مشخصات کتاب

سرشناسه : طاهرزاده، اصغر، ۱۳۳۰ -

عنوان و نام پدیدآور : خطر مادی شدن دین/ اصغر طاهرزاده؛ [برای] گروه فرهنگی المیزان.

مشخصات نشر : اصفهان: لب المیزان، ۱۳۹۰.

مشخصات ظاهری : ۱۸۳ ص.

فروست : سلسله مباحث معرفت دینی آسیب شناسی؛ ۱.

شابک : ۲۵۰۰۰ ریال 978-964-2609-27-7 :

وضعیت فهرست نویسی : فاپا

یادداشت : کتابنامه: ص. ۱۸۰ - ۱۸۳.

موضوع : بدعت و بدعت گذاران

موضوع : دنیا دوستی

موضوع : اسلام -- قرن ۲۰م

موضوع : دین-- جنبه های اجتماعی

رده بندی کنگره : BP۲۲۵/۴/ط۲خ۶ ۱۳۹۰

رده بندی دیویی : ۲۹۷/۴۶۴

شماره کتابشناسی ملی : ۲۰۴۳۱۵۵

اشاره

بسم الله الرحمن الرحیم

خطر مادی شدن دین

اصغر طاهرزاده

فهرست مطالب

مقدمه. 9

مقدمه مؤلف... 11

جلسه ی اول، جایگاه سیر باطنی در شیعه. 17

بی سرو سامانی فرد و جامعه، چرا؟. 19

حلول و مادی شدن دین.. 20

آغاز ماجرا در اسلام. 23

اجتهاد بر دین یا در دین؟. 24

ریشه ی بحران در جهان اسلام. 25

دینداری؛ عامل اتصال به ملکوت... 30

سیر معنوی و اصالت عوالم باطنی.. 32

وسعت حقیقت انسان.. 36

حقیقت بشر. 37

ریشه ی وحدت و بقاء جامعه. 39

آفات عصری شدن دین.. 41

جامعه ی بحران زده. 43

آیا دین یک باور شخصی است؟. 45

محرومیت از قلب ایمانی.. 48

معنی ولایت انسان کامل.. 48

جلسه ی دوم، مادی شدن دین و انقطاع زمین از آسمان. 55

خطر تعالی فرهنگی اهل کتاب... 58

گم شدن معنی خدا 61

تقدس بخشیدن به ظواهر و مادی کردن دین.. 62

آفات اعتقاد به حلول.. 64

مادی شدن جامعه ی اسلامی! 65

تفاوت روحانیت اسلام، با روحانیون اهل کتاب... 68

انقطاع زمین از آسمان.. 70

ریشه ی مشکلات جهان اسلام. 72

اهمیت ولایت اهل البیت علیهم السلام در نجاتِ دینداران.. 75

دین مادی شده و خدای ناتوان.. 79

معنی ولایت... 80

جلسه ی سوم، دین مادی شده و حاکمیت نفس امّاره 85

علت حقارت جوامع اسلامی.. 88

خطر قراردادی دانستن احکام. 100

رجوع به اهل البیت علیهم السلام؛ تنها راه. 102

ایام البشر یا ایام الله؟. 104

نظر به همه ی ابعاد انسان.. 105

ظهور اومانیسم به جای ظهور مهدی عجل الله تعالی فرجه.... 108

ریشه ی بحران معنویت... 114

از بد به سوی بدتر. 116

سنّت سقوط تمدن ها از نظر قرآن. 123

حیات تکوینی و تشریعی جامعه. 127

کتاب و اجل ملت ها 130

چرخش روزگار در دست کافر ومؤمن.. 132

سنت ظهور و بطون.. 134

شاخص های هلاکت تمدن ها 136

حیات تشریعی ملّت ها 141

ارتباط تکوین با تشریع. 144

جایگاه تمدن غربی.. 145

معنی هلاکت... 146

راز ماندگاری دین.. 148

علت ماندن ظالمان.. 150

جامعه و شخصیت خاص.... 155

راه به ثمررساندن حیات... 158

تحلیل های شیطانی.. 163

بی ثمری سرنوشت ها 168

تفاوت حزب و مسجد.. 178

مقدمه

باسمه تعالی

1- بحران معنویت، بزرگ ترین بلایی است که همواره بشر گرفتار آن بوده است و فقط از طریق انبیاء و شریعت الهی قابل رفع است. مشکل وقتی همچنان ادامه می یابد که بشریت به جای آن که دست به دامن دین بزند و خود را از آن بحران نجات دهد، پای دین را می گیرد و پایین می کشد و دین را مادی می کند. مؤلف محترم سعی کرده است آفات مادی شدن دین را تبیین کند و بنمایاند چگونه با مادی شدن دین دریچه هایی که بنا بود بشریت از طریق انبیاء بر روی خود بگشاید، بسته می شود.

2- در این کتاب سعی شده تا روشن شود وقتی دینِ خدا مادی گشت دیگر توان تغذیه کردن جان جامعه را ندارد و جان ها نمی توانند شیفته ی آن دین بشوند و امیال دنیایی خود را به پای دین الهی بریزند و در نتیجه

دینداران، در عمل در عین حفظ ظاهر دین، از نتایج مهمی که از طریق دین می توانند به دست آورند، محروم می شوند.

3- در باره ی نقش اهل البیت علیهم السلام در دین، مؤلف محترم توجه خاصی را با مخاطب خود در میان می گذارد و روشن می کند جایگاه اهل البیت علیهم السلام به عنوان واسطه های فیض، تماس با باطن دین است و از این طریق دین را از مادی شدن نجات می دهند و در آن حال دیگر احکام الهی قراردادهایی نیست که به تشخیص خلیفه و بنا به مصلحت وقت تغییر کند.

4- از نکات ظریفی که مورد بحث قرار گرفته تفاوت اجتهاد بر دین واجتهاد در دین است و تأکید بر این که چرا در اجتهاد نوع اول، دین مادی می شود در حالی که در اجتهاد نوع دوم - که اجتهاد در دین است و نه بر دین- راه دینداری با ظرافت هرچه تمام تر هموار می گردد و حیات دینی حیاتی فعّال و نشاط آفرین خواهد بود.

5- به جهت اهمیت موضوع بر آن شدیم که بحث «سنت سقوط تمدن ها از نظر قرآن» را به مباحث «مادی شدن دین» اضافه کنیم تا ضمن تکمیل بحث، افقی در مقابل خوانندگان گشوده شود که هلاکت تمدن ها به خصوص تمدن غرب چه شاخصه هایی دارد و جایگاه آن در سنن جاری در هستی کجاست؟ به امید آن که این کتاب بتواند در حدّ خود تذکری باشد جهت جلوگیری از فروافتادن جامعه در دین مادی شده.

گروه فرهنگی المیزان

مقدمه مؤلف

باسمه تعالی

بنا بر این است که موضوعات ذیل را در این کتاب با خواننده در میان بگذاریم.

1- ارتباط انسان با حقایق، نیازمند مسیری خاص است که از طریق رعایت و توجه به تمام ابعاد شریعت الهی ممکن می گردد، مسیری که در آن عرفان و برهان در کنار فضائل اخلاقی و آداب دینی همه به صحنه می آیند وگرنه دینِ مادی شده ای می ماند که انسان ها در آن به جای ارتباط با حقایق قدسی با وَهمیات خود به سر می برند و قرآن از این پایگاه، یهود و نصاری را نقد می کند که یکی عُزیر را پسر خدا می داند و دیگری عیسی را، و به مسلمانان تذکر می دهد که گرفتار چنین وَهمیاتی نشوند.

2- احکام دین وسیله ای است تا راهی از جان انسان ها به سوی آسمان معنویت گشوده شود و انسان ها با شوق فراوان از ظلمات دنیا به سوی نور

ابدی سیر کنند. در حالی که در دینِ مادی شده هیچ افقی در مقابل انسان ها گشوده نمی شود تا انسان ها بتوانند جان را به جانان برسانند و جان بگیرند.

3- دین داری انسان های دیندار وقتی نتیجه بخش است که در عمل به احکام الهی، رویکردشان به شکلی باشد که حجاب های بین خود و حقایق معنوی را برطرف کنند و این مهم در صورتی تحقق می یابد که دین خدا گرفتار بینش های مادی نشده باشد وگرنه انسان ها مرده می مانند و مرده می میرند، چون در طول زندگی با خدای «حی لایموت» که منبع حیات است مرتبط نشده اند.

4- وقتی دین واقعی در صحنه ی زندگی انسان ها حضور نداشته باشد تا انسان ها بتوانند با عالم غیب و معنویت ارتباط پیدا کنند، امیال غریزی و نفس امّاره عنان زندگی انسان ها را در دست می گیرد و جامعه را به سوی هلاکت پیش می برد و این همان خطر مادی شدن دین است.

5- وقتی رجوع بشر به اهل البیت علیهم السلام شروع می شود که جایگاه نیاز بشر به ارتباط با عالم غیب روشن شود و وقتی جایگاه این نیاز روشن می شود که بشریت متوجه گردد که دینِ مادی شده نمی تواند جواب گوی ابعاد عمیق باطن او باشد.

6- وقتی متوجه ارزش نقش اهل البیت علیهم السلام می شویم که متوجه باشیم از طریق هدایت آن ذوات مقدس زندگی مسلمانان به سوی هدفی که اسلام به دنبال آن است سوق پیدا می کند و از فروافتادن در دین مادی شده نجات می یابند.

7- تفاوت نگاه خلفا با نگاه علی علیه السلام در آن بود که آن ها دستورات الهی را امور صرفاً قراردادی می دانستند که توسط خداوند تشریع شده است و لذا می توان بنا به مصلحت وقت آن ها را تغییر داد ولی حضرت علی علیه السلام متوجه اند که این دستورات به باطنی ملکوتی و غیبی متصل است و انسان ها در تغییر آن ها آزاد نیستند و به همین جهت با رحلت رسول خدا صلی الله علیه و آله و حذف علی علیه السلام از حاکمیت جامعه، «ایام الله» به «ایام البشر» تبدیل شد.

8- با مادی شدن دین و قراردادی پنداشتن احکام الهی، دیگر جایی برای نظر به ملکوت عالم باقی نمی ماند تا علم انسان ها علم حقیقی شود. بلکه با شعار عصری کردنِ دین، به فقها نیز توصیه می شود باید علم آن ها مطابق علم زمانه یعنی علوم تجربی باشد و از این طریق می خواهند شریعت عصری شود و این خطای بزرگ دوران ما است در مادی کردن دین.

9- در موضوع «سنت سقوط تمدن ها از نظر قرآن» سعی شده است تا معنی هلاکت تمدن ها با موضوع محدودبودن دوره ی هر تمدن تفکیک شود تا بدانیم در هرحال هر تمدنی دوره ای دارد و پس از طی آن دوره به انتهای خود می رسد حال یا با مقابله با شریعت الهی به انتهایی هلاکت بار می رسد و یا با تبعیت از دین خدا انتهایی با ثمر خواهد داشت، و تمدن غربی نیز از این امر مستثنی نیست، منتها بنا بر شواهد قرآنی، تمدن غربی از جمله تمدن هایی است که پایان هلاکت بار خواهد داشت و ما باید مواظب باشیم سرنوشت خود را به آن گره نزنیم، بلکه از طریق انقلاب اسلامی

راهی جدا از راه تمدن غربی به روی ملت خود بگشاییم تا اُنس با عالم قدس که فراموش شده بود تجدید گردد.

10- فاجعه ی مادی شدن دین، فاجعه ی قرن است و تا اهل اندیشه متوجه عمق چنین فاجعه ای نشوند و تمام چهره های آن را بررسی ننمایند نباید انتظار گشوده شدن راه هایی به سوی عالم ملکوت را برای این نسل داشت. بر این اساس یکی از انگیزش های نویسنده در تدوین این بحث آن بود که فضلا و طلاب عزیز بتوانند با تدریس این بحث چشم ها را از نگاه مادی به دین عبور دهند و هر چه بیشتر معنی فرهنگ «یَهدی اِلَی الحَقّ»⁽¹⁾را که حضرت سجاد فرمودند:«نُزِلَت فینا»⁽²⁾این آیه در مورد ما نازل شده است، به صحنه آورند.

به امید آن که با نگاه به جایگاه هر تمدن توانسته باشیم راز به ثمررسیدن زندگی ها را از طریق شریعت الهی به بهترین صورت بیابیم.

11-در آخر خوانندگان عزیز را متوجه این نکته گرانقدر می نمایم که برای حفظ رکن ارزشمند وحدت مسلمین باید خارج از هر گونه بد گویی و دشمنی، هر گروه از مسلمین دلایل علمی و منطقی عقاید خود را ارائه دهد تا با طرح مباحث علمی بتوان از دسیسه های اختلاف قومی رهایی یافت و همچنان که مقام معظم رهبری«حفظه الله تعالی» می فرمایند: «ایمان به مبادی خود و اصول و عقاید خود چیز بسیار خوب و پسندیده ای است، پافشاری بر آن هم خوب است، اما این نباید از مرز اثبات به مرز نفی و

همراه با تعرض و دشمنی و عداوت، تجاوز کند .... مباحثه مذهبی عالمانه و در محفل علمی، با بد گویی به یکدیگر در علن در سطح افکار عمومی در مخاطبه با افکاری که قدرت تجزیه و تحلیل ندارند، فرق می کند.»⁽¹⁾

بر اساس رهنمود معظم له سعی شده موضوعات به صورت علمی مطرح شود تا انقلاب اسلامی در آینده با چالش هایی که در صدر اسلام گرفتار آن شدیم، روبرو نشود.

طاهرزاده

جلسه ی اول، جایگاه سیر باطنی در شیعه

اشاره

بسم الله الرحمن الرحیم

بی سرو سامانی فرد و جامعه، چرا؟

پس از سلام و صلوات بر پیامبر و اهل البیت او علیهم السلام از خداوند تقاضای علوّ روح علامه ی طباطبائی«رحمة الله علیه» را داریم. اندیشمندی که در دنیای آشفتگی قرن تکنولوژی، نمایاننده ی فلاح و سعادت بود و نه تنها گفتارش که وجود او پیامی بلند بود به آن هایی که راه قدسی شدن انسان ها را در این شرایط می طلبند.

متفکران وظیفه دارند به آنچه در عالمِ وجود پیش آمده و پیش می آید و آثار و نتایج آن بر ما معلوم نیست، بیندیشند و مسئله را برای بقیه روشن کنند. علامه ی طباطبائی«رحمة الله علیه» یکی از آن متفکران واقعی بودند که تلاش داشتند آثار سوء دوری از معنویت را در دنیای امروز گوشزد کنند، همچنان که مادرشان صدیقه ی کبری علیها السلام آثار شوم حذف علی علیه السلام را که معنویت مجسم بود، به گوش جامعه خواندند. علامه ی طباطبائی«رحمة الله علیه» در اثر مجالست های مکرر با پروفسور کربن و از طرق دیگر، آثار و نتایج سوء دوری از معنویت را که در فضای فرهنگ مدرنیته بر بشریت وارد شده بود به خوبی شناختند و تمام همّت خود را صرف کردند تا بتوانند از

شعله ورشدن آتش نیست انگاری و نفی معنویت که در خرمن انسانیت افتاده است جلوگیری کنند و اگر آثار آن مرد بزرگ را در این راستا بنگریم می توانیم نسل جوان جامعه را از گرداب غفلت از امور قدسی رهایی بخشیم و عملاً آن ها را به دریایی از معارف قدسی متصل نمائیم.

از آن جایی که علامه ی طباطبائی«رحمة الله علیه» متوجه شده بودند فرهنگ مدرنیته با نگاه پوزیتیویستی خود به عالَم و آدم، هیچ حقیقت باطنی برای امور قائل نیست و از آن طریق راه انسان به سوی آسمان معنویت بسته شده، جهت جبران چنین خطری دست به قلم بردند و آنچه را باید می نوشتند، نوشتند. امروز ما جهت عبور از فرهنگ غربی و نظر به فرهنگ اهل البیت علیهم السلام به شدت به تدبّر در آثار آن مرد بزرگ نیازمندیم و ایشان به خوبی می توانند برای نزدیک شدن جامعه به هدف اصلی خود، ما را تغذیه کنند.

حلول و مادی شدن دین

موضوعی که بنا است خدمت عزیزان عرض شود با الهام از فرمایش علامه«رحمة الله علیه» در کتاب «معنویت تشیع» است. ایشان موضوع مادی شدن دین را در مقاله ای تحت همین عنوان در آن کتاب مطرح کرده اند و توجه ها را به حقایقی می اندازند که در حال فراموش شدن است. بعد از مقدمات دقیقِ شناخت شناسی، مقایسه ای می کنند بین انحرافی که در مسیحیت بعد از حضرت مسیح علیه السلام به وجود آمد، و انحرافی که در صدر اسلام بعد از رحلت پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله به وجود آمد و این که چگونه مسیحیان

به قصد بالا بردن مقام حضرت مسیح علیه السلام، خدا را پائین آوردند و در آن راستا بحث حُلُول را مطرح کردند. اعتقاد به حلول در حقیقت یعنی خدای بی نهایت در یک انسانِ محدود، محصور شود و این یعنی مادی کردن دین. می فرمایند: «کلیسا از همان روزی که قدرت به دست آورد و پناهگاه عالم مسیحیت شناخته شد تعلیمات خود را روی اساس «حلول» بنا کرد. جای تردید نیست که این تعلیم، مقام خداوند و الوهیت را هر چه بود در وجود مادی محدودِ حضرت مسیح محدود و محصور قرار داد.»⁽¹⁾

ممکن است ابتدا اشکال شود که چگونه می توان پذیرفت یک دین که نظر به حقایق معنوی دارد مادی شود؟! عنایت داشته باشید وقتی خدای بی نهایت با طرح موضوع حُلول در انسان، محدود و محصور شود و به آن انسان صفات خدایی بدهند، این دین دیگر مادی شده است و به جای آن که نظرِ افراد به آسمان معنویت و حقایق غیبی معطوف گردد، به انسانی می افتد که خدا در او حلول کرده و لذا به تبع آن هرچه در رابطه با این دین پیش می آید به همان اندازه نازل و مادی می شود. زیرا با حلول خدا در حضرت مسیح علیه السلام خدا تا حد ماده و جسم و جسد پائین می آید و مقام الوهیت در وجود مادی و محدودِ حضرت مسیح علیه السلام محصور می گردد و به دنبال چنین تصوری، موضوعات دینی که باید بر اساس معنویتِ مخصوص به خود، مورد توجه قرار گیرند مورد غفلت قرار می گیرند و یک نحوه بت پرستی تحت عنوان توسل به «اَبْ» و «اِبْن» و «روح القدس» به میان می آید و نهایتاً نطفه ی یک نحوه مادیتِ صددرصد ضد معنویت در نهاد

مسیحیت کاشته شد و در نتیجه به جای روح انگاری، صورت انگاری حاکم گشت. قرآن در نقد چنین کاری می فرماید: «...وَ قَالَتِ النَّصَارَی الْمَسِیحُ ابْنُ اللّهِ ذَلِکَ قَوْلُهُم بِأَفْوَاهِهِمْ یُضَاهِؤُونَ قَوْلَ الَّذِینَ کَفَرُواْ مِن قَبْلُ...»؛⁽¹⁾نصاری گفتند: مسیح پسر خدا است، آن سخنی است که واقعیتی بیشتر از آنچه در دهان آن ها است ندارد، به این ترتیب سخن خود را به سخن کفار گذشته شبیه کرده اند.

وقتی که دین مسیحیت مادی شد تبعات و آثاری را به دنبال خود پدید آورد، از آن جمله استیلاء و استبداد دینی کلیسا و قداست بخشیدن به حاکمان و سلاطین بود. زیرا اگر ارتباط یک ملت با قداستِ مطلق یعنی خداوند قطع شود به جای خدا سلاطین را قداست می بخشند، زیرا یک ملت نمی تواند بدون ارتباط با امور قدسی زندگی کند، حال که عالَم قدس از منظر و توجه افرادِ جامعه به کنار رفت، زمینیان را به عنوان قدیسان می پذیرند.

از آثار دیگر مادی شدن مسیحیت این که نشاط دینی از بین رفت و دیگر دین توان تغذیه کردن و قانع نمودن اذهان جامعه را نداشت و عقل ها شیفته ی آن دین نگشتند، چون دین به مجموعه ای از مفاهیمِ غیر قابل فهم و عقاید غیر قابل بحث تبدیل شد. آرام آرام تعداد زیادی از مردم از دین گریزان شدند و به آن پشت پا زدند و در مقابلِ کلیسا ایستادند و در مادیت کامل سقوط کردند و تعداد اندکی هم که دین کلیسا را پذیرفتند در بند تشریفات قراردادی خشک کلیسا محدود شدند و لذا ریشه ی سطحی شدن

و یا بی تفاوت شدن مردم مسیحیت را باید در تجسّددادن به خدا و مادی کردن آن جستجو نمود.

آغاز ماجرا در اسلام

علامه طباطبائی«رحمة الله علیه» پس از تحلیلِ چگونگی مادی شدن مسیحیت، در مورد مادی شدن دین در صدر اسلام، معتقدند این مسئله با اظهار بسیار ساده ی سخن خلیفه ی اول شروع شد که برای اعلام برنامه ی عمومی کارهای خود به مردم اظهار داشت: «نبی اکرم در اتخاذ تصمیمات و اداره ی امور با وحی مؤَیّد و مستظهَر بود، ولی ما اکنون که وحی آسمانی با رحلت نبی اکرم قطع شده، ناگزیریم در اتخاذ تصمیماتِ لازمه به اجتهاد و صواب دید فکری خود عمل کنیم»⁽¹⁾

این جمله ظاهراً هیچ مشکلی هم پیش نمی آورد و به گونه ای گفته شده که مردم عادی متوجه نشدند چه نوع فکر و فرهنگی را به دنبال خود به همراه می آورد ولی حضرت فاطمه زهرا علیها السلام و اهل البیت عصمت و طهارت علیهم السلام، متوجه شدند این جمله مشکلاتی را به همراه خواهد داشت و لذا حضرت زهرا علیها السلام با اعتراض های خود، گفتند آنچه گفتند و شد آنچه شد و صدای ناله و گریه ی حضرت فاطمه زهرا علیها السلام هنوز از کرانه های دور تاریخ از مدینه به گوش می رسد، هرچند که بیشتر انسان ها علت آن گریه های اعتراض آمیز را نفهمیدند.⁽²⁾چیزی

که انتظار می رود شیعه و سنی از آن به سادگی نگذرند.

اجتهاد بر دین یا در دین؟

سؤال ما این است که وقتی گفته می شود می خواهند در اتخاذ تصمیماتِ لازمه به اجتهاد خود عمل کنند، آیا منظور آن است که در دین اجتهاد می کنند و یا بر دین؟ آیا اجتهاد و کنکاش می کنند تا از متن قرآن و سیره ی پیامبر صلی الله علیه و آله حکم خدا را بیابند، یا در مقابل سخن صریح دین اجتهاد می کنند و نظر خود را بر نظر دین ترجیح می دهند؟ به عبارت دیگر اجتهاد در سنت رسول الله صلی الله علیه و آله است یا اجتهاد در مقابل سنت رسول الله صلی الله علیه و آله ؟ از نظر فقهای عالیقدر شیعه اجتهاد در برابر نصّ، ممنوع و حرام است، به این معنی که نمی شود وقتی مطلب صریحی از خدا و رسول خدا صلی الله علیه و آله داریم، سخن خود را بر آن ترجیح دهیم، آن ها در فروع دین اجتهاد می کنند و آن هم اجتهاد در دین، نه مقابل دین. مجتهدین شیعه در متون دین تدبّر و تعمّق می کنند تا حکم خدا و رسول او را پیدا کنند. ولی اجتهاد در برابر دین به این معنی است که دین چیزی می گوید ولی من نظر دیگری ارائه می دهم. بنا به گفته ی علامه ی طباطبائی«رحمة الله علیه»؛ «این موضوع، مقام خلافت را درست همطراز و همدوش مقام نبوت و رسالت می کرد ... با این تفاوت که نبی اکرم تنها در اداره ی امور مسلمین اختیاراتی داشت که طبق مصلحت، هرگونه تصمیم مقتضی بگیرد، اما در متن احکام و قوانین الهی حق کمترین دخل و تصرف نداشت، ولی مقام خلافت، هم در متن احکام و شرایع اسلام و هم در امور مسلمین، اختیاری تام و نظری آزاد داشت ...».⁽¹⁾

اجتهادی که خلفا به آن معتقد بودند به این معنی است که دین مجموعه ای از قراردادهای اجتماعی و روابط فکری بین جامعه است.و پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله بنا به وحی الهی قراردادهایی وضع کردند که در زمان خودشان خوب بود، ولی به نظر خلفا حالا باید کار دیگری انجام بدهند و قراردادهای دیگری وضع کنند. نتیجه ی این نوع اجتهاد این شد که ارتباط دین از آسمانِ غیب و معنویت بریده شد و به مجموعه ای از روابطِ مادی حسی اجتماعی تبدیل شد. علامه طباطبایی«رحمة الله علیه» می فرمایند: نتیجه این شد که احکام و قوانین دینی اعم از عبادات و معاملات تنها از نقطه نظر افکار اجتماعیِ استنباطات حسی، اعتبار می یافت و حیات معنوی اسلام از مقام عالی و موقعیت واقعی خود تنزل نمود و در زمره ی امور اجتماعی صرف قلمداد شد و در حصار ماده محصور گردید.

ریشه ی بحران در جهان اسلام

اگر دین از طریق وحی الهی وارد اجتماع شود و مناسبات و قوانین جامعه با ملکوت عالم مرتبط باشد جامعه در تعادل همیشگی خواهد ماند. ولی اگر قوانین جامعه در حدّ قراردادهای اجتماعی تنزل یافت، در آن حالت نه قداستی دارد و نه انجام دادن آن ها انسان را به آسمانِ غیب صعود می دهد. در این صورت هیچ اتصالی بین جامعه و عالم ملکوت برقرار نیست و این برای نظام بشری بسیار خطرناک است و جامعه را با انواع بحران ها روبه رو می کند. زیرا اگر کثرت ها به وحدت حقیقی که عین ثبات و بقاء است، ختم نشوند، در خود مضمحل می شوند. مثل نظام

ارگانیکی تن شما که اگر به نفس ناطقه ی مجردی که دارای وحدت حقیقی است، ختم نشود، بدنتان نظم خود را از دست می دهد و متلاشی می شود. فرق انسان مرده و انسان زنده در همین است که بدن انسان زنده با نفس خود مرتبط است ولی نفس انسان مرده از بدنش منصرف شده است. سلول ها و اعضای بدنِ متکثّرِ انسانِ زنده را یک وجود ثابت غیبی به نام نفس ناطقه تدبیر می کند، حال اگر ارتباط بدن با نفس ناطقه قطع شود، بدن می میرد و سلول هایش متلاشی می شود. به همین صورت اگر ارتباط جامعه با عالَمِ ثابتِ قدسیِ غیبی به هم بخورد، تعادل درونی اش به هم می ریزد و بی سروسامان می گردد و به اصطلاح به بحران می افتد. حضور فعال اهل البیت علیهم السلام بر صدر حاکمیت جامعه به جهت مقام خاصی که خداوند برای آن ها قرار داده است، موجب ارتباط جامعه با عالم ملکوت می گردد. از آن جایی که خلفا فاقد آن مقام بودند حاکمیت آن ها نتوانست جامعه ی اسلامی را به سر و سامانی که مدّ نظر اسلام بود برساند و اصرار شیعه در حاکمیت امامان معصوم علیهم السلام بر جامعه بر اساس چنین مبنایی است.

بر اساس اعتقادات شیعه؛ اهل البیت علیهم السلام واسطه ی فیض الهی اند و زمینیان و جامعه را به آسمان غیب وصل می کنند و در این راستا فیض آسمان به زمین می رسد و کثرت ها در پرتو وحدت به سروسامان دست می یابند. ولی خلیفه چنین مقامی را ندارد و مدعی چنین مقامی هم نیست، او می خواهد امور جامعه را از طریق اجتهاد خود، آن هم اجتهادِ بر دین، اداره کند و این است عامل این که جامعه مادی می شود و در نتیجه تمام

احکام ماده بر جامعه جاری می گردد، که از جمله ی آن احکام، فرسایش و تغییر است و نداشتن هیچ تکیه گاه ثابتی که از اضمحلال و نابودی جامعه جلوگیری کند. در همین راستا ائمه علیهم السلام می فرمایند: «لَو لا مَا فی الأرض مِنّا، لَساخت الأرض باهلها»⁽¹⁾اگر یکی از ما در زمین نباشد، زمین با اهلش فرو می پاشد. یکی از معانی فروپاشی همین بحرانی است که امروز جهان را فرا گرفته است چون به واقع مدیریت جهان در اختیار آن ذوات مقدسه نیست.⁽²⁾

علامه ی طباطبائی«رحمة الله علیه» در مقاله ی «معنویت تشیع» در راستای تبعات علت مادی شدن اسلام پس از رحلت رسول خدا صلی الله علیه و آله می فرمایند: «اوایل، صلاح اسلام و مسلمین مطرح بود ولی در اواخر، صلاح مقام خلافت، جایگزین مصالح اسلام و مسلمین شد! و در نتیجه، هم سیرت اسلامی نبی اکرم صلی الله علیه و آله از بین رفت و هم اجرای احکام به طور کلی منوط به صوابدید و نظر خلافت شد.»⁽³⁾

در رابطه با موضوع صلاح مقام خلافت به جای مصالح اسلام و مسلمین، موضوع کوتاهی خلیفه ی اول با عمل خالدبن ولید را یادآوری می کنم که در جریان برخورد با مرتدین، خالدبن ولید به جنگ مالک بن نُوَیرَه اعزام شد و خالد از راه حیله با مالک طرح دوستی ریخت و مهمان او شد و همان روز مالک را غافلگیر کرده، گردنش را زد و همان شب با

همسر او همبستر شد. در حالی که این کار از نظر اسلام حرام است. هم به جهت این که مالک بن نویره مسلمان بود و هم اگر او کافر بود باید مهلت می داد تا مهلت یا عِدّه ی زن شوهردار برای نزدیکی با همسر جدید تمام شود. خلیفه پس از اطلاع از این جریان شرم آور، خالد را هیچ گونه مجازاتی نکرد. وقتی به او اعتراض شد که چرا حکم خدا را بر خالدبن ولید جاری نمی کنی؟ جواب داد: «من نمی توانم شمشیری از شمشیرهای کشیده ی خدا را در نیام کنم»؛⁽¹⁾

در این برخورد خلیفه بیشتر به فکر شمشیر خالدبن ولید است که در راستای اهداف خلیفه به کار گرفته می شود هرچند حکمی از احکام الهی تعطیل گردد.

ما معتقدیم اگر حکم خدا در جامعه جاری شود، فیض خدا بر زمین سرازیر می شود و نور وحدت الهی بر جامعه تجلّی می نماید، به این معنی که حکم عالم معنویت در عالم ماده جاری می گردد و از این طریق کنترل اجتماعِ متکثره از طریق وحدت عالیه ی حقیقیه به بهترین نحو انجام می شود، زیرا وحدت ثبات دارد و وقتی جامعه به عالم وحدتِ حقیقی وصل باشد با ثبات می ماند. ولی وقتی حکم زنا را صرفاً یک قرارداد بپنداریم، می توانیم بگوئیم فعلاً اجرای آن به مصلحت نیست، چون جایگاه احکام الهی در هستی برایمان روشن نیست. این که می بینید به سلیقه ی خلیفه حکم زنا بر خالدبن ولید جاری نمی شود این همان اجتهاد در مقابل دین است. دین گفته است حکم زنا باید جاری شود ولی خلیفه معتقد است فعلاً صلاح نیست، زیرا معتقد است احکام الهی می تواند تابع

مصلحت وقت شود، یک روز اجرای آن مصلحت بود و فعلاً مصلحت نیست.

خلیفه ی دوم دستور داد؛ «حَیّ عَلی خَیرِ الْعَمَلْ» از اذان حذف شود. چون معتقد بود اگر در وقتی که باید جهاد کرد و اسلام را گسترش داد بگوییم «حَیّ عَلی خَیرِ الْعَمَلْ» معنایش این است که نماز بالاتر از جهاد است و این باعث سست شدن ارزش جهاد می شود. و به نظر خلیفه ی دوم فعلاً مصلحت جامعه جهاد است.⁽¹⁾

این کارِ خلیفه به این معنی است که فکر او می تواند به جای نظر دین و سیره ی رسول خدا صلی الله علیه و آله قرار گیرد، نه این که او وظیفه داشته باشد تسلیم حکم خدا و رسول او گردد. خلیفه ی دوم بار ها می گوید: «مُتْعَتان کانَتا عَلی عَهْدِ رَسُولِ اللّه صلی الله علیه و آله أَنَا أَنْهی عَنْهُما وَ أَعاقبِ عَلَیْهِما»؛⁽²⁾دو متعه در زمان پیغمبر صلی الله علیه و آله حلال بود من حرام کردم و عامل به آن دو را کیفر می کنم.

باز خلیفه ی دوم در بعضی کلمات خود، اسلام را به شتری تشبیه می کند که سال های مختلف و حالات گوناگونِ «ناتوانی» و «توانایی» و

«ناتوانی بعدی» را طی می کند.⁽¹⁾به این معنی که اسلام دوره ی کودکی و جوانی و پیری دارد. و این حرف همان مادی کردن دین است، چون پدیده های مادی چنین دوره ها و صفاتی را دارند و این سخنان نسبت به دین نشانه ی جداشدن احکام اجتماع از آسمانِ معنویت است، به طوری که وقتی دین پیر شد لازم نیست از احکام آن پیروی کرد و می توان احکام جدیدی را جایگزین آن احکام نمود.

دینداری؛ عامل اتصال به ملکوت

علامه ی طباطبائی«رحمة الله علیه» می فرمایند: «از همین جهت است که حکومت نوبنیاد اسلامی، همشکل امپراطوری های دیگرِ همزمان خود، همانند امپراطوری روم و ایران شد».⁽²⁾

با همان اختلاف طبقاتی و نظام برده داری. در نگاه دین؛ انسان حقیقتاً به دنیا آمده است تا بندگی کند. خداوند می فرماید: «مَا خَلَقْتُ الْجِنَ وَ الْاِنْس اِلاّ لِیعْبُدُون»؛⁽³⁾خلق نکردم جنّ و انسان را مگر برای بندگی و حاصل این بندگی اتصال به عالم ملکوت است و لذا می فرماید: «وَاعْبُدْ رَبَکَ حَتّی یاْتِیکَ الْیقِینْ»؛⁽⁴⁾بندگی کن تا به یقین برسی. و یقین وقتی حاصل می شود که روح انسان با عالم ملکوت مرتبط شود، زیرا قرآن می فرماید: «وَکَذَلِکَ نُرِی إِبْرَاهِیمَ مَلَکُوتَ

السَّمَاوَاتِ وَالأَرْضِ وَلِیَکُونَ مِنَ الْمُوقِنِینَ»؛⁽¹⁾و این چنین ملکوت آسمان ها و زمین به حضرت ابراهیم علیه السلام نشان داده شد تا اهل یقین شود. از طرفی خداوند به همه ی انسان ها خطاب می کند چرا در ملکوت آسمان ها و زمین، نظر نمی کنید. «أَوَلَمْ یَنظُرُواْ فِی مَلَکُوتِ السَّمَاوَاتِ وَالأَرْضِ ...»؛⁽²⁾آیا نباید در ملکوت آسمان ها و زمین بنگرند؟ ملکوت جنبه ی غیبی و معنوی آسمان ها و زمین است، به طوری که ریشه ی همه ی هستی مادی در کنترل آن عالَم است و آیه ی فوق تذکر می دهد که باید انسان ها از طریق رعایت دستورات الهی نظرها را متوجه آن عالم بنمایند، در این صورت بندگی انسان به مقصد اصلی خود که یقین است می رسد و خداوند درباره ی آن فرمود: «بندگی پروردگار خود را بنمایید تا به یقین برسید».⁽³⁾

خداوند در رابطه با این که باطن تمام عالم به ملکوت متصل است و ملکوت عالم در دست خداوند است و از آن طریق عالم را در کنترل خود دارد و فیض رسانی می کند، می فرماید: «فَسُبْحَانَ الَّذِی بِیَدِهِ مَلَکُوتُ کُلِّ شَیْءٍ وَإِلَیْهِ تُرْجَعُونَ»؛⁽⁴⁾منزه است خدایی که ملکوت هر چیزی در دست اوست و همه به سوی او برگشت می کنند. یعنی ملکوت هر شیئ در قبضه ی الهی است، به طوری که از خود هیچ استقلالی ندارد و انسان ها باید به جنبه ی ملکوتی اشیاء نظر کنند و جنبه ی باطنی و غیبی هر چیزی را

بنگرند تا جنبه ی مادی آن ها با جنبه ی غیبیِ باطنی شان مرتبط گردد و علمشان به عالم و آدم حقیقی باشد. زیرا نظرکردن به عالم غیب یک نحوه اتحاد قلبی با آن عالَم پدید می آورد و از آن جایی که دین از عالم غیب نازل شده وسیله ای است تا انسان با جنبه های غیبی عالم مرتبط گردد و ملکوتی شود و در بستر طبیعت و زندگی در دنیا، از طریق دین، خود را آنچنان تغییر دهد که شایسته ی قرب و قیامت گردد.

سیر معنوی و اصالت عوالم باطنی

یکی از آیات کلیدی که علامه طباطبائی«رحمة الله علیه» در تفسیر آیات دیگر از آن بسیار استفاده می کنند آیه ای است که می فرماید: «وَإِن مِّن شَیْءٍ إِلاَّ عِندَنَا خَزَائِنُهُ وَمَا نُنَزِّلُهُ إِلاَّ بِقَدَرٍ مَّعْلُومٍ»؛⁽¹⁾

هیچ چیزی نیست مگر آن که خزائن آن در نزد ما است و ما نازل نمی کنیم آن چیز را مگر به اندازه ای محدود و معلوم. پیام آیه این است که هرچه در این عالم هست دارای وجودهای برتر و ملکوتی و خزینه ای است. اشیاءِ این عالم هر اندازه نازل شوند همه ریشه در آن جا دارند و در آن جا دارای وجود عنداللهی و جامعیت هستند. و فلسفه ی حیات زمینی انسان، متحدشدن با مقام ملکوتی و مقام عنداللهی موجودات عالم است. باید انسان در اثر دین داری و اصلاح جان، چهره ی ملکوتی اشیاء این عالم را ببیند و این عالم را آیت و نشانه ی ظهور آن عالَم بنگرد وگرنه در کثرات این عالم سرگردان خواهد شد، بدون آن که کثرات را در وحدت ملکوتی آن ها بنگرد. بر همین

اساس است که گفته می شود ما آمده ایم تا آسمانی شویم، یعنی جان ما در حین زندگی زمینی مستعد انتقال به ملکوت عالم شود، چیزی که در خلافت انتخابی، مورد غفلت قرار گرفت.

علامه ی طباطبائی«رحمة الله علیه» در راستای ضایعه ای که به جهت امر فوق بر اسلام وارد شد می نویسند: «کسانی که در حیات معنوی و کمالات باطنی مطالعه کافی دارند و مقاصد حقیقی این رشته از علوم را دریافته اند، به خوبی درک می کنند که روش «سیر باطنی و حیات معنوی» روی این اساس استوار است که کمالات باطنی و مقامات معنوی انسان، یک رشته واقعیات حقیقی بیرون از واقعیت طبیعت و جهان ماده است و «عالم باطن» که موطن حیات معنوی است، جهانی است بسیار اصیل تر و واقعیت دارتر و پهناورتر از جهان «ماده»، مقامات معنوی، واقعیت ها و موقعیت های حیاتی اصیلی برای انسان هستند، هرگز از قبیل مفاهیم تشریفاتی و مقامات و مناصب و عناوین وضعی و قراردادی اجتماعی نیستند».⁽¹⁾

خلاصه این که اولاً: مقامات باطنی که اولیاء الهی به آن ها دست یافته اند، واقعیت دارد، ثانیاً: آن واقعیات در عالم ماده نیست، ثالثاً: موطن و محل تحقق آن ها همان عالم ملکوت و وجود خزینه ای است که وجودش اصیل تر و شدیدتر می باشد. پس انسان ها حیات معنوی خود را در سنگ و خاک نمی توانند به دست آورند، بلکه باید به عالم باطن نزدیک شوند و نباید آن را مانند عنوان هایی مثل فقر و توانگری و بزرگی و کوچکی که امور اعتباری و قراردادی هستند، بدانند.

ملاصدرا«رحمة الله علیه» برای بیان امر فوق مثال سنگی را که طلا شده است با سنگی که روی آن را طلا گرفته اند مطرح می کند تا روشن شود در سیرِ مقامات باطنی، وجود انسان شدیدتر می شود تا بتواند به عالم معنویت نزدیک گردد، مثل سنگی که طلا می شود، نه این که در سیر معنوی ذات انسان ها تغییر نکند و فقط اعمال آن ها تغییر کند. یک انسان متعالی درجه ی وجودی اش شدیدتر شده و او از نظر درجه ی وجودی با مردم عادی فرق کرده است. برعکسِ کسی که دین را از روی تقلید عمل می کند و سعی نمی کند تا از طریق دین، درجه ی وجودی نفسش را تغییر دهد. این مثل سنگی است که طلا گرفته اند و عملاً ذات او با مردم عادی فرقی ندارد.

مقامات اجتماعی تابع قرارداد اجتماع است و لذا بعضاً می بینیم عملی که یک روز پاداش خوب دارد روز دیگر پاداش بد دارد، چون آن پاداش تابع قرارداد اجتماع بود و ریشه در ملکوت عالم نداشت. ولی در مقامات باطنی که انسان سیر می کند و عالَمی که این مراحل را در بر دارد، همه از قبیل موجودات اصیل و واقعی و بیرون از حکومت ماده و طبیعت می باشند و به همین جهت می گویند: «حیات معنوی و معادشناسی براساس اصالت عالمِ معنی استوار است».⁽¹⁾

طرز فکری که دین و مقامات معنوی را قراردادی و اعتباری بداند و نه حقایق غیبی، معتقد است فرقی بین اولیاء الهی و سایر مردم نیست لذا به راحتی جرأت می کند که امام حسین علیه السلام را به قتل برساند. طرز فکری که

دین را صرفاً دستوراتی قالبی می داند که توسط خداوند وَحی شده، نمی تواند جایگاه غدیر و علت معرفی امیرالمؤمنین علیه السلام را درست تحلیل کند و لذا همین که به نظر خود مصلحت ندانست علی علیه السلام حاکم باشد به تشخیص خود عمل می کند بدون توجه به تبعات آن که از چشم او پنهان بود. حضرت زینب علیها السلام جایگاه تاریخی این بینش را می شناسند و در عصر عاشورا خطاب به نعش برادرشان می گویند: «بِأَبِی مَنْ عَسْکَرَهُ فِی یَوْمِ الْاِثْنَیْنِ نَهْباً»؛⁽¹⁾پدرم فدای کسی که لشکرش را روز دوشنبه منهوب و نابود کردند. با این که روز عاشورا روز جمعه بوده است ولی حضرت زینب علیها السلام می خواهند توجه ها را به روز دوشنبه که روز سقیفه و روز خلافت انتخابی است جلب کنند که قوانین دین را در حدّ قراردادهای اجتماعی می دانست بدون آن که ربطی بین آن ها با مقامات باطنی قائل باشد، لذا فرق مؤمن و کافر را در تفاوت اعمال آن ها می دانست و نه در حقیقت جان آن ها.

تأکید علام علامه ی طباطبائی«رحمة الله علیه» که می گویند: «مقامات معنوی واقعیات و موقعیت های حیاتی اصیلی برای انسان هستند و هرگز از قبیل مفاهیم تشریفاتی و مقامات و مناسب و عناوین وضعی و قراردادی اجتماعی نیستند.» به این معنا است که مقام معنوی برای کسی که وارد آن شود، مثل کودکی است که جوان می گردد نه مثل شخصی که پول دار شده، در مقامات معنوی تمام درجه ی وجودی فرد تغییر می کند و در

مرتبه ی وجودی دیگری از هستی قرار می گیرد و ادراک و فهم او از عالم به حقیقت نزدیک تر می گردد.

وسعت حقیقت انسان

حقیقت انسان یا نفس ناطقه ی او یک حقیقت گسترده ای است که در تمام مراتب هستی حاضر است منتها هر انسانی باید با تزکیه و تعلیم، خود را به حقیقت خود نزدیک کند و در صورت رفع حجاب بین خود و مقامات عالم، به اندازه ای که به آن مقامات نظر کند با آن ها متحد می شود. اگر به عالم ماده نظر کند تمام روحش متأثر از احکام آن عالم می شود و خیالات او صورت موجودات عالم ماده را در خود می پروراند و اگر با رفع حجاب های مادی به ملکوت عالم نظر کند مقامش ملکوتی می شود و با احکام عالم ملکوت متحد می گردد. زیرا روح یا نفس ناطقه ی او در ذات خود دارای وسعتی است به وسعت همه ی عوالم هستی و به هر عالمی که توانست توجه کند احکام و انوار آن عالم، جزء وجود او می شود و حکم آن عالم بر جان او سرایت می کند و لذا می توان گفت: انسان در واقع میان مقامات و مدارج باطنی و واقعی سیر می کند و نه در میان مقامات قراردادی و اعتباری. بر همین اساس علامه«رحمة الله علیه» می فرمایند: «اساس حیات معنوی و معادشناسی اسلام براساس اصالت گذاردن بر عالَم معنی است.» یعنی از دیدگاه اهل البیت علیهم السلام همین حالا هر کاری بکنی در نفس ناطقه ی خود تغییر درجه ی وجودی پیدا می کنی و همواره با هر عملی که انجام می دهید سیری باطنی خواهید کرد، چه در جهت مثبت و

چه در جهت منفی. ولی از دیدگاه خلافت انتخابی، «سنت اسلامی» به یک «سنت اجتماعی و قراردادی» تبدیل شد و به همین جهت در زمان خلفا تکامل معنویِ جامعه به حداقل ممکن رسید، و تعلیم و تعلّم دینی با آن همه مسائل دقیق، از مرحله ی حس و ماده فراتر نرفت و معنویتی که بتواند در جامعه سیر روحانی ایجاد کند در جامعه وارد نشد و موضوع سیر باطنی فقط در بین عده ای از عُبّاد محدود شد.

حقیقت بشر

در تفکر حکمت متعالیه روشن می شود که هر ممکن الوجودی عین ربط و عین فقر به علت حقیقی خود می باشد، مثل نور پائینی که بقایش به ارتباط با نور بالائی است، اگر مانعی بین نور بالایی و نور پائین قرار دهیم، نور پائینی نابود می شود، زیرا بقاء آن به اتصال آن به نور بالایی است و چیزی جز اتصال نیست. حقیقت انسان هم عین ربط به حضرت حق است و ذاتی است عین فقر و عین ربط، حال اگر در شخصیت تشریعی خود به توحید محض وصل نشود چون عین ربط و نیاز است، به کفر وصل می شود. زیرا نمی تواند به چیزی وصل نباشد، پس اگر به توحید یعنی به وجودِ محض و غنای محض وصل نشود، به باطل وصل می گردد.

توحید؛ حقیقت یگانه ای است عین وجود و عین کمال، و غیر توحید عین سراب است، حیاتی که انسان را به آسمان معنویت وصل نکند و قراردادهای اجتماعی اگر ظهور توحید نباشند و جامعه را به عالم اعلا وصل ننمایند، در واقع آن قراردادها کثرت های بدون اتصال به وحدت اند

و ماندن در چنین کثرت هایی یعنی ماندن در یک زندگی وَهمی که نتیجه ی آن بحران است، چون به باطن پایداری متصل نیست که از فرسایش و اضمحلال و بی سروسامانی آن جلوگیری کند.

وقتی متوجه باشیم حقیقتِ بشر عین ربط و فقر است، اگر رشته ی تعلق او به حق تعالی ضعیف شود به باطل رو می کند و بسته به درجه ی تعلق او به باطل، از توحید و عبودیت دور می شود و به همان اندازه به معدوماتِ وجودنما و به زندگی سرابی دل می سپارد و پریشان و بی سروسامان می گردد. این جا است که نقش سیر باطنی برای انسان آشکار می شود و روشن می شود محدودکردن انسان در مجموعه ی قراردادهای اجتماعی چه محرومیت بزرگی برای انسان و جامعه ی انسانی به بار خواهد آورد.

انسان به وسعت ابدیت است و با همه ی عوالم وجود می تواند ارتباط داشته باشد مگر این که نظر خود را به محسوسات و متخیلات متوقف کند و از تماس با حقایق باز بماند. هم عالم ملکوت واقعیت دارد، هم وسعت انسان حقیقی است. پس انسان می تواند با سیر خود به سوی عوالم بالا، با آن عوالم تماس داشته باشد. مهم این است که با اعتقاد به واقعیتِ آن عوالم جهت نفس ناطقه را به سوی آن ها سوق دهد تا با آن ها تماس حاصل نماید و از بهره های معنوی آن ها برخوردار گردد و این در صورتی ممکن است که خود را از عالم کثرات و تخیلات آسوده کند تا این ها

حجابِ نظر او نگردند و در حد خود با آن حقایق متحد شود و جنبه ی بالقوه خود را با سیر باطنی به فعلیت برساند و بشود آنچه باید بشود.⁽¹⁾

وقتی روشن شد جنس نفس ناطقه طوری است که می تواند در همه ی عوالم وجود حاضر باشد، پس کافی است حجاب هایی که مانع این حضور است برطرف گردد تا انسان در شرایطی قرار گیرد که صِرف توجه به عالم غیب، موجب اتحاد جان او با آن عالم گردد. همین که تعلقات انسان از عالم ماده کم شود و بتواند به عالَم بالا نظر کند، اتحادی بین نفس ناطقه ی او و آن عالم پدید می آید. برای تحقق این اتحاد و سیر به عوالم باطنی عالم اولاً: باید از طریق براهین عقلی و توجهات وَحیانی، اعتقاد پیدا کرد که چنین عالمی هست و دارای مراتب مخصوص به خود است، ثانیاً: از طریق رفع رذائل و محقق شدن در فضائل بتوان به آن عالَم نظر کرد.

ریشه ی وحدت و بقاء جامعه

اگر جان انسان از عالم غیب جدا شود از وحدت جدا شده و از آنجایی که وحدت همان بقاء و وجود است، پس به همان اندازه که انسان از سیر باطنی به سوی عالم غیب محروم شود از وحدت و بقاء محروم شده است. چون همان خدایی که وجود محض است و همه ی وجودات از وجود محضِ او ریشه می گیرد، هم او «اَحَد» است و ذاتی است عین وحدت، پس نبود وحدت برابر عدم است. لذا هر چه جامعه از خدا دور

شود به عدم می رسد و هیچ گونه وحدت و بقایی را نمی چشد که به آن قرار گیرد و از اضطراب رهایی یابد.

در فلسفه ی اسلامی بیان شده است که عالم ماده عین حرکت است و عین حرکت همان «عَدَمٌ مّاٰ» است یعنی یک قدم با عدم بیشتر فاصله ندارد. حال مقابل عین حرکت و تغییر، حضرت اَحد است که عین بقاء و ثبات است. هر چه از عین ثبات دور شویم به نیستی و عدم نزدیک شده ایم. حال اگر جامعه برای سامان دادن به امور خودش از اندیشه ی خود استفاده کند و از حکم الهی فاصله بگیرد به نیستی نزدیک شده است، مگر این که خود را به خدا وصل کند، که راهکار اتصال به عالَمِ وحدت، سیر به باطن عالم است از طریق رعایت احکام و حدود الهی، نه این که فقط دین را در حدّ آداب و تشریفات ظاهری عمل کنیم و رویکرد ما در عمل به احکام به باطن عالم نباشد. در صورتی که رعایت احکام و حدود الهی اگر با حضور قلب انجام گیرد عامل اتصال جامعه به جنبه های معنوی عالم است. از آن جایی که خلفا به جنبه های باطنی احکام نظر نداشتند خلافت انتخابی، جامعه ی مسلمین را در جنبه های ظاهری دین متوقف کرد و از مقصد اصلی دین که احکام و حدود الهی را نردبان صعود انسان به سوی جنبه ی باطنی عالم قرار داده، دور کرد.

خلافت انتخابی دین را به عنوان وسیله ی اداره ی جامعه پذیرفت و به آن پرداخت و حتی سخت گیری هایی نیز اِعمال کرد ولی به افقی برتر از

رعایت احکام نظر نداشتند، افقی که قلب امامان معصوم علیهم السلام متذکر آن بود و بنابر آن بود که جامعه را متوجه آن نمایند.⁽¹⁾

آفات عصری شدن دین

امروزه گاهی در محافل روشنفکری زمزمه می شود که دین باید «عَصری» و مطابق علم زمانه باشد. آیا می توان پذیرفت که دین خدا هماهنگ با عصر و دوره ی جدید بشود و براساس ملاک های علم تجربی و تعریفی که علوم تجربی از عالم و آدم دارد، تفسیر شود و یا عصر و روزگار باید هماهنگ با افقی شود که دین تعیین می کند؟ وقتی کسی بگوید دین باید هماهنگ عصر شود، به فهمی که زمانه از عالم و آدم دارد اصالت داده است نه به دین. «ارنست رنان» در مورد مسیحیت گفته بود: «دین باید اصلاح شود و با وضع جدید سازگاری کند.» از نظر او وضع جدید اصیل است و هر آنچه بشر جدید از عالم می شناسد عین حق و حقیقت است و باید دین با آن هماهنگ شود، نتیجه ی این حرف این می شود؛ علوم تجربی که شاخصه ی وضع جدید است، مَثَلِ اَعْلای حق و حقیقت تلقی شود و کمال آدمی هم رسیدن به علم تجربی باشد، بدون آن که بشر به عالمی بالاتر نظر کند و بخواهد خود را در حدّ اتحاد با عالم ملکوت تغییر دهد. در حالی که به قول شیخ الرئیس: علم تجربی ظُنُونِ مُتَراکِمه است مگر این که با قیاس خفی مسئله را جهت بدهید. اگر کسی

بگوید دین باید قامتش را خم کند و با وضع جدید منطبق شود، به معنای آن است که قراردادهای بشرِ حسّی را به جای احکام الهی قرار دهیم که این شبیه اجتهاد بر دین است که در صدر اسلام واقع شد، اگر مواظب تبعات سخنان آن هایی که می گویند دین باید عصری باشد، نباشیم از آفاتی که یک بار تجربه کردیم و راه ارتباط بشر با عالم قدس را منقطع نمودیم، مصون نخواهیم ماند.

بینشی که هماهنگ کردن دین با عصر جدید را پیش می کشد و اصرار دارد باید اصالت را به برداشت های علوم جدید نسبت به عالم و آدم داد، ناخودآگاه خبر از برداشت غلط خود از جایگاه دین در هستی می دهد. چنین بینشی معتقد است چیزی اصیل تر از دین وجود دارد و دین باید رنگ آن چیز را به خود بگیرد و جالب است آنچه را دنیای مدرن پیشنهاد می کند عموماً عادات و رسومات اجتماعی است که هیچ ریشه ی باطنی ندارند تا بشر را به ثابتات عالم متصل گردانند.

به گفته ی یکی از اندیشمندان معاصر: «ژان ژاک روسو با بحث قراردادهای اجتماعی می خواهد بگوید بشر با فکر خود می تواند اجتماع خود را بگرداند و تدبیر کند و نه نیاز دارد با طبیعت هماهنگ شود - بلکه طبیعت را هم هماهنگ قراردادهای خود می کند - و نه نیاز به مرجعی و حقیقتی دارد که بخواهد قراردادهای اجتماعی اش را هماهنگ حقایق قدسی قرار دهد.»⁽¹⁾

جامعه ی بحران زده

از آن جایی که انسان در عالَم زندگی می کند و نه بر عالم، اگر جامعه صرفاً با فکر انسان ها اداره شود چنین جامعه ای از عالم قدس و معنا بریده خواهد شد و از حضور در گستره ی بیکرانه ی عالَم وجود محروم می گردد و سیر باطنی به سوی حقایق را که منشأ نور و کمال اند، از دست می دهد. این فکر شبیه همان فکری است که بعد از پیامبر صلی الله علیه و آله با طرح اجتهاد و صواب دیدِ فکری خلیفه جامعه را اداره کرد و با حذف علی علیه السلام به صحنه ی حکومت اجتماع مسلمین پا گذاشت. و علامه ی طباطبائی«رحمة الله علیه» سعی دارند نقش این فکر را در نظام هستی تحلیل کنند و روشن نمایند چون چنین فکری یک فکر مادی است و نه قدسی، به فرسایش و بحران می رسد و جامعه را به بحران می کشاند، مثل هر پدیده ی مادی که محکوم تغییر و فرسایش است. جامعه شبیه پارچه ی پوسیده ای خواهد شد که هر کجایش را وصله کنی، جای دیگرش پاره می شود و تمام زندگی انسان گرفتار جامعه ای می گردد که هیچ ثبات و آرامشی در آن نیست تا امکان زندگی آرام که شرط صعود انسان است فراهم شود، در آن حال این انسان است که باید دائم تلاش کند جامعه اش را یک طوری نگهدارد و به جای آن که انسان در آغوش جامعه در اُنس با عالم قدس به سر ببرد هر روز با معضلی روبروست که باید به آن بپردازد.

جامعه ای که با قراردادهای بشری اداره شود، جامعه ای است بحران زده که دائماً انسان در آن جامعه متوجه معضلی می شود که قبلاً به آن فکر

نکرده و قراردادی برای آن تنظیم ننموده بود، و هیچ وقت هم از این بحران بیرون نمی آید، چون حکم قدسیِ همه جانبه نگر بر جامعه حاکم نیست.

در شرایطی قرار داریم که بخواهیم یا نخواهیم تحت تأثیر فلسفه ی جدیدِ غرب هستیم و جا دارد مقایسه ای بین فلسفه ی غربی و نگاه آن به جامعه و افراد، با فکر خلفاء بشود و در همان راستایی که شیعه برای عبور از تفکر خلفا راه کارهایی را می شناسد، بتوانیم نسبت به عبور از تفکر غربی از ذخیره ی فرهنگی مهمی که اهل البیت علیهم السلام در اختیار ما گذاشتند بهره بگیریم.

فلسفه ی جدیدِ غرب به خصوص پُوزیتیویسم، علم به حقایق و اعیانِ اشیاء را منکر است و علم را به علم به ظاهر، محدود می داند و در این حال یا به کلی منکر دین است و یا دین را در حد قراردادها و آداب و رسوم اجتماعی پائین می آورد. در حالی که قرآن می فرماید: «وَإِن مِّن شَیْءٍ إِلاَّ عِندَنَا خَزَائِنُهُ وَمَا نُنَزِّلُهُ إِلاَّ بِقَدَرٍ مَّعْلُومٍ»؛⁽¹⁾هیچ چیزی نیست مگر آن که خزائن آن چیز نزد ماست و نازل نمی کنیم آن را مگر به اندازه ای معلوم و محدود. این آیه بیانگر وجودِ خزینه ای هر چیزی است نزد خدا، به این معنی که هر مخلوقی از نظر باطنی، دارای خزائنی است در نزد خداوند که جنبه ی غیبی و ملکوتی آن مخلوق است. وقتی منکر حقایق غیبی و اعیان اشیاء شدیم عملاً یکی از اساسی ترین عقاید دینی را که عامل حرکت انسان ها به سوی عالم غیب است، منکر شده ایم، در این حال دینداربودن به معنی پذیرفتن مجموعه ای از باورهای ذهنی است، در آن حدّ که ما در

ذهن به آن ها باور داریم، بدون آن که نظر به واقعیت خارجی آن ها داشته باشیم، نهایتاً اعتقاد به غیب در حد یک باورِ مفهومی خواهد بود مثل باور به مفاهیم ریاضی و نه باور به حقایق ملکوتی که به جهت درجه ی وجودی شدید تر در معرض حسّ قرار نمی گیرند.

آیا دین یک باور شخصی است؟

باور عده ای از دینداران به عالم غیب در حدّ باور به مفاهیم ریاضی است و هیچ واقعیت خارجی برای احکام الهی قائل نیستند، به عبارت دیگر دین آن ها در حدّ باور به مفاهیم ذهنی است که پایه ی آن در نفس خودشان است و در واقع دین برای آن ها یک خیالِ خوشِ معنوی است، و معنویتش معنویتی شخصی است که خودشان دوست دارند این طور فکر کنند، نه این که آن عقیده واقعیت خارجی داشته باشد.

یک وقت معتقدیم خدا و ملائکه و عالمی که انسان در باطن خود به سوی آن سیر می کند واقعیت دارد، ولی محسوس به حسّ نیست و با عقل و قلب قابل فهم و درک است، ولی یک وقت است که از حرف های دین خوشمان می آید، چون روحمان را آرام می کند، کاری نداریم واقعیت دارد یا نه. غزلیات حافظ می خوانیم، مثنوی می خوانیم، گاهی دعا می کنیم و از همه ی این ها هم لذّت می بریم اما همه اش در حدّ مفاهیم در نزد خودمان است. این طرز فکر را در فلسفه ی غرب تحت عنوان «Nominalism» یا «نام باوری» و نام گرایی می شناسند. این طرز فکر معتقد است موجودات دارای ذات نیستند و «تعریفات» به ذات موجودات بر

نمی گردد بلکه برداشت هایی هستند که خودمان آن ها را در مورد چیزها مطرح کرده ایم⁽¹⁾

از جمله کسانی که معتقد به این طرز فکر است دیوید هیوم انگلیسی است که دین را یک گرایش شخصی می داند که برای عده ای وسیله آرامش خیال است، نه این که عاملی باشد جهت اتصال جان انسان به عالم غیب و ملکوت.⁽²⁾

این که در هر زمان علماء دین تکالیف مخصوص مؤمنین را مشخص می کنند مسئله ای است غیر از این که فکر کنیم اصل دین عصری است و ریشه در حقایق ثابت ندارد. آنچه در نزد علمای شیعه مطرح است، رعایت مقتضیات زمان و اجتهاد در احکام فرعی با تکیه بر اصول ثابت قدسی است ولی هرگز نمی خواهند دین را تابع اموری قرار دهند که هیچ مبنای آسمانی ندارد و آن را در پای رسومات سیاسی و اجتماعی که امروزه عمدتاً غربی است، قربانی نمایند. شناختن زمانه یک چیز است و به رسمیت شناختنِ قراردادهای زمانه چیز دیگری است. همچنان که شناخت مبانی دین و اصول آن یک چیز است و تطبیق عمل مکلَّف بر اساس آن اصول در هر زمان چیز دیگر.

بعضی ها می گویند: فقیه باید مقبولات زمانه، یعنی آنچه را اکثر مردم پذیرفته اند به رسمیت بشناسد و براساس آن ها احکام دین را استنباط کند. نتیجه ی این حرف این است که رجوع کردن به سخن خدا و معصومین علیهم السلام

که رجوع نمودن به حقایق ثابت عالم است، به حاشیه رانده شود و عملاً مقبولات زمانه به جای باطن دین بنشیند و به دین جهت بدهد و ارزش دین را در پذیرش مردم قلمداد کنیم، نه ارزش مردم را به پذیرش دین. باید مواظب بود چنین مشکلی پیش نیاید وگرنه امور جامعه از حقایق ثابت عالم قدس منقطع می گردد و جامعه با انواع بحران ها روبرو می گردد. کاری که امثال آقای مهندس مهدی بازرگان و یا «سِر احمد خان هندی» کردند همین بود که اصالت را به علوم جدید دادند و بر آن مبنا دین اسلام را تفسیر نمودند و عملاً این ها به دین گفتند تو باید این چنین باشی که تفکر مدرن می گوید و اصالت را به رسومات غربی دادند و دین را براساس آن رسومات خم کردند تا مطابق تفکر مدرن شود. این نوع فکر، مقامات معنوی را از انسان می گیرد و رابطه ی انسان را از ساحت قدس جدا می کند و قبله گاه او را ابعاد زمینی انسان قرار می دهد. در چنین شرایطی اگر شبانه روز هم دین را تبلیغ کنیم تا مردم مؤدب به آداب آن باشند چون مردم دین را به عنوان یک قرارداد می شناسند این حق را به خود می دهند که اگر قرارداد بهتری را شناختند آن را به جای دین بگذارند. زیرا در چنین دینی سیر باطنی و معنوی معنی نمی دهد تا انسان ها به دنبال نتایجی باشند که پیامبر و ائمه علیهم السلام در پی آن بودند و آن وقت آرام آرام این سؤال مطرح می شود که دین به چه درد می خورد و ناخواسته افراد به این باور می رسند که آنچه را دین به ما می دهد از طریق غیر دین هم می توان به دست آورد. غافل از این که آنچه به دست آورده اند آن چیزی نیست

که دین می خواست و آنچه پیش آمده حاصل یک دین مادی شده است و نه یک دین قدسی و متصل به عالم قدس و ملکوت عالم.

محرومیت از قلب ایمانی

وقتی روشن شد دین فقط با بینشی قدسی می ماند پس با هماهنگ شدن با روزمرّگی ها در حجاب می رود و برعکس، با اجرای احکام دین به عنوان احکام نازل شده از عالم قدس، جامعه به عالم قدس می پیوندد، به عالَم قدسی که عین بقاء و ثبات است. اگر پیوند های فردی و اجتماعی با حقایق قدسی بریده شد، شخص ممکن است آداب دینی داشته باشد ولی سیر باطنی ندارد و قلبی ایمانی در صحنه ی اعمال و رفتار او ظهور نخواهد کرد. در آن حال عالَم او عالَم دینی نیست، دین وسیله ی برآورده شدن مقاصد غیر الهی می شود و به دنبال آن، جامعه دچار بحران می گردد. نمونه ی آن را در طرح های اجرائی که در فضای الگوگیری از توسعه ی غربی انجام می گیرد می بینید به طوری که خود آن طرح ها منشأ بحران می شوند و مجبوریم برنامه ای بریزیم تا بحران های حاصل از آن طرح ها را خنثی کنیم و باز برنامه ای دیگر برای خنثی کردن بحران های جدید و این می شود زندگی در بحران و نه زندگی در آغوش نعمت های خدا.

معنی ولایت انسان کامل

مطلب دیگری که در رابطه با قدسی کردن امور لازم است عرض شود؛ موضوع اعتقاد به ولایت انسان های کامل و واسطه های فیض الهی است. در روایات داریم که رسول خدا صلی الله علیه و آله و ائمه علیهم السلام تأکید دارند؛ هرکس

ولایت ما را ندارد در مسیر دین داری به نتیجه ای که باید برسد نمی رسد، تا آن جا که روایات تاکید می کند فلسفه ی ارسال همه ی رسولان به خاطر ولایت پیامبر خدا صلی الله علیه و آله و حضرت علی علیه السلام می باشد. رسول اکرم صلی الله علیه و آله می فرمایند: ملکی نزد من آمد و پرسید: «یَا مُحَمَّدُ سَلْ مَنْ أَرْسَلْنَا قَبْلَکَ مِنْ رُسُلِنَا عَلَی مَا بُعِثُوا قَالَ قُلْتُ عَلَی مَا بُعِثُوا، قَالَ عَلَی وَلَایَتِکَ وَ وَلَایَةِ عَلِیِّ بْنِ أَبِی طَالِبٍ علیه السلام»؛⁽¹⁾ای محمّد بپرس پیامبرانی را که پیش از تو برانگیخته شدند به چه چیز مبعوث شدند؟ من گفتم: بر چه چیز برانگیخته شدند؟ گفت: بر ولایت تو و ولایت علی بن ابی طالب علیه السلام مبعوث شدند.

موضوع از این قرار است که پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله می فرمایند: «اَوَّلُ مَا خَلَقَ اللّهُ نُوری»؛⁽²⁾اولین چیزی که خدا خلق کرد نور من بود. یعنی نور رسول خدا صلی الله علیه و آله یک واقعیت حقیقی فوق زمین و زمان است و نیز می فرمایند: «کُنْتُ نَبِیاً وَ اٰدَمَ بَینَ الْماٰءِ وَ الطّین»؛⁽³⁾من پیامبر بودم در حالی که حضرت آدم علیه السلام هنوز بین آب و گل بود و خلق نشده بود. و نیز حضرت علی علیه السلام می فرمایند: «کُنْتُ وَصِیاً وَ اَدَمُ بَینَ الْمَاءِ وَ الطّین»؛⁽⁴⁾من وصی بودم و هنوز آدم در بین آب و گل بود. این نوع وجود برای پیامبر خدا صلی الله علیه و آله و علی علیه السلام و سایر ائمه علیهم السلام به این معنی است که آن ها در مرتبه ی بالاتر از عالم ماده و عالم خلق، در عرش الهی حاضر بوده و حاضر هستند و از این جهت یک

نوع ولایت بر هستی دارند و وظیفه ی انسان هاست که با پذیرش ولایت تشریعی آن ها، جان خود را به نور عرشی اهل البیت علیهم السلام متصل گردانند و اعتقاد به وَلایت ائمه علیهم السلام به آن معنی است که جان خود را متوجه حقایق عالیه ای بکنیم که اهل البیت علیه السلام مظاهر تامّ آن حقایق اند و نزدیکی به آن مظاهرِ مطهّره وسیله ی اتصال به آن حقایق عالیه است و هرکس منکر آن حقایق باشد، یعنی منکر وَلایت اهل البیت علیه السلام باشد در یک دینداری قالبی و بی روح فرو می افتد و به هیچ چیز نمی رسد، عملاً از عالم قدس روی برگردانده و در دین خود در حد آداب و رسومات مشغول و متوقف است. خلافت انتصابی بدون توجه به مسئله ی وَلایت، تصورش این بود که امور دنیایی مردم باید متصدی داشته باشد نه این که انسان ها باید با ارتباط با عالم قدس سروسامان بگیرند. لذا با محدود کردن مسلمانان در یک نظام اجتماعی به ظاهر اسلامی و انکار وِلایت ائمه ی معصوم علیهم السلام، مسلمانان را از ارتباط با عالم قدس محروم کردند.

بحث ولایت در راستای سیر باطنی که شیعه بر آن تأکید دارد یک بحث عمیق و دقیق علمی است که باید مورد شناخت قرار بگیرد. هدف دین آن است که انسان از طریق آداب دینی به مقام وحدت حقیقیه ی تامّه ی انسانی، یعنی مقام موحد محض دست یابد. توحید در مقام انسانی یعنی مقام انسان کامل که همان مقام اهل البیت علیهم السلام باشد و ارتباط باچنین مقامی شرط سیر باطنی همه جانبه ی انسان ها است و نمی توان بدون چنین ارتباطی به نتیجه رسید. ابن عباس نقل می کند که به رسول خدا صلی الله علیه و آله عرض کردم به من توصیه ای بفرمائید، حضرت فرمودند: «عَلَیْکَ بِحُبِّ عَلِی بنِ

أَبِی طَالِبٍ- فَقُلْتُ یَا رَسُولَ اللَّهِ أَوْصِنِی؛ قَالَ عَلَیْکَ بِمَوَدَّةِ عَلِی بنِ أَبِی طَالِبٍ، وَ الَّذِی بعَثَنِی بالْحَقِّ نَبِیّاً إِنَّ اللَّهَ لَا یَقْبَلُ مِنْ عَبْدٍ حَسَنَةً حَتَّی یَسْأَلَهُ عَنْ حُبِّ عَلِی بنِ أَبِی طَالِبٍ وَ هُوَ تَعَالَی أَعْلَمُ فَإِنْ جَاءَهُ بِوَلَایَتِهِ قَبِلَ عَمَلَهُ عَلَی مَا کَانَ فِیهِ وَ إِنْ لَمْ یَأْتِهِ بِوَلَایَتِهِ لَمْ یَسْأَلْهُ عَنْ شَیْ ءٍ وَ أَمَرَ بِهِ إِلَی النَّارِ یَا ابْنَ عَبَّاسٍ وَ الَّذِی بعَثَنِی بالْحَقِّ نَبِیّاً إِنَّ النَّارَ لَأَشَدُّ غَضَباً عَلَی مُبْغِضِ عَلِیٍّ مِنْهَا عَلَی مَنْ زَعَمَ أَنَّ لِلَّهِ وَلَدا»؛⁽¹⁾علی بن ابی طالب را دوست بدار. عرض کردم: یا رسول اللّه! دیگر چه سفارشی داری؟ فرمود: به علی بن ابی طالب مودّت بورز. سوگند به خدایی که مرا به حقّ به پیامبری برانگیخته است خداوند هیچ حسنه ای را از بنده ای نمی پذیرد مگر آن که از حبّ علی بن ابی طالب از او پرسش کند و خداوند آگاه است اگر بنده ی او در حالی به روز رستخیز آمد که ولایت علی را با خود داشت، عمل او را می پذیرد و اگر ولایت او را نداشت دیگر از اعمال او پرسشی نمی کند و فرمان می دهد به آتش دراندازندش. ای ابن عبّاس! سوگند به خدایی که مرا به حق به پیامبری برانگیخت، آتش بر کسی که نسبت به علی کینه ورزد بیش تر شعله خواهد کشید تا کسی که برای خدا فرزند قائل باشد.

چنانچه در این روایت دقت فرمایید اسرار بزرگی در راه دین داری را در جلوی ما می گشاید و به ما می فهماند که تا قلب ها به سوی انسان های قدسی سیر نکند بهره ای از اعمال خود نمی برند. تدبر در این روایت به خود عزیزان واگذار می شود.

سخن آخر این که: اسلام باید محقق شود تا حکومت اسلامی به معنی واقعی محقق گردد. با طرح حکومت اسلامی و طرح آداب اسلامی، ما در ابتدای راه هستیم. حکومت اسلامی وقتی به نتیجه هایی که باید برسد می رسد که زمینه ی تحقق دیانت در باطن انسان ها فراهم گردد تا انسان ها به بندگی کامل خداوند که مقصد اصلی خلقتشان است برسند. با سوزِِ بندگی و اصالت دادن به بندگی خداوند جامعه ی اسلامی متحقق می شود. باید به سراغ کسانی برویم که آتش در سینه دارند و به جان دیگران آتش می زنند و سخت مواظب اند که دین گرفتار بینش های مادی نگردد. عنایت فرمودید که یک بینش غلط چگونه دین را تا حد یک قالبِ میان تهی تنزل می دهد، در راستای فاصله گرفتن از برداشت های غلط از دین عرض می کنم افکار علمایی همچون حضرت امام خمینی«رضوان الله تعالی علیه» و علامه طباطبائی«رحمة الله علیه» نوری است که ما را در حد اسلام قالبی و اعتباری متوقف نمی کند.

خداوندا: به حقیقت فاطمه زهرا علیها السلام که دغدغه و نگرانی داشتند تا دین گرفتار افکار مادی نشود، ما را منوّر به دینی بفرما که هرچه بیشتر راه قلبِ ما را بر عالم قدس و معنویت بگشاید.

خداوندا: به لطف و کرم خودت این ملت را به اندیشمندان اسلامی متصل بگردان، و روز به روز رحمتی به این جامعه عطا فرما که بتوانند از طریق عالمان واقعی راه خود را به سوی تمدن اسلامی باز نمایند.

مباحثِ مطرح شده در این جلسه را به قرار زیر جمع بندی می کنیم:

1- علامه ی طباطبایی«رحمة الله علیه» با ارتباط با پروفسور کربن و سایر طرق به طور ریشه ای متوجه ضد قدسی بودن فرهنگ مدرنیته شدند و سعی کردند جهت جبران چنین خطری قلم به دست گیرند و آنچه باید بنویسند نوشتند.

2- طبق نظریه ی حلول، مسیحیت معتقد است خداوند در جسم حضرت مسیح علیه السلام حلول کرده و از این طریق دین الهی مادی شد و افق ها از توجه به خدا به سوی شخص مسیح علیه السلام تغییر جهت داد.

3- وقتی دین خدا مادی گشت دیگر توان تغذیه کردن جان جامعه را ندارد و جان ها نمی تواند شیفته ی آن باشد.

4- سخن خلیفه ی اول و اجتهادی که او بدان معتقد بود آغاز ماجرای مادی شدن دین در اسلام بود تا آن جا که خلیفه اختیار تامّ پیدا کرد تا بالاتر از پیامبر صلی الله علیه و آله در متن احکام الهی نیز تصرف کند.

5- اگر مناسبات اجتماعی از طریق وحی الهی به ملکوت عالم مرتبط نشود جامعه به انواع بحران ها گرفتار می گردد.

6- در سیر اجتهاد خلیفه، «صلاح مقام خلافت» به جای مصالح اسلام و مسلمین نشست که نمونه هایی مثل عدم اجرای حدّ بر خالد بن ولید از آن نوع است.

7- دینداری حقیقی عامل اتصال به ملکوت خواهد شد و موجب می شود تا علم انسان به عالم و آدم، علم حقیقی باشد و با جنبه های ملکوتی این عالم ارتباط برقرار کند، چیزی که در روش خلفا کاملاً مورد غفلت قرار گرفت.

8- وحدت و بقاء جامعه در راستای اتحاد با حضرت احد که عین وحدت و بقاء است محقق می شود و هراندازه جامعه از دین معنوی و سیر باطنی محروم شود از وحدت و بقاء محروم شده است.

9- با عصری شدن شریعت و هماهنگ شدن دین با برداشت هایی که علوم تجربی از عالم و آدم دارد، عملاً به جای اصالت دادن به وَحی الهی، پذیرفته ایم آنچه بشر جدید از عالم می شناسد عین حق و حقیقت است و این خطای بزرگ دوران ما در مادی کردن دین است.

10- در آخر، جایگاه ولایت انسان کامل از جهت اتصال جامعه به عالم قدس مورد بحث قرار گرفت و تأکید شد که رمز بقای حکومت اسلامی و سیر آن به سوی تمدن اسلامی رجوع به علمایی است که به کمک فرهنگ اهل البیت علیهم السلام، جامعه را از خطر مادی شدنِ دین می رهانند.

«والسلام علیکم و رحمةالله و برکاته»

جلسه ی دوم، مادی شدن دین و انقطاع زمین از آسمان

اشاره

بسم الله الرحمن الرحیم

«یَا أَیُّهَاالَّذِینَ آمَنُواْ إِنَّمَا الْمُشْرِکُونَ نَجَسٌ فَلاَ یَقْرَبُواْ الْمَسْجِدَ الْحَرَامَ بَعْدَ عَامِهِمْ هَذَا وَإِنْ خِفْتُمْ عَیْلَةً فَسَوْفَ یُغْنِیکُمُ اللّهُ مِن فَضْلِهِ إِن شَاء إِنَّ اللّهَ عَلِیمٌ حَکِیمٌ»⁽¹⁾

ای کسانی که ایمان آورده اید! مشرکان ناپاکند؛ پس نباید بعد از امسال در سال های دیگر نزدیک مسجد الحرام شوند! و اگر از فقر می ترسید، خداوند هر گاه بخواهد، شما را به کرمش بی نیاز می سازد؛ خداوند دانا و حکیم است.

خداوند در آیه ی فوق می فرماید مشرکین نجس هستند، مواظب باشید با آن ها مأنوس نشوید و از قطع رابطه ی اقتصادی با آن ها هراسی نداشته باشید که خدا به زودی از طریق فضل خود اگر بخواهد شما را بی نیاز می کند. و از محاصره ی اقتصادی هم نترسید بلکه از این نگران باشید که آن ها در اجتماع شما وارد شوند و روان جامعه ی شما را آلوده کنند زیرا آنچه موجب نجاست آن ها است روح و روان شرک آلود شان است. به عبارت دیگر باطن آن ها نجس است که به ظاهر آن ها نیز سرایت کرده است. پس نباید زمینه ای فراهم باشد که روح و روحیه ی مشرکان در

مجامع علمی و فکری مسلمانان نفوذ کند و نگاهی که آن ها به عالم و آدم دارند در صحنه ی فرهنگی شما حضور یابد.

خطر تعالی فرهنگی اهل کتاب

در آیه ی بعد می فرماید: «قَاتِلُواْ الَّذِینَ لاَ یُؤْمِنُونَ بِاللّهِ وَلاَ بِالْیَوْمِ الآخِرِ وَلاَ یُحَرِّمُونَ مَا حَرَّمَ اللّهُ وَرَسُولُهُ وَلاَ یَدِینُونَ دِینَ الْحَقِّ مِنَ الَّذِینَ أُوتُواْ الْکِتَابَ حَتَّی یُعْطُواْ الْجِزْیَةَ عَن یَدٍ وَهُمْ صَاغِرُونَ»؛⁽¹⁾با کسانی از اهل کتاب که به خدا و روز بازپسین ایمان نمی آورند و آنچه را خدا و رسول او حرام گردانیده اند، حرام نمی دارند و به دین حق متدین نیستند، مقاتله کنید تا با کمال خواری به دست خود جزیه دهند.

هیچ یک از دو ملتِ اهل کتاب، آنچه را خدا و پیامبر حرام کرده، حرام نمی دانند پس در واقع این ها به دین حق که مطابق فطرت است پشت کرده و راهی جدا از راه فطرت انسان ها و نظام عالم در پیش گرفته اند، پس باید کنترل شوند و با مبارزه با آن ها، آن ها را مجبور به دادن جزیه کنید، طوری از آن ها جزیه بگیرید که خوار شوند و برای خود تعالی فرهنگی احساس نکنند و نتوانند عقاید خرافی خود را منتشر نمایند، همه ی این ها از آن رو است که آن ها ایمان مورد قبول خدا را پیروی نمی کنند.

خداوند در آیات فوق می فرماید با هرکس که به خدا و قیامت ایمان ندارد باید مبارزه کرد، چه یهود و چه نصاری، تا آن جایی که اُبّهت فرهنگی شان از بین برود و به خدمت دین در آیند و با دست خود جزیه

دهند و خوار شوند. چون اگر با چنین اشخاصی معاشرت کردید به مشکلاتی دچار می شوید که پیش بینی آن را نمی کردید و در فضایی قرار می گیرید که مثل زندگی آن ها، دینداری در جامعه به حاشیه می رود و دنیا برایتان جلوه می نماید و مهم می شود و با این که از دنیا جز بهره ی اندکی نصیب کسی نمی گردد ولی تمام امیدتان به دنیا و اسباب آن می شود و توکل تان از دست خواهد رفت.

سپس توصیه می فرماید؛ حال که نزدیکی به آن ها چنین مسائلی را به دنبال دارد سعی کنید هیبت و قدرت اهل کتاب را در اذهان از بین ببرید تا در جامعه خوار شوند «وَ هُمْ صاغِرُون» و در نتیجه رغبت به اختلاط فرهنگی با آن ها در افراد جامعه از بین برود، چیزی که متأسفانه ما فراموش کردیم و دچار مشکلات بسیاری شدیم.

سؤالی که اینجا مطرح می شود این است که چرا باید با اهل کتاب جنگ کرد تا جایی که خوار شوند و جزیه بدهند؟ جواب این سؤال را خداوند در آیات بعدی می دهد و می فرماید:

«وَقَالَتِ الْیَهُودُ عُزَیْرٌ ابْنُ اللّهِ وَقَالَتْ النَّصَارَی الْمَسِیحُ ابْنُ اللّهِ ذَلِکَ قَوْلُهُم بِأَفْوَاهِهِمْ یُضَاهِؤُونَ قَوْلَ الَّذِینَ کَفَرُواْ مِن قَبْلُ قَاتَلَهُمُ اللّهُ أَنَّی یُؤْفَکُونَ * اتَّخَذُواْ أَحْبَارَهُمْ وَرُهْبَانَهُمْ أَرْبَابًا مِّن دُونِ اللّهِ وَالْمَسِیحَ ابْنَ مَرْیَمَ وَمَا أُمِرُواْ إِلاَّ لِیَعْبُدُواْ إِلَهًا وَاحِدًا لاَّ إِلَهَ إِلاَّ هُوَ سُبْحَانَهُ عَمَّا یُشْرِکُونَ»؛⁽¹⁾

یهود گفتند: «عُزَیْر پسر خداست!» و نصاری گفتند: «مسیح پسر خداست!» این سخنی است که با زبان خود می گویند که همانند گفتار کافران پیشین است؛ خدا آنان را بکشد، چگونه از حق انحراف می یابند؟! اینان دانشمندان و راهبان خود و مسیح پسر مریم را به جای خدا به الوهیت گرفتند با آن که مامور نبودند جز این که خدای یگانه را بپرستند که هیچ معبودی جز او نیست، منزه است او از آنچه با وی شریک می گردانند.

علامه ی طباطبائی«رحمة الله علیه» در ذیل دو آیه ی فوق می فرمایند: هرچند یهود بیشتر از باب احترام، عُزیر را پسر خدا می دانست ولی باز یک نحوه انحراف است، این قول مسیحیان که مسیح پسر خداست شبیه قول مشرکین قبلی است که یک بت را خدا و یکی را پدر او می دانستند. خدا آن ها را بکشد که در مرحله ی اعتقادی از حق به باطل تا کجا منحرف شدند؟ به جای اطاعت خدا، اَحْبار را بدون هیچ قید و شرطی اطاعت می کنند و آن ها مسیح را نیز به جای خدا، ربّ خود قرار دادند و قائل به اُلُوهیت او شدند، در حالی که هیچ کدام از یهود و نصاری مأمور نبودند مگر به این که خدا را بپرستند و اتخاذ ربّ به وسیله ی اطاعت استقلالی از هرکس همان عبادت کردن اوست.» و در آخر آیه شرک آن ها را گوشزد می کند و می فرماید: «خداوند منزه است از آنچه مشرکان به او نسبت می دهند. یعنی هم آنچه آن ها به خدا نسبت می دهند از ساحت پاک الهی مبری است و هم آنچه مدعیان یهود و نصاری، به عنوان علماء این ادیان انجام می دهند، مشرکانه است».

گم شدن معنی خدا

اهل کتاب منکر خدا نشدند ولی خدا را محدود کردند و حدّ او را حدّ ماده و آدم قرار دادند. این ها خواستند حضرت عزیر علیه السلام و عیسی علیه السلام را بالا ببرند و احترام کنند، خدا را پائین آوردند در نتیجه بینش شان یک بینش تماماً مادی شد و امور محسوس تمام میدان تفکرشان را تسخیر کرد، هرچند الفاظی که به کار می برند الفاظ دینی باشد.

وقتی یک ملت با داشتن کتاب خدا و پیامبر، مشرک شوند کار تا آنجا جلو می رود که خداوند از طریق پیامبر بعدی دستور می دهد، با آن ها مقاتله و مبارزه کنید تا خوار شوند، در صورتی که عزت از آن خدا و رسول و مؤمنین است⁽¹⁾پس اگر این ها متدین به دین الهی بودند خداوند دستور نمی فرمود خوار شمرده شوند. معلوم است که این ها اصلاً دین الهی را از دست داده اند و از مسیر الهی خارج شده اند.

حال سؤال این است که چگونه این ها بی دین شدند؟ قرآن می فرماید: یهود، عُزیر را و نصاری، مسیح را پسر خدا می داند. معنای این کار نشناختن خدا است. خدایی که در حد یک آدم جلوه کند، نه تنها آن آدم، خدا نخواهد شد بلکه خدا نیز در آن فکر و فرهنگ معنای حقیقی خود را از دست می دهد، در چنین فضایی هیچ کس نمی داند خدا و معنویت و غیب به چه معنی است، چون بینش ها در حد ماده متوقف شده و این در واقع همان بینش بت پرستی است که الفاظ آن تغییر کرده و نه معنای آن، این ها درجه ی وجودی حقایق معنوی را آن قدر کاهش دادند که در حدّ

محسوسات مادی درآمد. سِر احمد خان هندی در تفسیر قرآنش گفته بود: ملائکه همین قوای مادی طبیعت هستند. او آیات قرآن را بر این اساس تفسیر کرد. چنین شخصی ناخودآگاه همان اندازه بت پرست است که یهودی ها و مسیحی ها بت پرستند. اگر کسی دین را در حدّ ماده پائین بیاورد مردم را از معنویت و غیب جدا کرده است. قرآن کسی را که دین را محدود به ماده می کند مشرک می داند. زیرا در آخرِ آیه فرمود: «سُبْحَانَهُ عَمَّا یُشْرِکُونَ»؛ منزه است خدا از آنچه بدان شرک می ورزند و در آیه ی 28 همین سوره فرمود: «إِنَّمَا الْمُشْرِکُونَ نَجَسٌ»؛ پس می توان نتیجه گرفت، کسی که از دین و خدا تفسیری مادی داشته باشد مشرک است و مشرک نجس است حال چه این شرط در قالب پرستش بت سنگی باشد مثل بت پرستان حجاز و چه در قالب نگاه مادی یهود و نصاری به عالم غیب و معنویت.

تقدس بخشیدن به ظواهر و مادی کردن دین

علامه ی طباطبائی«رحمة الله علیه» در مقاله ی «معنویت تشیع» به نقش ائمه علیهم السلام از آن جهت که زمین را به آسمان معنویت متصل می کنند و کمک می کنند که دین اسلام تبدیل به یک دین مادی نشود، اشاره می کنند. ائمه علیهم السلام کاری کردند که زمینیان به کمک دین اسلام جهت اصلی خود را که قرب الی الله بود فراموش نکنند و دین در حدّ قالب آداب دینی متوقف نگردد، آن ها واسطه ی فیض اند و واسطه ی فیض تکویناً و تشریعاً به همین معنا است که جامعه ی انسانی را به آسمان غیب و معنویت راهنمایی و

هدایت نماید و چنین کاری در حدّ خلفایی نبود که بعد از رحلت پیامبر صلی الله علیه و آله به جای ایشان نشستند تا جامعه ی مسلمین را اداره کنند.

علامه ی طباطبائی«رحمة الله علیه» در مقایسه ی بین مسیحیت و اسلام و آن چه در صدر اسلام واقع شد می فرمایند:

«کلیسا از همان روزی که قدرت را به دست آورد و پناه گاه عالَم مسیحیت شناخته شد، تعلیمات خود را روی اساس حلول بنا کرد. جای تردید نیست که این تعلیم، مقام خداوندی و الوهیت را هر چه بود در وجود مادی محدودِ حضرت مسیح، محدود و محصور قرار می داد، بنابراین تعلیم، الوهیت، خواه بتواند از انسان جدا شود یا نتواند، این قدر هست که توانست هویت یک انسان مادی را پذیرفته، با خواص و آثار آن مجهز و متصف شود.»⁽¹⁾

تحت عنوان به صلیب کشیده شدن حضرت عیسی علیه السلام برای آن که مقام حضرت را بالا ببرند خدا را متصف به صفات انسانِ مادی کردند و آن را در وجود مادی حضرت مسیح محصور نمودند. در ادامه می فرمایند: «این نظریه- یعنی حلولِ الوهیت در انسان مادی- انکار ماوراء ماده را در برداشت و چون مسئله ی الوهیت در دین، مسئله ای اساسی و در حقیقت سرچشمه ی همه ی مسائل اعتقادی و عملی دینی است، از این نظر نیز همین مسئله، هر مسئله ی دیگر دینی را که براساس معنویات استوار بود از بین برد و هر معنویتی را با مادیت توجیه می کرد.»⁽²⁾

آفات اعتقاد به حلول

نتیجه ی چنین کاری که در مسیحیت انجام شد عاملی گشت تا بذر یک نوع مادیتِ صددرصد ضد معنویت در نهاد مسیحیت کاشته شد. عجیب این که کلیسا به همین اندازه از «حلول» - که در مورد حضرت مسیح قایل بود - قناعت نکرد، بلکه همان حلول را به خود تطبیق داد و خود را به جای مسیح فرض نمود و فرمانروای بی چون و چرای جامعه ی مسیحیت شد و لذا بحث آزاد در تعالیم دینی ممنوع شد و محکمه ی تفتیش عقاید به وجود آمد، کلیسا توبه ی هر گناه کاری را که می خواست قبول می کرد و برای هرکس که می خواست ورقه ی آمرزش صادر می نمود، غافل از این که هر طریقه و رژیمی - اگرچه طریقه ی دینی باشد- همین که خاصیت مادیت به خود گرفت و اتصال مقررات آن از عالم معنویت منقطع شد، جبراً وارد جریان جهان مادی شده و محکوم قوانین طبیعت می گردد و مانند سایر پدیده های مادی، عمری خواهد داشت و حالات مختلف کودکی و جوانی و پیری را طی خواهد کرد و روزی خواهد مُرد. آنچه مرگ ندارد معنویات است، این است که کلیسا قدرت دهشتناک خود را از دست داد و مردم برای فرار از کلیسا گرفتار گرداب بی دینی و مادیت شدند که از سال ها قبل در متن کلیسا رسوخ کرده بود و دین را به امور تشریفاتی بی روح تبدیل کرده بودند.

قرآن شریف به مسلمین توصیه می کند هرگز با جامعه های غیر اسلامی یعنی جامعه ی مشرک و جامعه ی اهل کتاب، امتزاج روحی برقرار نسازید. قرآن در پیش بینی های خود تلویحاً اشاره می کند که جامعه ی اسلامی

به واسطه ی روابطی که با جامعه ی غیر مسلمان برقرار می کنند، احکام قرآن را با عذرها و بهانه هایی که می تراشند یکی پس از دیگری مهجور داشته و ترک خواهند نمود.

مادی شدن جامعه ی اسلامی!

امروز هم اگر مواظب نباشیم و حقیقت اسلام را در نیابیم تحت تأثیر فرهنگ یهودیت و مسیحیت قرار می گیریم و به مرور آثار آن تفکراتِ انحرافی را در دین خود وارد می کنیم. وقتی قرآن می فرماید: «وَقَالَتِ الْیَهُودُ عُزَیْرٌ ابْنُ اللّهِ وَقَالَتْ النَّصَارَی الْمَسِیحُ ابْنُ اللّهِ ذَلِکَ قَوْلُهُم بِأَفْوَاهِهِمْ یُضَاهِؤُونَ قَوْلَ الَّذِینَ کَفَرُواْ مِن قَبْلُ قَاتَلَهُمُ اللّهُ أَنَّی یُؤْفَکُونَ»؛⁽¹⁾و یهود گفتند عُزَیْر پسر خداست و نصاری گفتند مسیح پسر خداست این سخنی است باطل که به زبان می آورند و به گفتار کسانی که پیش از این کافر شده اند شباهت دارد، خدا آنان را بکشد چگونه از حق بازگردانده می شوند. در واقع دارد خبر می دهد که مواظب باشیم معنویات را صورت مادی ندهیم، همچنان که بعضی از مسلمانان با نیت الهی ولی اندیشه ی مادی، مساجد را از سادگی خارج می کنند و برای جذاب شدن مساجد آنجا را با انواع لوستر و کاشی کاری، تزیین می کنند و یا عکس هایی چاپ می کنند با حریرهای سبز و سفیدی که یک کودک در حالت قنوت است و از آن تعبیر به معراج می نمایند، در حالی که این معراج نیست، این همان مادی کردن دین است. زیرا در نماز باید از زمین به آسمان وصل شد و از