت قبرها 41

حکمت دستور زیارت قبور پس از نهی از آن 42

برداشت حرمت زیارت قبور از برخی روایت های دیگر 43

مقید بودن حکمت نهی بانوان از زیارت قبرها 44

زیارت قبر حمزه از سوی حضرت فاطمه زهراء (علیها السلام) 44

منسوخ شدن نهی از زیارت قبرها و ساختن آنها 46

قرار دادن مجسمه ها همانند بت بر روی قبرها 50

حکمت نهی از محل سجده نماز قرار دادن قبرها 51

مسجد قرار دادن قبرها (یعنی نماز خواندن و سجده کردن روی قبرها) 52

ساختمان قبر پیامبر (صلی الله علیه و آله) در صدر اسلام 53

محقق شدن «بت قرار دادن قبر پیامبر (صلی الله علیه و آله)» با اعتقاد به فرزند خدا بودن ایشان یا تعدد خدایان 54

مسجد قرار دادن قبرهای پیامبران یا اولیای الهی، یعنی اعتقاد به خدایی آنها 55

فتوای بیشتر دانشمندان اهل سنت در مورد حرام نبودن سفر به مساجدی غیر از مساجد سه گانه 58

فضیلت مسجد نبوی از سوی اهل بیت (علیهم السلام) 60

قوی تر بودن زندگی در سرای آخرت و برزخ از دنیا 62

ویژگی کافران، منافقان و مؤمنان درباره اصحاب قبور 65

پیامد ممانعت از زیارت قبور 66

فصل دوم: وجوب آبادسازی قبر پیامبر (صلی الله علیه و آله) و اهل بیت (علیهم السلام) همانند حرم الهی

گفتار اول: ادله منکرین زیارت قبور پیامبر (صلی الله علیه و آله) و اهل بیت (علیهم السلام) 71

گفتار دوم: ولایت پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله) کامل کننده حج 77

گفتار سوم: رد ولایت پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله)، بازگشت به بت پرستی جاهلی 79

برهان اول 80

برهان دوم 83

برهان سوم 86

زیارت قبر پیامبر و عترتش، کامل کننده عبادات 94

برهان چهارم 95

هدف از اسکان هاجر و اسماعیل در کنار خانه خدا 96

فرازی از دعای ندبه 101

برهان پنجم 107

سبع المثانی، فاتحة الکتاب ما در قرآن است 112

نتیجه 116

برهان ششم 117

مقام ابراهیم (علیه السلام) 120

بیانی دیگر برای آیه کریمه 122

گفتار چهارم: تبرک جستن به مواضع پیامبران 124

مثال اول: آیه 31 سوره مبارکه مریم 124

مثال دوم: احترام کردن صحابه در برابر پیامبر (صلی الله علیه و آله) 125

مثال سوم: سامری و گوساله 126

جریان سامری و گوساله در روایات شیعه و سنی 127

گفتار پنجم: اهل بیت، پیامبران و اوصیای الهی (علیهم السلام)، معدن طهارت، برکت و قداست 128

گفتار ششم: اهل بیت (علیهم السلام) انوار الهی 136

انوار پنج گانه پیش گفته 138

ائمه نه گانه از فرزندان حسین (علیه السلام) در آیه نور 141

بیانی دیگر برای آیه مبارکه 142

خلقت نوری اهل بیت (علیهم السلام) 146

گفتار هفتم: توجه به پیامبر (صلی الله علیه و آله) و اهل بیت (علیهم السلام)، شرط قبولی عبادت 149

همراه بودن نام پیامبر (صلی الله علیه و آله) و اهل بیت (علیهم السلام) با بزرگ ترین عبادت ها 151

قرار گرفتن صلوات بر پیامبر (صلی الله علیه و آله) در دیگر عبادت ها 152

برهانی دیگر: اطاعت از خدا، رسول و اولی الامر 159

گفتار هشتم: توسل، عبادت توحیدی 168

توسل، نشانه نزدیکی به حق تعالی 168

مشروط بودن طلب آمرزش به توسل به پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله) 171

شرط بودن توسل به پیامبر (صلی الله علیه و آله) 179

توسل به پیامبر اسلام (صلی الله علیه و آله) میثاق تمام پیامبران 184

پیامبران بر دین پیامبر اسلام (صلی الله علیه و آله) 185

شراکت اهل بیت پیامبر (صلی الله علیه و آله) در میثاق الهی 190

یکسانی اهل بیت (علیهم السلام) با پیامبر (صلی الله علیه و آله) در طهارت 195

پیامبر و اهل بیت (علیهم السلام) کلمات تمام شده خداوند 196

سلام کردن به پیامبر (صلی الله علیه و آله) به منزله زیارت 206

نابودی و قبولی اعمال 207

تکذیب آیات الهی، سبب از بین رفتن اعمال 209

توجه به جانشین خدا در همه حال، برای پذیرش طاعت ها و رسیدن به مقام های معنوی 213

جاودانگی رسالت و وساطت رسول اعظم (صلی الله علیه و آله) در رساندن وحی الهی به تمام عالم ها 217

اصحاب کهف، نشانه هایی برای عالمیان 220

زنده کردن مردگان از سوی خدا 221

حیات دوباره و معاد جسمانی 223

حدیث امام صادق (علیه السلام) در کتاب احتجاج 225

بزرگداشت پیامبر (صلی الله علیه و آله)، نوعی شرک! 229

فتواهای شیطانی برای تخریب قبه نبوی 237

گفتار نهم: احادیث پیامبر (صلی الله علیه و آله) 240

اول: وصیت پیامبر (صلی الله علیه و آله) به امام علی (علیه السلام) درباره محل دفن 240

سیره و روش مسلمانان در مورد قبرهای پیامبران 241

عبادتگاه بودن قبرهای پیامبران در مسجدالحرام 243

حفظ قبرهای پیامبران از ویرانی، یا عمران و آبادسازی آنها 244

دوم: روضه شریف در کنار قبر پیامبر (صلی الله علیه و آله)، جایگاهی برای عبادت مسلمانان 244

برتری مشاهد مشرفّه در نظر بیشتر دانشمندان اهل سنت 245

برتری خاک قبر شریف پیامبر (صلی الله علیه و آله) بر سایر سرزمین ها 246

روضه شریف میان خانه های پیامبر (صلی الله علیه و آله)، دربردارنده قبرهای فرزندان پاک ایشان 247

محل عبادت قرار دادن مدینه از سوی رسول خدا (صلی الله علیه و آله) به اضافه عبادتگاه قرار دادن قبر 251

تعیین محدوده روضه شریف 252

روایت هایی در مورد قداست زمین کربلا 255

سوم: اقامه ماتم و عزا کنار قبرهای اهل بیت، سنتی از رسول خدا (صلی الله علیه و آله) 257

برپایی دعا و انجام عبادت نزد قبرهای اهل بیت از سوی پیامبر (صلی الله علیه و آله) 258

برخی از سنت های پیامبر (صلی الله علیه و آله) در زیارت قبر مادرش (علیها السلام) 259

چهارم: جواز زیارت قبرها از سوی پیامبر (صلی الله علیه و آله) 262

پنجم: تعیین موسم حج برای زیارت قبر پیامبر (صلی الله علیه و آله) از سوی خود ایشان 263

انجام دادن حج و زیارت قبر پیامبر (صلی الله علیه و آله) و اهل بیت (علیهم السلام) 265

باعظمت تر بودن مسجد کوفه از بیت المقدس 268

آباد سازی قبر پیامبر (صلی الله علیه و آله)، تداوم بخش شهادت دوم 269

از بین بردن قبر شریف پیامبر (صلی الله علیه و آله)، به فراموشی کشاندن یاد اوست 270

ششم: وجود حیات برزخی برای اهل قبور 272

دیباچه

خدای متعال، مسلمانان را به تعظیم شعائرش امر کرده و این کار را یکی از نشانه های تقوا برشمرده است.⁽¹⁾مسلمانان نیز در طول تاریخ، زیارت قبور اولیای الهی را از مصادیق بارز تعظیم شعائر دانسته اند؛ به ویژه در موسم حج که برای زیارت قبر پیامبر اعظم (صلی الله علیه و آله) و دیگر اولیای مدفون در سرزمین حجاز، اهتمام زیادی داشته اند. ولی از حدود سه قرن پیش، با تسلط فرقه وهابیت بر سرزمین حجاز، از این امر عبادی جلوگیری شده و زیارت قبر اولیای الهی، یکی از مصادیق بدعت و شرک تلقی گردیده است.

آنچه در این نوشتار به قلم حضرت آیت الله «شیخ محمد سند» آمده، بحث و بررسی زوایای مختلف زیارت قبور و مسائل مربوط به آن است که استاد گران قدر، با بهره گیری از کتاب، سنت و دیگر منابع معتبر نزد مسلمانان به آن پرداخته و به شبهات طرح شده در این باب پاسخ داده اند.

پژوهشکده حج و زیارت، ضمن تقدیر و تشکر از مؤلف اثر که اجازه چاپ و ترجمه آن را مرحمت فرمودند، از خداوند متعال، طول عمر باعزت و توفیق خدمت

به مکتب اهل بیت (علیهم السلام) را برای ایشان طلب می کند و امیدوار است که خداوند، این اثر را برای عموم مسلمانان، مفید و وسیله ای برای اتحاد هرچه بیشتر بین آنان قرار دهد.

انّه ولی التوفیق

پژوهشکده حج و زیارت

گروه کلام و معارف

مقدمه

شکر و سپاس بر خدای جهانیان و درود و سلام بر حضرت محمد (صلی الله علیه و آله) و خاندان پاک او و لعنت الهی بر تمامی دشمنان ایشان تا روز قیامت.

خدایا بر محمد و آل محمد درود فرست که حصار مستحکم امت، فریادرس بیچارگان و درماندگان، پناهگاه گریختگان و نگهبان عصمت طلبان اند. خدایا بر محمد و آل محمد درود بسیار فرست که سبب خشنودی آنها و موجب ادای حق آنان بر ما گردد؛ به حول و قوه تو ای خدای عالمیان.

بحث از آداب و مراسم دینی به صورت عام، از مهم ترین مباحث اعتقادی مرتبط با معرفت خداوند عزوجل است که در نام و نشان های باعظمت پروردگار تجلی می یابد. در این باره پیامبر اعظم (صلی الله علیه و آله) خطاب به علی بن ابی طالب (علیه السلام) فرمود:

سوگند یاد می کنم که این سه امر حق است: اول: تو و جانشینان پس از تو (ائمه طاهرین (علیهم السلام) عارفان بالله هستید که خداوند جز از طریق معرفت شما شناخته نمی شود. دوم: شما (ائمه طاهرین (علیهم السلام) عارفانی هستید که کسی به بهشت وارد نمی شود، مگر اینکه شما را بشناسد و شما نیز او را بشناسید. سوم: هیچ کس وارد دوزخ نخواهد شد، مگر کسی که منکر مقام شما شود و شما نیز او را نشناسید.⁽¹⁾

بنابراین برای شناخت خداوند و پی بردن به عظمت او، راهی جز معرفت و توجه پیامبر اعظم (صلی الله علیه و آله) و اهل بیت (علیهم السلام)، فروتنی در برابر آنان و زیارت و توسل به ایشان وجود ندارد.

این سلسله بحث ها با بیان تحلیل ها و مطالب علمی، ما را به مسیر صحیح در راه شناخت ایشان (پیامبر (صلی الله علیه و آله) و اهل بیت (علیهم السلام) می رساند. به علاوه، این مباحث نشان دهنده رتبه بالای اینان نزد خداوند عزوجل است. شناخت اهل بیت (علیهم السلام)، امنیت و رحمت الهی را می گستراند؛ به ویژه هنگام یادآوری آنها و زنده نگه داشتن آثار و گفتار و کردار آن بزرگواران. به امید آنکه شفاعت آنان در روز قیامت، از این دنیای فانی برای انسان باقی بماند.

حضرت امام حسین (علیه السلام) تنها به خاطر پاسخگویی به دعوت اهل کوفه و نامه نگاری آنها، به سمت مردم کوفه نرفت؛ بلکه مسئولیت بزرگ و تکلیف الهی برای ایستادگی به منظور اجرای فریضه امر به معروف و نهی از منکر و دفاع از ثروت های از دست رفته مسلمانان و حقوق پایمال شده آنها بود که این امر را بر امام واجب کرد؛ ثروت هایی که در راه برپایی محافل خوش گذرانی و لهو و لعب صرف می شد و در همان زمان، فریاد مردم از فقر شدید بلند شده بود. حضرت حسین بن علی (علیه السلام) در کلام خود به این مسئله اشاره می کند و می فرماید:

دنیا دگرگون و زشت شد و خوبی و نیکویی آن پشت نمود و جز اندک رطوبتی که در ته ظرفی می ماند و زندگی پست و ناچیزی همانند چراگاهی ناگوار، از آن باقی نمانده است. آیا نمی بینید که به حق عمل نکرده و از باطل اجتناب نمی کنند!؟ در این هنگام، مؤمن باید به لقای پروردگار خویش مشتاق باشد. من مرگ را جز سعادت و زندگی با ستمکاران را جز رنج و آزردگی نمی بینم. مردم، بندگان دنیا هستند و سخن از دین، لقلقه زبان آنها است (تنها بر زبان آنهاست)؛ مادامی که اسباب عیش آنها پیرامون آن (دین) فراهم است، در اطراف آن می چرخند و هنگامی که مورد ابتلاء و آزمایش قرار می گیرند، دینداران اندک هستند.⁽¹⁾

از اینجا روشن می شود که انگیزه اساسی در نهضت مبارک سیدالشهداء (علیه السلام)، اصلاح و ترمیم فسادی بود که سرچشمه آن انحراف از مسیر حق، زنده کردن بدعت ها، از بین بردن سنت پیامبر اعظم (صلی الله علیه و آله) و گسترش فساد و انحراف دینی بود. این فساد با هدف ویران کردن عقاید مسلمانان و دور ساختن آنها از اهل بیت و خاندان رسالت (علیهم السلام) و زنده ساختن آداب دوران جاهلیت صورت گرفت.

نهضت حسین بن علی (علیه السلام) سهم بزرگی در آزاد کردن مسلمانان از ذلت بردگی، و مجال گسترده ای در بازگرداندن عزت و آزادگی در برابر ظلم و ستم پیشگی دارد. نهضتی که علیه تبلیغات پوچ و مردود سلطنت و حاکمیتی که کینه و بغض اهل بیت (علیهم السلام) و خاندان پیامبر (علیهم السلام) را در جان ها می کاشت مبارزه می کرد. برخلاف تمامی تلاش ها که در دوران گذشته به منظور زشت و ناپسند جلوه دادن نام و یاد اهل بیت (علیهم السلام) صورت گرفت، نام و یاد و محبت آنان هیچ گاه نزد وجدان انسان های آزاده و پیروانشان از بین نرفت.

این نهضت مبارک حرکتی فراگیر به منظور تغییر اوضاع سیاسی و اجتماعی بود که نگهبانی الهی و مقدس آن را احاطه کرده بود و آموزه هایش را از آسمان فرا می گرفت. نهضتی که حامل پیامی جاودان برای تمامی افراد و گروه های حاضر و آینده بود. نهضتی که مسیر پشتیبانی و آزادی از غل و زنجیر و سلطه بردگی و بازگشت ذات انسان ها به سوی عزت و کرامت را هموار می ساخت. راهی که با پیروی از خط اصیل اسلامی که در امتداد مسیر رسالت پیامبر گرامی (صلی الله علیه و آله) و اهل بیت (علیهم السلام) اوست جریان یافت.

از این طریق معلوم می شود که زنده نگه داشتن این فضیلت ها و ارزش هایی که در وجود امام (علیه السلام) تبلور یافته است، همان زنده نگه داشتن دین و شریعت است. در سخنان امام صادق (علیه السلام) آمده است که فرمود:

پرهیزکار باشید و نسبت به یکدیگر، برادرانی نیکوکار و بامحبت در راه خدا باشید؛ از همدیگر دیدار کنید و با هم متواضع و باگذشت باشید؛ به ملاقات و زیارت همدیگر بروید و یاد ما را زنده نگه دارید.⁽¹⁾

همچنین حدیثی از امام رضا (علیه السلام) روایت شده که فرمود:

هر کس به یاد مصیبت ها و اندوه ما بیفتد و گریه کند و دیگری را نیز بگریاند، در روزی که همه چشم ها گریان خواهد بود، چشم او نخواهد گریست و کسی که در محفلی بنشیند که در آن یاد ما زنده نگه داشته می شود، قلب او در روزی که قلب ها می میرد، نخواهد مرد.⁽²⁾

در نتیجه زنده نگه داشتن این آداب و رسوم دینی، بدعت و شرک نیست، بلکه عین توحید و طاعت الهی است. در این بحث به زودی به بیان عظمت این آداب و رسوم پرداخته و بیان می داریم که اینها مصداق بارز و نمونه روشنی برای آموزه های دین است. این همان آداب و رسومی است که دین بزرگ اسلام برای ضرورت زنده نگه داشتن و عظمت دادن به آن، تمامی شکل ها و اسلوب های گوناگون را مطرح ساخته تا اینکه در بیشتر روش ها و منش های افراد و گروه ها جریان یابد.

کتابی که پیش روی شما خواننده گرامی است، حاوی مباحث مهمی در این زمینه است. اثری که بنیان گذار و ثابت کننده این است که تعظیم شعائر الهی، از نشانه های پرهیزگاری دل هاست و عمران و آبادسازی قبور انبیا و اوصیای ایشان در راستای مسیر توحید ناب الهی و برگرفته از عقاید ثابت و پایدار اسلامی است. این بحث از جمله مباحث اعتقادی است که استاد محقق، آیت الله شیخ محمد سند (حفظه الله) در میان جمعی از طلاب علوم دینی ایراد نمود و در این مباحث تأکید کرد که قبور مطهر پیامبر اعظم (صلی الله علیه و آله) و اهل بیت او (علیهم السلام) و مزارهای شریف ایشان، مشاعر الهی بوده و از روشن ترین

و بارزترین مصادیق کلام خداوند متعال به شمار می روند. خداوند در آیه 32 سوره حج می فرماید:(ذلِکَ وَ مَنْ یُعَظِّمْ شَعائِرَ اللّهِ فَإِنَّها مِنْ تَقْوَی الْقُلُوبِ) ؛ «این است [مناسک حج]، و هر کس شعائر الهی را بزرگ دارد، این کار نشانه تقوای دل هاست».

آیا این به سبب آن نیست که قبور مطهر ایشان، آموزه ای از آموزه های دین و حقیقتی از حقایق توحید است؟

بنابراین عمران و آبادسازی قبر مطهر پیامبر (صلی الله علیه و آله) و اهل بیت طاهرین او (علیهم السلام) و حفظ و نگهداری آنها از فراموش شدن، از برترین عبادت ها خواهد بود؛ عبادتی که به وسیله آن، سایر عبادت ها نیز پذیرفته خواهد شد. چنان که به زودی این مطلب به اثبات خواهد رسید. ان شاءالله تعالی.

در آیین قانون گذاری دین مبین اسلام، قبور پیامبران مورد توجه و عنایت، و محل طواف است و این منافاتی با توحید کامل ندارد؛ به ویژه اینکه خداوند عزوجل به حضرت ابراهیم و اسماعیل (علیهما السلام) امر به پاک سازی کعبه از شرک و مشرکان نمود، آنجا که در آیه 125 سوره مبارک بقره می فرماید:

(وَ عَهِدْنا إِلی إِبْراهِیمَ وَ إِسْماعِیلَ أَنْ طَهِّرا بَیْتِیَ لِلطّائِفِینَ وَ الْعاکِفِینَ وَ الرُّکَّعِ السُّجُودِ) (بقره: 125)

و از ابراهیم و اسماعیل پیمان گرفتیم که خانه مرا برای طواف کنندگان و مجاوران و رکوع کنندگان و سجده گزاران [نمازگزاران] پاکیزه سازید.

با وجود قبرهای معلوم و مشخص پیامبران و جایگاه های مقدسی که برای ایشان ثابت است، منعی از تمسک کردن به اینها نرسیده است و این مطلب یعنی که این تمسک جویی شرک نیست و آنچه این امر را تأکید می کند، این کلام خداوند عزوجل در آیه 125 سوره بقره است که می فرماید:(وَ اتَّخِذُوا مِنْ مَقامِ إِبْراهِیمَ مُصَلًّی) ؛ «از مقام ابراهیم عبادتگاهی برای خود انتخاب کنید».

در مورد تعبیر به مشاعر (که در عنوان کتاب آمده است) باید گفت، برخی از عالمان

مشهور به آن اشاره کرده اند که از آن جمله می توان به فقیه بزرگ و یگانه، شیخ جعفر کاشف الغطاء (رحمه الله) اشاره کرد که در کتاب خود «کشف الغطاء» می فرماید: «قبور ائمه (علیهم السلام) از نشانه ها و جایگاه های پرستش خداوند است و از این جهت، احکام مساجد بر آنها جاری می شود».⁽¹⁾

شیخ بزرگ، کاشف الغطاء، با این استدلال خود از سایر بزرگان متمایز شد و با اشاره به این مطلب که قبور ائمه (علیهم السلام) همچون مساجد است (چراکه این قبور محل عبادت و پرستش خداوند عزوجل است)، ثابت نمود که مشاعر، مختص به افعال حج یا عبادت نخواهد بود، بلکه گستره وسیع تری را شامل می گردد.

این عبادتگاه ها (قبور انبیا و ائمه طاهرین (علیهم السلام) به خودی خود به چنین موقعیتی دست نیافته اند، بلکه این موقعیت به سبب نصی از جانب خداوند عزوجل است. پس حرم بودن و جنبه وقف بودن آن مهم تر از دیگر موقوفات است؛ چنان که این امر در مورد مسجدالحرام و حرم مطهر نبوی (زادهما الله شرفا) جاری است. خداوند متعال به این بقعه های مبارک سوگند یاد کرده و فرموده است:(وَ التِّینِ وَ الزَّیْتُونِ * وَ طُورِ سِینِینَ * وَ هذَا الْبَلَدِ الْأَمِینِ)؛ «سوگند به انجیر و زیتون [یا سوگند به سرزمین شام و بیت المقدس] و سوگند به طور سینا و سوگند به این شهر امن [مکه]». (تین: 1-3)

خداوند به شهر انجیر (مدینه)، شهر زیتون (بیت المقدس)، طور سینا (کوفه) و شهر امن (مکه مکرمه) سوگند یاد کرده است؛ چنان که در روایتی از حضرت امام کاظم (علیه السلام) وارد شده است که فرمود:

خداوند چهار شهر را از میان تمامی شهرها برگزید و فرمود:(وَ التِّینِ وَ الزَّیْتُونِ * وَ طُورِ سِینِینَ * وَ هذَا الْبَلَدِ الْأَمِینِ) شهر انجیر مدینه است، شهر زیتون بیت المقدس، طور سینین کوفه و مراد از شهر امن همان مکه است.⁽²⁾

این روایت از طریق خاصه (شیعه) است.

همچنین از طریق اهل سنت (عامه) نیز روایت نقل شده است، ولی با این تفاوت که تین را بیت الله الحرام تفسیر نموده و طور را نیز به کوهی که خداوند عزوجل با حضرت موسی (علیه السلام) تکلم نمود، تفسیر کرده اند.⁽¹⁾

منافاتی بین این دو روایت وجود ندارد، زیرا ممکن است مراد از وادی طور، همان وادی مقدس بین کوه طور و شهر کوفه باشد؛ چنان که برخی از مفسران آن را بیان کرده اند. در روایتی آمده است که محل قبر مطهر امیرالمؤمنین (علیه السلام)، در ابتدای طور سینا قرار دارد؛ چنان که امام باقر (علیه السلام) فرمود:

در وصیت امیرالمؤمنین (علیه السلام) آمده بود که پس از شهادت، مرا به خارج شهر کوفه ببرید؛ زمانی که گام هایتان در سراشیبی به حرکت درآمد و از مقابل، بادی به طرف شما وزیدن گرفت، آنجا مرا دفن کنید که آنجا ابتدای طور سیناست؛ پس حسنین (علیهما السلام) آن کار را انجام دادند.⁽²⁾

نتیجه اینکه قرآن کریم تأکید می کند که سرزمین های مقدس و مبارکی وجود دارد که مورد تعظیم و احترام، و مایه تقرب به خداوند عزوجل است. این آیات (سوره مبارک تین) اقتضا می کند که بیان سوگند درصدد تعظیم این مواضع مقدس به دلالت التزامیه باشد؛ چراکه خداوند عزوجل این مواضع چهارگانه را مورد سوگند قرار داده و از این طریق به دلالت التزامیه، برای آن مواضع حرمتی قرار داده است و در نتیجه مورد توجه و عنایت، و محل تعظیم، اکرام و گرامیداشت خداوند متعال خواهد بود.

به منظور استفاده از این آیات که به عبادتگاه بودن قبور ائمه (علیهم السلام) دلالت دارد، نیازمند بیان مقدماتی هستیم که این نتیجه از آن به دست آید. ما درصدد بیان این قاعده فقهی هستیم که اصل و ریشه ای اعتقادی دارد و آن قاعده، این است که قبور مطهر و مزارهای شریف ائمه

اطهار (علیهم السلام)، پرستشگاه های الهی است. این آموزه بزرگ دینی، شامل این معناست که عالِم دارای حرمت هایی است. در مقابل، کسانی راه و روش بی احترامی به این حرمت ها را در پیش گرفته اند و از آنها [ائمه (علیهم السلام)] به گونه ای یاد می کنند که خود به آن سزاوارترند. این افراد کلام باطلی را بر زبان خود جاری می سازند و مدعی هستند که قبرها و مزارهای ایشان، مظاهر شرک به خدا و نماد کفر و به مقام خدایی رساندن آنهاست.

به زودی در جزئیات بحث بیان خواهیم کرد که مدعیان این عقیده (که قبور اهل بیت (علیهم السلام) را نماد و مظهر بت پرستی می دانند) خودشان براساس نص قرآن کریم، هم نشینان بت ها هستند. در اینجا روایتی را از فقیهان امامیه شیعه و سنی یادآوری می کنیم که بیان می دارد این قبور مطهر و جایگاه های شریف، حرمتی همانند کعبه معظمه و بلکه بالاتر از آن دارند.

در این بحث با روشی خاص و پژوهشی عمیق و ایمان به رسالت رسول خدا (صلی الله علیه و آله) و شهادت به ولایت امیرالمؤمنین و اولاد طاهرین او (علیهم السلام) بحث را آغاز خواهیم کرد. همچنین در راستای اثبات عقاید دینی، با استفاده از دلایل علمی، به رد شبهات و انتقادات وارده در مورد اعتقاد به توسل و تبرک خواهیم پرداخت.

در پایان بر خود لازم می دانم که قبل از هر چیز، شکر و سپاس خداوند عزوجل را به جا آورم که به من توفیق نگارش و انتشار این کتاب را عطا نمود و مراتب سپاس خود را از تمامی کسانی که در تحریر و نگارش این اثر مرا یاری کردند اعلام می دارم و به طور ویژه از جناب شیخ عقیل رضی، به خاطر تمامی تلاش هایی که در این خصوص انجام دادند، سپاسگزاری می نمایم.

از خداوند متعال مسئلت می دارم که به برکت حضرت سیدالشهداء (علیه السلام) و مقام سیدالاولیاء حضرت امیرالمؤمنین (علیه السلام)، این اثر را اندوخته ای برای وقت نیاز (روز قیامت) خود و حضرت استاد شیخ محمد سند قرار دهد؛ پاداشی برای روزی که مال و فرزندان

برای کسی سودی نخواهد بخشید، مگر آن کس که با قلب سلیم به سوی پروردگار خویش بیاید.

درود و سپاس، مخصوص پروردگار جهانیان است و سلام و درود بر سید مرسلین، حضرت محمد (صلی الله علیه و آله) و فرزندان برگزیده او (علیهم السلام).

محمد رجب

12 ذی القعده 1430

برابر با 2009/10/31 م.

فصل اول: نقد و بررسی دلایل حرمت بنا بر قبور

گفتار اول: دلیل قرآنی

دلیل اولی که سلفی ها به شکل عام در انکار عبادت بودن زیارت قبور پیامبر اعظم (صلی الله علیه و آله) و اهل بیت او (علیهم السلام) و قبور انبیا و اوصیا (علیهم السلام) به آن استناد می کنند، عبارت است از اینکه زیارت قبور و احداث بنا بر آن و استحکام بخشیدن به آنها، همان توسل به انبیا و اوصیا و طلب شفاعت از ایشان است. سلفی ها منکر توجه به انبیا و اوصیا (علیهم السلام) و طلب شفاعت از ایشان هستند و نه تنها منکر رکن بودن اینها (زیارت قبور انبیا و طلب شفاعت از ایشان) در دین می شوند، بلکه منکر تدین به اینها (جزء دین بودن) نیز هستند و از این جهت ویران کردن قبور انبیا و اوصیا را برای خود جایز می دانند، تا جایی که دستورهای صریح مبنی بر جواز تخریب قبر مطهر پیامبر اعظم (صلی الله علیه و آله) از ایشان صادر شده است.

پاسخ دلیل اول این است که طلب شفاعت و توسل و توجه به پیامبر اعظم (صلی الله علیه و آله) و اهل بیت او (علیهم السلام) تنها امری جایز و پسندیده نیست، بلکه تعدادی از آیات قرآن کریم بر این نکته دلالت دارد که طلب شفاعت و توسل به انبیا و اوصیا شرط قبولی اعمال، بلکه شرط قبولی ایمان است؛ چنان که در کلام خداوند متعال ذیل آیه 40 سوره مبارک اعراف چنین آمده است:

(إِنَّ الَّذِینَ کَذَّبُوا بِآیاتِنا وَ اسْتَکْبَرُوا عَنْها لا تُفَتَّحُ لَهُمْ أَبْوابُ السَّماءِ وَ لا یَدْخُلُونَ الْجَنَّةَ حَتّی یَلِجَ الْجَمَلُ فِی سَمِّ الْخِیاطِ وَ کَذلِکَ نَجْزِی الْمُجْرِمِینَ)

کسانی که آیات ما را تکذیب کردند و در برابر آن تکبر ورزیدند، [هرگز] درهای آسمان به رویشان گشوده نمی شود و [هیچ گاه] داخل بهشت نخواهند شد، مگر اینکه شتر از سوراخ سوزن بگذرد! این گونه، گنهکاران را جزا می دهیم.

آیه کریمه به ممنوعیت تکذیب و تکبر ورزیدن و روی گرداندن از آیات الهی اشاره دارد و می فرماید هر یک از اینها باعث هلاکت و نابودی خواهد شد. در این آیه، منظور از آیاتی که تکذیب می شوند، همان حجت های الهی هستند که از اخبار آسمان خبر می دهند. این آیات، انبیا و اوصیا (علیهم السلام) هستند؛ چنان که در مورد حضرت عیسی بن مریم (علیهم السلام) در قرآن کریم ذیل آیه 50 سوره مؤمنون آمده است:(وَ جَعَلْنَا ابْنَ مَرْیَمَ وَ أُمَّهُ آیَةً) ؛ «و ما فرزند مریم [عیسی] و مادرش را نشانه ای قرار دادیم».

عبارتی که در آیه 40 سوره اعراف می فرماید:(وَ اسْتَکْبَرُوا عَنْها) ، دربرگیرنده معنی روی گرداندن از آیات الهی در قالب تکبر ورزیدن است. این تعبیر را قرآن مجید به طور دقیق در مورد داستان ابلیس با حضرت آدم (علیه السلام) نیز آورده است؛ آنجا که در آیه 34 سوره بقره فرمود:(أَبی وَ اسْتَکْبَرَ) .

همچنین در مورد موضع منافقان در برابر پیامبر اعظم (صلی الله علیه و آله) در آیه 5 سوره منافقون آمده است:

(وَ إِذا قِیلَ لَهُمْ تَعالَوْا یَسْتَغْفِرْ لَکُمْ رَسُولُ اللّهِ لَوَّوْا رُؤُسَهُمْ وَ رَأَیْتَهُمْ یَصُدُّونَ وَ هُمْ مُسْتَکْبِرُونَ)

هنگامی که به آنان گفته شود: بیایید تا رسول خدا (صلی الله علیه و آله) برای شما استغفار کند سرهای خود را [از روی استهزا و کبر و غرور] تکان می دهند و آنها را می بینی که از سخنان تو اعراض کرده و تکبر می ورزند!

این آیه با تهدید در مورد تکذیبی که در مقابل تصدیق است و همچنین تکبری که در برابر خضوع و توجه به انبیا و اوصیاست، بیم می دهد.

هر یک از این دو رفتار (تکذیب و استکبار)، درهای آسمان را به روی ایمان و عمل بنده می بندد. کلید درهای آسمان برای فرستادن ایمان و عمل بنده به سوی حضرت حق، تنها ایمان به حجت های خداوند نیست، بلکه باید در برابر آنها فروتنی نشان داد و نسبت به آنها توجه ویژه داشت. در این صورت می توان به وسیله آنها به درگاه الهی متوسل شد.

آیات قرآن به روشنی بیان می کند که عقیده و عمل صالح باید به سوی درگاه الهی بالا برود؛ چنان که در آیه 10 سوره مبارک فاطر آمده است:(إِلَیْهِ یَصْعَدُ الْکَلِمُ الطَّیِّبُ وَ الْعَمَلُ الصّالِحُ یَرْفَعُهُ) ؛ «سخنان پاکیزه به سوی او صعود می کند و عمل صالح را بالا می برد».

این آیه بیانگر این مطلب است که روی گرداندن از حجت های الهی و بی توجهی به آنها، ایمان را تباه می سازد؛ چه رسد به عبادت ها و اعمال.

عالمان امامیه - رضوان الله تعالی علیهم - اگرچه ولایت اهل بیت (علیهم السلام) در ایمان و اعمال را شرط می دانند، ولی آیا این تعبیر، معنایی جز ایمان به اهل بیت (علیهم السلام) دارد؟ به نظر ما قول صحیح آن است که نه تنها شرط ایمان به اهل بیت کافی نیست، بلکه باید ولایت اهل بیت (علیهم السلام) در توسل و توجه به ایشان را نیز شرط دانست. تنها ایمان به اهل بیت (علیهم السلام)، بدون ایمان به تمام جنبه های ولایت و بدون داشتن رابطه و توسل به آنها و حرکت در مسیر ایشان، شرط ولایت آنان - که رکن ایمان و صحت اعمال و عبادات است - را محقق نمی کند.

دلیل این مطلب آیه 5 سوره منافقین است که روگردانی منافقین از پیامبر خدا (صلی الله علیه و آله) و توجه نکردن به توبه را عامل سلب ایمان از آنها می داند. این آیه توسل به پیامبر اعظم (صلی الله علیه و آله) و توجه به وسیله او به سوی خداوند متعال را رکن تحقق ایمان می داند؛

همچنین این آیه، توسل به پیامبر اعظم (صلی الله علیه و آله) را شرط تحقق ایمان بیان می کند. همچنین توسل به پیامبر شرط پذیرش توبه و بازگشت به سوی خداوند عزوجل است.

از اینجا دلالت آیات مربوط به مسئله شیطان و سرپیچی او از امر خداوند در مورد سجده به حضرت آدم (علیه السلام) و توجه به وسیله انسان به خدا که موجب تباهی ایمان ابلیس شد، روشن می گردد. خداوند متعال در آیه 64 سوره مبارک نساء می فرماید:

(وَ لَوْ أَنَّهُمْ إِذْ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ جاؤُکَ فَاسْتَغْفَرُوا اللّهَ وَ اسْتَغْفَرَ لَهُمُ الرَّسُولُ لَوَجَدُوا اللّهَ تَوّاباً رَحِیماً)

و اگر این مخالفان، هنگامی که به خود ستم می کردند [و فرمان های خدا را زیر پا می گذاردند]، به نزد تو می آمدند و از خدا طلب آمرزش می کردند و پیامبر هم برای آنها استغفار می کرد، خدا را توبه پذیر و مهربان می یافتند.

آیه شریفه، چهار شرط را به ترتیب مد نظر قرار داده است؟

شرط اول: توجه کردن و پناه بردن و یاری خواستن از خداوند متعال، به واسطه پیامبر اعظم (صلی الله علیه و آله).

شرط دوم: طلب مغفرت از سوی فرد گنهکار.

شرط سوم: طلب شفاعت پیامبر اعظم (صلی الله علیه و آله) و وساطت او نزد خداوند متعال، عامل پذیرش توبه گنهکاران امت است.

شرط چهارم: ترتیب این شرطها مهم است؛ همانند ترتیب در افعال نماز که اگر پیش از قرائت حمد و سوره به رکوع برویم، نماز باطل می شود.

این آیه شریفه، سنت جاری الهی تا روز قیامت است و جایگاه آن همانند مقام و منزلت سایر آیات و فرایض، وابسته به پیامبر اعظم (صلی الله علیه و آله) بوده یا با ایشان در ارتباط است؛ چراکه در کلام الهی ذیل آیه 59 سوره نساء آمده است:(یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا أَطِیعُوا اللّهَ وَ أَطِیعُوا الرَّسُولَ) ؛ «ای کسانی که ایمان آورده اید، خداوند و رسول او را اطاعت کنید».

اطاعت از پیامبر تنها در زمان حیات شریف ایشان نیست، بلکه در زمان رحلت ایشان به ملکوت اعلی نیز جریان دارد. چنان که خداوند در آیه 7 سوره مبارک حشر می فرماید:

(وَ ما آتاکُمُ الرَّسُولُ فَخُذُوهُ وَ ما نَهاکُمْ عَنْهُ فَانْتَهُوا وَ اتَّقُوا اللّهَ إِنَّ اللّهَ شَدِیدُ الْعِقابِ)

آنچه را رسول خدا برای شما آورده بگیرید [و اجرا کنید]، و از آنچه نهی کرده خودداری نمایید و از [مخالفت] خدا بپرهیزید که خداوند کیفرش شدید است.

آیات دیگری نیز در این خصوص وارد شده است. همان گونه که شهادت دوم (شهادت به رسالت پیامبر اعظم (صلی الله علیه و آله) در اذان) از ارکان توحید و رمز داخل شدن در جرگه اسلام تا روز قیامت است، این مسئله نیز اختصاصی به زمان حیات پیامبر اعظم (صلی الله علیه و آله) در دنیا ندارد.

در بحث از آیات ذکرشده در مورد رکن بودن توسل و طلب شفاعت از پیامبر اعظم (صلی الله علیه و آله)، به این مسئله اشاره شد، ولی باید توجه داشت که رکن ندانستن توسل، التزام به شهادت دوم (رسالت پیامبر (صلی الله علیه و آله) را به صورت پنهانی هدف قرار می دهد و از این روی در ادبیات آنها بیان نتایج و بازخوردهای شهادت دوم (رسالت پیامبر (صلی الله علیه و آله) را مشاهده نمی کنید.

گفتار دوم: ادله روایی

1- ویران کردن قبرها

روایت ابی الهیاج الاسدی که احمدبن حنبل در مسند آن را نقل می کند: حدیث را وکیع از سفیان از حبیب از ابی وائل از ابی الهیاج الاسدی نقل می کند که:

علی (علیه السلام) به من گفت تو را به نمایندگی از خود می فرستم مطابق آنچه که رسول خدا (صلی الله علیه و آله) مرا به آن فرستاد که تمامی تصاویر و تندیس ها را نابود کنی و همه قبرهای مرتفع را هموار سازی.⁽¹⁾

این روایت را مسلم در باب امر به هموارسازی قبرها آورده⁽¹⁾و نسائی در سنن، در کتاب جنازه ها، باب ساعت هایی که دفن مردگان در آنها نهی شده است⁽²⁾؛ همچنین حاکم نیشابوری در مستدرک در باب ویژگی قبر پیامبر (صلی الله علیه و آله) به این روایت اشاره کرده است.⁽³⁾

بیان استدلال: استدلالی که اینان بیان می کنند، آن است که نهی واردشده در مورد بلند ساختن قبرها با نهی از کشیدن تصاویر و پیکره ها که مانند بت لحاظ می شود، در یک سیاق بیان شده است و بر این مطلب دلالت دارد که ملاک نهی، همان شرک موجود در هر دو مورد است و ابن تیمیه در کتاب منهاج السنة و محمدبن عبدالوهاب در کتاب کشف الشبهات، به این استدلال تمسک جسته اند.

در کتاب ها و منابع روایی ما (امامیه) شبیه این روایت آمده است، مانند آنچه که در کتاب وسائل الشیعه آمده است:

محمدبن یعقوب از علی بن ابراهیم از پدرش، از نوفلی، از سکونی، از حضرت اباعبدالله جعفر بن محمد الصادق (علیهما السلام) از امیرالمؤمنین (علیه السلام) نقل می کند که فرمود: رسول خدا (صلی الله علیه و آله) مرا به سوی آن شهر فرستاد و فرمود: تمام تصویرها را نابود کن و همه قبرها را مسطح ساز و تمام سگ ها را بکش.⁽⁴⁾

صاحب وسائل در ذیل روایت می گوید: «دستور به چارگوش ساختن قبرها، پیش از این گذشت».⁽⁵⁾

2- ملعون بودن زائران قبرها

اشاره

یکی از دلیل های ایشان بر حرام بودن زیارت قبرها، این حدیث است که ابی داوود در سنن خود در باب زیارت کردن بانوان از قبرها آورده است. او روایت کرده که محمدبن کثیر از شعبه از محمدبن جحاده که می گوید:

شنیدم اباصالح از ابن عباس نقل می کند که رسول خدا (صلی الله علیه و آله)، زنان زیارت کننده قبرها و کسانی که در قبرستان، مسجد (محل نماز) احداث می کنند و بر آنجا چراغ می گذارند را لعن کرد.⁽¹⁾

حاکم نیشابوری نیز در مستدرک چنین روایت می کند:

رسول خدا (صلی الله علیه و آله) زنانی را که به زیارت قبرها (قبرستان) می روند و نیز کسانی که در قبرستان، مسجد احداث می کنند و در آنجا چراغ می افروزند، لعن کرد.⁽²⁾

احمدبن حنبل نیز در مسند خود از چند طریق نقل کرده است که می گوید، شنیدم رسول خدا (صلی الله علیه و آله) می فرمود:

برخی از سخنان، نیرویی همچون سحر کردن دارند، و بدترین مردم کسانی هستند که قیامت در زمان حیات آنها فرا می رسد و کسانی که قبرستان های خود را مسجد قرار می دهند.⁽³⁾

مسلم نیز در صحیح خود نقل کرده که: «همانا پیشینیان شما قبرهای انبیا و صالحان را مسجد قرار می دادند؛ شما چنین کاری نکنید و من شما را از این کار نهی می کنم».⁽⁴⁾

ترمذی می گوید: «نظر بعضی از علما این است که پیامبر اعظم (صلی الله علیه و آله) اجازه زیارت اهل قبور را داده است و این اجازه، شامل مردان و زنان می شود».

برخی دیگر از علما می گویند: «پیامبر (صلی الله علیه و آله) زیارت کردن قبرها از سوی بانوان را به جهت

کم صبری و بی تابی آنها در برابر مصیبت ها نمی پسندید». ترمذی در کتاب خود (سنن) بابی را با این عنوان قرار داده است: «روایاتی که در زیارت کردن قبرها از سوی بانوان، آمده است» و در آن باب، زیارت عایشه از قبر برادرش عبدالرحمن را آورده است.

پاسخ استدلال به این احادیث: این استدلال بسیار عجیب است؛ زیرا مبتنی بر مقدمات خیالی و مورد اختلاف است که ظاهر حدیث، چیزی غیر از آن را بیان می کند. این حدیث بر چند وجه دلالت دارد که نزد علمای امامیه و اهل سنت نقل شده است؛ ولی منکران، ضعیف ترین وجوه را ذکر کرده و به آن استدلال نموده اند.

پس باید پرسید، چگونه عقیده ای را که به وسیله آن، گروه هایی از مسلمانان را تکفیر می کنند، بر چنین استدلال ها و احتمال هایی پایه ریزی می کنند؟ و نیز چگونه بر این پایه های سست و خیالی که هیچ برهانی از سوی خدا بر آنها نازل نشده، استدلال می کنند؟ این در صورتی است که تکفیر، حتی بر دلیل ظنی تام نیز پایه ریزی نمی شود، چه رسد به دلیل غیرتام؛ وحتی تکفیر هنگامی بر دلیل قطعی ضروری (بدیهی) مبتنی می شود که بداهت آن، شبهات موجود را رفع کند. پس چگونه ایشان از ملاک همگانی و عمومی در روش استدلال در شریعت و قواعد دینی خارج می شوند؟

بحران روش استظهار نزد سلفیه

اول: در مورد نهی از نگهداری پیکره ها و تصاویر و امر به از بین بردن آنها - چنان که در روایت نسایی آمده است - باید گفت که این مسئله، مختص به بت ها نیست، بلکه از ظاهر روایت، این گونه برداشت می شود که بت ها مقصود نیستند؛ زیرا مأمور کردن ابی الهیاج، در زمان خلافت حضرت علی (علیه السلام) رخ داد و حضرت او را به سرزمین مشرکان نفرستاده بود. زیرا اگر این مأموریت به سرزمین مشرکان بود، در ابتدا پیامبر خدا (صلی الله علیه و آله) امر به جهاد با مشرکان می داد تا مردم آن دیار، شهادتین بگویند و مسلمان شوند.

به علاوه، دستور پیامبر (صلی الله علیه و آله) خطاب به علی بن ابی طالب (علیه السلام) نیز متضمن این امر نیست و همچنین دستور علی (علیه السلام) به ابی الهیاج نیز دربرگیرنده آن نیست. روشن است که دستور از بین بردن پیکره ها در خانه ها، به سبب کراهت آن و نیز به خاطر حرام بودن ساخت پیکره ها و تصاویر موجودات زنده است و امر به محو کردن و نهی از ساخت پیکره ها و تصاویر از بحث شرک کاملاً به دور است.

دوم: بر فرض ما بپذیریم که نهی از ساختن تصاویر و تمثال ها و امر به از بین بردن آنها، درخصوص بت ها باشد، این امر چه ارتباطی با یکسان سازی قبرها دارد. زیرا وحدت سیاق، دلالتی بر وحدت متعلق در نهی ندارد؛ بلکه آخرین چیزی که دستاویز در وحدت می شود، آن وحدت (روش) در سیاق است که ضعیف ترین شواهد است و این وحدت (سیاق)، به منظور روشن شدن مفاد حکم است که آیا حکم ذکرشده در جملات بعدی، حکمی الزامی (وجوب)، مستحبی یا کراهتی است.

اما در مورد اینکه متعلق امر و نهی و نیز سبب هر دو، یکی باشد، باید گفت که این مسئله را نمی توان از وحدت سیاق برداشت کرد و این وحدت سیاق، مغایر با وحدت متعلق است؛ از این جهت هیچ ارتباطی بین دو نهی و دو امر نیست. آیا در کلام خداوند ذیل آیه 23 سوره اسراء نمی بینید که می فرماید:(وَ قَضی رَبُّکَ أَلاّ تَعْبُدُوا إِلاّ إِیّاهُ وَ بِالْوالِدَیْنِ إِحْساناً) ؛ «و پروردگارت فرمان داده، جز او را نپرستید و به پدر و مادر نیکی کنید».

آیا کسی می تواند ادعا کند، امر به نیکی به پدر و مادر از احکام اعتقادی است، یا اینکه ادعا کند این مسئله از ارکان توحید است، یا اینکه اگر کسی عاق والدین شود، کافر است؟ واقعیت این است که امر به نیکی به پدر و مادر، حکمی وجوبی نیست و امری مستحب است. درست است که عاق والدین شدن حرام است و از گناهان کبیره به حساب می آید، ولی از احکام مسائل اعتقادی نیست.

آنچه در مورد والدین حرام است، عاق شدن از سوی آنهاست؛ ولی این مسئله، به این معنا نیست که رعایت تمام مراتب احسان به آنها واجب است. از این جهت این احتمال در حدیث وجود دارد که هم سطح ساختن قبرهای مرتفع، حمل بر کراهت شود. این از جمله مسائل فراوانی است که در قرآن کریم، امر فرعی عطف بر امر اعتقادی شده است.

سوم: امر به برابر کردن قبرها در مقابل مرتفع ساختن (یعنی اشراف داشتن) قبرهاست، که عده زیادی هم سطح سازی (یعنی کاملاً صاف و هموارکردن) قبرها در مقابل بالا بردن آنها را از آن برداشت کرده اند، این مطلب را ابن تیمیه در کتاب منهاج السنة⁽¹⁾، از گروهی از علمای اهل سنت نقل کرده و خودش نیز آن را پذیرفته است.

نووی در شرح مسلم⁽²⁾آورده است:

«یأمر بتسویتها» و در روایت دیگر آمده «و لا قبرا مشرفا إلا سویته» یعنی سنت آن است که ارتفاع قبر از سطح زمین خیلی زیاد نباشد و به اندازه یک وجب بالاتر رود و روی آن صاف شود؛ این اعتقاد شافعی و موافقان اوست. قاضی عیاض از بیشتر علما نقل کرده که: «بهتر است ارتفاع قبر از سطح زمین بالاتر رود و این اعتقاد مالک است». مقصود از این گفتار پیامبر (صلی الله علیه و آله) که فرمود: «تمام تمثال ها را محو کن» تغییر دادن صورت موجودات دارای روح است.

کرامت مرتفع بودن قبرها نزد بیشتر دانشمندان اهل سنت

از سخن نووی، امور زیر نتیجه گرفته می شود:

اول: بیشتر دانشمندان اهل سنت، دستور هموارسازی قبرها را واجب ندانسته اند،

بلکه مستحب می دانند؛ از این رو بیشتر آنها به منظور مخالفت با رافضیان (از اتباع اهل بیت (علیهم السلام) بالا بردن قبرها را پذیرفته اند.

این مطلب بسیار عجیب است که سلفیه و وهابیت، ادعا کرده اند که امت اسلامی بر این مسئله که بالا بردن قبرها بدعت است، اتفاق نظر دارند و باید همه قبرها با زمین هموار شود. در سخن نووی نیز گذشت که بهتر آن است که قبرها با زمین هموار شوند، نه اینکه واجب باشد. همچنین نزد مذهب شافعی جایز است قبر را به اندازه یک وجب مرتفع سازند.

دوم: سخن نووی در مورد محوکردن پیکره ها، بر موجودات صاحب روح دلالت دارد نه بر بت ها.⁽¹⁾

عینی در کتاب عمدة القاری در شرح بخاری در مورد مسئله بالا بردن قبر و هموارسازی آن می گوید: «قبر ابوبکر و عمر مرتفع است و این را ابونعیم در «المستخرج» روایت کرده است: «قبر ابوبکر و عمر مرتفع هستند».⁽²⁾

ابراهیم نخعی می گوید:

کسی که قبر پیامبر اعظم (صلی الله علیه و آله) و دو همراه او را دیده است، به من خبر داد که قبور آنها مرتفع و بالاتر از سطح زمین ساخته شده است و روی آنها سنگ مرمر سفید است. (منبع ذکر نشده)

شعبی می گوید: «قبور شهدای احد را مرتفع دیدم، و همچنین قبر عمر و ابن عباس مرتفع بود».

لیث می گوید: یزیدبن ابی حبیب حدیثی برای من نقل کرد که:

مستحب است قبور مرتفع شوند، ولی خیلی بالا نرود و خاک زیادی روی آنها نباشد، و این نظر کوفیان، ثوری، مالک و احمد است و گروهی از شافعیه نیز آن را پذیرفته اند که یکی از

آنها مزنی است که می گوید: قبرها باید مرتفع باشد؛ زیرا مانع نشستن بر روی آنها می شود. اشهب و ابن حبیب نیز می گویند: بهتر آن است که قبر اندکی مرتفع از سطح زمین باشد و اگر خیلی مرتفع باشد نیز اشکالی ندارد. ابن طاووس گفته است: اگر قبر مقداری مرتفع باشد تا معلوم شود که قبر است، برای آنها پسندیده و خوشایند بود. (منبع ذکر نشده)

قاضی حسین نیز ادعا می کند یاران شافعی بر بالابردن قبرها توافق نظر دارند. جواب وی را چنین داده اند که گروهی از پیشینیان شافعی، هموارسازی را پسندیده اند، چنان که شافعی بر آن تصریح دارد و ماوردی و دیگران نیز بر همین عقیده هستند. عینی در عمدة القاری در توضیح این مطلب آورده است که شافعی می گوید:

قبرها باید هموار شود و بنایی بر آن احداث نشود و مرتفع نیز نباشد، و تنها به اندازه یک وجب از سطح زمین برجسته باشد. او در ادامه می گوید، به ما اخباری رسیده است که پیامبر اعظم (صلی الله علیه و آله) قبر فرزندش ابراهیم را هموار کرد و سنگ ریزه هایی روی آن قرار داد و بر روی آن آب پاشید.⁽¹⁾

همچنین قبور مهاجران و انصار هموار است و مانند این مطلب از مالک نقل شده است. شافعی همچنین به آنچه که ترمذی از ابی الهیاج اسدی - که نام او حیان است - نقل می کند استدلال کرده است که حیان می گوید: «علی (علیه السلام) به من گفت: آیا تو را بر آنچه که رسول الله (صلی الله علیه و آله) مرا به آن آگاه ساخت، آگاه نکنم: تمامی قبرهای بلند و مرتفع را هموار سازم و تمثال ها را نابود کنم».⁽²⁾

چنان که در سنن ابی داوود آمده است:

احمدبن صالح از ابی فدیک از عمروبن عثمان بن هانی از قاسم روایتی نقل می کند که: به نزد عایشه رفتم و گفتم: ای مادر! پرده را از روی قبر پیامبر (صلی الله علیه و آله) و دو همراهش برای من کنار بزن؛

پس او پرده را از روی سه قبر کنار زد؛ قبرهایی که نه مرتفع بود و نه هم سطح با زمین و بر روی زمینی سرخ رنگ واقع شده بود. ابوعلی گفت: [عایشه] به من گفت: قبر جلویی از آن رسول خدا (صلی الله علیه و آله) است.⁽¹⁾

در «المغنی» آمده است:

بلند بودن قبرها را ابوعلی طبری، ابوعلی بن ابوهریره، جوینی، غزالی، رویانی و سرخسی اختیار کرده اند و قاضی حسین نیز اتفاق نظر ایشان را نقل کرده است؛ سپس حدیث ترمذی را تفسیر کرده است که مراد از قبور (مشرف) و آنچه در حدیث آمده است، قبرهای دارای بناست که به آن افتخار می شود.⁽²⁾

سپس کلام سرخسی را بیان می کند که: «چهارضلعی ساختن قبر از نشانه های رافضیان است». ابن قدامه می گوید: «صاف و هموار ساختن قبر از نشانه های اهل بدعت است و مکروه می باشد». شوکانی در کتاب نیل الأوطار، سخنانی نزدیک به این مضمون نقل کرده و می گوید: «در زمان خلافت عمربن عبدالعزیز در مدینه، قبری از سوی ولیدبن عبدالملک ساخته شد که آن را بالاتر از سطح زمین ساختند».⁽³⁾

ابن حجر در فتح الباری می گوید: «اینکه نماز خواندن در قبرستان مکروه است، دربرگیرنده نمازی است که روی قبر یا به طرف قبر یا میان دو قبر خوانده شود».⁽⁴⁾

در این زمینه مسلم، حدیث مرفوعی را از طریق ابی مرثد غنوی نقل می کند که: «بر روی قبرها ننشینید و به طرف قبرها یا بر روی آنها نماز نخوانید».⁽⁵⁾

در جواب می گویم:

این حدیث چنان که در ترجمه و شرح حال ابی مرثد غنوی آورده است، موافق با شرط بخاری نیست. به علاوه از عمر نقل کرده است که نهی از نماز خواندن بر روی قبر یا به سوی قبر، باعث باطل شدن نماز نخواهد بود. همچنین آورده است که انس بن مالک، مدت زیادی نماز خود را کنار قبر می خواند که اگر این عمل سبب باطل شدن نماز می شد، باید نمازش را اعاده می کرد.⁽¹⁾

به نظر ما از کلام ابن حجر و دیگران چنین به دست می آید که مشهور میان دانشمندان اهل سنت، به استثنای فرقه وهابیت و سلفیان، آن است که لعن به معنای کراهت است و به دور بودن از رحمت خدا تفسیر می شود⁽²⁾؛ مانند آنچه که در مورد کراهت تنها خوردن و خوابیدن از پیامبر اعظم (صلی الله علیه و آله) نقل شده است. ایشان فرمود: «کسی که به تنهایی غذا بخورد، به تنهایی مسافرت کند و به تنهایی بخوابد، از رحمت خدا به دور است». واژه لعن همانند نهی، به طور مطلق و گسترده در مورد کراهت به کار می رود و این نشان دهنده وجود اختلاف شدید میان وهابیت و دیگر مسلمانان در برداشت معانی واژه های روایات است.

چنان که در سخن العینی گذشت، قبر پیامبر اعظم (صلی الله علیه و آله) در صدر اسلام دارای بنا و از سطح زمین بالاتر بود. از کلام ابن حجر و العینی نیز مطالبی به دست می آید:

اول: بیشتر دانشمندان اهل سنت (مذاهب اربعه یا غیر آنها)، به جز سلفیه، بر این باور نیستند که دستور هموارسازی قبرها الزامی است. بر این اساس بالا بردن قبر یا مرتفع بودن آن به اندازه یک وجب را اجازه داده اند.

دوم: قبر مطهر پیامبر اعظم (صلی الله علیه و آله) در صدر اسلام به صورت مرتفع ساخته شده بود و

بنای آن در قرون اول و دوم (البته با اختلافاتی در میزان ارتفاع آن) چندین مرتبه بازسازی شد. قبرهای عمر، ابوبکر، مهاجران، انصار و شهدای احد - رضوان الله علیهم اجمعین - نیز مرتفع بود.

سوم: گروهی از ایشان، نهی از مرتفع بودن قبرها را با وجود اینکه نهی تنزیهی است، به این معنا گرفته اند که به آن ارتفاع قبر، افتخار شود و دچار تکبر شوند. چقدر فاصله است میان اینکه به ارتفاع قبر افتخار و تکبر شود یا اینکه آن را جزء شعائر دینی و یادآورنده نام پیامبر اعظم (صلی الله علیه و آله) و اهل بیت او (علیهم السلام) بدانیم.

اختصاص ویرانی قبرها به قبور مشرکان

حدیثی که بیان خواهد شد، با عبارت های مختلف و در تعدادی از منابع اهل سنت از حضرت علی (علیه السلام) نقل شده است که فرمود:

پیامبر (صلی الله علیه و آله) در تشییع جنازه ای بود که فرمود، کدام یک از شما داخل شهر می شود و همه بت ها را می شکند و تمامی قبرها را با سطح زمین برابر می کند و همه تصاویر را از بین می برد؟ مردی از اصحاب پاسخ مثبت داد، اما پس از مدتی از ترس اهالی شهر بازگشت. پس حضرت علی (علیه السلام) فرمود: من چنین کاری را خواهم کرد. پس داخل شهر شد و پس از بازگشت عرض کرد، یا رسول الله! تمام بت ها را شکستم و همه قبرها را هموار کردم و تمام تصاویر را از بین بردم. سپس رسول خدا (صلی الله علیه و آله) فرمود: اگر کسی دوباره به ارتکاب چنین اعمالی اقدام کند، به آنچه بر من نازل شده، کافر گشته است.⁽¹⁾

علت منسوخ شدن نهی از زیارت قبرها

واژه های روایت، در مورد خاص خود، بر قبور مشرکان دلالت دارد؛ چنان که برخی از احادیث پیش گفته که به آنها استدلال شد نیز در همین مورد است. مانند حدیثی که

ذکر شد، ابتدا نهی از زیارت قبرها وارد شده است، سپس با دستور به زیارت قبرها، منسوخ شده است.

در حقیقت نسخ واردشده در اینجا، از باب تبدیل موضوع است؛ زیرا نهی اول در مورد زیارت قبرها، در صدر اسلام بوده و درخصوص قبور مشرکان بوده است؛ برخلاف دستور به زیارت قبور که در مورد قبرهای مسلمانان موحد است. در نتیجه چنان که در حدیث زیارت قبور مسلمانان در قبرستان بقیع خواهد آمد، سیره پیامبر اعظم (صلی الله علیه و آله) این بود که هر شب اهل بقیع غرقد را زیارت می کرد.

در ادامه برخی از قرینه های روایی را بیان خواهیم کرد که نشان می دهد نهی از زیارت قبور، مختص به مشرکان است. روایتی از پیامبر (صلی الله علیه و آله) نقل شده است که فرمود: «من پیش از این شما را از زیارت قبرها نهی کردم، اما اکنون می گویم به زیارت قبرها بروید». نسائی نیز در سنن خود (باب زیارت قبور) این روایت را با الفاظ دیگری آورده است. همچنین مرحوم شهید اول در کتاب ذکری الشیعة فی احکام الشریعة، ذیل مبحث پنجم در زیارت قبور، این روایت را آورده است.⁽¹⁾

ابن ماجه روایتی را در باب زیارت قبور از یونس بن عبدالاعلی، از ابن وهب، از ابن جریح، از ایوب بن هانی، از مسروق بن اجدع، از ابن مسعود نقل کرده است که می گوید:

رسول خدا (صلی الله علیه و آله) فرمود: من پیش از این شما را از زیارت قبور نهی می کردم، اما حال می گویم به زیارت قبرها بروید، زیرا زیارت قبرها موجب زهد در دنیا و یادآوری آخرت می شود.⁽²⁾

همچنین روایتی را ابن ماجه از ابن ابی ملیکه از عایشه نقل می کند که: «رسول خدا (صلی الله علیه و آله) اجازه زیارت قبور را دادند».

اتفاق نظر بیشتر اهل سنت بر مطلوب بودن زیارت قبرها

ترمذی روایتی را در باب جواز زیارت اهل قبور از رسول خدا (صلی الله علیه و آله) نقل می کند که ایشان فرمود:

من پیش از این شما را از زیارت قبرها نهی می کردم، اما به من اجازه زیارت قبر مادرم داده شد؛ حال شما نیز به زیارت قبرها بروید که سبب یادآوری آخرت می شود.

ترمذی می گوید: «در این باب، روایاتی از ابی سعید خدری، عبدالله بن مسعود، انس بن مالک، ابی هریره و ام سلمه وارد شده است». ابوعیسی می گوید: «حدیث بریده، حدیثی صحیح است و علما با عمل به این حدیث، اشکالی در زیارت قبور نمی بینند و این نظر ابن مبارک، شافعی، احمد و اسحاق است».⁽¹⁾

از این جهت نزد اهل سنت، حکم نسخ «نهی از زیارت قبور» به «امر به زیارت قبور» معروف شده است. اگر در آنچه که شیعه امامیه و اهل سنت در مورد امر به زیارت قبور، پس از نهی نقل کرده اند، دقت کنیم، به خوبی روشن می شود که منسوخ شدن نهی با امر جدید، به علت دگرگون شدن موضوع مسئله است؛ چرا که نهی پیشین در مورد زیارت قبور در ابتدای بعثت، مربوط به قبور مشرکان و اهل جاهلیت بود؛ و از سوی دیگر دستور به زیارت قبور، مختص به قبور مسلمانان و اهل توحید است. استظهار پیشین از روایت و آنچه در ادامه خواهیم گفت، بیانگر این مطلب است.

مؤید دیگر این استظهار، روایت بخاری است که می گوید: «پیامبر اعظم (صلی الله علیه و آله) به نبش قبر مشرکان، یعنی از بین بردن آثار، هموارسازی آنها و ساختن مسجد در محل آنها دستور دادند». بخاری در صحیح خود، بابی را با این عنوان نگاشته است: «آیا می توان قبور مشرکان را ویران و در محل آن مسجدی احداث کرد؟»

حکمت دستور ویران کردن قبور مشرکان

از روایات پیش گفته، این گونه برداشت می شود که نهی از بزرگداشت و احترام به قبرها، در ابتدای بعثت پیامبر (صلی الله علیه و آله) بوده است؛ زیرا هنگامی که پیامبر (صلی الله علیه و آله)، حضرت علی (علیه السلام) را به یمن اعزام کرد، ابتدای عصر ظهور اسلام بود یا زمانی که حضرت علی (علیه السلام) ابوالهیاج را به سرزمین های اطراف فرستاد، به این علت بود که آن قوم از خطر نابودی به اسلام گرویده بودند. از سوی دیگر دستور به تخریب قبرها یا قبرهای بلند و امر به محو کردن و از بین بردن آثار آنها (قبور) به این علت بود که اولین مسلمانان با بستگان مشرک و بت پرست پیشین خود، قطع رابطه کنند تا از این راه، صاحبان قبرهای مشرکان پیشین، از آثار گذشتگان خود تاثیر نپذیرند. چنان که کلام خداوند متعال آیه 113 سوره مبارک توبه به این مسئله اشاره می کند و می فرماید:

(ما کانَ لِلنَّبِیِّ وَ الَّذِینَ آمَنُوا أَنْ یَسْتَغْفِرُوا لِلْمُشْرِکِینَ وَ لَوْ کانُوا أُولِی قُرْبی مِنْ بَعْدِ ما تَبَیَّنَ لَهُمْ أَنَّهُمْ أَصْحابُ الْجَحِیمِ)

برای پیامبر و مؤمنان، شایسته نیست که برای مشرکان [از خداوند] طلب آمرزش کنند، هرچند از نزدیکانشان باشند؛ [آن هم] پس از آنکه بر آنها روشن شد که این گروه، اهل دوزخ اند!

خداوند ذیل آیه 84 سوره مبارک توبه نیز می فرماید:

(وَ لا تُصَلِّ عَلی أَحَدٍ مِنْهُمْ ماتَ أَبَداً وَ لا تَقُمْ عَلی قَبْرِهِ إِنَّهُمْ کَفَرُوا بِاللّهِ وَ رَسُولِهِ وَ ماتُوا وَ هُمْ فاسِقُونَ)

هرگز بر مرده هیچ یک از آنان، نماز نخوان! و بر کنار قبرش، [برای دعا و طلب آمرزش] نایست! چراکه آنها به خدا و رسولش کافر شدند و در حالی که فاسق بودند از دنیا رفتند!

این دو آیه به روشنی مردگان و قبرهای مشرکان را از مردگان و قبرهای مؤمنان جدا می سازد و در مورد مؤمنین، رفت و آمد و احترام به آنها را جایز دانسته، اما در مورد مشرکین جایز نمی داند.

این دو آیه بیان می کند که زیارت قبور و ایستادن و دعا کردن کنار آنها، بی گمان عملی عبادی و سنتی در اصل شریعت اسلام است. فحوای این دو آیه به منزله استثناء از عموم پیشین است که در تقدیر می باشد. علاوه بر این، دو آیه کریمه علت نهی از زیارت قبور منافقان را نیز دربردارد؛ چراکه آنان کافر و مشرک شدند و بیان علت، مخصِّص و مفید تفصیل است.

اشکال های دلالت آیه ایستادن بر سر قبر

اشکال اول: آیه مورد نظر در مقام بیان تفصیل بین زیارت قبور مشرکان و موحدان نیست؛ زیرا عنوان زیارت قبر با عنوان ایستادن بر سر قبر متفاوت است.

اشکال دوم: ایستادن بر سر قبر معمولاً پس از نماز و برای دفن میت صورت می گیرد، نه اینکه همیشه اتفاق بیفتد.

آشکاری دلالت دو آیه بر سنت بودن زیارت قبرها

در پاسخ می گوییم، کلام ایشان لجبازی آشکار است؛ زیرا زیارت قبر همان رفتن نزد قبر و ماندن کنار آن است، خواه بایستد یا بنشیند؛ یعنی ایستادن بر سر قبر جز با رفتن به کنار آن محقق نمی شود. در هر دو عنوان چه استعمال لفظ بعض و اراده کل شود و چه استعمال غایت و اراده مغیّا، وحدت مراد جاری است.

در توضیح مطلب باید گفت که ایستادن بر سر قبر، هدف و غایت برای رفتن است که با آن مقدمه زیارت حاصل می شود؛ زیرا رفتن بر سر قبر، بخشی از مجموع زیارت است. این مطلب شبیه آن چیزی است که در کتاب حج در مورد لفظ دو وقوف در عرفات و مزدلفه آمده است. مراد از این وقوف، بودن در آن مکان است، نه وقوف در مقابل نشستن. در نتیجه نهی از ایستادن بر سر قبر منافقان، به جهت نهی از دعا کردن و طلب رحمت برای ایشان است؛ مانند آنچه در مفاد آیه اول آمده است و این چیزی

است که هنگام زیارت قبرها صورت می پذیرد.

نفس وقوف (بدون دعا و طلب رحمت) در روایات نهی نشده است و هیچ کس صرف وقوف و نزدیک شدن به قبور مشرکان را حرام نمی داند، بلکه آنچه حرام است، ایستادن بر سر قبر مشرکان برای استغفار و دعا و طلب رحمت برای آنهاست. نفس سلام کردن بر اهل قبور نوعی دعا و طلب رحمت و سلامت (در برزخ) برای اهل قبور است و این کار، مرسوم ترین کاری است که هنگام زیارت قبرها صورت می گیرد. از این مطلب پاسخ اشکال دوم روشن می شود که دعا کردن بر میت، اختصاصی به مراسم دفن ندارد و مستمر و همیشگی است.

روایات مستفیضی وارد شده است که رسول خدا (صلی الله علیه و آله)، هر هفته قبرستان بقیع را زیارت می کرد و بر مردگان سلام می داد، دعا می کرد، سوره حمد می خواند و می فرمود: «این کارها قبر آنها را نورانی و ظلمت را از آنها دور می کند». ایستادن پیامبر (صلی الله علیه و آله) بر سر قبرها اختصاصی به مراسم دفن نداشت. همچنین آنچه که حضرت فاطمه زهراء (علیها السلام) در مورد زیارت قبر حضرت حمزه سیدالشهداء یا شهدای احد - رضوان الله علیهم - انجام می داد نیز به همین شکل بود.

آلوسی در تفسیر روح المعانی، نکته جالبی را از سیوطی نقل می کند که این آیه، علاوه بر اینکه نشان می دهد پیامبر (صلی الله علیه و آله) به زیارت قبر مادر گرامیش آمنه (دختر وهب) می رفت، بر این مطلب دلالت می کند که ایشان موحد بوده است؛ چراکه در روایت آمده است، پیامبر اعظم (صلی الله علیه و آله) بارها قبر مادرش را زیارت کرد؛ هم در سال صلح حدیبیه و هم در هنگام بازگشت از غزوه تبوک که این مسئله در فصل دوم در دلایل وجوب خواهد آمد.

حکمت دستور زیارت قبور پس از نهی از آن

العینی در عمدة القاری می گوید:

نهی از زیارت قبور در صدر اسلام و زمانی بوده است که مردم هنوز با پرستش بت ها انس

داشتند و قبرها را مسجد قرار می دادند؛ ولی پس از آنکه پایه های دین اسلام مستحکم شد و دیگر قبرها را پرستش نمی کردند، حکم نهی از زیارت قبرها نسخ شد؛ زیرا زیارت قبور، یادآور آخرت است و موجب زهد در دنیا می شود.

العینی پیش از بیان این مطلب و در کتاب التوضیح می گوید: «امت اسلام بر جواز زیارت قبر مطهر پیامبر اعظم (صلی الله علیه و آله) اتفاق نظر دارند»⁽¹⁾و مطلبی که شیعه و سنی روایت کرده اند که رسول خدا (صلی الله علیه و آله) قبر مادر گرامیش را زیارت می کرد نیز بیانگر این مطلب است.

برداشت حرمت زیارت قبور از برخی روایت های دیگر

یکی از دلیل های منکران زیارت قبور، حدیثی است که ابوداوود در سنن خود آورده است که: محمدبن کثیر از شعبه از محمدبن حجاده از اباصالح از ابن عباس حدیث نقل می کند که: «رسول خدا (صلی الله علیه و آله) زنانی که قبرها را زیارت می کنند و بر سر قبرها چراغ می گذاردند و آنجا را مسجد قرار می دهند، لعن کرده است».⁽²⁾

چنان که در سنن ترمذی (باب آنچه که در کراهت زیارت قبرها از سوی بانوان آمده است) می گوید: «قتیبه از ابوعوانه از عمربن ابی سلمة از پدرش و او از ابوهریره حدیث نقل می کند که: رسول خدا (صلی الله علیه و آله) زنانی را که به زیارت قبرها می روند، لعن کرد».⁽³⁾

حاکم نیشابوری نیز در المستدرک این روایت را نقل کرده است: «رسول خدا (صلی الله علیه و آله) زنانی را که قبرها را زیارت می کردند و آنها را مسجد قرار می دادند و آنجا چراغ می افروختند، لعن کرده است».⁽⁴⁾

مقید بودن حکمت نهی بانوان از زیارت قبرها

در کتاب تحفة الأحوذی آمده است:

مؤید جواز زیارت قبور از سوی بانوان، حدیث انس بن مالک است که می گوید: پیامبر (صلی الله علیه و آله) زنی را در قبرستان دید که در کنار قبری گریه می کرد؛ خطاب به زن فرمود: تقوا پیشه کن و در مصیبت صبر داشته باش.... پیامبر (صلی الله علیه و آله) نشستن زن در کنار قبر را نهی نکرد و تقریر ایشان حجت است.⁽¹⁾

بر این اساس روشن می شود که جلوگیری بانوان از زیارت قبرها، به خاطر بی تابی و شکیبا نبودن آنها در مصیبت ها⁽²⁾و سختی هاست. در غیر این صورت، زیارت قبور از سوی بانوان به منظور زنده نگه داشتن آموزه های دین و نام و یاد اولیای الهی، بی گمان از مظاهر بزرگ دین خواهد بود.

زیارت قبر حمزه از سوی حضرت فاطمه زهراء (علیها السلام)

بیهقی در کتاب السنن الکبری روایتی نقل می کند از حضرت جعفربن محمد از پدرش امام باقر و ایشان از پدرشان حضرت سجاد و ایشان نیز از پدرشان سیدالشهداء (علیهم السلام) که: «فاطمه (علیها السلام) دختر رسول خدا (صلی الله علیه و آله) در هر جمعه، قبر عمویش حمزه را زیارت می کرد و در آنجا نماز می خواند و عزاداری می کرد».⁽³⁾

حاکم نیشابوری در المستدرک می گوید: «آخرین راویان این حدیث همگی موثق هستند» و در ادامه می افزاید:

در مورد مسئله تشویق به زیارت قبور و پژوهش در ترغیب به مشارکت در این امر، کوشش های فراوانی انجام دادم و کسی که نسبت به گناهان خویش بخیل است (می خواهد گناهانش زودتر آمرزیده شود) باید بداند که زیارت قبور از سنت های قطعی است.⁽⁴⁾

آنچه را که ابن حجر عسقلانی در تلخیص الحبیر⁽¹⁾و شوکانی در نیل الأوطار⁽²⁾ذکر کرده اند و آنچه در کلام برخی از بزرگان در مورد نهی بانوان از زیارت قبور به خاطر بی تابی آنان بر مصیبت بیان کردیم، نمایانگر همین معنی است.

ترمذی در سنن از ابن عباس و حسان بن ثابت از ابوعیسی نقل می کند که این حدیث صحیح است. بعضی از اهل علم معتقدند که نهی بانوان از زیارت قبور، پیش از آن بود که پیامبر اعظم (صلی الله علیه و آله) اجازه زیارت قبور را به همگان بدهد؛ در نتیجه پس از آن، بانوان و آقایان شامل این اجازه شدند. بعضی از اهل علم گفته اند: «ناخوشایند بودن زیارت قبرها از سوی بانوان از دیدگاه پیامبر (صلی الله علیه و آله)، به خاطر بی صبری و ناشکیبایی آنان است».⁽³⁾

در سنن نسائی روایتی به نقل از عبدالله بن بریده و او از پدرش نقل می کند که:

در محضر رسول خدا (صلی الله علیه و آله) بودیم که فرمود: من پیش از این شما را از خوردن گوشت قربانی منع کردم... و در ادامه فرمود: و شما را از زیارت قبرها منع نمودم؛ اما اینک می گویم هر کس که بخواهد، می تواند به زیارت قبرها برود، اما سخن زشت و ناپسند نگوید.⁽⁴⁾

از روایت پیش گفته، این گونه برداشت می شود که بازداشتن از زیارت قبرها، به خاطر ترس از بیان سخن زشت و ناپسند با خدا یا اظهار افسوس و تأسف از قضا و قدر الهی است.

در کتاب تحفة الاحوذی از قول پیامبر اعظم (صلی الله علیه و آله) آمده است که ایشان بانوان زائر قبرها را لعن کردند. قرطبی در ذیل این روایت می گوید:

از آنجایی که این واژه در قالب صیغه مبالغه به کار رفته، این لعن برای بانوانی است که فراوان به زیارت قبرها می روند و علت آن نیز شاید تباه شدن حق شوهر باشد؛ شاید هم علت آن، شیون و

فریادی است که زنان به راه می اندازند. در صورت اجتناب از این گونه موارد، زیارت قبرها برای بانوان اشکالی ندارد؛ زیرا مردان و بانوان به طور مساوی به یادآوری مرگ احتیاج دارند.⁽¹⁾

منسوخ شدن نهی از زیارت قبرها و ساختن آنها

شوکانی در نیل الأوطار می گوید: «در بین احادیث واردشده در مورد زیارت قبرها که به نظر می رسد متعارض است، این سخن (نسخ شدن نهی از زیارت قبرها)، سخن مطمئنی است».⁽²⁾

او می گوید:

احادیثی که در مورد نهی از زیارت قبرها وارد شده، منسوخ است و ناسخ آنها این حدیث است که علقمة بن مرثد از سلیمان از بریده از پدرش و او از پیامبر اعظم (صلی الله علیه و آله) نقل می کند که فرمود: «پیش از این شما را از زیارت قبرها نهی می کردم، اما اکنون می گویم، قبرها را زیارت کنید». خداوند متعال به پیامبرش اجازه زیارت قبر مادرش را اعطا کرد و این حدیث در صحیح مسلم و بخاری آمده است.⁽³⁾

از این روایت این گونه برداشت می شود که دستور زیارت قبرها، منسوخ کننده دستور پیشین، یعنی نهی از زیارت قبرها و نهی از ساختن آنهاست. چنان که از ظاهر کلام ترمذی به نقل از بعضی از اهل علم، همین معنا به دست می آید. آنچه که از سخن قرطبی و شوکانی برداشت می شود، این است که نهی از زیارت قبرها و...

به خاطر بی تابی کردن و بیان افسوس و دلتنگی از قضا و قدر الهی است. روشن است که تمام موارد ذکر شده، از شعائر دینی (ساختن قبر پیامبر (صلی الله علیه و آله) و اهل بیت ایشان) به دور است.

3- نهی از مسجد قرار دادن قبور پیامبران در برخی روایات

اشاره

یکی از روایت هایی که در صحیح بخاری نقل شده، این است که پیامبر (صلی الله علیه و آله)، در بیماری منجر به وفاتشان فرمودند: خداوند قوم یهود را لعنت کند که قبرهای پیامبرانشان را مسجد قرار دادند.⁽¹⁾

از عایشه روایت شده که می گوید:

وقتی بیماری، پیامبر (صلی الله علیه و آله) را دردمند کرده بود، ماریه همسر پیامبر از معبد یهودیان که در سرزمین حبشه دیده بود، صحبتی به میان آورد، و ام سلمه و ام حبیبه نیز که به سرزمین حبشه سفر کرده بودند از زیبایی ها و تصاویر و نقش ونگار آنجا حرف هایی زدند؛ در این هنگام پیامبر (صلی الله علیه و آله) سر مبارکش را بلند کرد و فرمود: «زمانی که انسان صالحی از اینان بمیرد، آنها بر قبر او مسجد احداث کرده و تصویر او را آنجا ترسیم می کنند؛ ایشان بدترین مخلوقات نزد پروردگارند».⁽²⁾

در مسند احمدبن حنبل از عبدالله بن عبیدالله و از عایشه روایت شده که هر دو گفتند: هنگامی که پیامبر (صلی الله علیه و آله) در بستر بیماری بود، پارچه ای سیاه رنگ و چهار ضلعی بر صورت مبارکش قرار داد؛ پارچه را از روی چهره اش برداشتیم و او می فرمود: خدا لعنت کند یهود و نصاری را که قبرهای پیامبرانشان را مسجد قرار دادند. عایشه می گوید: پیامبر (صلی الله علیه و آله)، حاضران را از آنچه یهود و نصاری انجام می دادند بر حذر داشت.⁽³⁾

این روایت با عبارت های دیگری از ابن عباس و عایشه در سنن دارمی نقل شده است که این دو می گویند:

زمانی که پیامبر (صلی الله علیه و آله) در بستر بیماری بود، پارچه ای سیاه رنگ و چهار ضلعی بر صورت مبارکش گذاشته شد؛ هنگامی که اندوهگین شد، آن را از چهره برداشت و فرمود: لعنت

خداوند بر یهود و نصاری که قبرهای پیامبرانشان را مسجد قرار دادند. سپس پیامبر (صلی الله علیه و آله) دیگران را از آن اعمال برحذر داشت.⁽¹⁾

احمدبن حنبل از ابوهریره روایتی را در مسند خویش از پیامبر (صلی الله علیه و آله) نقل می کند که فرمود: «خدایا قبر مرا بت قرار نده؛ خدا لعنت کند قومی را که قبرهای پیامبرانشان را مسجد قرار می دهند».⁽²⁾

عایشه نقل می کند که پیامبر (صلی الله علیه و آله) در بیماری پایان عمر خود فرمود: «خداوند یهود و نصاری را لعنت کند که قبرهای پیامبران خود را مسجد قرار دادند».

احمدبن حنبل در ذیل این روایت می گوید: «و اگر این لعن رسول خدا (صلی الله علیه و آله) نبود، قبرش را آشکار می کردند، ولی بیم آن می رفت که قبر ایشان نیز مسجد شود».⁽³⁾

از مالک در الموطأ از زیدبن اسلم از عطاءبن یسار روایت شده است که پیامبر خدا (صلی الله علیه و آله) فرمود:

«خدایا قبر مرا مانند بتی که پرستش شود قرار مده؛ خشم و غضب خداوند بر امتی که قبرهای پیامبران خود را مسجد قرار دهند». ابن عبدالبر می گوید: «اختلافی در مرسل بودن حدیث از نظر مالک نیست».⁽⁴⁾

احمدبن حنبل در مسندش از اباهریره نقل می کند که پیامبر خدا (صلی الله علیه و آله) فرمود: «قبر مرا محل اجتماع خود قرار ندهید و خانه های خود را مقبره خود نکنید و در هر مکانی که هستید بر من درود بفرستید، چراکه درود شما به من می رسد».⁽⁵⁾

در سنن ابی داوود از اباهریره نقل شده است که پیامبر خدا (صلی الله علیه و آله) فرمود: «خانه های خود را قبرستان نکنید و قبر مرا محل اجتماع قرار ندهید و [در هر مکانی که هستید]

بر من درود بفرستید، چراکه درود شما به من خواهد رسید».⁽¹⁾

در مجمع الزوائد هیثمی از ابوعبیده روایتی نقل شده است که آخرین سخنی که بر زبان پیامبر خدا (صلی الله علیه و آله) جاری شد، این بود:

یهود و نصاری را از سرزمین حجاز و جزیرة العرب اخراج کنید و بدانید که بدترین مردم کسانی هستند که قبر پیامبران خود را مسجد قرار می دادند.

این روایت در مسند احمد، به دو طریق نقل شده است.⁽²⁾

هیثمی در مورد این عبارت پیامبر خدا (صلی الله علیه و آله) که فرمود: «قبر مرا بت قرار ندهید»، از اباهریره نقل می کند که پیامبر خدا (صلی الله علیه و آله) فرمود: «قبر مرا بت قرار ندهید؛ خدا لعنت کند مردمی را که قبرهای پیامبران خود را مسجد قرار می دادند». این روایت را ابویعلی نقل می کند و در سند آن اسحاق بن ابی اسرائیل قرار دارد.⁽³⁾

حدیث عایشه را که پیش از این به آن اشاره کردیم، نسائی در سنن خود در باب نهی از مسجد قرار دادن قبرها آورده است.⁽⁴⁾روایتی را که بیهقی در سنن خود در باب نهی از نماز خواندن به سمت قبرها آورده است، در مجمع الزوائد از قول اسامة بن زید نقل شده است.⁽⁵⁾

مؤید این مطلب روایتی است که از قول ابن عباس در ذیل کلام خداوند متعال در آیه 23 سوره مبارک نوح که می فرماید:

(وَ قالُوا لا تَذَرُنَّ آلِهَتَکُمْ وَ لا تَذَرُنَّ وَدًّا وَ لا سُواعاً وَ لا یَغُوثَ وَ یَعُوقَ وَ نَسْراً)

و گفتند: دست از خدایان و بت های خود برندارید [به خصوص] بت های «وَد»، «سواع»، «یغوث»، «یعوق» و «نسر» را رها نکنید.

عطاء از ابن عباس نقل می کند که:

بت هایی که میان عرب ها در زمان حضرت نوح (علیه السلام) بود، هر یک به قبیله ای اختصاص داشت؛ بدین صورت که بت وَد به قبیله کلب در دومة الجندل، و بت سُواع به قبیله هذیل، بت یغوث به قبیله مراد و سپس به قبیله بنی غطیف در سرزمین سبأ، بت یعوق به قبیله همدان و بت نَسر به قبیله بزرگ آل ذی کلاع اختصاص داشت. این نام ها از آن مردان صالحی از قوم حضرت نوح (علیه السلام) بود. پس از آنکه آن ها از دنیا رفتند، شیطان به قوم آنها وحی کرد که بت هایی را در محل نشستن آنها بگذارند و هر یک از بت ها را به نام آنها بخوانند. آن قوم نیز چنین کردند و آن بت ها پرستش نشدند تا اینکه آن قوم از دنیا رفتند و پس از مدتی این جریان منسوخ شد و مردمان بعدی، بت ها را عبادت کردند.⁽¹⁾

ابن تیمیه در منهاج السنة اقرار کرده است که نهی واردشده در مورد پرستش بت هاست، نه زیارت قبرها.⁽²⁾

قرار دادن مجسمه ها همانند بت بر روی قبرها

پاسخ ما به استدلال این احادیث این است که ظاهر این روایت ها بیان می دارد که نمی توان تصاویر و تمثال هایی به شکل صاحبان قبرها (انبیا (علیهم السلام) یا بندگان صالح) ترسیم کرد تا آن تصاویر و تمثال ها، بت محسوب شده و مانند الهه ای پرستش شوند؛ همانند آنچه که مشرکان انجام می دادند. این مسئله با عمران و آبادسازی قبر مطهر پیامبر (صلی الله علیه و آله) و عبادت و توجه به سوی خداوند متعال، تفاوت بسیار دارد. برای این پاسخ، شواهدی وجود دارد که به آنها اشاره می کنیم.

اول: روایت هایی وجود دارد که وجوب آباد ساختن قبر مطهر پیامبر (صلی الله علیه و آله) و جواز عبادت و نیایش در آنجا را بیان می دارد. چنان که در روایت های مستفیض و متواتر از پیامبر اعظم (صلی الله علیه و آله) نقل شده که فرمود: «میان منبر و خانه من باغی از باغ های بهشتی است». این روایت برای ایجاد انگیزه در مورد عبادت کردن نزد قبر شریف پیامبر است؛ چنان که در کلام الهی ذیل آیه 125 سوره مبارک بقره آمده است:(وَ اتَّخِذُوا مِنْ مَقامِ إِبْراهِیمَ مُصَلًّی) ؛ «مقام ابراهیم (علیه السلام) را محل نماز قرار دهید».

دوم: روایت هایی وجود دارد که مسلمانان را به زیارت نزد قبر شریف پیامبر (صلی الله علیه و آله) تشویق می کند و زمان آن را پس از انجام اعمال حج اعلام می کند که در ادامه به آنها اشاره خواهیم کرد.

سوم: آنچه در الفاظ این دسته از روایت ها - که به آن استدلال کرده اند - آمده است به روشنی می گوید: «کسانی لعن شدند که تصاویری را به شکل پیامبران و صالحان ترسیم کرده و آنها را عبادت می کردند».

حکمت نهی از محل سجده نماز قرار دادن قبرها

ابن حبان در کتاب صحیح خود روایتی را از ابن عباس نقل می کند: «پیامبر خدا (صلی الله علیه و آله) به قبر دورافتاده ای رسید؛ ایشان بر آن قبر نماز خواند و ما نیز با ایشان نماز خواندیم». ابوحاتم می گوید:

در این خبر، روشن است که نماز پیامبر خدا (صلی الله علیه و آله) بر قبر، در مورد قبر دورافتاده ای بوده است. لفظ «دورافتاده» بر این مطلب دلالت دارد که نماز بر قبر، جایز است؛ در صورتی که جدید باشد و در منطقه ای یا در میان قبرهایی واقع شود که نبش قبر نشده باشند. اما قبرهایی که نبش شده و خاک آنها زیر و رو شده است، خاک آنها نجس است و نماز بر نجاست جایز نیست؛ مگر اینکه انسان روی شیء پاک بایستد و بر قبر نبش شده نماز بخواند.⁽¹⁾

مسجد قرار دادن قبرها (یعنی نماز خواندن و سجده کردن روی قبرها)

مقتضای کلام ایشان آن است که حکم کراهت برای نماز خواندن و سجده کردن روی قبرها، به اعتبار نزدیک شدن به محل نجاست است.

به نظر من نهی از مسجد قرار دادن قبرها، در موردی است که روی قبرها تصاویر و تمثال هایی مانند بت قرار دهند. چراکه روایت نقل شده از عایشه و نهی پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله)، به منظور برحذرداشتن مسلمانان از آنچه که یهود و نصاری با پیامبران خود انجام دادند نیز، به این معنا دلالت می کند. زیرا آنها بر کشیدن تصاویری برای حضرت عیسی مسیح و حضرت مریم (علیهما السلام) عادت داشتند. علاوه بر این نصرانیان این دو را با خداوند متعال، خدایان سه گانه به حساب می آورند و این تصاویر را عبادت می کردند؛ چنان که خداوند متعال در آیه 171 سوره مبارک نساء می فرماید:(وَ لا تَقُولُوا ثَلاثَةٌ) ؛ «و نگویید خداوند سه گانه است».

شبیه این روایت ها، روایتی است که احمدبن حنبل در مسند خویش از ابی عبیده نقل کرده است که می گوید:

آخرین سخنی که پیامبر (صلی الله علیه و آله) بر زبان مبارکش جاری ساخت این بود که فرمود: یهودیان حجاز و مسیحیان نجران را از جزیرة العرب اخراج کنید و بدانید بدترین مردم کسانی هستند که قبرهای پیامبران خود را مسجد قرار می دادند.⁽¹⁾

احمدبن حنبل وقتی روایتش از عروة بن زبیر و او نیز از عایشه را نقل کرده که پیامبر خدا (صلی الله علیه و آله) در بیماری پایان عمر خود فرمود: «خداوند یهود و نصاری را لعنت کند که قبرهای پیامبران شان را مسجد قرار دادند» می گوید: «اگر این مسئله نبود، قبر ایشان آشکار می شد؛ چراکه بیم آن می رفت که قبر ایشان را مسجد قرار دهند».⁽²⁾

جواب مفصل برای روایت اول: این روایت یا بر عملکرد یهود و نصاری حمل می شود که عیسی و عزیر (علیهما السلام) را خدا می دانند یا بر معنایی دلالت می کند که برخی از شارحان حدیث ذکر کرده اند و آن معنا این است که لعن بر نمازگزاری که روی قبرها نماز می خواند و کسی که بر روی آنها می ایستد، به سبب اهانت و هتک حرمتی است که به صاحب قبر صورت می گیرد.

ساختمان قبر پیامبر (صلی الله علیه و آله) در صدر اسلام

پاسخ به روایت دوم: سخن راوی در روایت دوم که نظر خود اوست، نه از روایت های نقل شده، اشتباه است؛ زیرا محل قبر شریف پیامبر (صلی الله علیه و آله) از ابتدای دفن پیکر مطهر ایشان آشکار بود. چراکه پیامبر (صلی الله علیه و آله) در اتاق مشترک میان خانه خود و حضرت فاطمه (علیها السلام) دفن شد. این همان جایی بود که ایشان قبض روح شد و محل دفن ایشان در محل کنونی، با تدبیر امیرالمؤمنین (علیه السلام) و در ظاهر به وصیت پیامبر (صلی الله علیه و آله) انجام گرفت. در نتیجه محل قبر شریف پیامبر (صلی الله علیه و آله) برای تمام مسلمانان سده اول مشخص بود.

این اتاق دارای بنایی بلند بود که دیوارهای آن بر قبر شریف پیامبر (صلی الله علیه و آله) مانند ضریح و شبکه ها احاطه داشت.

در نتیجه، دفن پیکر مطهر پیامبر (صلی الله علیه و آله) درون اتاق از ابتدای امر، ویژگی خاص قبر شریف ایشان است که بعدها با احداث بنایی استوار پیرامون آن و آشکار ساختن قبر شریف ایشان، محلی برای عبادت قرار گرفت. خداوند در مورد محل عبادت و پرستش قرار دادن این خانه در آیه 36 سوره نور می فرماید:(فِی بُیُوتٍ أَذِنَ اللّهُ أَنْ تُرْفَعَ) ؛ «در خانه هایی که خداوند اذن فرموده، دیوارهای آن بالا رود».

پیامبر (صلی الله علیه و آله) نیز فرمود: «میان منبر و قبر من باغی از باغ های بهشت است».⁽¹⁾

محقق شدن «بت قرار دادن قبر پیامبر (صلی الله علیه و آله)» با اعتقاد به فرزند خدا بودن ایشان یا تعدد خدایان

گفتار یهودیان شبیه این مطلب است که حضرت عزیر را فرزند خدا می دانند؛ چنان که مؤید آن روایت عایشه بود که می گفت: «اگر چنین نبود (که قبر پیامبر (صلی الله علیه و آله) را بت قرار می دادند) قبر شریف ایشان آشکار می شد؛ چراکه بیم آن می رفت که قبر ایشان را مسجد قرار دهند». این سخن عایشه، باوجود اینکه قبر شریف پیامبر (صلی الله علیه و آله) آشکار بود، به این معناست که مراد از آشکار شدن قبر و مسجد قرار گرفتن آن، قبله و معبود قرار دادن آن به واسطه نصب تمثال و تصویر روی آن است. همان گونه که نصاری در کلیساهایشان حضرت عیسی مسیح (علیه السلام) را خدا قرار داده و تمثال او را مقابل خود برای عبادت نصب می کنند. به علاوه هرگونه تعظیم نسبت به فرد مقابل، بدون قصد و اراده اینکه او خداست، عبادت محسوب نمی شود؛ وگرنه دستور قرآن کریم به قبله قرار دادن مقام حضرت ابراهیم (علیه السلام)، باید عبادت ابراهیم (علیه السلام) باشد؛ ولی قرآن کریم از این سخنان به دور است.

آنچه که این برداشت را تأیید می کند، نزدیکی و ارتباط نهی از بت قرار دادن قبر و عملکرد یهود و نصاری در مورد قبرهای پیامبرانشان است. پیوستگی و ارتباط میان دو امر دلالت می کند که علت نهی از بت قرار دادن قبر شریف پیامبر (صلی الله علیه و آله)، احداث ساختمانی بر قبر مطهر ایشان برای عبادت خداوند در جوار آن نیست؛ بلکه مقصود حرکت نکردن به سوی عملکرد نصرانیان است.

مؤید این مطلب روایتی است که به طریق های گوناگون و متعدد نقل شده است؛ از جمله آنچه که در سنن بیهقی آمده است:

انس بن مالک می گوید، روزی مشغول خواندن نماز بودم، در حالی که پیش روی من قبری بود و من متوجه آن نبودم. ناگهان عمر به من فریاد زد، قبر، قبر! گمان کردم که می گوید، قمر، قمر! اطرافیان به من گفتند مقصودش قبر است و من خود را از آن دور کردم. یعنی انس از قبر

عبور کرده و نماز خود را ادامه داده است. چنان که در روایت دیگری نیز آمده است که او نماز خود را قطع نکرد و آن را ادامه داد.⁽¹⁾

با توجه به این روایت بر لازم نبودن اعاده نماز استدلال کرده اند، اگرچه مکروه است.⁽²⁾

این مسئله در عمدة القاری از افراد زیادی مانند عبدالله بن عمر و گروهی از تابعین مانند حسن بصری و از شرح ترمذی و مالک نقل شده است: «نماز خواندن کنار قبر و قبرستان صحیح است».⁽³⁾

در کلام ابن حجر بیان شد که اگر نماز خواندن به سوی قبر، سبب باطل شدن نماز می شد باید نماز را قطع می کرد. این در صورتی است که نماز خواندن به سوی قبر، عبادت صاحب قبر و نسبت خدایی دادن به آن نباشد.

مسجد قرار دادن قبرهای پیامبران یا اولیای الهی، یعنی اعتقاد به خدایی آنها

کلام مؤلف عمدة القاری که می گوید: «نماز خواندن میان قبرها مکروه است شامل مواردی است که نماز بر روی قبر یا به طرف آن یا میان دو قبر باشد. بیضاوی گفته است:

از آنجا که یهود و نصاری به منظور بزرگداشت مقام پیامبران خود به طرف قبور آنها سجده می کردند و آنها را قبله خود در نماز و مانند آن قرار می دادند و قبرها را همانند بت می پرستیدند، پیامبر (صلی الله علیه و آله) آنها را لعنت کرد و مسلمانان را از چنین کاری منع نمود. در نتیجه اگر کسی در کنار قبر بنده صالحی، یک مسجد احداث کند و با نزدیک شدن به او، قصد تبرک جستن نماید (نه اینکه به سوی او تعظیم کند و متوجه او شود) شامل لعن پیامبر (صلی الله علیه و آله) نخواهد بود.⁽⁴⁾

در مورد حکمت نهی از نماز خواندن در قبرستان، نظرات متفاوتی وجود دارد؛ گفته اند که این مسئله، به این سبب است که زیر محل نماز فرد نجس است. قاضی حسین گفته است: «با قرار دادن زیراندازی پاکیزه، نمازخواندن کراهت نخواهد داشت». ابن رافعه در الکفایة می گوید: «آنچه کلام قاضی بر آن دلالت می کند، این است که کراهت نماز در قبرستان به خاطر احترام اموات است».⁽¹⁾

در ادامه صاحب عمدة القاری از قرطبی نقل می کند:

آنچه که در روایت درباره قرار دادن تصاویر و تمثال ها بر روی قبرهای صالحان آمده، این است که پیشینیان آنها، آن تصاویر را کشیدند تا با آن شمایل مأنوس شوند و به یاد کارهای شایسته آنها بیفتند و مانند آنان تلاش کنند و خدا را در کنار قبرهای آنها عبادت کنند. بعد از آن گروه، عده ای دیگر جانشین آنها شدند و هدف آنها را فراموش کردند.

در این میان شیطان به وسوسه پرداخت که پیشینیان شما این تصاویر را عبادت و تعظیم می کردند و بدین وسیله آنان را به عبادت آن تصاویر تشویق کرد. پیامبر (صلی الله علیه و آله) مسلمانان را از چنین مسئله ای بر حذر می داشت. زمانی که صحابه و تابعین به گسترش مسجد شریف نبوی (صلی الله علیه و آله) احساس نیاز کردند، در اطراف قبر مطهر پیامبر (صلی الله علیه و آله)، دیوارهای بلندی از چهار طرف احداث کردند تا اینکه قبر آن حضرت در دسترس مردم نباشد و چنین مسئله ای رخ ندهد. سپس العینی از ابن بطال نقل می کند که نهی وارد شده در روایت، به سبب آن است که قبرها و تصاویر را خدا قرار می دادند.

از شافعی و پیروانش نقل شده که ساخت مسجد بر روی قبرها مکروه است. سپس بیضاوی نهی را بر خدا دانستن حمل کرده و گفته است: اگر کسی در کنار قبر بنده صالحی مسجد احداث کند و با تقرب به او قصد تبرک نماید (نه اینکه به صاحب قبر

تعظیم و توجه کند) وعده نقل شده از رسول خدا (صلی الله علیه و آله) شامل او نمی شود.⁽¹⁾

به اعتقاد من، سخنان ایشان به این معناست که از این نهی در روایت، معنی الوهیت اراده می شود، نه آن چیزی که سلفی ها فهمیده اند.

پاسخ دیگر اینکه بر فرض که ما موهوم بودن دلالت این احادیث را بپذیریم، احادیث زیارت پیامبر (صلی الله علیه و آله) و آباد ساختن قبر ایشان و نیز اهل بیت آن حضرت، از چند جنبه، بر این امر مقدم است.

از سوی دیگر این روایات به حد تواتر رسیده است؛ چنان که در حدیث مستفیض آمده است: «میان قبر و منبر من باغی از باغ های بهشت است». مضمون این حدیث در طول قرن های گذشته، میان مسلمانان قطعی و بدیهی است. مؤید این مطلب سیره قطعی مسلمانان در سده های نخستین و رفت و آمد بر سر قبر حضرت ابراهیم (علیه السلام) و قبرهای سایر پیامبران (علیهم السلام) است. به علاوه این روایات در مورد زیارت پیامبر (صلی الله علیه و آله) اخص از روایات نهی کننده است. آیات قرآن کریم نیز مؤید این روایات است، مانند کلام خداوند در آیه 125 سوره مبارک بقره که می فرماید:(وَ اتَّخِذُوا مِنْ مَقامِ إِبْراهِیمَ مُصَلًّی) ؛ «مقام ابراهیم (علیه السلام) را محل نماز قرار دهید».

و همچنین خداوند در آیه 36 سوره نور می فرماید:(فِی بُیُوتٍ أَذِنَ اللّهُ أَنْ تُرْفَعَ وَ یُذْکَرَ فِیهَا اسْمُهُ) ؛ «در خانه هایی که خداوند اذن فرموده، دیوارهای آن بالا رود».

روایاتی که دستور زیارت قبر پیامبر (صلی الله علیه و آله) و احداث ساختمان بر آن را می دهد نیز روشن و آشکار است؛ در حالی که روایات نهی کننده از اینکه قبرهای پیامبران مسجد قرار گیرد جنبه های متعددی دارد و پیش از این بیان کردیم که روشن ترین آنها وجه دیگری است.

مسلم در صحیح خود از پیامبر اعظم (صلی الله علیه و آله) روایتی نقل می کند که فرمود: «هیچ مسجدی شایستگی مسافرت و هجرت را ندارد، به جز سه مسجد: مسجد من (رسول خدا (صلی الله علیه و آله)، مسجدالحرام و مسجدالاقصی».⁽¹⁾

این روایت را طبرانی در معجم الکبیر با همین عبارت از پیامبر خدا (صلی الله علیه و آله) نقل کرده است.⁽²⁾

هیثمی نیز در مجمع الزوائد این روایت را نقل کرده است.⁽³⁾همچنین بزاز این روایت را با این تقریب نقل کرده است که «نهی، دلالت بر حرام بودن سفر به قصد زیارت قبرها می کند».

جواب:

در ردّ این ادعا می گوییم، پیش از این بعضی از جواب ها مطرح شد و به زودی برخی از پاسخ های استدلال به این حدیث و خلاصه آن را بیان خواهیم کرد.

فتوای بیشتر دانشمندان اهل سنت در مورد حرام نبودن سفر به مساجدی غیر از مساجد سه گانه

قال رسول الله (صلی الله علیه و آله): لا تشدّ الرجال الّا الی ثلاثة مساجد: مسجدی هذا، والمسجدالحرام، والمسجد الاقصی.⁽⁴⁾

اول: حرف «لا» در اینجا برای نهی نیست، بلکه برای نفی کمال تام بوده و در سه مسجد منحصر است که این مسئله به خاطر مرسوم بودن این استعمال در این معنی است. شاهد این مطلب، بیان این حدیث بدون حرف «لا» است؛ مانند «انما یسافر إلی الثلاثة» ونیز به گونه ای دیگر مانند «تشدّ الرحال إلی الثلاثة...». از این رو نووی در شرح مسلم می گوید:

آنچه نزد جمهور علما صحیح است و محققین و امام الحرمین این معنی را در نظر گرفته اند این است که: «سفر به غیر از این سه مسجد، نه حرام است و نه مکروه؛ بلکه مقصود این است که فضیلت تام، مخصوص قصد سفر به این سه مسجد است».⁽¹⁾

دوم: مستثنی منه در جمله ذکر نشده است و باید آن را مقدر گرفت. اگر آن مقدر، لفظ مسجد باشد، معنی حدیث چنین خواهد بود که آهنگ سفر به سوی مسجدی نمی شود، مگر سه مسجد، این معنی بر مطلوب ایشان - که سفر به قصد زیارت قبرهای شریف ایشان است - دلالت نخواهد داشت.

اگر مقدر، به معنای سفری باشد که قربة إلی الله انجام می گیرد و در هیچ سفر دیگری، نباید قصد سفر قربة إلی الله کرد مگر برای سه مسجد، باید گفت که در این صورت، مقدر بدون شاهد و دلیل بوده و این تاویل گرایی محض است. از سوی دیگر، ایشان در اسلوب و روش خود منکر تأویل گرایی محض هستند و در پایه گذاری اعتقادات نادر خود - که با عقاید مسلمانان مخالف است - مرتکب آن می شوند. با وجود این نمی توان به آن پایبند بود، زیرا مستلزم تخصیص اکثر است که امری زشت و ناپسند می باشد.

در شریعت اسلام بر انجام سفرهایی با انگیزه صله رحم، دیدار برادران ایمانی، جهاد در راه خدا، تشکیل گروه های هم بستگی، طلب علم و نیکی، کمک کردن بر کارهای شایسته، مهاجرت به سوی خدا و رسول او و... تأکید و سفارش شده است. به علاوه اگر ما فرض بر تعمیم بگیریم، این عموم با رجحان زیارت پیامبر (صلی الله علیه و آله) تخصیص می خورد.

روایاتی که قبر پیامبر (صلی الله علیه و آله) را از مظاهر عبادت و پرستش می دانست، از این عموم حدیث (لاتشدّ الرحال) به طور مطلق اخص است. به اضافه اینکه این روایات (که زیارت قبر پیامبر را از مظاهر عبادت می داند) با آیات قرآن مطابقت دارد؛ خداوند در

آیه 125 سوره مبارک بقره می فرماید:(وَ اتَّخِذُوا مِنْ مَقامِ إِبْراهِیمَ مُصَلًّی) ؛ «و مقام ابراهیم را محل نماز قرار دهید». و سخن خداوند در آیه 36 سوره مبارک نور که می فرماید:(فِی بُیُوتٍ أَذِنَ اللّهُ أَنْ تُرْفَعَ وَ یُذْکَرَ فِیهَا اسْمُهُ) ؛ «در خانه های که خداوند اذن فرموده دیوارهای آن بالا رود و در آن نام او ذکر شود». این مطلب در بحث قرآنی به طور مفصل بیان شد.

فضیلت مسجد نبوی از سوی اهل بیت (علیهم السلام)

سوم: مستثنی شدن مسجد پیامبر (صلی الله علیه و آله) (چنان که در روایت «لاتشد الرحال» آمده بود)، در حقیقت استثناء قبر پیامبر (صلی الله علیه و آله) و قبرهای اهل بیت (علیهم السلام) اوست؛ زیرا مسجد پیامبر (صلی الله علیه و آله) به سبب انتساب آن به خانه های او کسب فضیلت کرده است؛ شاهد این مطلب، سخنی از پیامبر (صلی الله علیه و آله) است که فرمود: «میان منبر و خانه من باغی از باغ های بهشت است».

همانند کلام خدای متعال در مورد مسجد حضرت موسی (علیه السلام) در آیه 87 سوره یونس که فرمود:

(وَ أَوْحَیْنا إِلی مُوسی وَ أَخِیهِ أَنْ تَبَوَّءا لِقَوْمِکُما بِمِصْرَ بُیُوتاً وَ اجْعَلُوا بُیُوتَکُمْ قِبْلَةً وَ أَقِیمُوا الصَّلاةَ وَ بَشِّرِ الْمُؤْمِنِینَ)

و به موسی (علیه السلام) و برادرش وحی کردیم که برای قوم خود، خانه هایی در سرزمین مصر انتخاب کنید و خانه هایتان را مقابل یکدیگر [و متمرکز] قرار دهید! و نماز را برپا دارید! و به مؤمنان بشارت ده [که سرانجام پیروز می شوند].

تقریب استدلال: مسجد نبوی منسوب به پیامبر (صلی الله علیه و آله) و پسرعمویش علی بن ابی طالب (علیه السلام) است؛ چنان که مسجد حضرت موسی (علیه السلام) منسوب به او و برادرش هارون است. همان گونه که حضرت موسی (علیه السلام) تمامی درهای ورودی به مسجد، به غیر از در خانه خود و هارون را بست، پیامبر اعظم (صلی الله علیه و آله) نیز فرمود: یا علی، تو در نزد من مانند هارون نزد موسی (علیه السلام) هستی؛ جز اینکه پس از من پیامبری نیست.

درنتیجه پاداشی دو چندان در مسجد پیامبر (صلی الله علیه و آله) به خاطر خانه های او به دست می آید و آنجا باغی از باغ های بهشت می شود.

به زودی خواهیم گفت که باعظمت ترین مکان های روضه شریف، همان خانه های پیامبر (صلی الله علیه و آله) و خانه علی (علیه السلام) و فاطمه (علیهما السلام) است. خانه های پیامبر (صلی الله علیه و آله) شامل خانه های فرزندان معصوم او می شود که درنتیجه تمام خانه های پیامبران، قبرهای ایشان، خانه های اهل بیت (علیهم السلام) و قبرهای آنها نیز جزء استثنای مسجد شریف پیامبر (صلی الله علیه و آله) می شوند.

چهارم: استحباب مسافرت به مسجد نبوی (صلی الله علیه و آله)، همراه با زیارت پیامبر (صلی الله علیه و آله) است؛ زیرا مسجد در کنار قبر شریف پیامبر (صلی الله علیه و آله) قرار گرفته است و رفتن به مسجد، با زیارت قبر شریف پیامبر (صلی الله علیه و آله) همراه می شود. رفتن به مسجدالحرام نیز همین گونه است، زیرا ایشان فرمودند: «هر کس حج به جای آورد و مرا زیارت نکند، به من جفا کرده است».

کلام خداوند متعال ذیل آیه 22 سوره مبارک فاطر که می فرماید:

(وَ ما یَسْتَوِی الْأَحْیاءُ وَ لاَ الْأَمْواتُ إِنَّ اللّهَ یُسْمِعُ مَنْ یَشاءُ وَ ما أَنْتَ بِمُسْمِعٍ مَنْ فِی الْقُبُورِ)

و هرگز مردگان و زندگان یکسان نیستند. خداوند پیام خود را به گوش هرکس بخواهد می رساند و تو نمی توانی سخن خود را به گوش آنان که در گور خفته اند برسانی.

همچنین در آیه 13 ممتحنه می فرماید:

(یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لا تَتَوَلَّوْا قَوْماً غَضِبَ اللّهُ عَلَیْهِمْ قَدْ یَئِسُوا مِنَ الْآخِرَةِ کَما یَئِسَ الْکُفّارُ مِنْ أَصْحابِ الْقُبُورِ)

ای کسانی که ایمان آورده اید! با قومی که خداوند آنان را مورد غضب قرار داده دوستی نکنید؛ آنان از آخرت مأیوس اند، همان گونه که کفار مدفون در قبرها مأیوس می باشند!

تقریب دلالت آیه اول: ظاهر آیه و آنچه از آن به ذهن می رسد، این است که مردگان قدرت شنوایی ندارند و انسان زنده نمی تواند با آنها سخن بگوید. در نتیجه راه ارتباط میان زندگان و مردگان قطع شده است؛ پس زیارت مردگان سودی نخواهد داشت و از

آیه دوم که خطاب آن به مؤمنان است، برداشت می شود که با قومی که مورد غضب خداوند قرار گرفته اند دوستی نکنند که این خود در نتیجه اعمال بد و زشت آنان در این دنیا، ناامید شدن از رحمت الهی و پاداش آخرت و به سبب نداشتن ذخیره ای از عمل صالح حاصل شده است. حال این عده از مردم، همانند کسی هستند که از مردگان و سرای آخرت ناامید شده است و به آنان در جلب منفعت یا دفع ضرر امیدی ندارد. این مسئله به سبب باور و اعتقاد ایشان است که مردگان از این دنیا جدا شده اند و فایده ای در زیارت آنان وجود ندارد.

علاوه بر دو آیه مذکور، در جایگاه استدلال از این حدیث شریف پیامبر (صلی الله علیه و آله) نیز استفاده می شود که:

زمانی که فرزند آدم (علیه السلام) از دنیا برود، عمل او منقطع می شود، مگر از سه چیز: فرزند شایسته ای که برای او دعا کند، دانشی که از آن سود برند و صدقه ای که همواره جاری و مستمر باشد.⁽¹⁾

با این تقریب، زیارت اموات نفعی به حال آنها ندارد؛ زیرا عمل میت منقطع شده است و چیزی از زائر زنده به او نمی رسد. همچنین شخص زنده، پاداش یا منفعتی از مرده کسب نمی کند؛ زیرا مرده از او قوی تر نیست و نمی تواند عملی انجام دهد که خود یا دیگر انسان های زنده از آن بهره ای ببرند.

قوی تر بودن زندگی در سرای آخرت و برزخ از دنیا

پاسخ استدلال قبلی این است که دلالت دو آیه مذکور به طور دقیق عکس آن چیزی است که در استدلال ایشان بیان شده است. آیه اول می گوید کسی که رسالت رسولان الهی و رسالت رسول خدا (صلی الله علیه و آله) و بشیر و نذیر بودن ایشان را تکذیب می کند، میت است، اگرچه به حسب ظاهر در دنیا زنده است. همچنین کسی که اهل ایمان و تصدیق است،

زنده است و خداوند دینش را به او می فهماند، و اما کسی که تکذیب می کند، در کری و کوری مانند مرده ای است که اعضای او از حرکت افتاده است؛ نظیر آنچه در کلام خداوند ذیل آیه 46 سوره حج آمده است که می فرماید:

(أَ فَلَمْ یَسِیرُوا فِی الْأَرْضِ فَتَکُونَ لَهُمْ قُلُوبٌ یَعْقِلُونَ بِها أَوْ آذانٌ یَسْمَعُونَ بِها فَإِنَّها لا تَعْمَی الْأَبْصارُ وَ لکِنْ تَعْمَی الْقُلُوبُ الَّتِی فِی الصُّدُورِ)

آیا آنان در زمین سیر نکردند تا دل هایی داشته باشند که حقیقت را با آن درک کنند یا گوش های شنوایی که با آن [ندای حق را] بشنوند؟! چراکه چشم های ظاهر نابینا نمی شود، بلکه دل هایی که در سینه هاست کور می شود.

قرآن کریم در این آیه، بر اعضای جوانحی روح که در صفت حیات و مرگ، از اعضای بدن و اندام دنیوی با اهمیت تر است، متمرکز شده است. مانند آنچه که در سخن پروردگار ذیل آیه 72 سوره اسراء آمده که می فرماید:(وَ مَنْ کانَ فِی هذِهِ أَعْمی فَهُوَ فِی الْآخِرَةِ أَعْمی وَ أَضَلُّ سَبِیلاً) ؛ «اما کسی که در این جهان [از دیدن چهره حق] نابینا بوده است، در آخرت نیز نابینا و گمراه تر است».

مقصود از این کوری، نابینایی چشم ظاهری نیست، بلکه مراد کوری قلب است. بر این اساس در روایت آمده که شخص نادان، در میان دانشمندان همچون مرده ای در میان زنده هاست. همچنین انسان عالم میان افراد نادان، مانند زنده ای میان مردگان است.

مرگ و حیات روح با مرگ و حیات بدن متفاوت است. ادراک و شعور، حیات است و جهل و غفلت، مرگ. ایمان حیاتی اثرگذار، و کفر و تکذیب حق، مرگ است. این مانند تعبیر اصطلاحی قرآن کریم در مورد واژه قریه و قری (روستا و روستاها) و واژه مدینه (شهر) است. مانند آنچه در کلام خداوند در آیه 13 سوره یس آمده که می فرماید:

(وَ اضْرِبْ لَهُمْ مَثَلاً أَصْحابَ الْقَرْیَةِ إِذْ جاءَهَا الْمُرْسَلُونَ) ؛ «و برای آنها، اصحاب قریه [انطاکیه] را مثال بزن، هنگامی که فرستادگان خدا به سوی آنان آمدند». و کلام خداوند در آیه 20 سوره یس که

می فرماید:(وَ جاءَ مِنْ أَقْصَا الْمَدِینَةِ رَجُلٌ یَسْعی قالَ یا قَوْمِ اتَّبِعُوا الْمُرْسَلِینَ) ؛ «و مردی [با ایمان] از دورترین نقطه شهر با شتاب فرا رسید، گفت: ای قوم من! از فرستادگان [خدا] پیروی کنید».

سه پیامبر الهی به شهری آباد فرستاده شده بودند؛ با وجود این، قرآن آن را روستا نامید، چراکه اهل آن کافر بودند. خلاف این مطلب در مورد مکانی است که مؤمن آل یس، حبیب نجار از آنجا آمده بود، و این به خاطر ایمان اهل آنجا بود. تمدن در قرآن کریم به معنای ایمانی است که مایه کمال و پیشرفت بشریت باشد و کفر، مایه تخلف و نابودی برای آنهاست. مانند لفظ بی سوادی و دانش و دانش آموزی در قرآن کریم که به مردم مکه عنوان بی سواد اطلاق می شد، زیرا پیش از آن پیامبری میان آنها مبعوث نشده و کتابی نیز بر آنها نازل نشده بود. آنان اهل کتاب نبودند، یعنی اهل علم نبودند. شبیه این مطلب، در کلام خداوند در آیه 64 سوره عنکبوت آمده است:(وَ إِنَّ الدّارَ الْآخِرَةَ لَهِیَ الْحَیَوانُ) ؛ «فقط سرای آخرت، سرای زندگی واقعی است».

این آیه شریف بر این مسئله دلالت دارد که سرای آخرت، سرایی پر از نشاط و نیرو و نسیم زندگی بخش است. گویا سرای دنیاست که زندگی در آن به مرگ نزدیک تر از حیات است و سرای آخرت به زندگی نزدیک تر است تا مرگ. خداوند در آیه 17 سوره اعلی می فرماید:(وَ الْآخِرَةُ خَیْرٌ وَ أَبْقی) ؛ «در حالی که آخرت بهتر و پایدارتر است».

پیامبر خدا (صلی الله علیه و آله) فرمود: «مردم بسان خفتگان اند؛ زمانی که مرگ آنها را فراگیرد، بیدار می شوند». منظور سخن خداوند و کلام رسولش این است که حواس پنج گانه انسان، در آخرت به مراتب قوی تر از سرای دنیاست.

کلام خداوند در آیه 22 سوره ق نیز اشاره به این مطلب دارد:(فَکَشَفْنا عَنْکَ غِطاءَکَ فَبَصَرُکَ الْیَوْمَ حَدِیدٌ) ؛ «ما پرده را از چشم تو کنار زدیم، و امروز چشمت تیزبین است».

این آیه اشاره می کند که بینایی در سرای دنیا با پرده ای پوشیده شده است. شبیه این مطلب روایتی است از حضرت سیدالشهداء (علیه السلام) که فرمود: «به درستی که شیرینی و تلخی

دنیا همانند خواب است». از مجموع آیات و روایات به دست می آید که ادراک و بینایی و شنوایی نزد اهل آخرت (اموات)، قوی تر و دقیق تر از ادراک اهل دنیا (زنده ها) است.

ویژگی کافران، منافقان و مؤمنان درباره اصحاب قبور

آیه دوم، دلالتی روشن بر این موضوع دارد که کفار در اعتقاد خود نسبت به مردگان اشتباه می کنند؛ همانند خطای افرادی که به خاطر ناامیدی از آخرت، مورد غضب پروردگار قرار گرفته اند. این افراد (مغضوب علیهم) به سبب نداشتن ایمان به سرای آخرت، اعتماد و اطمینانی نسبت به وجود آخرت، حیات اخروی، پاداش الهی و رضوان و نعمت های پروردگار ندارند؛ در حالی که سرای آخرت حقیقتی واقعی است و از نظر جایگاه، بزرگی، گشایش، جمال، جلال و ارزش، باعظمت تر از دنیاست. مشمولان غضب پروردگار به سبب بی ایمانی دچار خطا و جهل در این باره شده اند؛ مانند جهل کافران به موقعیت اصحاب قبور. مردگان در برزخ هستند و اگر اهل نجات باشند، از نعمت های پروردگار بهره مند می شوند و اگر اهل عذاب باشند، دچار عقاب الهی می شوند. پس ناامیدی از مردگان، ویژگی کافران و منافقان است و این معلول نداشتن ایمان به آخرت است. این در حالی است که مردگان آرزوی داشتن رابطه و رفت و آمد با اینها را دارند.

داشتن ارتباط با مردگان، از ویژگی های مؤمنان به آخرت است. پس جای هیچ گونه شگفتی در شدت سخت گیری وهابیان در مورد زیارت اهل قبور و اولیا و برگزیدگان الهی نیست. این مسئله، معنای دیگری به غیر از رویارویی با ایمان به آخرت و معاد ندارد. این شبیه سخن کافران است:

(وَ قالُوا ما هِیَ إِلاّ حَیاتُنَا الدُّنْیا نَمُوتُ وَ نَحْیا وَ ما یُهْلِکُنا إِلاَّ الدَّهْرُ وَ ما لَهُمْ بِذلِکَ مِنْ عِلْمٍ إِنْ هُمْ إِلاّ یَظُنُّونَ)

آنها گفتند: چیزی جز همین زندگی دنیای ما در کار نیست؛ گروهی از ما می میرند و گروهی جای آنها را می گیرند و جز طبیعت و روزگار، ما را هلاک نمی کند! آنان به این سخن که می گویند علمی ندارند، بلکه تنها حدس می زنند [و گمانی بی پایه دارند].

اینان حیات و زندگی را منحصر به سرای دنیا نمودند و منکر حیات اخروی و برزخ شدند: خداوند در آیه 23 و 24 سوره مبارک فجر می فرماید:

(وَ جِیءَ یَوْمَئِذٍ بِجَهَنَّمَ یَوْمَئِذٍ یَتَذَکَّرُ الْإِنْسانُ وَ أَنّی لَهُ الذِّکْری * یَقُولُ یا لَیْتَنِی قَدَّمْتُ لِحَیاتِی)

و در آن روز جهنم را حاضر می کنند. [آری] در آن روز، انسان متذکّر می شود، اما این تذکر چه سودی برای او دارد؟! * می گوید: ای کاش برای [این] زندگیم چیزی از پیش فرستاده بودم.

همچنین خداوند در آیه 100 سوره مؤمنون می فرماید:

(لَعَلِّی أَعْمَلُ صالِحاً فِیما تَرَکْتُ کَلاّ إِنَّها کَلِمَةٌ هُوَ قائِلُها وَ مِنْ وَرائِهِمْ بَرْزَخٌ إِلی یَوْمِ یُبْعَثُونَ)

شاید در آنچه ترک کردم [و کوتاهی نمودم] عمل صالحی انجام دهم [ولی به او می گویند:] چنین نیست. این سخنی است که او به زبان می گوید [و اگر بازگردد، کارش همچون گذشته است] و پشت سر آنان برزخی است تا روزی که برانگیخته شوند.

پیامد ممانعت از زیارت قبور

آیه پیش گفته، بر این مطلب دلالت دارد که مرگ، انتقال از خانه ای به خانه دیگر است و میت، خواستار بازگشت به دنیاست. چنان که در حدیث نبوی آمده است: «و همانا از خانه ای به خانه دیگر منتقل می شوید». انسان میت هنگام عبور از گذرگاهی که به برزخ منتهی می شود، سوگند یاد می کند و آیات و روایاتی که بر حیات برزخی دلالت می کند بی شمار است. در نتیجه ممانعت از زیارت قبور، روگردانی از توجه به آخرت و دعوت به اقامت در دنیا و ماندگاری در آن است.

در قرآن کریم، بارها از مرگ به وفات تعبیر شده است. وفات، توفی و وفاء، به معنی کمال و به کمال رساندن و به دست آوردن کمال است. چنان که در کلام خداوند

ذیل آیه 37 سوره اعراف آمده است:(حَتّی إِذا جاءَتْهُمْ رُسُلُنا یَتَوَفَّوْنَهُمْ) ؛ «تا زمانی که فرستادگان ما [فرشتگان قبض ارواح] به سراغشان روند و جانشان را بگیرند».

تعبیر به وفات، یعنی اینکه فرشتگان تمام ذات انسان را بدون هیچ نقصی استیفاء می کنند، و این عمل (استیفای ذات انسان) از سوی فرشتگان به هنگام مرگ صورت می پذیرد و هیچ چیز از آن در دنیا باقی نمی ماند و به طور کامل به برزخ منتقل می شود. بنابراین، برخلاف آنچه منکران سرای آخرت معتقدند، ذات انسان هیچ گونه پراکندگی، نابودی و تغییری را نمی پذیرد. برای این کار، واژه «نزع» به معنی کندن به کار می رود؛ یعنی کندن روح از بدن و انتقال آن به بدن برزخی در برزخ. چنان که خداوند ذیل آیه اول سوره نازعات می فرماید:(وَ النّازِعاتِ غَرْقاً) ؛ «سوگند به فرشتگانی که [روح مجرمان را از بدن آنها] به شدت برمی کشند».

برای این فعل کندن، انتقال و حرکت دادن نیز به کار می رود؛ چنان که در آیه 29 و 30 سوره قیامت آمده است:(وَ الْتَفَّتِ السّاقُ بِالسّاقِ * إِلی رَبِّکَ یَوْمَئِذٍ الْمَساقُ) ؛ «و ساق پاها [از سختی جان دادن] به هم بپیچد. [آری] در آن روز مسیر همه به سوی [دادگاه] پروردگارت خواهد بود».

همچنین خداوند در آیه 26 سوره قیامت می فرماید:(کَلاّ إِذا بَلَغَتِ التَّراقِیَ) ؛ «هرگز چنین نیست [او ایمان نمی آورد] تا موقعی که جان به گلوگاهش برسد».

این آیات به کندن و جدا شدن روح و رسیدن آن به استخوان های ترقوه (گلوگاه) به هنگام مرگ و حرکت ذات و روح انسان به سوی خداوند، بدون هیچ گونه فنا و پراکندگی اشاره دارد. اگر بخواهیم به همه آیات اشاره کنیم، سخن به درازا خواهد کشید. پس اینها (وهابیان) با جلوگیری از زیارت قبور، درواقع از توجه مردم به مسیر آخرت ممانعت می کنند. یاد آخرت و مرگ، آنان را ناراحت ساخته و خواب را از چشمانشان می رباید. ایشان از مردم می خواهند که در دنیا مقیم شوند، سرگرم دنیا باشند و از سرای پاداش و مرگ غافل شوند. این دعوت ویرانگری است که فرزندان دنیا برای

مبارزه با فرزندان آخرت آن را ترویج می کنند. پیش از این در حدیث نبوی اشاره شد که حکمت زیارت قبور، آن است که یاد آخرت را در انسان زنده می سازد. پس اینها (وهابیان) با جلوگیری از زیارت قبور، درواقع یاد آخرت را منع می کنند.

این عملکرد وهابیان، برخلاف روایتی است که از پیامبر اعظم (صلی الله علیه و آله) نقل شد؛ پیش از این گفتیم که دعا و طلب آمرزش فرزند صالح، برای پدری که از دنیا رفته مؤثر است. این امر منحصر به دعای فرزند نیست، بلکه اشاره به دعای هر انسان صالحی دارد که دعای او در حق میت مستجاب شود. چنان که در روایت نبوی (صلی الله علیه و آله) از ابوهریره نقل شده که پیامبر خدا (صلی الله علیه و آله) فرمود: «این قبرها سرشار از ظلمت و تاریکی بر اهل آنهاست و خداوند عزوجل با دعای من، آن را نورانی می سازد». همان گونه که در مسند احمدبن حنبل و سنن ابی داوود آمده، حدیث شریف بیان می دارد که میت از دعای انسان های صالح بهره مند می شود. از سوی دیگر گاهی انسان از عمل مردگان (اگر از بندگان صالح خدا باشند) بهره می برد؛ چنان که آیه 82 سوره کهف بر همین مسئله دلالت دارد و می فرماید:

(وَ أَمَّا الْجِدارُ فَکانَ لِغُلامَیْنِ یَتِیمَیْنِ فِی الْمَدِینَةِ وَ کانَ تَحْتَهُ کَنْزٌ لَهُما وَ کانَ أَبُوهُما صالِحاً فَأَرادَ رَبُّکَ أَنْ یَبْلُغا أَشُدَّهُما وَ یَسْتَخْرِجا کَنزَهُما رَحْمَةً مِنْ رَبِّکَ وَ ما فَعَلْتُهُ عَنْ أَمْرِی ذلِکَ تَأْوِیلُ ما لَمْ تَسْطِعْ عَلَیْهِ صَبْراً)

و اما آن دیوار، از آن دو نوجوان یتیم در آن شهر بود و زیر آن، گنجی متعلق به آن دو وجود داشت و پدرشان مرد صالحی بود و پروردگار تو می خواست آنها به حد بلوغ برسند و گنجشان را استخراج کنند. این رحمتی از پروردگارت بود و من آن [کارها] را خودسرانه انجام ندادم. این بود راز کارهایی که نتوانستی در برابر آنها شکیبایی به خرج دهی.

فصل دوم: وجوب آبادسازی قبر پیامبر (صلی الله علیه و آله) و اهل بیت (علیهم السلام) همانند حرم الهی

اشاره

محورهای بحث

تعیین موضوع بحث: ساختن قبر پیامبر (صلی الله علیه و آله) و اهل بیت (علیهم السلام) ایشان، از مظاهر پرستش الهی است. ما در چند محور به این مسئله خواهیم پرداخت:

اول: ساخت و آبادسازی قبر پیامبر (صلی الله علیه و آله) و خاندان مطهرشان (علیهم السلام)، از مظاهر عبادت پروردگار بوده و رکنی از آموزه های دین است.

دوم: نظرات شیعه و اهل سنت و دیگر مذاهب اسلامی در مورد این قاعده اعتقادی شریف را بیان می کنیم.

در بسیاری از کتاب های اسلامی در مورد کارهای این فرقه ناچیز که کمر به جنگ با حرم های اهل بیت (علیهم السلام) بسته اند و آنچه اینان در مکه و مدینه انجام می دهند، جست وجوهای زیادی کردم تا بتوانم شواهدی برای کارهای اینان بیابم. این گروه پرچم دار شعار مادی گرایی و حس گرایی شده اند و عقاید مسلمانان را با نام توحید تخریب می کنند.

از نتیجه این جست وجوها، این حکم به دست آمد که بر خلاف نظر این گروه، ساخت و عمران قبر پیامبر و عترتش (علیهم السلام) واجب و از شعائر الهی محسوب می شود.

در اینجا تذکر این نکته لازم است که درصدد بیان مشروع بودن و مشروع نبودن این قاعده شریف نیستم، چراکه تمامی فرقه های اسلامی بر مشروعیت این کار اتفاق نظر دارند؛ بلکه می خواهم بگویم که ساختن قبر پیامبر (صلی الله علیه و آله) و عترتشان (علیهم السلام) از آموزه های دینی و از شعائر الهی است و جایگاه و شرافت قبر پیامبر (صلی الله علیه و آله) از شرافت مکه والاتر بوده و جنبه شعائری آن، حتی از کعبه و مسجدالحرام نیز بیشتر است. حتی زمانی که به نظرات گروهی از علمای مذاهب اسلامی مراجعه کنیم، درمی یابیم که ایشان بر اینکه اعضای شریف بدن پیامبر (صلی الله علیه و آله)، والاتر و شریف تر از کعبه است، اتفاق نظر دارند و این مطلب نزد ایشان امری مسلم به حساب می آید. سمهودی نیز در ابتدای کتابش وفاءالوفاء، این مطلب را نقل کرده است.

هدف از این بحث، بیان حقیقت امور است؛ چنان که مذهب های چهارگانه، خاکی را که با یکی از اعضای شریف بدن پیامبر (صلی الله علیه و آله) تماس داشته باشد، بر کعبه افضل دانسته و بر آن اجماع دارند، چه رسد به افضلیت بر مسجدالحرام. این مطلب نزد امامیه واضح و مسلم است. البته بعضی دلایل ضعیف و سست هم آورده شده که قول به برتری کربلای مقدس بر کعبه را منکر شده و عجیب دانسته اند؛ در حالی که روایات منصوص درباره این مطلب نزد ما شیعیان در حد مستفیضه و متضافره است و انکار این مطلب، انکار حقایق مسلم نزد امامیه است.

سوم: بیان و بررسی بعضی از وسوسه های باطل این فرقه در مورد این قاعده شریف و ذکر بعضی فتواهای شیطانی اینان. برای مثال، وهابیان اعتراف می کنند که اگر می توانستند، قبه پیامبر (صلی الله علیه و آله) را نیز تخریب می کردند. این فرقه، تعابیر شیطانی بسیاری برای از بین بردن دین و توحید به کار برده اند و ما برای رهایی از این فتنه، تنها به خدا پناه می بریم.

لازم به ذکر است که بگوییم، بحث تنها در مورد زیارت اهل قبور و ساخت قبر نیست؛ هرچند آن هم پیروی همین بحث بوده و بی ارتباط با آن نیست؛ بلکه منظور ما،

بحث درخصوص زیارت قبر پیامبر (صلی الله علیه و آله) و عترت ایشان (علیهم السلام) است و اینکه این مطلب از قواعد شرعی و آموزه های دینی است.

گفتار اول: ادله منکرین زیارت قبور پیامبر (صلی الله علیه و آله) و اهل بیت (علیهم السلام)

حال بعضی از دلایل اینان که پرچم مادی گرایی و حس گرایی را به نام توحید به دوش گرفته اند، ذکر می کنم:

اول: زیارت پیامبر (صلی الله علیه و آله) و زیارت قبور عترت ایشان، وسیله و شفیع قرار دادن آنان است و این به خیال ایشان شرک است.

شوکانی در درّ النضید می گوید: «اجماع صحابه در توسل به پیامبر خدا (صلی الله علیه و آله) و بندگان صالح بعد از ایشان اثبات شده است».⁽¹⁾پس کسی که منکر توسل به آن حضرت، بعد از مرگشان یا منکر توسل به ذات افراد صالح شود، خلاف اجماع عمل کرده که این رفتار، باطل و بنا بر نظر همگان، مردود است. بنابراین تمام علما، گفتار ابن تیمیه و پیروان او را رد می کنند؛ چراکه اینان، توسل را جایز نمی دانند.

مؤلف: زیارت پیامبر (صلی الله علیه و آله) و تقرب جستن نزد خدا به واسطه این زیارت، نزد وهابیان شرک است؛ در حالی که این امر از امور توحیدی است و تقرب خداوند سبحان را به دنبال دارد. همچنین با نص قرآن کریم بیان خواهیم کرد که توسل و تشفع، تنها راه رسیدن به توحید است. پس این گروه اندک، توحید را شرک می دانند و پرچم مادی گرایی و حس گرایی را با نام توحید بلند می کنند.

دوم: در زیارت پیامبر (صلی الله علیه و آله) و اهل بیت (علیهم السلام) ایشان، این بزرگان مورد خطاب قرار می گیرند و از ایشان طلب کمک می شود که تمام این مطالب به خیال وهابیان مختص خداست. آنان بر این باورند که گاهی در زیارت، بر قبر هم سجده می شود و زائر در

این اماکن، با حالت خشوع و خضوع وارد شده و گریه هم می کند و این امور نوعی خضوع در برابر غیرخداست.

این درحالی است که هیچ کس، حتی ابن تیمیه توسل را رد نمی کند، بلکه بر این امر به عنوان شعار دین تأکید نیز می کند. وی در کتابش «التوسل و الوسیلة»⁽¹⁾آورده که سلف نیز توسل می کردند و از احمدبن حنبل در منسک المروزی، توسل به پیامبر (صلی الله علیه و آله) در دعا و مانند آن را⁽²⁾نقل کرده است. این عین عبارت احمدبن حنبل است که در منسک المروزی آمده است: «برای حاجتت واسطه ای چون پیامبر (صلی الله علیه و آله) فراهم کن تا خدا آن را برآورد» و این گونه ابن تیمیه جواب اخنائی را داده است.⁽³⁾

از اقتضای این قاعده شریف روشن می شود که اینان با خدا و پیامبر (صلی الله علیه و آله) جنگ کرده و نمی توان ادعایشان را حمل بر اجتهاد کرد.

سوم: زیارت پیامبر (صلی الله علیه و آله)، تعظیم و بزرگداشت ایشان است که لازمه آن تذلل و تذلیل در برابر عظمت ایشان می باشد و تذلل و خشوع برای غیرخدا جایز نیست. همچنین ساختن قبر و سقف برای آنها، تزیین کردن آنها به طلا و نقره، روشن کردن چراغ در آن حرم ها و معطر کردن آن مکان ها، به طوری که مایه عظمت صاحب بقعه و قبر شود، جایز نیست.

در حقیقت ساخت بنا، نوعی عظمت برای قبور ایجاد می کند که اینها شرک و معارض توحید است.

چهارم: وهابیان به آیه 18 سوره یونس استدلال کرده اند:

(وَ یَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللّهِ ما لا یَضُرُّهُمْ وَ لا یَنْفَعُهُمْ وَ یَقُولُونَ هؤُلاءِ شُفَعاؤُنا عِنْدَ اللّهِ قُلْ أَ تُنَبِّئُونَ اللّهَ بِما لا یَعْلَمُ فِی السَّماواتِ وَ لا فِی الْأَرْضِ سُبْحانَهُ وَ تَعالی عَمّا یُشْرِکُونَ)

آنها غیر از خدا، چیزهایی را می پرستند که نه به آنان زیان می رساند و نه سودی می بخشد و می گویند: اینها شفیعان ما نزد خدا هستند! بگو: آیا خدا را به چیزی خبر می دهید که در آسمان ها و زمین سراغ ندارد؟! منزه است او و برتر است از آن همتایانی که قرار می دهند.

به گمان این جماعت، پیامبر (صلی الله علیه و آله) فرموده است، کسی که بین خود و خدا واسطه قرار دهد و از او طلب شفاعت کند، آن شخص را پرستیده و شریک خدا دانسته است؛ چراکه شفاعت طبق آیه 255 سوره بقره که می فرماید:(مَنْ ذَا الَّذِی یَشْفَعُ عِنْدَهُ إِلاّ بِإِذْنِهِ) «کیست که در نزد او، جز به فرمان او شفاعت کند؟»، به طور کامل از آن خداست. بنابراین طلب شفاعت از پیامبران، بعد از مرگشان، ساخت حرم برای ایشان، قرار دادن چراغ در حرمشان، برپایی نماز در این مکان ها، نذرکردن، آنجا را محل اجتماع قرار دادن و برای آنجا خادم گماشتن، اعمالی هستند که پیامبران پیش از مرگشان از آنها خبر داده و با این کار تمام راه های منتهی به شرک را بسته و مسلمانان را از تمامی مظاهر شرک بر حذر داشته اند.

اینان با این منطق، تمام مسلمانان را تکفیر کردند و آیات قرآن را نیز تفسیر به رأی کرده و رساله های بسیاری در این موضوع نوشته اند. چنان که محمد بن امیر صنعانی می گوید:

دلیلی که نوشتن این رساله را بر من واجب کرد مسائلی بود همچون دیدن مشرک شدن مردم در شهرها، روستاها و بسیاری کشورها از جمله یمن، شام، مصر، نجد، تهامه و دیگر بلاد؛ همچنین اعتقاد مردم به قبور و به افرادی که مدعی علم به غیب هستند؛ در حالی که آنان اهل گناه بوده و اهل حضور در مسجد و انجام عبادت نیستند و به سنت و کتاب آگاهی نداشتند و از حساب و کتاب روز جزا نیز باکی ندارند. در نتیجه، هدف من این است که حق خدا را در انکار ایشان به جای آورم.⁽¹⁾

در کلام چنین افرادی دقت کنید و ببینید که چگونه تمام مسلمانان را تکفیر می کنند و آنان را متصف به این صفات زشت و ناپسند می دانند.

همچنین به آیات دیگری نیز استناد کرده اند؛ از جمله آیه 22 سوره فاطر:

(وَ ما یَسْتَوِی الْأَحْیاءُ وَ لاَ الْأَمْواتُ إِنَّ اللّهَ یُسْمِعُ مَنْ یَشاءُ وَ ما أَنْتَ بِمُسْمِعٍ مَنْ فِی الْقُبُورِ)

و هرگز مردگان و زندگان یکسان نیستند. خداوند پیام خود را به گوش هر کس بخواهد می رساند، و تو نمی توانی سخن خود را به گوش آنان که در گور خفته اند برسانی! بنابراین آنان که در قبرند، سود و زیانی نمی رسانند و نمی شنوند.

هرچند ما منظور آیه را از (مَنْ فِی الْقُبُورِ) خواهیم گفت، ولی کوتاه عرض می کنیم که اینان به آیات متشابه استدلال کرده اند و می خواهند فتنه انگیزی کنند و از تأویل آیات قرآن به نفع خود استفاده نمایند.

همچنین به آیه 13 سوره ممتحنه استدلال کرده اند به:

(یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لا تَتَوَلَّوْا قَوْماً غَضِبَ اللّهُ عَلَیْهِمْ قَدْ یَئِسُوا مِنَ الْآخِرَةِ کَما یَئِسَ الْکُفّارُ مِنْ أَصْحابِ الْقُبُورِ)

ای کسانی که ایمان آورده اید! با قومی که خداوند آنان را مورد غضب قرار داده دوستی نکنید؛ آنان از آخرت مأیوس اند، همان گونه که کفار مدفون در قبرها مأیوس می باشند.

این خلاصه ای از آیاتی بود که اینان برای رسیدن به منظورشان به آنها استناد کرده بودند؛ اما این تمام حرفشان نیست و جنبه های دیگری نیز برای اثبات ادعایشان شبیه به همین مطالب ذکر کرده اند.

پنجم: در زیارت قبور، تبرک جستن به آنها به واسطه بوسیدنشان و دست کشیدن به آنها - به ادعای اینان - شرک است و نه مظهری برای توحید و عبادت خدا.

در اینجا ادعا می شود که قبر و شخص زیارت شده، به جای خدا خوانده می شود و زائران از او طلب می کنند که حاجاتشان را برآورده کند و مشکلاتشان را مرتفع نماید. زائران برای او نماز می خوانند و حیوان ذبح می کنند و از این قبیل اعمال که همه شرک بوده و جایز نیست.

ششم: اموالی که در این حرم ها هزینه می شود، اسراف بوده و براساس نص قرآن

غیرجایز و حرام است. منشأ این اشکال، پول پرستی و اهمیت نداشتن امور معنوی نزد ایشان است؛ چراکه روش اینان بر پایه جمع کردن مال است و اگر مانع زیارت می شوند، برای ذخیره کردن مال و خرج نکردن آن است که این مسئله، نشان می دهد که مال برای ایشان، همچون بت است.

هفتم: سفر به نیت زیارت قبر پیامبر (صلی الله علیه و آله) یا حضرت علی (علیه السلام) یا زیارت قبور ائمه بقیع (علیهم السلام)، حج است و آن هم حجی برای غیر خانه خدا. از سوی دیگر طواف غیر کعبه نیز جایز نیست.

به اذن خدا بیان خواهیم کرد که زیارت و سفر به سوی این اماکن، از عبادت هایی است که بر آن اجماع شده است و زیارت این مشاهد شریف، مراسم و اعمالی همچون حج است که هم نزد امامیه و هم نزد اهل سنت منصوص و یقینی بوده و آن را از آداب زیارت خانه خدا دانسته اند.

هشتم: آباد ساختن قبر پیامبر (صلی الله علیه و آله) و قبور اهل بیت (علیهم السلام) ایشان، باعث تعطیلی مساجد و مانع انجام عبادت و اقامه نماز در آنها می شود. همچنین سفر برای زیارت این مشاهد، باعث تعطیلی حج و زیارت خانه خدا خواهد شد.

این ادعا در حالی است که تاکنون در هیچ سالی، حج خانه خدا (چه عمره چه حج واجب) از سوی شیعیان تعطیل نشده است.

نهم: مهم ترین دلیل وهابیان این است که این قبور از سوی زائران، قبله به حساب می آیند و برای این مدعای خود به کلام مرحوم مجلسی نیز استناد کرده اند که فرموده: «در زیارت، رو به قبر ایستادن لازم است؛ اگرچه موافق قبله نباشد... و قبله قرار دادن قبر از طرف زائر، مانند رو به قبله ایستادن است؛ چراکه مزور، وجه الله است و خدا به مردم امر کرده که در این حالت، رو به او یعنی مزور بایستند».⁽¹⁾

تهمتی آشکار و دروغی واضح علیه شیعه امامیه

مرحوم مجلسی نمی گوید در نماز رو به قبله ایستادن نیاز نیست و اگر پشت به قبله باشیم اشکالی نخواهد داشت یا اینکه بگوید زائر در نمازش قبر را قبله قرار دهد، بلکه منظور وی، رو به قبر ایستادن در هنگام زیارت است؛ وگرنه زائر هنگام نماز باید رو به قبله بایستد. بله ایشان می گوید در نماز هم بهتر است جلوتر از قبر نایستد بلکه رو به قبله و در سمت راست قبر باشد. اینها همه از آداب زیارت و احترام به قبر است. این مطالب از آیات قرآن و از جمله آیه 125 سوره بقره که می فرماید:(وَ اتَّخِذُوا مِنْ مَقامِ إِبْراهِیمَ مُصَلًّی) «و از مقام ابراهیم (علیه السلام)، عبادتگاهی برای خود انتخاب کنید» استفاده می شود.

حال آیا کسی می تواند مدعی شود و بگوید که خداوند بر مسلمانان امر کرده تا مقام ابراهیم (علیه السلام) را به جای کعبه قبله قرار دهند؟ یا اینکه این ادعاها، از روی ظن و گمان بی اساس این فرقه کوچک و رهروانشان می باشد؟

دهم: وهابیان، مجموعه روایاتی را در مورد نهی از زیارت قبور یا ساخت قبرهایی که مورد پرستش و سجده قرار می گیرند، در کتاب هایشان آورده و به آنها استناد می کنند. در این روایات، پیامبر (صلی الله علیه و آله) انجام این امور شرک آلود و مخالف توحید را نهی کرده اند.

الف) حدیث معروف نبوی (صلی الله علیه و آله) که بخاری آن را نقل کرده: «خدا لعنت کند یهود و نصاری را که قبور پیامبرانشان را سجده گاه خویش گرفتند».⁽¹⁾

ب) از عایشه نقل شده که در حضور پیامبر (صلی الله علیه و آله)، بعضی از زنان ایشان که به حبشه رفته بودند (یعنی ام سلمه، ماریه و ام حبیبه) از کنیسه ها، زیبایی ها و تصاویر نصب شده در آنجا تعریف کردند. ایشان سر بلند کردند و فرمودند: آنان وقتی مرد صالحی از میانشان فوت می کرد، بر قبرش مسجدی می ساختند. سپس در آنجا تصاویر را نصب

می کردند؛ آنان بدترین مردم نزد خداوند بودند.⁽¹⁾

ج) ابن عباس می گوید: «پیامبر (صلی الله علیه و آله)، زنان زیارت کننده قبرها و کسانی که آنجا را مسجد قرار می دادند و چراغ می گذاردند، لعن می فرمودند».⁽²⁾

د) کلام پیامبر (صلی الله علیه و آله) که فرمود: «خداوندا قبرم را بت قرار مده! خدا لعنت کند قومی را که قبور پیامبرانشان را مسجد می کردند. بعد از من، قبرم را به عنوان بت قرار ندهید».⁽³⁾

ه) کلام پیامبر (صلی الله علیه و آله) که فرمود: «قبرم را محل اجتماع خود قرار ندهید و خانه هایتان را قبر قرار ندهید و هر جایی بودید بر من درود بفرستید درودتان به من خواهد رسید. نزد قبور، نه نماز بخوانید و نه عبادتی انجام دهید».⁽⁴⁾

این خلاصه ای از روایاتی است که این گروه به آنها تمسک کرده اند و ما در بحث روایی، مفصل در توضیح این روایات و تعارض و جمع آنها با دسته دیگری از روایات که از نظر سند و دلالت قطعی هستند، بحث خواهیم کرد.

گفتار دوم: ولایت پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله) کامل کننده حج

از جمله اسرار عظمت پیامبر (صلی الله علیه و آله) که بر مردم مخفی است و نزد خدا ثابت است، این مسئله است که هیچ عمل و عبادتی قبول نمی شود، مگر به ولایت ایشان؛ و اعمال حج نیز از همین قاعده پیروی می کنند.

حال کسی که این ولایت را نمی پذیرد و با آن ستیزه دارد، درواقع با شهادت اول ستیزه کرده که نتیجه اش می تواند رسیدن به همان بت پرستی جاهلی باشد و تمامی عبادت هایش، عبادت بت باشد که از آن به خدا پناه می بریم.

البته این ولایت برای پیامبر، دائمی و ثابت است و تا زمانی که تکلیفی وجود دارد، این ولایت نیز ثابت است.

مقریزی در کتابش «إمتاع الأسماع»، کلام علامه زین الدین مراغی را می آورد که می گوید:

شایسته است هر مسلمانی، زیارت پیامبر (صلی الله علیه و آله) را تقرب به خدا بداند و به آن اعتقاد داشته باشد، و سند این مطلب هم وجود روایات در این باره و کلام خدا در آیه 64 سوره مبارک نساء است که می فرماید:(وَ لَوْ أَنَّهُمْ إِذْ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ) ؛ «و اگر این مخالفان، هنگامی که به خود ستم می کردند [و فرمان های خدا را زیر پا می گذاردند]...» و اینکه از عظمت پیامبر (صلی الله علیه و آله) با مرگشان هیچ کاسته نمی شود و کسی نمی تواند بگوید طلب مغفرت حضرت برای گنهکاران و یا زیارت ایشان مختص به حیات پیامبر (صلی الله علیه و آله) است. همچنان که بعضی از محققان، این گونه پاسخ داده اند که آیه، تواب و رحیم یافتن خدا را به سه امر مشروط دانسته: آمدن این افراد نزد پیامبر (صلی الله علیه و آله)، طلب مغفرت خودشان، و طلب مغفرت پیامبر (صلی الله علیه و آله) برای ایشان. بدین ترتیب طلب مغفرت پیامبر (صلی الله علیه و آله)، برای تمامی مؤمنان و مؤمنات انجام شده است؛ چراکه وی برای همه طلب مغفرت کرده است. خداوند در آیه 19 سوره محمد می فرماید:(وَ اسْتَغْفِرْ لِذَنْبِکَ وَ لِلْمُؤْمِنِینَ وَ الْمُؤْمِناتِ) ؛ «و برای گناه خود و مردان و زنان با ایمان استغفار کن». پس هنگامی که آمدنشان و طلب مغفرتشان حاصل شود، امور سه گانه مذکور که موجب پذیرش توبه از جانب خدا و جلب رحمتش می شود، تکمیل شده است. علاوه بر این، تمامی مسلمانان بر استحباب زیارت اهل قبور اجماع دارند؛ چنان که نووی آن را حکایت کرده و حتی ظاهریه آن را واجب دانسته اند. پس زیارت حضرت مطلوب است، چراکه زیارت قبور، تعظیم و احترام آنها و تعظیم و احترام پیامبر (صلی الله علیه و آله) هم واجب است. ازاین رو برخی از علما فرموده اند: «در زیارت پیامبر (صلی الله علیه و آله)، تفاوتی بین زن و مرد نیست».⁽¹⁾

در فصل های بعدی بیان خواهیم کرد که ساخت مساجد، حتی مسجدالحرام و کعبه

نیز بدون ملحق کردن قبر پیامبر (صلی الله علیه و آله) به ساخت آنها در منطق قرآن، پرستش بت و شرک به خدا دانسته شده است. البته این مطلب بر خلاف ادعای این گروه اندک می باشد که مدعی شرک بودن این امور هستند و تنها کعبه را وسیله توجه بندگان به خداوند دانسته و توجه به خدا به وسیله غیرکعبه را شرک و بت پرستی می دانند. این در حالی است که حتی خودشان روایاتی دارند که می گوید، بدن پیامبر (صلی الله علیه و آله) از کعبه نیز شریف تر است و مذاهب چهارگانه نیز بر این مطلب اجماع دارند.

گفتار سوم: رد ولایت پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله)، بازگشت به بت پرستی جاهلی

اشاره

چه تفاوتی میان حج مسلمانان و حج دوران جاهلی که مشرکان قریش با بت پرستی انجام می دادند وجود دارد؟ مشرکان هم در امور عبادی حج، از جمله در طواف، سعی بین صفا و مروه، وقوف در عرفات و دادن قربانی در منا ممارست داشته و تمام این اعمال را انجام می دانند؛ همان گونه که در زمان ابراهیم خلیل (علیه السلام) انجام می شد.

مؤلف: مشرکان بدون هیچ تفاوتی، مانند مسلمانان در این امر ممارست داشته اند؛ ولی با این حال خداوند ایشان را در آیه 28 سوره توبه نجس معرفی می کند:

(یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا إِنَّمَا الْمُشْرِکُونَ نَجَسٌ فَلا یَقْرَبُوا الْمَسْجِدَ الْحَرامَ بَعْدَ عامِهِمْ هذا وَ إِنْ خِفْتُمْ عَیْلَةً فَسَوْفَ یُغْنِیکُمُ اللّهُ مِنْ فَضْلِهِ إِنْ شاءَ إِنَّ اللّهَ عَلِیمٌ حَکِیمٌ)

ای کسانی که ایمان آورده اید! مشرکان ناپاک اند؛ پس نباید بعد از امسال، نزدیک مسجدالحرام شوند و اگر از فقر می ترسید، خداوند هرگاه بخواهد، شما را به کرمش بی نیاز می سازد [و از راه دیگر جبران می کند]؛ خداوند دانا و حکیم است.

یعنی قرآن، نفس حجی که مشرکان انجام می دادند و نمازها و ساخت بیت الله الحرام را به عبادت بت تعبیر کرده است. اینان از بت پرستی و شرک خارج نشده و به اسلام وارد نشده اند؛ چراکه ایمان به خدا جز با اقرار و اعتقاد و تسلیم بودن در برابر ولایت پیامبر (صلی الله علیه و آله)

حاصل نمی شود، پس اگر اسلام آوردنشان از شهادت دوم و اقتضائات آن خالی باشد، درواقع شهادت نخست آنان ابتر و بازگشت به بت پرستی جاهلی خواهد بود. این همان چیزی است که این گروه منحرف و دعوت کننده به بت پرستی جدید بدان معتقدند.

تفاوت میان حج مشرکان و مسلمانان، این بود که مشرکان باوجود اینکه اعمال حج را انجام می دادند و به آباد نمودن بیت الله الحرام نیز رسیدگی می کردند، حجشان مخالف امر الهی و بی ثمر بود؛ چراکه حجشان خالی از ولایت پیامبر (صلی الله علیه و آله) بود و در برابر ولایت آن حضرت تسلیم نبودند. همین تسلیم نبودن در برابر ولایت خاتم الانبیا (صلی الله علیه و آله) و اقرار نکردن به آن، در منطق قرآن و الفبای دین یکتاپرستی، شرک و بت پرستی به حساب می آید. اگر غیر از این بود، حج مشرکان می باید به خاطر آمدن آنها به سوی خانه خدا، مورد رضایت خدا واقع می شد و خدا آن را عبادت محسوب می کرد؛ در حالی که خداوند این عبادت را چنان که در آیه «28 سوره توبه» گذشت، شرک و بت پرستی می داند.

از این برهان تاریخی دینی، روشن می شود این اعمالی که مشرکان قریش به حضرت ابراهیم (علیه السلام) نسبت می دادند، ساختگی بود؛ چراکه به دین خاتم الانبیا (صلی الله علیه و آله) ملتزم نبودند و این عبادات را از ولایت حضرتش منقطع کردند. این درواقع بازگشت به بت پرستی جاهلی و دور شدن از شعائر دینی بوده است.

از برهان امام باقر (علیه السلام) در روایت صحیح السند اعلایی نیز روشن می شود که این کارها جاهلانه و مشرکانه است.

برهان اول

علی بن ابراهیم از پدرش از ابن ابی عمیر از ابن اذینه از فضیل می گوید:

امام باقر (علیه السلام) به مردمی که گرد کعبه طواف می کردند، نگاه کرد و فرمود: در زمان جاهلیت، این گونه طواف می کردند. همانا مردم دستور دارند که گرد کعبه طواف کنند و سپس سوی ما

کوچ کنند و ولایت و دوستی خود را به ما اعلام دارند و یاری خود را به ما عرضه کنند؛ سپس این آیه (37 سوره ابراهیم) را قرائت فرمود:(فَاجْعَلْ أَفْئِدَةً مِنَ النّاسِ تَهْوِی إِلَیْهِمْ) ؛ «دل های برخی از مردم را متوجه آنها گردان».⁽¹⁾

در اصول کافی، حسین بن محمد از معلی بن محمد از علی بن اسباط از داوود بن نعمان از ابی عبیده از امام باقر (علیه السلام)، همانند روایت بالا نقل شده است.⁽²⁾

در این برهان دینی تاریخی، امام باقر (علیه السلام) بت پرستی را در اصطلاح قرآن کریم بیان می دارند و می فرمایند که این افعال، کرداری جاهلانه و عبادت غیرخداست. هرچند اعمالی که مشرکان انجام می دادند، شبیه اعمال مسلمانان بود، ولی چون خالی از ولایت خاتم الانبیا (صلی الله علیه و آله) و پیامبران دیگر بود، در اصطلاح قرآن کریم، از آن به وثنیت و بت پرستی جاهلی تعبیر شده است. این در حالی است که حتی راه و روش مورد نظر قریش نیز که آن را منسوب به حضرت ابراهیم (علیه السلام) می دانستند، خلاف این چیزی است که این گروه گمراه مدعی آن هستند.

اطاعت خدا از راه اطاعت اوامرش که از طریق ابواب الهی به دست می آیند، محقق می شود و اگر از راهی غیر این گرفته شود، دیگر نمی توان به آن طاعت خدا گفت؛ چنان که این گروه، این گونه عمل می کنند؛ زیرا راه اتصال به پیامبر (صلی الله علیه و آله) را قطع کرده اند و کارهایشان مانند ابتدای جاهلیت است؛ در حالی که خدا آنها را به این رفتار امر نکرده است.

به همین دلیل، مدعی هستیم که اینان به اسم توحید و مبارزه با شرک، به بت پرستی و بی دینی فرا می خوانند. بنابراین توحید، هیچ منافاتی با داشتن ولایت پیامبر (صلی الله علیه و آله) و ساخت و عمران قبر ایشان ندارد.

قریش می پنداشتند که آنان بر دین حنیف ابراهیمی هستند و پیامبر (صلی الله علیه و آله)، خارج از این

دین است؛ این در حالی است که قرآن، اعتقاد به پیامبر (صلی الله علیه و آله) و ولایت ایشان را ضروری دانسته و قطع ارتباط و رابطه با ایشان را بت پرستی و شرک معرفی می کند. مشکل این فرقه، دقیقاً همین است که معتقدند هرگاه با پیامبر (صلی الله علیه و آله) قطع ارتباط کردی، موحد شده ای و به توحید راه یافته ای!

توحید حقیقی آن است که از راه حضرت محمد (صلی الله علیه و آله) بدان برسی و راهنما و دعوت کننده به سوی حق، پیامبر (صلی الله علیه و آله) باشد. هر عبادتی که وصل به این عروة الوثقی نباشد، بی معنا خواهد بود. بنابراین قریشیان کافر برای خود عبادت هایی ساخته بودند و آنها را دینی می پنداشتند و حتی پایبند به انجام آن بودند. یکی از آن اعمال، طواف کعبه بود که به اعتبار مرکزیتی که برای آن قائل بودند و آن را قبله می دانستند، به آن احترام می گذاشتند. به همین علت وقتی که پیامبر (صلی الله علیه و آله)، بیت المقدس را قبله قرار داد، به پیامبر (صلی الله علیه و آله) ایراد گرفتند که در آیین ابراهیمی، کعبه قبله است و از این امر نتیجه گرفتند که پیامبر (صلی الله علیه و آله) از دین اجدادشان خارج شده است. چنان که آیه 144 سوره بقره نیز به این مطلب اشاره دارد:

(قَدْ نَری تَقَلُّبَ وَجْهِکَ فِی السَّماءِ فَلَنُوَلِّیَنَّکَ قِبْلَةً تَرْضاها فَوَلِّ وَجْهَکَ شَطْرَ الْمَسْجِدِ الْحَرامِ وَ حَیْثُ ما کُنْتُمْ فَوَلُّوا وُجُوهَکُمْ شَطْرَهُ وَ إِنَّ الَّذِینَ أُوتُوا الْکِتابَ لَیَعْلَمُونَ أَنَّهُ الْحَقُّ مِنْ رَبِّهِمْ وَ مَا اللّهُ بِغافِلٍ عَمّا یَعْمَلُونَ)

نگاه های انتظارآمیز تو را به سوی آسمان [برای تعیین قبله نهایی] می بینیم. اکنون تو را به سوی قبله ای که از آن خشنود باشی، باز می گردانیم. پس روی خود را به سوی مسجدالحرام کن! و هر جا باشید، روی خود را به سوی آن بگردانید و کسانی که کتاب آسمانی به آنها داده شده، به خوبی می دانند این فرمانِ حقی است که از ناحیه پروردگارشان صادر شده [و در کتاب های خود خوانده اند که پیغمبر اسلام، به سوی دو قبله نماز می خواند] و خداوند از اعمال آنها [در مخفی داشتن این آیات] غافل نیست.

ظاهراً قریش و مشرکان برای خودشان روش هایی در انجام عبادات داشته اند که آن را به حضرت ابراهیم (علیه السلام) نسبت می دادند؛ ولی آن عبادات از ولایت پیامبر (صلی الله علیه و آله) خالی بود. همچنین یکی از اسباب شرک آلود بودن عبادات یهود و نصاری در کنیسه ها و دیرها نیز این بود که آن عبادات، از ولایت خاتم الانبیا (صلی الله علیه و آله) خالی بود و قطع ارتباط مساجد با ولایت پیامبر اعظم (صلی الله علیه و آله) که کاری جاهلی به حساب می آید نیز از همین نوع است. درنتیجه اینان توحید را با سخنانی پوچ و بت پرستانه از مضمون اصلی آن تهی می سازند.

برهان دوم

علی بن ابراهیم از پدرش از ابن ابی عمیر از ابن أذینه از زراره از امام باقر (علیه السلام) نقل می کند که فرمود: «مردم امر شدند که نزد این سنگ ها بیایند و طواف کنند؛ اما پس از آن نزد ما آیند و ولایت و ارادتشان را به ما ابراز بدارند و نصرتشان را به ما عرضه نمایند».⁽¹⁾

در این برهان اعتقادی، امام بیان می دارند که در اصل، طاعت برای پیامبر (صلی الله علیه و آله) است و با ولایت ایشان میسور است، نه به وسیله سنگ های کعبه. چنان که خداوند در آیه 143 سوره بقره می فرماید:

(وَ ما جَعَلْنَا الْقِبْلَةَ الَّتِی کُنْتَ عَلَیْها إِلاّ لِنَعْلَمَ مَنْ یَتَّبِعُ الرَّسُولَ مِمَّنْ یَنْقَلِبُ عَلی عَقِبَیْهِ وَ إِنْ کانَتْ لَکَبِیرَةً إِلاّ عَلَی الَّذِینَ هَدَی اللّهُ)

و ما، آن قبله ای را که قبلاً بر آن بودی، تنها برای این قرار دادیم که افرادی که از پیامبر (صلی الله علیه و آله) پیروی می کنند، از آنها که به جاهلیت باز می گردند، مشخص شوند. و مسلماً این حکم، جز بر کسانی که خداوند آنها را هدایت کرده، دشوار بود.

در اصل هدف از دستور توجه به قبله در عبادات، اطاعت از رسول خداست (صلی الله علیه و آله)، نه آنچه اینان - که توحید را قطع ارتباط با پیامبر و خروج از ولایت ایشان در عبادات می دانند - یعنی قطع کنندگان واسطه های الهی و درب های ارتباط مخلوقات با خدا، ادعا می کنند و وساطت و توجه به پیامبر (صلی الله علیه و آله) را مردود می دانند؛ چراکه این کار خود، عین بت پرستی است.

در منطق قرآن، اقرار نکردن به ولایت پیامبر (صلی الله علیه و آله)، تسلیم نبودن در برابر ایشان و مقاومت در برابر ولایتشان، بت پرستی قلمداد شده است؛ چراکه این کار فرمانبری از غیرخداست. کلمات اهل بیت (علیهم السلام) نیز به این مطلب قرآنی اشاره دارد. انسان ناچار است برای ارتباط با خدا، واسطه ای را بین خود و خدایش قرار دهد و اگر این کار را انجام ندهد، از کجا می تواند به دستورات و ارشادات و خواسته های پروردگارش پی ببرد و برایش روشن شود که این گونه گمانه زنی های شیطانی، عبادتی بت پرستانه است. دلیلش هم این است که چون از ولایت پیامبر (صلی الله علیه و آله) خالی است و برگرفته از اطاعت خدا و پیامبر (صلی الله علیه و آله) نیست و برای خدای متعال انجام نشده اند، بت پرستی خوانده می شوند. حتی طواف خانه خدا، اگر از راه دستورات الهی به دست نیامده باشد، طواف سنگ و اطاعت غیرخدا به حساب می آید.

کسی که ولایت پیامبر (صلی الله علیه و آله) و عترت ایشان را انکار کند، خدا را معصیت کرده و دسترسی اش به دستورات خدا نیز قطع شده است. بنابراین امام باقر (علیه السلام) این عمل را عمل جاهلی دانسته اند و این گونه عبادات خالی از ولایت پیامبر (صلی الله علیه و آله) را به بت پرستی تعبیر کرده اند.

این مطلب، همان کلام خدا در آیه 143 سوره بقره است که می فرماید:

(وَ ما جَعَلْنَا الْقِبْلَةَ الَّتِی کُنْتَ عَلَیْها إِلاّ لِنَعْلَمَ مَنْ یَتَّبِعُ الرَّسُولَ مِمَّنْ یَنْقَلِبُ عَلی عَقِبَیْهِ وَ إِنْ کانَتْ لَکَبِیرَةً إِلاّ عَلَی الَّذِینَ هَدَی اللّهُ وَ ما کانَ اللّهُ لِیُضِیعَ إِیمانَکُمْ إِنَّ اللّهَ بِالنّاسِ لَرَؤُفٌ رَحِیمٌ)

و ما، آن قبله ای را که قبلاً بر آن بودی، تنها برای این قرار دادیم که افرادی که از پیامبر پیروی (صلی الله علیه و آله) می کنند و آنها که به جاهلیت باز می گردند، از یکدیگر مشخص شوند. و مسلماً این حکم، جز بر کسانی که خداوند آنها را هدایت کرده، دشوار بود. [این را نیز بدانید که نمازهای شما در برابر قبله سابق، صحیح بوده است] و خدا هرگز ایمان [نماز] شما را ضایع نمی گرداند؛ زیرا خداوند، نسبت به مردم، رحیم و مهربان است.

این برهان قرآنی، بیانگر روح معنای بت پرستی در ماجرای تغییر قبله است که پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله)، بیت المقدس را قبله قرار داده بودند و این امر برای قریش و غیرقریش دشوار بود و برای همین، قرآن در آیه این گونه تعبیرکرد:(وَ إِنْ کانَتْ لَکَبِیرَةً إِلاّ عَلَی الَّذِینَ هَدَی) ؛ «و مسلماً این حکم، جز بر کسانی که خداوند آنها را هدایت کرده، دشوار بود».

از این برهان قرآنی روشن می شود که انجام عبادت و برپایی نماز به سوی قبله، هدف اصلی نیست؛ بلکه هدف اساسی از این امر، اطاعت و تدین به ولایت خاتم الانبیاء (صلی الله علیه و آله) است و این ولایت، قبله واقعی و اصلی در عبادات است و در غیر این صورت عبادت، عبادت بت خواهد بود.

امام باقر (علیه السلام) به همین معنا اشاره دارند، زمانی که از ایشان می پرسند:

یابن رسول الله، چرا پیامبر (صلی الله علیه و آله) به قبله اول امر فرمودند؟ حضرت فرمود: به خاطر این آیه:

(وَ ما جَعَلْنَا الْقِبْلَةَ الَّتِی کُنْتَ عَلَیْها) یعنی بیت المقدس، تا معلوم شود چه کسی از پیامبر (صلی الله علیه و آله) تبعیت می کند - هرچند می دانست که کعبه قبله خواهد بود -. در حالی که اهل مکه، قبله بودن کعبه را می پسندیدند، خدا آنها را با امر به قبله ای که دوست نمی داشتند به تبعیت از پیامبر (صلی الله علیه و آله) توجه می دهد و زمانی که اهل مدینه بیت المقدس را برای قبله می پسندیدند، به آنها امر شد کعبه را قبله در نظر بگیرند تا روشن شود چه کسی در آنچه دوست ندارد، از پیامبر (صلی الله علیه و آله) پیروی می کند که او موافق و تصدیق کننده ایشان می باشد.⁽¹⁾

خداوند در آیه 143 سوره بقره می فرماید:

(وَ ما جَعَلْنَا الْقِبْلَةَ الَّتِی کُنْتَ عَلَیْها إِلاّ لِنَعْلَمَ مَنْ یَتَّبِعُ الرَّسُولَ)

و ما، آن قبله ای را که قبلاً بر آن بودی، تنها برای این قرار دادیم که افرادی که از پیامبر (صلی الله علیه و آله) پیروی می کنند، مشخص شوند.

این ماجرای قرآنی به روشنی نشان می دهد که توحید در عبادت و پیروی از دستورات خدا، نه تنها در بی اعتنایی به ولایت پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله) نیست، بلکه اطاعت و تبعیت از خدا، در گروی داشتن ولایت کسی است که هدایتگر به سوی اطاعت از خداست. آیه 80 سوره نساء می فرماید:

(مَنْ یُطِعِ الرَّسُولَ فَقَدْ أَطاعَ اللّهَ وَ مَنْ تَوَلّی فَما أَرْسَلْناکَ عَلَیْهِمْ حَفِیظاً)

کسی که از پیامبر (صلی الله علیه و آله) اطاعت کند، خدا را اطاعت کرده و کسی که سر باز زند، تو را نگهبان [و مراقب] او نفرستادیم [و در برابر او، مسئول نیستی].

اگر این گونه نباشد، این عبادت ها از قبیل نماز خواندن و به سوی کعبه ایستادن و طواف کردن، همگی عبادت جاهلی و بت پرستانه خواهند بود. بر این اساس در ابتدای بحث در جواب سخنان طولانی اینان گفتیم که بدون ضمیمه کردن اقتضائات و نتایج شهادت دوم (شهادت به رسالت)، حتی شهادت به وحدانیت خدا نیز نوعی بت پرستی و تنها شهادتی زبانی خواهد بود و باید این دو شهادت را به یکدیگر ضمیمه کرد.

از این برهان قرآنی که اهل بیت (علیهم السلام) آن را تبیین کرده اند، به دست می آید که توحید در عبادت و ترک بت پرستی حقیقی، جز با اقرار و تسلیم در برابر ولایت خاتم الانبیاء (صلی الله علیه و آله) و اهل بیت (علیهم السلام) ایشان میسر نمی شود.

برهان سوم

اشاره

آیه 30 سوره بقره می فرماید:

(وَ إِذْ قالَ رَبُّکَ لِلْمَلائِکَةِ إِنِّی جاعِلٌ فِی الْأَرْضِ خَلِیفَةً قالُوا أَ تَجْعَلُ فِیها مَنْ یُفْسِدُ فِیها وَ یَسْفِکُ الدِّماءَ وَ نَحْنُ نُسَبِّحُ بِحَمْدِکَ وَ نُقَدِّسُ لَکَ قالَ إِنِّی أَعْلَمُ ما لا تَعْلَمُونَ)

[به خاطر بیاور] هنگامی را که پروردگارت به فرشتگان گفت: من در روی زمین، جانشینی [نماینده ای] قرار خواهم داد. فرشتگان گفتند: پروردگارا! آیا کسی را در آن قرار می دهی که فساد و خونریزی کند؟! [زیرا موجودات زمینی دیگر، که قبل از آدم وجود داشتند نیز، به فساد و خون ریزی آلوده شدند. اگر هدف از آفرینش این انسان، عبادت است] ما تسبیح و حمد تو را به جا می آوریم و تو را تقدیس می کنیم. خداوند فرمود: من حقایقی را می دانم که شما نمی دانید.

در این برهان، قرآن کریم داستان ابلیس ملعون را که در بیش از هفت سوره ذکر شده، یادآور می شود و این رخداد درحقیقت شروع خلافت بشری را بیان می کند؛ چراکه می فرماید:(إِنِّی جاعِلٌ فِی الْأَرْضِ) . این آیه اسرار بزرگی را در دل دارد که بسیار بلند و مترقی اند که امیرالمؤمنین علی (علیه السلام) در خطبه معروف قاصعه در نهج البلاغه به آن اشاره می فرمایند. ایشان یادآور این رخداد شده و شیطان ملعون را توصیف می کنند:

پس شیطان دشمن خدا و پیشوای متعصّب ها و سرسلسله متکبّران است که اساس عصبیّت را بنا نهاد و بر لباس کبریایی و عظمت، با خدا در افتاد. لباس بزرگی را بر تن پوشید و پوشش تواضع و فروتنی را از تن در آورد. آیا نمی نگرید که خدا به خاطر خودبزرگ بینی، او را کوچک ساخت؟ و به جهت بلندپروازی، او را پست و خوار گردانید؟ پس او را در دنیا طردشده و آتش جهنم را در قیامت برای او مهیا فرمود.

خداوند اگر اراده می کرد، آدم (علیه السلام) را از نوری می آفرید که چشم ها را خیره کند، زیبایی اش عقل ها را مبهوت سازد و عطر و پاکیزگی اش حس بویایی را تسخیر کند؛ اگر چنین می کرد، گردن ها در برابر آدم (علیه السلام) فروتنی می کردند و آزمایش فرشتگان برای سجده آدم (علیه السلام) آسان بود. اما خداوند مخلوقات خود را با اموری که آگاهی ندارند آزمایش می کند تا بد و خوب مشخص شود و تکبر و خودپسندی را از آنها بزداید و خودبزرگ بینی را از آنان دور کند. پس، از آنچه خداوند نسبت به ابلیس انجام داد، عبرت گیرید؛ زیرا اعمال فراوان و کوشش های مداوم او را با تکبر از بین برد. او شش هزار سال عبادت کرد که مشخص نیست از سال های دنیا یا آخرت

است؛ ولی با ساعتی تکبر، همه را نابود کرد. چگونه ممکن است پس از ابلیس، فرد دیگری همان اشتباه را تکرار کند و سالم بماند؟

سپس فرمود: ای بندگان خدا! از دشمن خدا پرهیز کنید؛ مبادا شما را به بیماری خود مبتلا سازد و با ندای خود، شما را به حرکت درآورد و با لشکرهای پیاده و سواره خود، بر شما بتازد.⁽¹⁾

از میان تعابیر قرآنی روشن می شود که عبادت شیطان، کفر به پروردگار است؛ چون او رهاکننده و منکر ولایت ولی خدا شده است. چنان که آیه 12 سوره مبارک اعراف می فرماید:

(قالَ ما مَنَعَکَ أَلاّ تَسْجُدَ إِذْ أَمَرْتُکَ قالَ أَنَا خَیْرٌ مِنْهُ خَلَقْتَنِی مِنْ نارٍ وَ خَلَقْتَهُ مِنْ طِینٍ)

[خداوند به او] فرمود: در آن هنگام که به تو فرمان دادم، چه چیز تو را مانع شد که سجده کنی؟ گفت: من از او بهترم، مرا از آتش آفریده ای و او را از گل.

و همچنین آیه 34 سوره بقره می فرماید:

(وَ إِذْ قُلْنا لِلْمَلائِکَةِ اسْجُدُوا لِآدَمَ فَسَجَدُوا إِلاّ إِبْلِیسَ أَبی وَ اسْتَکْبَرَ وَ کانَ مِنَ الْکافِرِینَ)

و [یاد کن] هنگامی را که به فرشتگان گفتیم: برای آدم سجده و خضوع کنید! همگی سجده کردند، جز ابلیس که سر باز زد و تکبر ورزید، [و به خاطر نافرمانی و تکبرش] از کافران شد.

از امام صادق (علیه السلام) روایت شده است که فرمود:

شیطان به سجده در برابر آدم (علیه السلام) امر شد؛ پس عرض کرد: پروردگارا به عزتت قسم، اگر مرا از سجده به آدم معاف بداری، به گونه ای عبادتت می کنم که تا به حال کسی این گونه عبادتت نکرده باشد. خداوند تبارک و تعالی فرمود: من می خواهم همان طور که امر کردم و خواستم اطاعت شوم.⁽²⁾

این دقیقاً همان چیزی است که سلفیه گرفتارش هستند؛ آنها ولایت پیامبر اعظم (صلی الله علیه و آله) را به این دلیل که عبادت غیرخدا شرک و کفر است، انکار می کنند و خدا را آن گونه که خود می خواهند و می پسندند اطاعت می کنند، نه آن گونه که خدا می خواهد. از آنچه

ذکر شد، روشن می شود که آنچه اینان به آن معتقدند و باور دارند، همان بت پرستی جدید است.

اگر عبادت کننده ای بخواهد معبودش را آن چنان که خودش می پسندد عبادت کند، درواقع خودش و هوای نفسش را عبادت کرده و آن را بر خواسته معبودش مقدم داشته است. برای همین خداوند در این خطاب توحیدی، شیطان را این گونه خطاب می کند: «همانا من طاعت را آن گونه که خواسته ام می پسندم، نه آن گونه که تو می پسندی».

خداوند در آیه 34 سوره بقره، شیطان را بعد از عبادت شش هزارساله اش چنین توصیف می کند:(أَبی وَ اسْتَکْبَرَ وَ کانَ مِنَ الْکافِرِینَ) ؛ «ابلیس سر باز زد و تکبر ورزید، [و به خاطر نافرمانی و تکبرش] از کافران شد». البته این بعد از انکار و رد کردن ولایت ابوالبشر آدم (علیه السلام) از سوی او بود که خدا بر آن امر کرده بود. این در حالی است که با منطق این گروه، عبادت شیطان، عبادت مخلصانه و بی اعتنا به واسطه است، ولی خدا آن را شرک و کفر معرفی کرده است.

این خطاب «و [یاد کن] هنگامی را که به فرشتگان گفتیم: برای آدم (علیه السلام) سجده و خضوع کنید!» که در این آیه آمده، یک نمونه و مصداق برای هر شخصی است که به مقام خلیفة اللهی رسیده باشد؛ چنان که فرمود:(إِنِّی جاعِلٌ فِی الْأَرْضِ خَلِیفَةً) این سجود مختص به آدم (صلی الله علیه و آله) نیست، بلکه در مورد هر خلیفه ای از خلفای الهی صدق می کند. در واقع آیه می فرماید، آن هنگام که به فرشتگان و هر مؤمنی گفتیم بر خلیفه خدا که در محمد (صلی الله علیه و آله)، ابراهیم خلیل (علیه السلام) و داوود (صلی الله علیه و آله) تجلی پیدا کرده است سجده کنید، من، تو و اولوالعزم را که مقام و منزلتی والاتر از آدم (صلی الله علیه و آله) دارند، خلیفه قرار می دهم که البته این مطلب از بیان قرآنی این آیه به دست می آید.

در عبارت (وَ إِذْ قُلْنا لِلْمَلائِکَةِ اسْجُدُوا لِآدَمَ) خداوند نمی فرماید، می خواهم پیامبر یا رسول قرار بدهم، بلکه می فرماید خلیفه قرار می دهم؛ یعنی قدرت تصرف و اصلاح به

او - یعنی امام - می دهم و او را جانشین خویش روی زمین قرار می دهم. خداوند، فرشتگان و تمامی مخلوقاتش را گوش به فرمان خلیفه اش قرار می دهد و به آنها خطاب می کند که بر ابراهیم، عیسی و نوح (علیهم السلام) سجده کنید؛ یعنی در عبادات و طاعاتتان به چه کسی توجه کنید؟ به خلیفه و یار و دوست خدا.

اگر خداوند تبارک و تعالی این گروه ناچیز را به سجده کردن در برابر آقای پیامبران، حضرت محمد (صلی الله علیه و آله) امر می کرد و می فرمود که در طاعات و عباداتشان متوجه ایشان باشند، اینان اولین کسانی بودند که ابا می کردند و استکبار می ورزیدند و همراه ابلیس (لعنت خدا بر او باد) با پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله) محاربه می کردند و همان گونه که ابلیس تکبر ورزید و از سجده کردن به آدم (علیه السلام) و پیامبر (صلی الله علیه و آله) و اهل بیت (علیهم السلام) ابا داشت، اینان نیز تکبر می ورزیدند. آیه مذکور به نص قرآن کریم در آیات دیگر و به نص حدیث نبوی که شیعه و غیرشیعه آن را متواتر دانسته اند، شامل اهل بیت (علیهم السلام) نیز می شود.

جابربن سمرة می گوید: از رسول خدا (صلی الله علیه و آله) در حجة الوداع شنیدم که فرمود:

این دین بعد از من دچار هیچ کژی نشده و آسیب هیچ دشمنی به آن نخواهد رسید و همواره بر بدخواهانش چیره خواهد آمد تا وقتی که از امت من دوازده خلیفه بیایند. سپس چیزی فرمود که متوجه نشدم؛ پس به پدرم گفتم، پیامبر (صلی الله علیه و آله) چه فرمود؟ گفت، حضرت فرمود: همه آنها [خلفای من] از قریش اند.⁽¹⁾

پس هر کسی که عنوان خلیفة اللهی در زمین بر او صدق کند، مصداق این آیه کریمه خواهد بود:(وَ إِذْ قُلْنا لِلْمَلائِکَةِ اسْجُدُوا لِآدَمَ) ؛ چراکه در آیه 124 همین سوره بقره، خطاب به حضرت ابراهیم (علیه السلام) می فرماید:

(إِنِّی جاعِلُکَ لِلنّاسِ إِماماً قالَ وَ مِنْ ذُرِّیَّتِی قالَ لا یَنالُ عَهْدِی الظّالِمِینَ)

من تو را امام و پیشوای مردم قرار دادم! ابراهیم (علیه السلام) عرض کرد: از دودمان من [نیز امامانی

قرار بده] خداوند فرمود: پیمان من، به ستمکاران نمی رسد! [و تنها آن دسته از فرزندان تو که پاک و معصوم باشند، شایسته این مقام اند].

در نتیجه به مقام امامت و خلافت، کسی جز برگزیدگان و پاکان از فرزندان اسماعیل و ابراهیم (علیهما السلام) دست نمی یابند. خداوند متعال در آیه 78 سوره مبارک حج می فرماید:

(وَ جاهِدُوا فِی اللّهِ حَقَّ جِهادِهِ هُوَ اجْتَباکُمْ وَ ما جَعَلَ عَلَیْکُمْ فِی الدِّینِ مِنْ حَرَجٍ مِلَّةَ أَبِیکُمْ إِبْراهِیمَ هُوَ سَمّاکُمُ الْمُسْلِمِینَ مِنْ قَبْلُ وَ فِی هذا لِیَکُونَ الرَّسُولُ شَهِیداً عَلَیْکُمْ وَ تَکُونُوا شُهَداءَ عَلَی النّاسِ فَأَقِیمُوا الصَّلاةَ وَ آتُوا الزَّکاةَ وَ اعْتَصِمُوا بِاللّهِ هُوَ مَوْلاکُمْ فَنِعْمَ الْمَوْلی وَ نِعْمَ النَّصِیرُ)

او شما را برگزید، و در دین [اسلام] کار سنگین و سختی بر شما قرار ندارد. از آیین پدرتان ابراهیم پیروی کنید. خداوند شما را در کتاب های پیشین و در این کتاب آسمانی، «مسلمان» نامید تا پیامبر گواه بر شما باشد و شما گواهان بر مردم. پس نماز را برپا دارید و زکات را بدهید و به خدا تمسک جویید که او مولا و سرپرست شماست! چه مولای خوب، و چه یاور شایسته ای.

این گزینش و انتخاب از جانب خداوند عزوجل، در مورد فرزندان پیامبر اکرم (علیهم السلام) نیز جاری و ساری است؛ چراکه ایشان فرزندان ابراهیم و اسماعیل (علیهما السلام) هستند و همچنین رسول مورد نظر در دعای ابراهیم و اسماعیل (علیهما السلام)، که در آیه 124 سوره بقره به آن اشاره شد، از میان ایشان است. به این ترتیب این ویژگی و دستور الهی در کلام خداوند در آیه (وَ إِذْ قُلْنا لِلْمَلائِکَةِ اسْجُدُوا لِآدَمَ) ثابت است و البته این دستور و عهد، شامل حال ستمگران نمی شود.

از آیات دیگر به دست می آید که دستور به سجده، فقط متعلق به حضرت آدم (علیه السلام) نبود؛ آیات 71 و 72 سوره ص می فرماید:

(إِذْ قالَ رَبُّکَ لِلْمَلائِکَةِ إِنِّی خالِقٌ بَشَراً مِنْ طِینٍ * فَإِذا سَوَّیْتُهُ وَ نَفَخْتُ فِیهِ مِنْ رُوحِی فَقَعُوا لَهُ ساجِدِینَ)

و به خاطر بیاور هنگامی را که پروردگارت به فرشتگان گفت: من بشری را از گل می آفرینم! هنگامی که آن را نظام بخشیدم و از روح خود در آن دمیدم، برای او به سجده افتید.

یعنی خدای تبارک و تعالی امر کرده، به این خلیفه ای که از جنس خاک است، سجده کنید؛ پس بشر نیز مأمور به اطاعت و سجده در برابر اوست.

کسی به جز برگزیدگان خدا به این جایگاه بلند نخواهد رسید؛ چنان که قرآن کریم در آیه های تطهیر، مباهله، مودت، فیء، انفال، خمس و بسیاری از آیات دیگر این مطلب را بیان کرده است که این جایگاه به پیامبران و اوصیای آنها اختصاص دارد. امام رضا (علیه السلام) نیز زمانی که به محمدبن فضل امر کردند تا دانشمندان و متکلمان را در خانه حفص بن عمیر در کوفه جمع کند، به این مطلب اشاره کرده، و فرمودند:

ای مردم! آیا منصف ترین مردم کسی نیست که با دشمن خود از کتاب و دین و ملت و شریعت او استدلال کند؟ جواب دادند آری. سپس فرمود: پس بدانید امام نیست، مگر کسی که قیام کند به آنچه پیامبر (صلی الله علیه و آله) قیام نموده، هنگامی که متصدی امامت شده است. شایسته امامت نیست، مگر کسی که با تمام ملت ها، درباره امامت با برهان استدلال کند. رأس الجالوت پرسید آن استدلال برای امامت چیست؟ فرمود: اینکه عالم به تورات، انجیل، زبور و قرآن کریم باشد؛ با اهل تورات از تورات آنها؛ با اهل انجیل از انجیل آنها، و با اهل قرآن از قرآن آنها دلیل و برهان بیاورد؛ تمام لغات را بداند، به طوری که هیچ زبانی نباشد که از آن اطلاع نداشته باشد و با هر قومی به زبان خودشان صحبت کند. با تمام این اوصاف نیز باید پرهیزگار و پاکیزه از هر ناپاکی و مبرا از هر عیب باشد؛ عادل، منصف، حکیم، رئوف، مهربان، بخشنده، عطوف، راست گو، خیرخواه، نیکوکار، امانت دار، مطمئن، کاردان و توانا باشد.

نصربن مزاحم از جای برخاست و گفت: درباره جعفربن محمد (علیهما السلام) چه می فرمایی؟ فرمود: چه بگویم درباره پیشوایی که تمام امت محمد (صلی الله علیه و آله) گواه اند بر اینکه دانشمندترین مردم زمان خود بود. پرسید: درباره موسی بن جعفر (علیهما السلام) چه می گویی؟ در جواب فرمود: او نیز مانند جعفر (علیه السلام) بود. [نصر] گفت: مردم درباره او در شگفت بودند. حضرت فرمود: موسی بن جعفر (علیهما السلام) مدتی میان مردم

زندگی کرد؛ با نبطی ها به زبان خودشان، با خراسانیان به [فارسی] دری؛ با رومیان به زبان رومی و با سایر اقوام به زبان خودشان صحبت می کرد. دانشمندان جهان از یهود و نصاری خدمتش می رسیدند و با آنها از کتاب های خودشان و به زبان خودشان احتجاج می نمود.

پس زمانی که مدت عمرش به پایان رسید و زمان وفاتش نزدیک شد، غلامی از طرف ایشان نزد من آمد و پیغامی به این مضمون آورد: پسرم اجل من سر آمده و عمرم تمام شده؛ تو وصی و جانشین پدرت هستی. پیغمبر اکرم (صلی الله علیه و آله) هنگام وفات، علی (علیه السلام) را خواست و سفارش هایی به ایشان نمود. ایشان به علی (علیه السلام) صحیفه ای را واگذارد که در آن نام هایی ثبت شده بود که به پیامبران و اوصیای الهی اختصاص داشت. سپس فرمود: یا علی، نزدیک من بیا؛ سپس رسول خدا (صلی الله علیه و آله) سر حضرت علی (علیه السلام) را به طور کامل پوشاند؛ آن گاه فرمود: زبانت را بیرون بیاور؛ آن گاه با انگشترش زبان علی (علیه السلام) را مهر کرد؛ سپس فرمود: علی زبانم را در دهانت قرار ده و بمک و آنچه در دهان خود یافتی ببلع. علی (علیه السلام) دستور پیغمبر را اجرا کرد. آن گاه فرمود: خداوند به تو فهمانید آنچه به من فهمانیده و بینش تو را به اندازه من قرار داده و دانش تو را نیز به همان مقدار که به من داده عنایت کرد. به جز اینکه پیغمبری بعد از من نخواهد بود. هر یک از امامان نیز همین گونه اند؛ بعد از درگذشت موسی بن جعفر، من به هر زبانی آشنا شدم و به تمام کتاب ها اطلاع پیدا کردم.⁽¹⁾

از میان این کلمات و آیات روشن آشکار می شود که سجده، کنایه از اطاعت مطلق و بی چون وچرا، تسلیم محض بودن و انتهای فروتنی است که مسئله مخصوص آدم (علیه السلام) هم نیست. توحید در عبادت با توجه به ولی خدا، برای خداوند حاصل می شود و این معنای حقیقت قبله است؛ نه اینکه معنای کعبه، همان سنگ ها و طواف به دور آن باشد. این مطلب درست از کلام خدا به دست می آید که در آیه 143 سوره بقره فرمود:

(وَ ما جَعَلْنَا الْقِبْلَةَ الَّتِی کُنْتَ عَلَیْها إِلاّ لِنَعْلَمَ مَنْ یَتَّبِعُ الرَّسُولَ) ؛ «و ما، آن قبله ای را که قبلاً بر آن بودی، تنها برای این قرار دادیم که افرادی که از پیامبر (صلی الله علیه و آله) پیروی می کنند، مشخص شوند».

همان گونه که ذکر شد، نص صریحی در کلام خداوند متعال وجود دارد که می فرماید: «و [یاد کن] هنگامی را که به فرشتگان گفتیم؛ برای آدم (علیه السلام) سجده و خضوع کنید!»؛ یعنی او (آدم (علیه السلام) را قبله خود قرار داده و ولایت او را وجهه عبادت خود قرار دهید.

همچنین این برهان قرآنی ثابت و روشن، دلالت می کند که توحید در عبادت، در پرتو توجه به ولی خدا و خلیفه و حجت از جانب او برای خدا محقق می شود، نه با قطع توجه و ارتباط با اولیای خدا.

زیارت قبر پیامبر (صلی الله علیه و آله) و عترتش (علیهم السلام)، کامل کننده عبادات

در «عیون الأخبار» و «علل الشرائع» شیخ صدوق از امام صادق (علیه السلام) نقل شده که فرمود: «هرگاه یکی از شما به حج مشرف شد، حجش را با زیارت ما تمام کند؛ چراکه زیارت ما کامل کننده حج است».⁽¹⁾

شیخ صدوق در «خصال» به استناد خودش از علی (علیه السلام) در احادیث اربعة مائة نقل می کند که فرمود:

زمانی که به قصد خانه خدا عزم سفر می کنید، حج خود را با زیارت رسول خدا (صلی الله علیه و آله) تمام کنید؛ چراکه ترک آن جفاست و به آن مأمور شده اید و با زیارت قبوری که بر شما حقی از جانب خدا دارند و خدا شما را به آنها ملزم ساخته، حج را تمام کنید و نزدشان از خدا طلب روزی کنید.⁽²⁾

از این روایات و همچنین قرائن دیگر که ذکر شد، روشن می شود که شخص مسلمان، باید تمامی عبادت هایش، اعم از زکات و روزه را به زیارت پیامبر (صلی الله علیه و آله) ضمیمه کند و در حقیقت زیارت، تمام کننده و کامل کننده این عبادت هاست. در غیر این صورت، اعمالش پذیرفته نشده و از بین می رود. خداوند در آیات 35 و 36 سوره مبارک ابراهیم (علیه السلام) می فرماید:

(وَ إِذْ قالَ إِبْراهِیمُ رَبِّ اجْعَلْ هَذَا الْبَلَدَ آمِناً وَ اجْنُبْنِی وَ بَنِیَّ أَنْ نَعْبُدَ الْأَصْنامَ * رَبِّ إِنَّهُنَّ أَضْلَلْنَ کَثِیراً مِنَ النّاسِ فَمَنْ تَبِعَنِی فَإِنَّهُ مِنِّی وَ مَنْ عَصانِی فَإِنَّکَ غَفُورٌ رَحِیمٌ)

[به یاد آورید] زمانی را که ابراهیم گفت: پروردگارا! این شهر [مکه] را شهر امنی قرار ده! و من و فرزندانم را از پرستش بت ها دور نگاه دار * پروردگارا! آنها [بت ها] بسیاری از مردم را گمراه ساختند. هر کس از من پیروی کند، از من است و هر کس نافرمانی کند، تو بخشنده و مهربانی.

برهان چهارم

اشاره

خداوند در آیه 37 سوره ابراهیم (علیه السلام) می فرماید که ابراهیم (علیه السلام) چنین با پروردگار خود نجوا کرد:

(رَبَّنا إِنِّی أَسْکَنْتُ مِنْ ذُرِّیَّتِی بِوادٍ غَیْرِ ذِی زَرْعٍ عِنْدَ بَیْتِکَ الْمُحَرَّمِ رَبَّنا لِیُقِیمُوا الصَّلاةَ فَاجْعَلْ أَفْئِدَةً مِنَ النّاسِ تَهْوِی إِلَیْهِمْ)

پروردگارا! من بعضی از فرزندانم را در سرزمین بی آب و علفی، در کنار خانه ای که حرم توست، ساکن ساختم تا نماز را برپا دارند. تو دل های گروهی از مردم را متوجه آنها ساز.

در این آیه که می فرماید:(رَبَّنا إِنِّی أَسْکَنْتُ مِنْ ذُرِّیَّتِی بِوادٍ غَیْرِ ذِی زَرْعٍ عِنْدَ بَیْتِکَ الْمُحَرَّمِ) ، «پروردگارا! من بعضی از فرزندانم را در سرزمین بی آب و علفی، در کنار خانه ای که حرم توست، ساکن ساختم.» منظور مسجدالحرام، کعبه و حرم مکی است.

در تفسیر عیاشی آمده:

از فضل بن موسی کاتب از أبی الحسن موسی بن جعفر (علیهما السلام) فرمود: زمانی که ابراهیم، اسماعیل و هاجر را در مکه ساکن کرد و خواست با آنها خداحافظی کند و برگردد، آنها گریه کردند. ابراهیم (علیه السلام) پرسید، چرا گریه می کنید؟ من شما را در بهترین سرزمین، نزد خداوند و در حرم او جای دادم! هاجر عرض کرد: ای ابراهیم، فکر نمی کردم که پیامبری چون تو چنین کاری انجام بدهد؟ فرمود: مگر چه کردم؟ هاجر عرض کرد: زن و بچه ای ضعیف را که هیچ چاره ای ندارند، بدون هیچ مونسی و آبی و هیچ زراعتی و شیری برای دوشیدن، تنها رها کنی. امام (علیه السلام)

فرمود: ابراهیم (علیه السلام) زمانی که این حرف ها را شنید، متأثر شد و چشمانش اشک آلود گشت و تا در بیت الله رفت و دو طرف درب کعبه را گرفت و عرض کرد:

(رَبَّنا إِنِّی أَسْکَنْتُ مِنْ ذُرِّیَّتِی بِوادٍ غَیْرِ ذِی زَرْعٍ عِنْدَ بَیْتِکَ الْمُحَرَّمِ رَبَّنا لِیُقِیمُوا الصَّلاةَ فَاجْعَلْ أَفْئِدَةً مِنَ النّاسِ تَهْوِی إِلَیْهِمْ وَ ارْزُقْهُمْ مِنَ الثَّمَراتِ لَعَلَّهُمْ یَشْکُرُونَ) (ابراهیم: 37)

پروردگارا! من بعضی از فرزندانم را در سرزمین بی آب و علفی، در کنار خانه ای که حرم توست، ساکن ساختم تا نماز را برپا دارند. تو دل های گروهی از مردم را متوجه آنها ساز و از ثمرات به آنها روزی ده؛ شاید آنان شکر تو را بجای آورند.⁽¹⁾

هدف از اسکان هاجر و اسماعیل در کنار خانه خدا

هدف از اسکان هاجر و اسماعیل (علیه السلام) و فرزندانش در کنار خانه خدا، در سرزمینی که نه کشاورزی و نه دامی در آن هست، چه بود؟(رَبَّنا لِیُقِیمُوا الصَّلاةَ) ؛ «تا نماز را برپا دارند». هدف از آن، اقامه امر دین و استحکام معارف آن و آبادانی مسجد بود. این امر جز با اقامه نماز و حج و آدابش و هرآنچه باعث آبادانی امور دین و مسجد می شد، تحقق نمی یافت.

آیا هدف نهایی از اسکان اسماعیل (علیه السلام) و مادرش هاجر، چیزی غیر از نسل ابراهیم (علیه السلام) بود که همان پیامبر (صلی الله علیه و آله) و اهل بیتشان (علیهم السلام) هستند، تا نماز و تمام مظاهر عبادت را نزد بیت الله الحرام و در سرزمین مقدسی که بدون زراعت است بپا دارند. آیا هدفی غیر از این و بعد از این وجود دارد؟

جواب: عبارتی که در آیه 37 سوره ابراهیم (علیه السلام) می فرماید:(فَاجْعَلْ أَفْئِدَةً مِنَ النّاسِ تَهْوِی إِلَیْهِمْ) ؛ «تو دل های گروهی از مردم را متوجه آنها ساز»، بیانگر همان ثمره و نتیجه نهایی است. در کلمه «فاجعل» ثمره ای که از ابتدای کلام به دنبال آن بودیم بیان شده است، که روایات اهل بیت (علیهم السلام) نیز کلمات آیه را توضیح می دهد.