مشخصات کتاب
سرشناسه : الوندی، عزت اله، ۱۳۵۳ -
عنوان و نام پدیدآور : انگشتر فیروزه/ نویسنده عزت اله الوندی؛ ویراستار انسیه طالبی.
مشخصات نشر : تهران: فاتحان،۱۳۹۵.
مشخصات ظاهری : ۱۴۰ص.؛۵/۱۴×۵/۲۱س م.
فروست : شهدای ورزشکار بسیجی. شهید کاظم فراروی/ دبیر مجموعه مصطفی خرامان.
شابک : 978-600-8417-15-6
وضعیت فهرست نویسی : فیپا
یادداشت : شهید محمد کاظم فراروی تاریخ تولد و شهادت ۱۳۴۱- ۱۳۶۵ است.
موضوع : داستان های فارسی -- قرن ۱۴
موضوع : Persian fiction -- 20th century
موضوع : جنگ ایران و عراق، ۱۳۵۹-۱۳۶۷ -- شهیدان -- داستان
موضوع : Iran-Iraq War, 1980-1988 -- Martyrs -- Fiction
رده بندی کنگره : PIR۷۹۵۳ /ل۷۲۵ الف۸ ۱۳۹۵
رده بندی دیویی : ۸فا۳/۶۲
شماره کتابشناسی ملی : ۴۶۱۱۰۳۰
اشاره
بسم الله الرحمن الرحیم
شهدای ورزشکار بسیجی
شهید کاظم فراروی
انگشتر فیروزه
نویسنده: عزتاله الوندی
سرشناسه: الوندی، عزتاله، - ۱۳۵۳
عنوان و نام پدیدآور: انگشتر فیروزه/ نویسنده عزتاله الوندی؛ ویراستار انسیه طالبی.
مشخصات نشر: تهران: فاتحان،۱۳۹۵.
مشخصات ظاهری: ۱۴۰ص.؛۵/۱۴×۵/۲۱سم.
فروست: شهدای ورزشکار بسیجی. شهید کاظم فراروی/ دبیر مجموعه مصطفی خرامان.
شابک: 978-600-8417-15-6
وضعیت فهرست نویسی: فیپا
یادداشت: شهید محمد کاظم فراروی تاریخ تولد و شهادت ۱۳۴۱ - ۱۳۶۵ است.
موضوع: فراروی، کاظم، 1341 - 1365
موضوع: داستانهای فارسی - قرن ۱۴
موضوع: جنگ ایران و عراق، ۱۳۵۹-۱۳۶۷ - شهیدان - داستان
رده بندی کنگره: PIR۷۹۵۳ /ل۷۲۵الف۸ ۱۳۹۵
رده بندی دیویی: ۸فا۳/۶۲
شماره کتابشناسی ملی: ۴۶۱۱۰۳۰
این کتاب با حمایت وزارت ورزش و جوانان و کمیتهی ملی المپیک منتشر شده است.
عنوان: انگشتر فیروزه
نویسنده: عزتاله الوندی
دبیر مجموعه: مصطفی خرامان
مدیر هنری: کمال طباطبایی
ویراستار: انسیه طالبی
تصویرگر: مریم طباطبایی
ناشر: نشر فاتحان
چاپ اول: ۱۳۹۵
شمارگان: ۳۰۰۰ نسخه
قیمت: ۱۰۰۰۰ تومان
تهران، خیابان نوفل لوشاتو، خیابان هانری کوربن، پلاک ۳،
انتشارات فاتحان. تلفن: ۶۶۷۲۳۵۲۱ - ۶۶۷۲۲۷۹۹
فصل یک: برآمدن
«اوکمی» در جودو یعنی فروافتادن. این نخستین چیزی است که در این ورزش یاد میدهند. انگار پیش از ایستادن برای مبارزه یاد میگیری زمین بخوری. یاد میگیری اول باید پشتت به زمین بخورد تا بتوانی بلندشوی. یادت میدهند که فروتن باشی تا بتوانی اوج بگیری.
برای من جودو اسطوره است؛ اسطورهای برای زندگی و زنده ماندن. من یادگیری جودو را از شش سالگی آغاز کردم. به همین دلیل همه چیز زندگی را با فنون جودو قیاس می کردم. حتی همین الان که حدود چهل سال دارم گاهی برای توجیه برخی قانونهای نانوشتهی زندگی از جودو یاری میگیرم . مثل آن روز که اتفاق عجیبی برایم افتاد.
چهرهی پیرمرد درست مثل جیگورو کانو بود؛ گونههای برجسته، سیبیلی کم پشت و موهای سفید. عکس جیگورو کانو را قاب کرده بودم و روی دیوار اتاقم آویزان کرده بودم. اولین بار استاد کانو، جودو را به عنوان یک ورزش مطرح کرد. پدر او پسرخواندهی کاهن اعظم معبد شینتویی هیسوشی بوده است. اما ترجیح داده بود عمرش را صرف آموزش کند.
پیرمرد درست مثل استاد کانو بود. پیراهنی مشکی و شلواری پاچه گشاد به تن داشت. ندیدمش و همه ی بداقبالی یا خوشاقبالیام همین بود که او را ندیدم.
او با دوچرخه ی بیست و هشت قدیمی پیاده از عرض خیابان میگذشت و من سوار سانتافهی سفید بودم. پیرمرد را ندیدم چون با تلفن همراه صحبت می کردم. وقتی پرت شد، ماشین را نگه داشتم. توی خیابان هفتتنان شیراز بودم و سرعتم به بیست کیلومتر هم نمیرسید و همه ی اقبالم همین بود. وقتی پیاده شدم پیرمرد را دیدم، که زانوی چپش را در میان دو دست گرفته بود، اما آه و ناله نمی کرد.
مردم دورمان جمع شدند. پرسیدم: «پدرجان خوبی؟»
جوابم را نداد. نشستم و دستم را روی شانهاش گذاشتم انگار باید اینکار را می کردم تا با من حرف بزند. گفت: «خونهم نزدیکه. من رو ببر خونه.»
لحنش آمرانه و تحکمآمیز بود، اما نمیتوانستم به حرفش گوش کنم. چون دکتر باید او را میدید. زیر بازویش را گرفتم و سوارش کردم. مقاومتی نکرد. شاید چون فکر می کرد میخواهم او را به خانه ببرم. زانوش خراش برداشته بود و خونریزی می کرد. در را بستم و دوچرخهاش را سپردم به آپاراتی کنار خیابان. یک کمان حلاجی قدیمی هم داشت. آن را هم از زمین برداشتم و دادم به صاحب آپاراتی.
اضطراب داشتم و نگران پیرمرد بودم. صدایش محکم بود. انگار هیچ دردی در وجودش نداشت. تا بیمارستان نمازی نه تلفنم را جواب دادم و نه چشم از روبهرو برداشتم. خیابان مثل ریسمان سیاه و سفیدی بود که من مار گزیده از آن هراس داشتم.
کار ما در بیمارستان زیاد طول نکشید. از زانوی چپ پیرمرد عکس گرفتند. شکستگی نداشت. خوشحال شدم. پایش را باند پیچی کردند. آمپول کزاز هم بهش زدند. با اینکه خدا رو شکر چیزیش نبود، اما بیتابی می کرد. دکتر گفت: «حاج آقا باید زیر نظر باشند. امشب بیمارستان باشند که اتفاقی خدای ناکرده براشون نیفته.»
پیرمرد براق شد به دکتر.
رفتارش مثل یک استاد کم حوصلهی جودو بود که در عین حال خشمش را هم در کیسهاش مهار کرده بود؛ مثل معرکهگیری که نشان میدهد مار دارد، اما هرگز آن را از جعبه بیرون نمیآورد.
دکتر گفت: «پدرتون چه کم حوصلهاند.»
پیرمرد سکوت کرد. به خود آمدم. گفتم: «راستش پدرم نیستند باهاشون تصادف کردم.»
دکتر گفت: «دیگه بدتر.»
کلی به خودم لعنت و نفرین فرستادم که چرا دقتم را به صفحه ی لرزان گوشی همراه داده ام که حالا مجبورم در بیمارستان بمانم. این بخشاش خیلی برایم مهم نبود. هر چند وقتم داشت هدر میرفت، اما با جان یک انسان بازی کرده بودم. و این تاوان سنگینی بود که باید میپرداختم تا عبرتم شود.
دکتر گفت: «پدرجان توی تصادفهای جرحی حتما باید پلیس حضور داشته باشه.»
اشاره کرد به پرستاری که دم در ایستاده بود. پرستار رفت به سمت پذیرش. با نگاهم دنبالش کردم ببینم واقعاً قرار است به پلیس زنگ بزند یا دارند مرا تنبیه می کنند.
چند دقیقه بعد یک گروهبان با لباس پلیس وارد لابی بیمارستان شد. باورم نمی شد. یکراست رفت سراغ دکتر. دکتر به پیرمرد اشاره کرد. اما پیرمرد بلند شد و ایستاد جلوی گروهبان: «من چیزیم نیست. میخوام برم خونه.»
گروهبان هاج و واج نگاهش کرد. انگار کمتر آدمی اینطور راضی می شود از حقش بگذرد. گفت: «من صورتجلسه نمی کنم چون مصدوم شاکی نیست. آقای دکتر همه ی مشتریهایی که برای ما میفرستی تو زرد از آب درمیآن.»
هر دو زدند زیر خنده. با خودم گفتم، یه دور از جونی، بلانسبتی...
پیرمرد آمد کنار من و مضطرب به نظر میآمد.
پرسیدم: «پدر جان نگرانی؟»
گفت: «دوچرخهم کو؟ من که گفتم میخوام برم خونه.»
گفتم: «باید مطمئن می شدم چیزیتون نشده.»
گفت: «خودم مطمئن بودم. زخم شمشیر که نخوردم پسرجان.»
لحن محکمش همچنان وادارم می کرد با احتیاط بیشتری با او حرف بزنم.
گفتم: «دوچرخهتون جاش امنه.»
خانهاش نزدیک همان جایی بود که بهش زدم. او را به خانه رساندم و فوری رفتم دنبال دوچرخهاش.
مدل دوچرخهاش هامبر بود، از همانها که زیر زینش سه تا فنر استیل دارد. دوتا فنر عقبی ایستاده و جلویی به پهلو خوابیده بود.
شاید چیز مهمی در خورجینش داشت که این همه نگرانش بود. نگاه نکردم. آنجا هم چیز دندانگیری نبود، تکهای پارچه که لایش نان و پنیر بود. نشانی برای تنهایی مردی که توی کوچه ها میچرخد و کارش لحافدوزی است. چیزی که باعث ناراحتیام شده طوقهی قرشدهی چرخ جلو بود.
مغازهداری که دوچرخه را بهش سپرده بودم، گفت: «باید یه نوشو بخری... البته اگه گیر بیاری.»
گفتم: «حداقل مال سی، چهل سال پیشه.»
گفت: «شاید هم بیشتر.»
پرسیدم: «گیر میآد؟»
گفت: «با چند تا ضربه چکش می شه صافش کرد. اما لنگ میزنه.»
فکر کردم این دوچرخه دیگر به درد نمیخورد. گفتم: «عیبی نداره تا فردا اینجا بمونه؟»
گفت: «نه عیبی نداره.»
گذاشتم همان جا ماند. فکر کردم برایش دوچرخه ی نو بخرم. همین کار را کردم. به فروشنده هم گفتم، اگر خوشش نیومد برمیگردونمش. قبول کرد.
تازه ظهر شده بود که به خانه پیرمرد رسیدم. فکر می کردم با دوچرخه ی نو خوشحالش می کنم. دوچرخه را که دید، گفت: «این چیه؟»
گفتم: «دوچرخه ی نو ... هم دنده داره، هم لاستیکش یخ شکنه. یه سال هم گارانتی داره.»
پیرمرد در قالب استاد کانو، نگاهم کرد و گفت: «شرمندهای نه؟»
اینجا نمیتوانستم با غرور حرف بزنم. انگار خود استاد کانو بود. سرم را انداختم پایین. شاید حرفی برای گفتن نداشتم. گفت: «برو پسش بده.»
گفتم: «آخه ... من زدم دوچرخه ی شما رو داغون کردم.»
گفت: «داغون نشده. درستش می کنیم. صدبار همین کار رو کردم.»
مجبور شدم دوچرخه ی نو را پس بدهم و همان هامبر بیست و هشت را با کلی شرمندگی برگردانم.
فصل دو: زمین خوردن
خانه اش کوچک و خلوت بود و حیاطی با گلهای کاغذی داشت. آشپزخانهی جمع و جوری در حیاط بود، اتاق خواب و اتاقی برای نشیمن خلاصه همه چیز مختصر و مفید بود. حیاط را آبپاشی کرده بود. پتویی داخل اتاق پهن کرده بود، چند متکا روی آن گذاشته بود و به دیوار تکیه داده بود. تاقچهای داشت که گچبری شده بود، همه چیز در نهایت سادگی.
بالای تاقچه تابلوی نقاشی رنگ و روغنی قرار داشت. کلبهای روستایی، رودخانهای و چند دختر که در حاشیهی رودخانه لباس می شستند یا کوزههاشان را پرآب می کردند. گاوی هم در دورنمای تصویر کنار رودخانه بود. من محو سادگی خانه بودم که گفت: «بیکار نَشین، پاشو برو برای خودت چای دم کن.»
گفتم: «نه دیگه زحمت نمیدم.»
گفت: «کدوم زحمت؛ حرف گوش کن. شاید منم بخوام یه استکان بخورم.»
بلند شدم و به حیاط رفتم. آشپزخانه تمیز و مرتب بود. کتری را برداشتم و پر از آب کردم و روی اجاق گاز گذاشتم.
دستکشهای ظرفشویی روی پایهای فلزی معلق بین زمین و هوا بود. انگار کسی داشت دعا می کرد. خدا را شکر کردم که پیرمرد طوریش نشد. خوشحال بودم و از طرفی دوست داشتم زودتر آنجا را ترک کنم و پیش خانوادهام بروم. احتمالاً دیگر همسر و پسرم نگرانم بودند.
کمی صبر کردم تا آب جوش بیاید. چای را کنار اجاق گاز توی یک شیشه مربا پیدا کردم. یک پیمانه چای ریختم توی قوری. چایش ایرانی بود و برای دمکشیدن حداقل بیست دقیقه زمان نیاز داشت. رفتم داخل اتاق. پیرمرد گفت: «توی اتاق پشتی یه قاب عکس هست میتونی اون رو برام بیاری؟»
بلند شدم، حدس میزدم تنها باشد با اینحال یا اللهی گفتم. گفت: «کسی نیست. خودمم و خودم. هشت ماه پیش رفت. زنم هشت ماهه که به رحمت خدا رفته. رفت تنهام گذاشت.»
گفتم: «خدا رحمتش کنه. تسلیت میگم.»
رفتم توی اتاق. آنجا هم تاقچه داشت و حاشیهی تاقچه گچبری شده بود. توی عکس جوانتر بود. پشت قاب عکس با یک مهر بیضی شکل تاریخ زده بود. عکس مال عکاسی روزرخ، تو بلوار کریمخان بود. یک شماره چهار رقمی هم داشت. عکس را فروردین سال شصت و شش گرفته بودند.
پیراهن آستین کوتاهی تنش بود و کنار دوچرخهاش ایستاده بود. چیزی در پس زمینهی عکس پیدا نبود. انگار رنگ همه چیز پریده بود. تنها مرد مانده بود و دوچرخه ی هامبرش. چشمی توی اتاق گرداندم. سمت چپ گنجهی لباس بود و کنارش رختخواب پیرمرد که درست و منظم چیده و زیر چادر شب صورتی نقش طاووس، پنهان شده بود.
استاد کانو واقعا استاد بود. پس بیخودی او را به استاد تشبیه نکرده بودم. چون کنار رختخواب یک دست لباس سفید جودو آویزان بود. با یک کمربند بنفش.
قاب عکس را به پیرمرد دادم. گفتم: «پدرجان از قرار معلوم ورزشکار هم هستی.»
پیرمرد اخمش تو هم رفت: «هر چیزی نشانهی هر چیزی نیست.»
گفتم: «چشمم خورد، کنجکاو شدم. آخه من خودمم جودو کار می کنم.»
قاب عکس را توی دستش جابهجا کرد.
چیزی نگفتم. نمیخواستم فکر کند فضولی کردهام.
گفت: «این مال زمانیه که دوچرخهام تازه بود. تازهی تازه نه، اما برای من تازگی داشت.»
گفتم: «حالا یک دوچرخه ی جدید میتونه همون حس رو براتون زنده کنه.»
گفت: «من این دوچرخه را با هیچ چیز دیگر عوض نمی کنم. چون برام عزیزه. چون یادگاری یک آدم بامعرفته. ازش خاطره دارم.»
گفتم: «چه خاطرهای؟»
گفت: «داستانش درازه.»
گفتم: «حوصلهشو دارم.»
پرسید: «چای دم نکشید؟»
بلند شدم و رفتم آشپزخانه.
دوتا استکان کمر باریک برداشتم از همانها که دور لبهاش حاشیههای طلایی دارد. چه عطری پیچیده بود توی آشپزخانه. گوشهی حیاط تلمبهی آب هم بود. روی چاهی که شاید الان دیگر آب نداشت. نشانهای از قدیمی بودن خانه. شاید بیش از پنجاه سال. آشپزخانه را رها کردم و رفتم به سمت تلمبه.
چندبار اهرمش را بالا و پایین کردم؛ آب بالا آمد و ریخت توی باغچه. پس چاه برای آبیاری باغچه بود. برایم جالب بود. پیرمرد هم حواسش به من بود. برگشتم آشپزخانه چای بریزم.
چای از استکانها سرریز کرد تو نعلبکی. نعلبکیها را شستم. پیرمرد همچنان
زیرچشمی مرا میپایید. ابهت پیرمرد مرا گرفته بود، میترسیدم دست از پا خطا کنم. مثل یک استاد سختگیر حواسش به همهچیز بود. به داستانش فکر می کردم. چی باعث شده بود دوچرخهاش عزیز بشود، برایم جالب بود. حس کنجکاوی باعث شده بود خانه را فراموش کنم.
استکانهای نیمه پر را پر کردم و به اتاق پیرمرد بازگشتم.
لبخند زد: «دستت درد نکنه.»
اولینبار بود که لبخندش را میدیدم. لبخند زدم. لهجهی غلیظ شیرازی را در جملهی بعدش دیدم که گفت: «کاکو دوچرخه مال یه دوست بود. یه دوست قدیمی.»
به دوچرخه خیره شدم.
ناگهان مزهی هل و بهارنارنج و شیر گوسفندی دوید توی دهانم. رفتم به سی و چند سال پیش. بستنیفروشی پشت ارگ کریمخان. کنار دوچرخه ی دایی ایستاده بودم. گفت: «گازشو نگیری بری، اونوقت من چه جوری برگردم خونه؟»
خندیدم. شش سال بیشتر نداشتم و قدم حتی به زین دوچرخه هم نمیرسید. چطوری میتوانستم دوچرخه ی دایی را سوار بشوم و بروم. فهمیدم شوخی کرده است.
رفت توی صف ایستاد و بعد از چند دقیقه با دوتا بستنی برگشت. یکی از بستنیها را به من داد و گفت: «پیشکش آقای حمید فرهمند.»
وقتی میخواست صدایم کند با فامیلی صدا می کرد. چون از چند ماه پیش توی باشگاه شاگردش شده بودم. اولین چیزی که به من یاد داد چیزی بود که هیچوقت یادم نرفت. «اوکمی» ... یعنی زمینخوردن ... یعنی با خاک آشناشدن. یعنی فروتر از همیشه به جهان نگاهکردن.
مزهی هل و بهارنارنج و شیرگوسفندی همچنان در ذهن و جانم جاری بود. دایی گفت: «خودم هم که بچه بودم با بابابزرگ میاومدم این بستنی فروشی. یه روز هم تو پسرت یا خواهرزادهت رو میآری اینجا بهش بستنی میدی.»
خندیدم. پیرمرد گفت: «چایت سرد شده کجایی؟»
راست میگفت؛ چای سرد شده بود. اما بد نبود. حالا مزهی هل و بهارنارنج بستنی با هل و بهارنارنج چای درهم آمیخته بود.
داستان پیرمرد انگار آغاز شده بود. انگار علاوه بر شباهتش به استاد کانو، فن داستانسرایی هم میدانست. چند لحظه سکوت کرد تا توجه مرا جلب کند و بعد داستانش را شروع کرد.
انگار نشسته بود لبهی حوض. چشمهاش فریاد میزدند که یاد آن روز افتاده است. نگاهش دو دو میزد. به من نگاه نمی کرد. معلوم شد ماجرای دوچرخه هم با یک تصادف شروع شده است. جالب بود. سکوت کردم تا او ادامه بدهد.
دستمال را گرفتم و روی زخم آرنجم گذاشتم.
پسر جوان گفت، دیدمتون که زمین خوردید. پلاک ماشینی رو که بهتون زد برداشتم.
گفتم، مهم نیست. چیزیم نشد. تقصیر خودم بود. تو فکر بودم. ندیدم ماشین رو.
بعد اون مرد جوان دستم را گرفت و کمک کرد بلند شدم. میخورد بیست و دو، بیست و سه سال داشته باشد. من چهل سالم بود و موهای بالای شقیقهام تک و توک جوگندمی شده بودند.
جوان گفت، سرتون سالمه؟ به جایی نخورد؟
گفتم، نه خدا رو شکر. خوبم.
مرد جوان گفت، تو بازار وکیل حجره داریم. داشتم میرفتم پیش بابام که دیدم یه نفر به شما زد.
گفتم، مزاحمت نباشم.
گفت، نه بابا! این چه حرفیه! مزاحم نیستید. من باهاتون میآم تا خونه.
من حالا توی همان خانه بودم. جایی نشسته بودم که حیاط را میدیدم. تلمبه و آشپزخانه. پیرمرد داشت داستانش را تعریف می کرد. من سعی کردم کاری نکنم که کلامش قطع شود. او داستانش را ادامه داد.
مرد جوان خندید و گفت، طوری نیست. وقتش رو دارم.
من نگاهی به دوچرخه ی مرد جوان کردم و گفتم، با همین میآی؟
گفت، آره. شما رو هم با همین میرسونم.
نتونستم نه بگم. مهربونیش نمیگذاشت خواستهاش رو رد کنم. از مسجد رفتیم بیرون. من یکوری نشستم روی تنهی دوچرخه و مرد جوان رکاب زد.
پیرمرد سرِ دردِ دلش باز شده بود و من هم بدم نمیآمد داستانش را ادامه بدهد. چیز غریبی وجود داشت که نمیدانستم چیست، اما ضربان قلبم را بالا برده بود. من هم همین طوری سوار دوچرخه ی داییام می شدم. یکوری مینشستم روی تنه و او رکاب میزد و حرف میزد. انگار به جای پیرمرد من روی تنهی دوچرخه نشسته بودم. او از گفتوگوی خودش و مرد جوان گفت.
آن مرد جوان پرسید، حواست کجا بود؟
گفتم، اصلاً تو حال خودم نبودم. انگار از زمین و زمان دور بودم. راستش چند روزه که بیکارم. توی کارخونهی نمک کار می کردم. چند ماه حقوق نگرفتیم و بعد یه عده رو بیرون کردند. یکیشون هم من بودم. حالا چند روزه که میرم خونه اما دلش رو ندارم به زنم بگم بیکار شدم.
مرد جوان پا میزد و به حرفهای من گوش می کرد. بهش گفتم، حالا خدا رو شکر بچه ندارم وگرنه باید جواب اونم میدادم. آدم به زنش میتونه بگه ندارم اما به بچهاش نه!
فکر کردم شاید اینبار هم حواسش پرت بوده است که به هم خوردیم. من حواس پرت، اون حواس پرت، نتیجهاش تصادفه، اما چیزی نگفتم که رشتهی کلام از دستش در نرود. دلم میخواست او داستانش را ادامه بدهد و همین اتفاق هم افتاد. پیرمرد دوباره به حرف آمد.
گفتم، برو مستقیم به سمت کلبه. محلهی کلبه نرسیده به آرامگاه سعدی بود. بهش گفتم، ماشاءالله خوب رکاب میزنی.
گفت، آره دوچرخه سوار حرفه ای ام. خیلی وقته دوچرخه دارم.
وقتی رسیدیم به میدان کلبه، اشاره کردم و گفتم، یه کم جلوتر.
جلوی در خانه پیاده شدم. دلم میخواست برود. توی خانه چیزی برای پذیرایی نداشتیم. ازش تشکر کردم، با این حال گفتم، بفرما بریم خونه یه چای تلخ با هم بخوریم.
گفت، باید برم پیش بابام.
گفتم، برو به امان خدا. از دوچرخهاش پیاده شد و فرمان دوچرخه را داد دست من و گفت، با اجازه شما.
مات و مبهوت ماندم. گفتم، کجا؟ این چیه؟ پیاده؟
گفت، نه، با تاکسی میرم.
گفتم، دوچرخهات؟
گفت، پیش شما جاش امنه.
گفتم، قبولش نمی کنم. بیکار شدهام، اما نگفتم که محتاج شدهام.
گفت، استغفرالله! نمیخواستم ناراحتتون بکنم.
نمیتونستم قبولش کنم. بهش گفتم، آقا پسر بیا دوچرخهات رو بگیر من احتیاج ندارم.
مرد جوان گفت، راستش دارم میرم سفر.
گفتم، خب!
گفت، میخوام پیش شما امانت باشه.
گفتم، من امانتدار خوبی نیستم.
راستش را بخواهی اصلاً بدم نمیآمد یک دوچرخه داشته باشم، ولی غرورم اجازه نمیداد قبولش کنم. دوباره لبخندی زد. میخواست من رو راضی کند.
عوض کردم. چرخهاش هم لنگی ندارند. از نوار پیچی هم خوشم نمیآد. باهاش بد تا نکردم.
من خندیدم و گفتم، از کجا بفهمم باهاش بد تا نکردی؟
او هم خندید و گفت، تا حالا من رو لنگ نگذاشته. میدونی که اگر باهاش بد تا کنی یک جاهایی میذارتت که مجبور بشی کولش کنی.
از مدل حرف زدنش خوشم اومده بود. بامعرفت بود. ملاحظهی دوچرخهاش رو هم می کرد. ازش پرسیدم، کی میآیی دنبالش؟
با چشم اشاره کرد به بالا و گفت، با خداست. خونهات رو بلدم، خیالت تخت. اگر هم نیامدم حلالت باشه. وقتی سوارش می شی یاد من زنده میمونه.
میخواست دوچرخهاش را بدهد و برود. حرفهاش رو جدی نگرفتم. فکر کردم تصادف با ماشین حکمتی داشته. حکمتش این بوده کسی را ببینم که با دیگران فرق دارد. فرمان دوچرخه در دست من بود که رفت. رفت اونطرف خیابون سوار ماشین شد و انگار غیبش زد. چهارشانه با قدی متوسط و بینی کشیده و صورتی که با ریش زیباتر شده بود.
دوچرخه را بردم توی خانه و زخم آرنجم یادم رفت تا وقتی زنم گفت، دستت داره خون میآد.
این سؤال مرا به خودم آورد. از رؤیا بیرون آمدم. افسوس خوردم که چرا اسمش را نپرسیدم. اگر دوچرخه را به دیوار تکیه نداده بودم، اگر دوچرخه آنجا نبود، فکر می کردم همهاش خواب و خیالِ و آن مرد جوان اصلاً وجود نداشته است.
حالا میفهمیدم آن دوچرخه چرا اهمیت دارد. به او حق میدادم. دوچرخه را تکیه داده بودیم به دیوار. انگار جاش همیشه همان جا بوده است. حیاط غرق گلهای کاغذی بود. استاد کانو از جا بلند شد و رفت سراغ دوچرخه، از کنار دیوار برش داشت و آن را
جایی گذاشت که نور خورشید مستقیم بهش نتابد. به این میگفتند خوب تا کردن. وقتی دوچرخه را زیر سایه روی جک گذاشت، گفت، گرمت نشه با معرفت.
وقتی خیالش راحت شد، برگشت و سرجایش نشست.
گفتم، خدا گر ز حکمت ببندد دری، ز رحمت گشاید در دیگری. این دوچرخه را خدا فرستاده بود. عین اینکه انداخته باشند توی بغلت.
در چنین لحظههایی که جدی بود، بیشتر به استاد کانو شبیه می شد. حالا برای من صاحب دوچرخه هم مهم شده بود. دوچرخه مرا یاد بچگیهایم میانداخت، یاد دوچرخه سواری و یاد دوچرخهای که داییام سوارم می کرد. من دنبال نشانههای آشنا بودم. برای همین دلم میخواست بقیهی داستان را بشنوم. خوشبختانه او خودش هم دلش میخواست درباره ی آن روزها حرف بزند.
گفتم، خیالت تخت، اما مال ما نیست. دست ما امانته.
زنم گفت، امانت رو به خاک دادن قبول نکرد. اگه خدا نکرده بدزدنش، یا خراب بشه، اونوقت جواب صاحبش رو چیمیدی.
گفتم، این دوچرخه رو خدا فرستاده. اول یه ماشین بهم زد.
گفت، کجا؟
آرنج دستم را نشانش دادم و گفتم، نزدیک بازار وکیل.
گفت، خدا رو شکر که سرت به جایی نخورد.
گفتم، اون پسره میگفت، دیده کی بهم زده، شمارهی ماشین رو برداشته بود.
زنم گفت: این روزها مردم دنبال دردسر نمیگردن. خدا خیرش بده!
گفتم: جوون خوبی بود، من رو تا در خونه رسوند و گفت، بعداً میآد سراغ دوچرخهاش ولی من مطمئنم هیچوقت نمیآد.
زنم پرسید، از کجا اینقد مطمئنی؟
گفت، اگر نیومدم حلالت باشه. این حرف یعنی چی؟
زنم چشم دوخت به دوچرخه. بهش گفتم، میدونی، همه چی خیلی عجیبه. اگه از فردا برم دنبال کار تازه و کارم بگیره، هیچ تعجبی نداره. چون وسیلهاش رو خدا از غیب رسونده.
پرسیدم: این سالها کار و کاسبیات خوب بوده است؟
گفت: خدا رو شکر. حتی یک روز هم نشد که لنگ بمونم. بچهدار هم شدم، همین بود، هیچوقت محتاج کسی نبودم.
گفتم: خدا رو شکر! چی از این بهتر.
او با اطمینان با تکان دادن سر تایید کرد. قندی برداشت و گذاشت توی دهانش. انگار میخواست شیرینی خاطراتش را با شیرینی قند تکمیل کند. حرفهای پیرمرد شیرین و دلچسب بود. گفتم: شما نمیخواهید یه کم استراحت کنید.
پیرمرد خندید: چرا والا، اما کو جای نشیمن یا گاه خسبیدن؟
اصطلاحاتش لفظ قلم بود و انگار از جایی برداشت کرده بود. گفتم. پس اجازه بدید براتون یه رختخواب بندازم!
شاید روزی معلمی بوده است. یا در میان انبوه گرفتاریهایش کتاب میخواند. به
ویژه متون کهن را. بعید نبود. میتوانستم تصور کنم که او آدم فرهیختهای است.همچنان که استاد کانو بود.
فصل سه: دفتر خاطرات
خانهی مادر بزرگ، ته یک کوچهی دراز بنبست است. از بچگی با این کوچه خاطرهبازیها کردهام. وقتهایی که جنگ بود، کوچه سرشار نور و عروسی بود، یا سیاهپوش شهادت یکی از همسایه ها.
کوچه آنقدر پهن بود که میتوانستم ماشین را سر و ته کنم. عمود بر درازای کوچه ماشین را پارک کردم و زنگ زدم. دایی تقی در را باز کرد. با همان عینک همیشگی و ریش جوگندمی. دستهایش را شسته بود؛ بغلش کردم. مادربزرگ داخل خانه بود. روی مبلها ملافه کشیده بودند. عکس دایی کاظم روی دیوار بود. سلام کردم و مادربزرگ را بوسیدم. نمیخواستم بیمقدمه برم سر اصل مطلب. از پیرمرد چیزی به آنها نگفتم. اما مدام در ذهنم بود. به هر چیزی فکر می کردم، تصویر استاد کانو میآمد جلو چشمم. دلم میخواست همه چیز را خیلی زود کشف کنم.
پیرمرد خیلی کم حرف بود. به زور می شد از زبانش حرف کشید. انگار با خودش
قرار گذاشته بود بقیه عمرش را در حرفزدن صرفهجویی کند. کمان حلاجیاش گوشهی حیاط بود. پرسیدم با این کار هم می کنی؟
گفت: «ندیدی باهام بود؟»
گفتم: «فکر کردم تزیینیه.»
خندید. من هم خندیدم. حرف خندهداری زده بودم. دوچرخه ی پیرمرد مرا یاد دایی کاظم میانداخت. کمان حلاجی و گوشتکوبش هم مرا یاد سازهای زهی میانداخت. پنبهزنی با صدایی سازگونه همراه است. همیشه فکر می کردم، پنبه زنها آدمهای هنرمندیاند. در همین حیاط مادربزرگ چندبار حلاج آمده بود و پنبههای تشکها و لحافهای مادربزرگ را زده بود. مادربزرگ میگفت، نداف.
دایی برایم چای آورد. ایستاده بودم کنار عکس دایی کاظم. بیهوا گفتم: «ننه از این یادداشتهای دایی کاظم خبر داری؟»
مادربزرگ با تعجب نگاهم کرد. گفتم: «همین الان به ذهنم رسید کاش بشه یادداشتهای دایی کاظم پیدا بشن. بخونیم و بدیم دیگران هم بخوند.»
مادربزرگ گفت: «دفترهاش گم نشدن که!»
خوشحال شدم، گفتم: «الان دم دستاند؟»
دایی گفت: «آره. میخوای؟»
با اشتیاق گفتم: «آره.»
دایی رفت توی اتاق و چند دقیقه بعد برگشت. دفترهای قدیمی دستش بود. خط خرچنگ قورباغهی دایی کاظم به خندهام انداخت. وقتی پیرمرد حلاج از جوانی که دوچرخهاش را به او داده بود حرف میزد، چندبار دلم لرزید. چون نشانیاش شبیه نشانیهای دایی کاظم بود. شک داشتم هنوز هم شک دارم که آن مرد جوانِ بیست و دو سالهی بخشندهی دوچرخه، دایی کاظم بوده باشد. با اینحال دوست داشتم حقیقت ماجرا را بدانم. اصلاً آن حرفها باعث شده بود که انگیزه پیدا کنم درباره ی دایی کاظم
تحقیق کنم و خاطرات گذشتهام را تکمیل کنم. یادم بود که دایی کاظم یک دوچرخه آمبر بیست و هشت داشت و دوچرخهاش را خیلی دوست داشت. همه جا با دوچرخه میرفت و آنقدر این همراهی عادی بود که اگر یکبار دایی را بدون دوچرخه میدیدند حتماً حال دوچرخهاش را میپرسیدند؛ مبادا گم شده باشد، یا خراب شده باشد.
دایی کاظم امکان نداشت دوچرخهاش را جا بگذارد یا بخواهد آن را به کسی ببخشد. پس الان باید ردی از دوچرخهاش باشد. پرسیدم: «ننه یادته دایی کاظم یه دوچرخه داشت؟»
مادر بزرگ گفت: «ها ننه! یادمه. مگه می شه این چیزها یادم بره؟»
گفتم: «یادته چی شد دوچرخهش؟»
مادربزرگ کمی فکر کرد و گفت: «نمیدونم اصلاً یادم نیست. شاید فروختهش یا داد به کسی. یادم نمیآد.»
دایی تقی گفت: «فکر نکنم فروخته باشه؛ تا مدتها گوشهی حیاط بود. به نظرم بعد ما دادیمش به کسی. چون ننه، یاد کاظم میافتاد و دلتنگ می شد.»
مادربزرگ گفت: «نه. اگر من میدونستم نمیذاشتم. پس حتما بیخبر من این کار رو کردید.»
دایی تقی خندید: «ننه جان! به خدا نفروختیمش.»
من هم خندیدم. سعی کردم موضوع را عوض کنم چون ممکن بود دوباره ننه یاد دایی بیفتد و حالش بد شود.
شروع کردم به ورق زدن دفترچهی خاطرات. انگار کودکی با خودکار قرمز دفترچه را نوشته باشد. در ضلع شرقی دو خیابان همدیگر را قطع کرده بودند. روی یکی نوشته بود خاکی که خیابان آسفالت آن را قطع کرده بود.
پایین خیابان آسفالت نوشته شده بود پیشانی قصرشیرین. کمی جلوتر قصرشیرین با یک دایره قرمز محصور شده بود. به سمت جنوب آن یعنی بالای صفحه دهکدهی
خدابخش بود با فلشهایی که در امتداد هم به سمت شرق کشیده شده بود. فکر می کنم فلشها مسیر حرکت نیروها بود.
در مرکز نقشه نوشته شده بود عراق و بعد با خودکار مشکی کلمه مرز به آن اضافه شده بود. انگار کسی این نقشه را کشیده بود تا مسیر عملیات از سمت قصرشیرین و دهکدهی خدابخش را به سمت عراق سازماندهی کند.
صفحهی بعد تاریخ داشت، یازدهم آبان شصت و دو. فکر کردم جوانی که میخواهد رشد کند و مردم را از بدبختی و بیچارگی نجات دهد، ولی هنوز اول راه را نرفته، به شرایطی برمیخورد که باید بجنگد. جنگی که سخت است و باید قصر شیرین را نجات داد. شاید خیلیها بگویند، چه کار داری، بگذار کارشان را بکنند، جنگ را شما راه نینداختید، اما او چنین فکر نمی کند. فکر نمی کند همه چیز را باید ندیده بگیرد. او از فقر و نداری نوشته و از بیمسئولیتی بعضیها. دفتر را ورق میزنم. تاریخ صفحهی بعد پنجشنبه هشتم آذر شصت و دو است.
ما باید در کارهایی که خودمان می کنیم نظارت کنیم و بعد اگر دیدیم ضعفی و عیب و ایرادی نداریم آن وقت بر دیگران عیب و ایراد بگیریم...
دایی کاظم درسهایش از زندگی را نوشته بود. من غرق خواندن نوشتههایش بودم. در بعضی از صفحات انگار یادداشتهای کلاس اعتقادی و سیاسی را نوشته بود. در یکی از صفحهها جملههایی از شهید دستغیب را یادداشت کرده بود. یادم آمد که پدربزرگم با شهید دستغیب و دوستانش رفت و آمد داشت. پس احتمالاً دایی کاظم هم شهید دستغیب را می شناخت و از نزدیک دیده بود. توی یکی از صفحهها شرح ماجرایی را نوشته بود که مرا جذب کرد. انگار آن صحنه را جلوی چشمم میدیدم.
هشتم شهریور شصت و یک
کنار رود کارون ، اهواز
قاسم سبحانی سرک کشید و پرسید، چه کار می کنی کاظم؟
نگاهش کردم. کمی مکث کردم و بعد انگار تازه سؤالش را شنیده باشم، گفتم، خاطره مینویسم. معلمی داشتیم که همهمون رو تشویق می کرد به خاطرهنویسی. اینجوری آدم چیزی رو فراموش نمی کنه. تازه گذر روزگار هم براش عجیب و غریب و جالب می شه.
قاسم گفت، لابد میخوای درباره ی اتفاق امروز هم بنویسی. بنویسی چقدر بد بود.
گفتم، خیلی هم بد نبود.
چندتا از بچه های نجفآباد تازه از راه رسیده بودند. لباسها اندازهشان نبود. اصرار داشتند که لباس اندازه بگیرند. مسئول تدارکات باهاشون یکی به دو می کرد که هر چه داریم همین است و بس. کوتاه نیامدند. یکی از بچه ها رفت که پا در میانی کند. یکی از بچه های نجفآباد چیزی گفت که او عقب کشد. آن رزمندهی نجفآبادی گفت، قبول داری که آدم باید لباسش مرتب باشه، به تنش زار نزنه.
رزمندهی دیگر گفت، بله.
رزمندهی نجفآبادی گفت، قبول داری که باید شهید خوشلباس و خوشبو باشه؟
اون رزمندهی دیگر گفت، بله.
رزمندهی نجفآبادی گفت: خدا حفظت کنه، ما هم همین رو میگیم.
همه با این ماجرا شوخی می کردند ولی نجفآبادیها کوتاه نیامدند تا لباس اندازهی تنشان بهشان دادند. به قاسم گفتم، این سفر پر از برگهای عجیب و غریبه. این تازه اول راهه. باید کمکم عادت کنیم.
دفتر را ورق زدم و صفحهی دیگری را خواندم.
بیستم شهریور هزار و سیصد و شصت و یک
همراه برادران گروه مقاومت به جبهه میرفتیم. حدود پانزده نفر از بچه های مقاومت همراه ما بودند. سرپرستمان حاج مهدی بود که کار ما رو درست کرد. همراه گردان نهصد و پنجاه و دو رفتیم و در حدود بیست روز در آن گردان بودیم و بعد گردان تسویه حساب کرد و من و برادر قاسم سبحانی برگشتیم به شهر برای امتحان سال چهارم و در همان سال دیپلم خود را پس از دو سال در آبان ماه گرفتم و در کنکور هم شرکت کردم ولی قبول نشدم و در حدود بیست روزی که به جبهه رفته بودیم در پادگان باهنر و مقر کوشک مستقر بودیم که فرمانده گردان ما شخصی به نام زندی بود که یک روز تمام گردان را کنار کارون برد.
تابستان جنوب از آسمان آتش میبارد. خورشید آنقدر آمده بود پایین که چیزی نمانده بود روی زمین بیفتد. شیراز هیچوقت اینطوری نبود؛ خورشید مهربانتر بود. آقای زندی با لباس خاکی مرتب و ریشی که رنگش به روشنی میزد، به کار همه نظارت داشت. به نظر میآمد از نوادگان کریمخان زند باشد. زندیها یا نوادگان کریمخاناند که در شیراز و فارس ساکناند یا ساکن غرباند که آن ها هم از ایل و تبار کریم خاناند. خوش اخلاق بود. گفت: برادران همین جا باید به آب بزنید. بخشی از آموزش ما رزم در رودخانه یا موانع آبی است. بسیجیها نیز هم سپاهیاند، هم تکاورن. باید همه ی اینها با هم باشد.
چشم گرداندم. قاسم سبحانی کنارم ایستاده بود. با هم زدیم به آب.
کارون آروم بود؛ لااقل همان جا که بچه ها به آب زده بودند. حالا هم زمان تفریح بود هم زمان آموزش. آنهایی که شنا بلد نبودند همان جا کنارهی رود تا کمر در آب فرو رفته بودند. ترس نمیگذاشت پیشتر بروند. خنکای رود آنها را از شرجی هوا نجات داده بود. من و قاسم به هم آب پاشیدیم.
من و قاسم هر دو شناگرهای قابلی بودیم. آن وسطها با هم شوخی نیز می کردیم. داشتیم مدل به مدل شنا می کردیم، کرال، قورباغه و حتی شنای سگی را هم امتحان
کردیم. به من خیلی خوش میگذشت. ورزش را دوست داشتم، از هر نوعش. از قاسم پرسیدم، گرسنهات نیست؟
قاسم گفت، عجله نکن بهت ناهار هم میدن.
من به ساحل نگاه کردم ببینم ناهار میدهند یا نه. صدای هیاهو میآمد. گفتم، ناهار رو تقسیم کردند تمام شد.
قاسم هم آنجا را نگاه کرد و گفت، بریم ببینیم چه خبره. هر دو به سمت ساحل شنا کردیم.
به ساحل که رسیدیم، فهمیدیم اوضاع عادی نیست؛ انگار کسی غرق شده بود. بچه ها نگران و ناراحت بودند. برادر زندی خودش را باخته بود. لباسش را کند و شیرجه زد توی آب. چند دقیقه بعد دست خالی برگشت. داد زد، بچه ها رفیقتون رو پیدا کنید. شاید رفته باشه دستشویی.
یکی گفت، نه همین جا داشت شنا می کرد.
آقای زندی عصبانی شد. صداش خسخس شده بود. به بچه ها گفت، پس چی شد، یکهویی غیبش زد؟
کسی نمیدانست چی شده است، همه گیج بودند و بِر و بِر همدیگر را نگاه می کردند. یکی از بچه ها گفت، بریم بچه های محلی رو صدا کنیم.
من فکر می کردم آدمهای محلی تجربه دارند. شاید بتوانند کمکی کنند. به نظرم خاطرهی بدی داشت رقم میخورد. اگر کسی غرق شده باشد خیلی حیف می شود. من فکر می کنم گاهی طبیعت بیرحم است. فرمانده فریاد زد، همه بیایند بیرون ببینیم کی هست، کی نیست.
این بهترین تصمیم بود. بچه هایی که بیرون بودند، کمک کردند تا آنهایی که تو آباند بیرون بیایند. چند دقیقه بعد یکی از بچه ها گفت؛ فریدوننژاد نیست.
یکی دیگر از بچه ها گفت، اونکه شنا بلده.
فرمانده که لجش گرفته بود گفت، پس کدوم گوریه!
یکی فریاد زد، نگاه کنید، یک چیزی روی آبه.
یکی گفت: جسده. جسدش اومده روی آب.
فرمانده با تعجب گفت، به این زودی!
همین موقع ناهار آوردند، ولی کسی دل و دماغ غذا خوردن نداشت. من گفتم، بریم بیاریمش؟
فرمانده گفت، برید، چهار، پنجتا برید.
ما دوباره زدیم به آب. قاسم سبحانی هم بود. نزدیک که شدیم یکهو فریدوننژاد حرکت کرد و از حالت جسد درآمد. من گفتم، ای احمق!
او با سرعت از ما دور شد. ما دنبالش کردیم، اما به او نرسیدیم، ولی میدیدیم چه اتفاقی میافتد. مهمترین صحنه این بود که فرمانده دنبالش می کرد، بگیردش.
ما دیگر فریدوننژاد را ندیدیم. من در این گردان تکتیراندازم.
صبحها با همین تفنگی که به ما دادهاند ورزش می کنیم. من به بچه ها نرمش میدهم. نیم ساعت تا چهل و پنج دقیقه نرمش می کنیم و بعد از گرمکردن من فنون جودو را برایشان نمایش میدهم که خیلی برایشان جذاب و جالب است. چند روز پیش چند نفر را کنار هم خواباندم و با یک حرکت برقآسا از رویشان پریدم. هم تعجب کردند هم برایشان جالب بود، کلی تشویق کردند.
من غرق در دفترچه خاطرات بودم. چون دایی تقی چندبار صدایم زده بود، متوجه نشده بودم. فکر کرده بود سر یادداشتهای دایی کاظم خوابم برده است. سرم را بالا گرفتم.
دایی تقی گفت: «در مورد دوچرخه خیلی فکر کردم، چیزی یادم نیومد. فکر کنم دوچرخهاش رو یکی، دو سال بعد فروختیم.»
پس یعنی دوچرخه پیرمرد حلاج، دوچرخه هامبر بیست و هشت دایی کاظم نبود؟
برایم عجیب بود که چرا ذهنم درگیر شده است. دوچرخه ی دایی کاظم را به کی فروخته بودند، آن جوانی که دوچرخهاش را به پیرمرد داده، چه کسی بوده است؟ آیا او دوچرخهاش را بخشیده بود و هیچوقت سراغش برنگشته بود. باید حتماً به پاسخ این پرسشها میرسیدم. برایم مهم بود. مهمتر از هرچیز دیگر.
چندبار از پیرمرد پرسیدم: «اون جوون نیومد دنبال دوچرخهاش؟»
پیرمرد چیزی نگفت یا دستکم پاسخی نداد که جواب سؤال من باشد. البته باید به این فکر می کردم که اگر دنبال دوچرخهاش آمده بود که دیگر دوچرخهای درکار نبود. چون در این صورت من به پیرمرد نمیزدم و حالا معمایی وجود نداشت ذهنم را مشغول کند.
پرسش بزرگ دیگر این بود که آن لباس جودو و کمربند بنفش آنجا در خانهی پیرمرد چه می کرد. داستان آن لباسها چی بود.
مادربزرگ گفت: «حمیدجان پاشو برو زن و بچهات رو هم بردار بیار اینجا. شام یخنی نخود گذاشتم. از همون غذایی که دوست داری.»
خوشحال بودم. هم به خاطر غذا هم به این دلیل که مادربزرگ هنوز فراموش نکرده بود که من چه غذایی را دوست دارم.
راه افتادم به سمت خانه. دفترهای یاداشت دایی کاظم توی دستم بود.
بیاجازه آنها را با خودم به خانه برده بودم.
فصل چهار: سوغاتی
استاد کانو کمی تب داشت. نگرانش بودم. برایش چای دم کردم و بعد رفتم و از مغازه سر کوچهاش سوپ گرفتم. به نظر کمی سرما خورده میآمد، اما برای سن او سرماخوردگی هم میتوانست خطرناک باشد. نزدیک به هفتاد سال سن داشت. اما روپا و سرحال بود.
چندبار غر زد که فکر می کنم من باید از او مراقبت کنم. خیلی اهمیت ندادم. به دوستم زنگ زدم و یک ساعت بعد، آقای دکتر وارد خانه شد. معاینهاش کرد. چیز خاصی نبود.
پیرمرد را آمپول زد وگفت: «چیزی نیست. یه سرماخوردگی ساده است.»
احساس می کردم دارم از پدر خودم پرستاری می کنم. پدرم رانندهی اتوبوس بود و بیشتر وقتها کنار ما نبود. در دورهی کودکیام زمانهایی طولانی به خاطر کارش خانه نبود. همچین موقعهایی دایی کاظم میآمد خانهی ما. همیشه هم دست پر بود برای من خوراکی میخرید. عاشق سکههایی بودم که یک لایه زرورق و داخلش شکلات بود. سکههای طلایی، بنفش و قرمز.
عصرها با همان دوچرخه هامبر بیست و هشت مرا باشگاه میبرد و بعضی وقت ها دم صبح پیش از آنکه آفتاب پهن بشه توی شهر. من فکر می کردم دایی عشق سرعت است. یعنی دوچرخه را برای این انتخاب کرده است که با سرعت برود. اما همیشه آهسته میرفت.
یکبار ازش پرسیدم: «دایی چرا اینقدر آروم میری؟»
خندید.
راست میگفت. موقع دوچرخه سواری به اطرافش نگاه می کرد. یکبار یکی از بچه های مدرسهاش را دیده بود که گوشهی پیادهرو نشسته بود و زانوی غم بغل کرده بود. لباسهایش خاکی و پاره بود. میایستد، پیاده می شود. میپرسد: «محمود جان چی شده؟»
محمود سرش را بالا میگیرد و میگوید: «یه چیزی اومد جلوی پام با مغز رفتم توی جوب. ببین چی به سرم اومده. داغونِ داغونم.»
دایی زبر بازویش را میگیرد و کمکش می کند بلند شود. بعد سوار ترک دوچرخهاش می کند و با هم میروند خانهی محمود. در راه برگشت گفت: «دیدی گفتم. اگه تند می
رفتیم که نمیتونستیم به یه بنده خدا کمک کنیم.»
حالا انگار همان دوچرخه گوشهی حیاط زیر سایهی درخت انگور جاخوش کرده بود.
مطمئن نبودم اما حسی به من میگفت این همان دوچرخه است.
پیرمرد گفت: «بیا بشین دیگه.»
غرزدنش مثل محبت کردن بود. دیگر آن نگاه غضبناک را نداشت. فقط غرهای کوچک میزد. لبخند زدم: «طوری نیست.»
فکرنکن ندیدهام که یخچالم رو پر کردی.
قابل شما رو نداره. من کاری نکردم.
اینطور که مهربان شده بود، انگار میخواست چیزی را به من بگوید. دنبال داستانی بودم، اما نه داستانی که او خودش دوست داشت تعریف کند. دوست داشتم داستان لباس جودوی توی اتاق خوابش را بگوید، اما جرئت نداشتم بپرسم. با خودم گفتم، بگذار یه کم مهربونتر بشه، که وقتی ازش سؤال میپرسم قاطی نکنه.
گفت: «اونی که دوچرخهشو به من داد، دیگه هیچوقت برنگشت اینجا. شاید الان جایی توی این شهر درندشت باشه. دوچرخهای که به من داد، مایهی خیر شد؛ باهاش رفتم سرکار. کارم این نبود، حلاجی مال این سه چهار سال آخره. من رفتم توی بازار وکیل اونجا شدم پادوی یکی از حجرهها. کمکم جا افتادم. کارم بهتر شد. میدونی چرا؟ چون دوچرخه داشتم.»
پرسیدم: «ورزش هم می کردی؟ این لباسا مال شماست؟»
گفت: «نه! مال پسرمه. ایران نیست. رفته اون ور آب. قهرمان جودو بود. حالا هم سن و سال همون جوونیه که دوچرخهاش رو به من داد. پسرم آلمانه. حتی برای تشییع جنازه مادرش هم نتونست بیاد.»
انگار راز بزرگی را کشف کرده باشم احساس رضایت می کردم. گفتم: «این از یه قهرمان جودو بعیده.»
اشکهاش جاری شد.
خواستم اسمش را بپرسم. چون بیبرو برگرد می شناختمش. جودوکاران شیراز همه
همدیگر را می شناختند. هر قدر هم شیراز بزرگ بشود، باز جامعهی ورزشاش کوچک و جمع و جور است وآدمها رابطهشان با هم نزدیک است. خواستم بپرسم چرا گیر افتاده، اما نپرسیدم. اگر میخواست میگفت. مهم این بود که الان برای خودش زندگی و روزگاری دارد. شاید آنجا...
پیرمرد انگار فکر مرا خوانده باشد گفت: «مربی جودو شده، بچهی فسقلی من. مربی جودو... فکرشو بکن.»
استاد کانو شکسته بود. اشکش با لبخند درآمیخته بود.
نمیخواستم بیشتر از این ناراحتش کنم. چه اهمیت داشت که پسرش کدام قهرمان شهر باشد؟ چه اهمیت داشت الان کجای دنیا باشد؟ گفتم: «من با اجازه مرخص می شوم.»
مطمئن بودم اشتباه کردهام و دایی کاظم آنی نبود که سی سال پیش، دوچرخهاش را داده باشد به این مرد. نشانهها مرا به اشتباه انداخته بود. درست رفتم سر ماجرایی که بر عکس آن چیزی بود که دربارهاش فکر کردم.
گفت: «میدونی چرا پسرم رو فرستادم جودو؟»
گفتم: «نه!»
پیرمرد استکان کمر باریک چای را سر کشید و گفت: «بفرما با شکر پنیر بخور چایت رو. درش رو بستم که سفت نشه.»
در قندانی را که نشان داد را باز کردم. یک حبه شکر پنیر برداشتم و چای را نوشیدم. دوباره عطر هل و نعناع و بهار نارنج مشامم را شریک کرد و طعم چای پیرمرد مرا برد به پشت ارگ کریمخانی و همان بستنی فروشی.
گفتم: «میخواستید بگید چرا پسرتون رو گذاشتید جودو، ولی حرفتون نصفهکاره موند.»
پیرمرد گفت: «دلیل محکمی داشتم. میتونی حدس بزنی چی بوده؟»
گفتم: «نه.»
پیرمرد گفت: «یه دلیل بیشتر نداشت. برای اینکه کسی که در سختترین روزای زندگیم کمکم کرد، جودوکار بود.»
این حرف دوباره نظم فکریام را به هم ریخت. دوباره معمای پیرمرد و دوچرخه ی هامبر بیست و هشت و دایی کاظم ذهنم را پر کرد. از یکی دو روز گذشته که با پیرمرد تصادف کرده بودم، پریشانتر شدم. گفتم: «من هم جودو کار می کنم. سالهاست.»
پیرمرد چیزی نگفت. انگار محافظه کارتر از پیش شده بود. گفتم: «البته چند ساله کمکار شدم؛ فکر نکنم پسر شما رو بشناسم.»
خیالش راحت شد. و دوباره یاد آن سالهای دور افتاد.
ازش پرسیدم: «مشکلی پیش اومده؟»
گفت: «نه. زنگ زدم به باشگاه.»
پرسیدم: «ورزشکاری؟»
گفت: «آره ورزشکارم. جودو کار می کنم.»
همین یک جمله برای من کافی بود تا به یک الگو برای پسرم برسم. باید اون رو یه آدم باغیرت و بامعرفت بار میآوردم، اما نشد. هر چی رشته بودم پنبه شد.
نمیدانستم چی باید بگویم که دلش آرام بگیرد. تجربهاش را نداشتم. تکهکلام مادربزرگ را برایش گفتم.
حتماً خیری توش بوده! شما قدیمها میگید. مادربزرگم میگه.
قسمت... خیر! آره قسمت این بود که، اونور دنیا تنها باشه. من هم اینور دنیا تنها باشم. مادرِ بیچارهاش از همین تنهایی و غم وغصه دق کرد. چندبار خواستیم بریم ببینیمش اما نشد. جور نمی شد، جور نشد. باز هم قسمت ... خیری توش نبود. مادربزرگت درست میگه.
پیرمرد به حرف آمده بود. حالا با استاد کانو کمحرف بسیار تفاوت داشت. دلش خون بود از روزگار و فکر می کنم حق داشت. پرسیدم: «همین یه پسر رو داری؟»
یادم آمد دوباره از همان جوان حرف زده بود. از جودو، از باشگاه. دوباره تصور ذهنیام به سمت اینکه او دایی کاظم بوده، چربش بیشتری پیدا کرد. با خودم گفتم، چرا زودتر به فکرم نرسید؟ دفعهی بعد که آمدم چند تا از عکسهای دایی را با خودم میآورم. شاید پاسخ این معما پیدا شود.
فکر خوبی بود. میتوانستم برای همیشه این چالش را تمام کنم، اما کمی بعد به این فکر افتادم که اگر من عکس دایی را نشانش بدهم و او همان کسی باشد که دوچرخه را به پیرمرد داده، شاید پیرمرد فکر کند آمدهام تا دوچرخهاش را بگیرم. بگویم یادگاری است و چه و چه.
به خودم گفتم، ندیدی چطور دودستی دوچرخهاش را چسبیده است. حاضر نشد آن را با دوچرخهای نو عوض کند. پس باید چیکار کنم؟ شاید می شد راه بهتری برای فهمیدن و حل مسئله پیدا کرد، اما آیا این مسئله و این پرسش آنقدر مهم بود که بخواهم کلی زمان برایش هدر بدهم؟ من دایی را خوب می شناختم پس نیاز نبود اطمینان پیدا کنم که دوچرخهاش را به یک آدم غریبه داده است. نیازی نبود که بدانم که پیرمرد اگر بداند پسرجوان سی سال پیش شهید شده است، چه واکنشی نشان میدهد. نیازی نبود که با غرور سرم را بالا بگیرم و بگویم آن پسرجوانِ سی سال پیش داییِ شهید من بوده است.
یک لحظه دلم گرفت. خیلی وقت بود به دایی کاظم سر نزده بودم. تصمیم گرفتم بروم وادی الرحمن. همانجایی که دایی بود. همانجایی که گاهی برای دیدن دایی به آنجا میروم. همانجایی که سال تحویل سفره هفتسینمان را میبریم و در کنار مزارش میگذاریم. همانجا که اشک شمعهای ما رنگ دیگری پیدا کرده است.
بلند شدم. شماره تلفن را روی کاغذ نوشتم و دادم به پیرمرد.
پیرمرد با من دست داد. به نظر میآمد کسی را نداشته باشد برای همین توی این دو، سه روزه کسی را ندیدم که به خانهاش بیاید.
راه افتادم. ماشین توی کوچه بود و پیرمرد تا دم در آمد. سوار شدم، اما ماشین روشن نشد. نمیدانم چه عیبی کرده بود.
پیرمرد نگاهی کرد به من و بعد اشاره کرد پیاده شوم. من هم اطاعت کردم، مثل پسر حرف گوش کن. گفت: «بیاتو... تا تعمیرکار برسه... بیا تو...»
نمیتوانستم پیشنهادش را رد کنم. پرسید: «کجا داشتی میرفتی؟»
گفتم: «وادی الرحمن.»
خندید.
گفتم: «پدرجان وظیفه است. اتفاقاً با خانمم درباره ی شما حرف زدم. خانمم گفت، حمید کاری نکنی که مدیونش بشیم.»
گفت: «شیرش حلال. خودت هم خوبی که یه زن خوب گیرت اومده.»
هنوز تعمیرکار نیامده بود و داشت شب می شد. صدای اذان آمد، پیرمرد وضو گرفت و سجاده پهن کرد. سجاده دیگری هم پهن کرد و گفت: «نماز که میخونی؟»
با اشارهی سر جواب مثبت دادم و او حرفش را ادامه داد.
وضو گرفتم. یاد یادداشتی از دایی کاظم افتادم توی همان دفتر خاطرات. خاطرهاش مال سال شصت و سه بود. شهریور شصت و سه، بالای صفحه سمت راست بزرگ نوشته بود «یک» و یک عدد هم کنار یک نوشته بود دو خطیِ توپُر. کنارش در وسط صفحه در خط اول نوشته بود، درباره ی سوغات آوردن برای بنده.
بعد نوشته بود شهریور شصت و سه، برادران کاشفیفرد از مشهد مقدس یک زیرپیرهن و سجاده سوغات آوردند.
خط پایینتر نوشته بود و باز در همان ماه طوری نوشته بود انگار سالهای زیادی از آن اتفاق گذشته بود. با اینکه دایی کاظم خاطراتش را روزانه مینوشت معلوم بود که سوغاتی سجاده رو اعصابش بوده است.
حمیدرضا قاضیپور هم یک جانماز برایم سوغات آورد. فاطمه و نادر خودمان هم در همین ماه به مشهد رفته بودند و هر کدام جدا جدا سوغاتی خریده بودند که یکیاش سجاده بود. نکرده بودند تسبیح بیاورند.
باقی صفحه خالی بود. شاید وقت نکرده بود بقیهاش را بنویسد. احتمالاً در ادامه مینوشت. چندتا جانماز در یک ماه. هر روز با یکی از این جانمازها، نماز میخوانم. زیرپیراهن مشهد را میپوشم و با جانمازی که دوستم حمیدرضا قاضیپور آورده نماز میخوانم، پس نیمی از ثواب نمازم برای حمیدرضا، فردا شب نماز مغرب و عشا را با جانمازی که خواهرم آورده میخوانم و فردا صبح، نماز صبح را با جانماز برادرم نادر. چه خوب که یک سوغات این همه آدم را یاد عزیزانش میاندازد.
چقدر دلم هوای مشهد کرده است. چقدر دوست دارم دور ضریح بچرخم و بچرخم و بعد بروم بازار رضا و برای عزیزانم سوغاتی بخرم.
نماز پیرمرد تمام شد. با هم دست دادیم. زنگ در خانه را زدند. حتما تعمیرکار بود. یک ساعت کارش طول کشید. با پیرمرد خداحافظی کردم. گفت: «قسمت نبوده بری وادی الرحمن، سرخاک. الان هم که وقتش گذشته.»
گفتم: «آره دیگه دیره»
گفت: «یادت باشه قول دادی منم با خودت ببری.»
با خودم فکر کردم بهترین زمان برای اینکه عکس دایی کاظم را ببیند، همان وقت است. قول دادم که بدون او نروم.
خوشحال شد.
مسئله به زودی حل می شد. برای او دست تکان دادم و به خانه رفتم. پخش ماشین روشن بود و خواننده میخواند.
همچو فرهاد بود کوه کنی پیشه ما / کوه ما سینه ی ما ناخن ما تیشه ی ما
فصل پنج: زنبور طلایی
آن روز عصر وقتی رسیدم خانه، پدرم هم بود. مثل همیشه رفتم و با او روبوسی کردم. درباره ی دوچرخه ی دایی پرسیدم. اما چیزی به یاد نداشت. گفتم راستی خاطرهی با مزهیی از دایی یادت هست؟
کمی فکر کرد و گفت: «خاطره که زیاد دارم. اما یکیاش از بقیه بامزه تره.»
سعی کردم خودم را همان جا ببینم که دایی بود. خاطرهای را که پدرم تعریف کرد، توی دفتر دایی کاظم هم پیدا کردم.
همه چیز با یک زنبور شروع شد. باورم نمی شد از پشت هزار بوتهی شمشاد بیرون آمده بود. شب بود... شبی سیاه و تاریک. سر در نمیآورم زنبورها مگر شبها میتوانند بیرون بیایند؟
راه افتادم به سمت پست نگهبانی. همه چیز مثل همیشه بود. شب، تاریکی، خلوت و سکوت. اما وزوز زنبور از همان لحظهای که پست را تحویل گرفتم روی
مخم بود. نمیدانستم با این حشرهی کوچک، مفید و گاهی خطرناک چه کنم. چه کنم که عسل خیلی دوست داشتم.
پاسبخش گفت: «چی شده کاظم؟»
گفتم: «طوری نیست.»
خندید.
گفتم: «از کی؟»
سرش را بالا گرفت و گفت: «از ضد انقلاب.»
گفتم: «ای بابا. من و ترس؟»
از دشمن، هر نوعش باشد، نمیترسیدم. از زمان پیروزی انقلاب هفتهای سه، چهار شب و بعضی وقتها پنج، شش شب میرفتم مسجد و پاس میدادم. برادر بزرگترم هم بود. اما او فقط هفتهای یک یا دو شب میآمد. وقتی شنید که من تقریباً همه ی روزهای هفته را میآیم نگهبانی تعجب کرده بود. اینرا از خودم نشنیده بود. نمیگفتم. اگر میگفتم، ممکن بود نصیحتم کنند که کمی هم به درس ومدرسه برس.
زنبور هی دور وبرم میچرخید. میچرخید و میچرخید. وزوزش کلافهام کرده بود. ژ. سهام را به سمتش نشانه رفتم و گفتم: نزدیک بشی با همین ژ. سه میزنم که دود بشی بری تو آسمون. از حرف خودم خندهام گرفت. اما وزوزش تمامی نداشت. انگار یک جوکی هندی باشد که در گوشت مدام میخواند.
شاید چیزی میخواست که من نمیدانستم چیست. من که زبان زنبورها را نمیدانم. ماشینها یکییکی میآمدند. بازرسی می شدند و میرفتند. اما زنبور همچنان بود. از شمشادها فاصله گرفتم. شاید از زنبور دور بشوم. حالا خیابان خلوتتر از قبل بود. به ساعتم نگاه کردم. ساعت یک و بیست و سه دقیقه بود. چیزی تا تمامشدن پستم نمانده بود. یک ماشین از راه رسید. یک پیکان جوانان زرد بود از همانها که بهش میگویند، زرد قناری.
دو نفر سرنشین داشت. به نظر مشکوک میآمدند. ایست دادم. اینجایی که من ایستاده بودم یک خیابان باریک بود که برای یک نفر پاسدار کنترلش سخت نبود. ایست دادم، ایستادند. نگاهی به داخل ماشین انداختم. گفتم که صندوق عقب را باز کنند. چیزی در صندوق عقب نبود. درها را باز کردم. زیر و روی صندلیها را هم بازرسی کردم، خبری نبود. خودشان را هم یکی یکی پیاده و بازرسی بدنی کردم. هیچ مورد مشکوکی نبود.
اما به محض آنکه اجازه دادم سوار ماشینشان بشوند، یکدفعه گردنم سوخت.
فریادم پیچید توی خیابان خلوت. سرنشینان زرد قناری از ترس زهرهترک شدند. فکر کردند اتفاقی افتاده است. هر دو از ماشین پیاده شدند. یکی شان گفت: «چی شد؟»
همانطور که از درد به خودم میپیچیدم، گفتم: «بالاخره کار خودش رو کرد.»
پاسبخش و چندتا از بچه های پایگاه مقاومت هم سر رسیدند. آنها فکر می کردند من با سرنشینان زرد قناری درگیر شدهام. وقتی از راه رسیدند، تفنگ هاشان مسلح بود.
با دست بهشان علامت دادم که چیزی نیست. آنها هم کاری نکردند و فقط آمدند جلو ببینند چه اتفاقی افتاده است. خبری از زنبور زرد نبود. کارش را کرده و رفته بود و من مانده بودم با یک سوزش عجیب و غریب.
بچه ها خندهشان گرفته بود. عباس گفت: «میخوای برات زهرش رو در بیارم. بعد تیغهی سیاه سر نیزهاش را نشانم داد. گفتم: «نه قربانت.»
حرفش خیلی تهدیدآمیز بود. حتی تهدیدآمیزتر از نیش زنبور.
پاسبخش با خنده گفت: «گفتم امشب ترس ریخته تو وجودت. نگو از زنبور میترسیدی. نترس. آدم از هرچیزی بترسه سرش میآد.»
در این مورد خاص راست میگفت. از همان اولی که پاس را تحویل گرفتم، میترسیدم این وزوزوی زرد نیشم بزند. و سرانجام زد.
ریشه ی ترسم از زنبور برمیگردد به سالها پیش. یازده ساله بودم و چهارمین تعطیلات تابستانی عمرم را داشتم تجربه می کردم.
بابای حمید، خواهرزادهام یک پیکان خریده بود. خانواده ی پرجمعیت ما توی پیکان جا نمی شدند. من و محمدتقی جایمان توی صندوق عقب بود. چون جلو جا نمی شدیم.
یک شب خواهرم زنگ زد و گفت حاضر باشید که صبح میخوایم بریم سروستون دریای نمک.
از شادی پر درآورده بودیم. چون باز هم قرار بود برویم صندوق عقب و از لای در و بدنه ی ماشین جاده را نگاه کنیم که برعکس حرکت می کرد.
صبح با کولهبار گردش آماده شدیم تا سر و کله ی ماشین شوهرخواهرم از دور پیدا شود. کوچه ی ما پهن بود خیلی پهن. مثل یک خیابان. پیکان نو توی کوچه دور زد. همه چیزش بوی نو بودن میداد؛ حتی صندوق عقبش. بیآنکه شوهرخواهرم چیزی بگوید، من و محمدتقی رفتیم به سمت صندوق عقب. شوهرخواهرم گفت: بچه ها حواستون باشه، پلیس دیدید خودتون رو قایم کنید، جریمه نشیم.
من گفتم: «خیالت راحت. ما کارمونو بلدیم.»
ماشین راه افتاد. جاده در سبزی حاشیههایش غرق شده بود. دلم میخواست هر چند کیلومتر میایستادیم و پیاده می شدیم، نه از خستگی نشستن در صندوق عقب. بیشتر به خاطر زیبایی جاده. از دروازه قرآن که دور شدیم من انتظار داشتم که همه جا سرسبزتر باشد و بود. تا نزدیکیهای مقصدمان که دریاچه ی نمک بود، تمام جاده در حصار درختهای صنوبر بود. اما جلوتر بوستانهای صیفیجات بود. کدو و بادمجان و خیار و... جلوتر از آن پر از درختهای گز بود. کنار درختهای گز.
یعنی همان جا که ماشین را نگه داشتیم تا خستگی در کنیم یک مزرعه ی طالبی بود. چند نفر داشتند طالبی میچیدند. همه از ماشین پیاده شدیم.
من به سمت یکی از درختهای گز رفتم چون صدای پرندهای خوشصدا بدجوری مدهوشم کرده بود. پرنده را پیدا نمی کردم اما صدایش را می شنیدم. چه صدایی!
درخت کوتاه گز مثل پیرزنی بود که روی زمین نشسته باشد و دامن سبزش را رها کرده باشد روی شنها. رفتم شاخ وبرگهای لطیف درخت را بلند کردم. امیدوار بودم که بتوانم پرنده ی خوشصدا را پیدا کنم، اما به محض آنکه سرم را میان شاخهها فرو بردم، یکباره دستهای زنبور زرد وحشی بهم حمله کردند. وحشتزده به سمت مادرم فرار کردم، اما زنبورها سریعتر از من بودند؛ خیلی سریعتر. آنقدر نیشم زدند که تمام بدنم در یکجور بیحسی فرو رفت. به قول مادرم چیریک چیریک اشک ریختم. از سوزش نیش زنبورهای وحشی. مادرم مرا در آغوش گرفته بود و سر و صورتم را میبوسید. خواهرانم هم با چادرشان زنبورها را دور می کردند. آن روز دیگر به من خوش نگذشت درد وسوزش نمیگذاشت از طبیعت لذت ببرم. تا چند روز بعد از آن هم درد و سوزش نیش زنبورها بود. به همین دلیل چشمم دیگر از زنبورها ترسیده بود. مثل مارگزیدهای که از ریسمان سیاه و سفید بترسد از هر چیز کوچک زرد وسیاه که پرواز می کرد، میترسیدم.
پاسبخش که خاطره ی زنبورها را شنید قاه قاه خندید. عباس وبقیه هم. اما هنوز سوزش نیش زنبور بر گردنم میسوخت. ساعت را نگاه کردم. نوبت پاس من گذشته بود.
تفنگم را تحویل دادم و راه خانه را پیش گرفتم. اما در تمام طول مسیر تا خانه، توهم صدای وزوز زنبور همراهم بود و سوزش نیشش بر گردنم.