مشخصات کتاب

عنوان و نام پدیدآور:تربیت بدنی و سلامت جسمانی/ مولفان محسن اکبرپور بنی...[ و دیگران].

مشخصات نشر:قم : مرکز بین المللی ترجمه و نشر المصطفی(ص)= ۱۴۳۵ق.، ۱۳۹۳.

مشخصات ظاهری:۲۲۳ص.

فروست:پژوهشگاه بین المللی مصطفی(ص)؛ ۷۷۴.

شابک:۱۰۵۰۰۰ ریال: 978-964-195-853-6

وضعیت فهرست نویسی:فاپا

یادداشت:مولفان محسن اکبرپور بنی، سیدمحسن حسینی مرادآبادی، حسین صبوری، محمد رضا صحرایی و مهدی فهیمی.

موضوع:ورزش -- جنبه های مذهبی -- اسلام

موضوع:سلامتی -- جنبه های مذهبی -- اسلام

موضوع:ورزش درمانی

شناسه افزوده:اکبرپور بنی، محسن

شناسه افزوده:جامعة المصطفی(ص) العالمیة. مرکز بین المللی ترجمه و نشر المصطفی(ص)

رده بندی کنگره:BP۲۳۲/۸۷ ت۳۶ ۱۳۹۳

رده بندی دیویی:۲۹۷/۴۸۶۵

شماره کتابشناسی ملی:۳۵۱۹۹۱۸

اشاره

تربیت بدنی و سلامت جسمانی

مولفان محسن اکبرپور بنی...[ و دیگران]

سخن ناشر

تحولات اجتماعی و مقتضیات نوپدید دانش ها و پدید آمدن دانش های نو،نیازهایی را به وجود آورده که پاسخ گویی به آن،ایجاد رشته های تحصیلی جدید و تربیت چهره های متخصص را ضروری می نماید.ازاین رو کتاب های آموزشی نیز باید با توجه به این دگرگونی ها تألیف شود.

جهانی شدن و گسترش سلطه فرهنگی غرب در سایه رسانه های فرهنگی و ارتباطی اقتضا دارد که دانش پژوهان و علاقه مندان به این مباحث،با اندیشه های بلند و ارزش های تعالی آشنا شوند و این مهم با ایجاد رشته های تخصصی،تولید متون جدید و غنی،گسترش دامنه آموزش و تربیت سازمان یافته دانشجویان به سرانجام خواهد رسید.این فرآیند گاه در پرداختن به مباحث بنیادین و تدوین متون تخصصی تعریف می شود و گاه در نگارش بحث های علمی،اما نه چندان پیچیده و تخصصی به ظهور می رسد.

از طرفی بالندگی مراکز آموزشی در گرو نظام آموزشی منسجم،قانونمند و پویاست.بازنگری در متن ها و شیوه های آموزشی و به روز کردن آن ها نیز این انسجام و پویایی و در نتیجه نشاط علمی مراکز آموزشی را در پی دارد.

در این بستر،حوزه های علوم دینی به برکت انقلاب شکوهمند اسلامی،سالیانی است که در اندیشه اصلاح ساختار آموزشی و بازنگری متون درسی اند.

«جامعة المصطفی صلی الله علیه و آله العالمیة»به عنوان بخشی از این مجموعه که رسالت بزرگ تعلیم و تربیت طلاب غیر ایرانی را بر عهده دارد،تألیف متون درسی مناسب را سرلوحه تلاش خود قرار داده و تدوین و نشر متون درسی در موضوعات گوناگون علوم دینی،حاصل این فرایند است.

«مرکز بین المللی ترجمه و نشر المصطفی صلی الله علیه و آله»با قدردانی و سپاس از دکتر محسن اکبرپور بنی(هیئت علمی دانشگاه قم)،حجة الاسلام سیدمحسن حسینی مرادآبادی(مدیر تربیت بدنی جامعة المصطفی صلی الله علیه و آله)،حجة الاسلام حسین صبوری،محمدرضا صحرایی و مهدی فهیمی،مؤلفان کتاب تربیت بدنی وسلامت جسمانی و تمام عزیزانی که در تولید این اثر همیاری و همفکری داشته اند, آن را به جویندگان فرهنگ و اندیشه ناب اسلامی تقدیم می کند.

مرکز بین المللی

ترجمه و نشر المصطفی صلی الله علیه و آله

مقدمه پژوهشگاه بین المللی المصطفی صلی الله علیه و آله

حقیقت مداری اصیل ترین و زیباترین راز هستی و حقیقت طلبی ماندگارترین و برترین گرایش آدمی است.

داستان پر رمز و راز حقیقت جویی بشر،سرشار از هنرنمایی مؤمنان،مجاهدان و عالمانی است که با تمسک و پای بندی به حقیقت بی منتها،در مصاف بین حق و باطل،سربلندی و شرافت ذاتی حق را نمایان ساخته اند و در این میان،چه درخشندگی چشم نوازی در اسلام عزیز است که علم را به ذات خود،شرافتمند و فخیم دانسته و از باب تا محراب،کائنات را سراسر علم و عالم و معلوم می نمایاند و در مکتب آن،جز اولوالعلم و راسخان در مسیر طلب دانش،کسی را توان دست یابی به گنجینه های حکمت نیست.

علم برخاسته از وجدان پاک و عقل سلیم،در پرتو انوار آسمانی وحی،هم به فرد کمال انسانی،عظمت روحی و رشد معنوی می بخشد و فکر،اندیشه و خیال او را به پرواز درمی آورد،و هم جامعه را سمت و سویی سعادتمندانه بخشیده و آن را به جامعه ای متمدن و پیشرو متحول می کند.بی توجهی یا کوته فکری است اگر فرد و جامعه ای به دنبال عزت،استقلال،هویت،امنیت،سعادت و سربلندی

مادی و معنوی باشد،اما آن را در صراطی غیر از حقیقت طلبی،علم اندوزی و حکمت مداری الهی طلب نمایند.

انقلاب سراسر نور اسلامی ایران که داعیه جهانی سازی کلمة الله و برپایی تمدن جهانی اسلام را داشته و فروپاشی و افول تمدن های پوشالی غرب و شرق را به نظاره نشسته است،با اندیشه فقاهتی در اداره حکومت و نظریه مترقی«ولایت فقیه»،طرازی از مسئولیت ها و مأموریت های حوزه های علمیه و روحانیت را عرضه نمود که امید و نشاط را نه تنها در شیعیان و مسلمانان،بلکه در دل تمامی آزادی خواهان و حق طلبان سراسر جهان زنده ساخت.

در این راستا،رهبر فرزانه انقلاب(مدظله)با عزمی مصمم و با تمامی توان،همچون پیر و مراد خود خمینی کبیر رحمة الله،در صحنه حاضر شده و با تأکید بر اهمیت و فوریت این حرکت فراگیر و بی وقفه،همه توانمندی ها و اراده ها را جهت تحقق جنبش نرم افزاری و نهضت تولید علم و تحول در علوم انسانی و نیز یافتن راه های میان بر و دانش افزا راهبری و رصد می کنند.

جامعة المصطفی صلی الله علیه و آله العالمیة،نمادی درخشان از این رسالت جهانی و همت بین المللی انقلاب اسلامی است که بار مسئولیت تربیت مجتهدان،عالمان،محققان،متخصصان،مدرسان،مبلغان،مترجمان،مربیان و مدیران پارسا،متعهد و زمان شناس را بر دوش داشته و با تبیین،تولید و تعمیق اندیشه دینی و قرآنی و گسترش مبانی و معارف اسلامی،به نشر و ترویج اسلام ناب محمدی صلی الله علیه و آله و معارف بلند و تابناک مکتب اهل بیت علیهم السلام جامه تحقق می پوشاند.

پژوهشگاه بین المللی المصطفی صلی الله علیه و آله نیز که مهم ترین و گسترده ترین مجموعه پژوهشی المصطفی صلی الله علیه و آله است،بومی سازی و بازتولید اندیشه دینی معاصر،متناسب

با نیازها و اقتضائات عرصه بین الملل،تبیین،تولید و تعمیق اندیشه دینی،گشودن افق های جدید فکری و معرفتی در دنیای معاصر،پاسخ گویی به مسائل و شبهات فکری و معرفتی مخاطبان و تأمین و تدوین متون و منابع درسی و کمک درسی،به ویژه با رویکرد اسلامی سازی علوم و پشتیبانی علمی از فعالیت های سازمانی المصطفی صلی الله علیه و آله را از جمله مأموریت ها و تکالیف خود می داند.

اثر علمی پیش رو نیز به همت گروه مؤلفان محترم:دکتر محسن اکبرپور بنی(عضو هیئت علمی دانشگاه قم)،حجة الاسلام سیدمحسن حسینی مرادآبادی(مدیر تربیت بدنی جامعة المصطفی صلی الله علیه و آله)،حجة الاسلام حسین صبوری،محمدرضا صحرایی و مهدی فهیمی،برای دوره کارشناسی رشته تربیت بدنی،در چارچوب اهداف و برنامه های پژوهشگاه و مبتنی بر نیازسنجی های صورت گرفته،تهیه و تدوین شده است.

در پایان لازم است از کلیه دست اندرکاران محترم آماده سازی و انتشار این اثر ارزشمند،به ویژه همکاران محترم مرکز بین المللی نشر و ترجمه المصطفی صلی الله علیه و آله و همه عزیزانی که به نحوی در تدوین و انتشار آن نقش داشته اند،قدردانی و تشکر نماییم و از خداوند متعال برای ایشان و همه خادمان عرصه تبلیغ و نشر مفاهیم و معارف دینی،آرزوی بهروزی،موفقیت و سعادت نماییم.

پژوهشگاه بین المللی المصطفی صلی الله علیه و آله

فهرست مطالب

مقدمه 19

سخن مؤلفان 21

1.جایگاه ورزش در اسلام 23

مقدمه 23

ورزش در اسلام 24

ورزش در قرآن 25

1.طالوت و قدرت جسمانی او 25

2.داستان فرزندان یعقوب علیه السلام 27

3.ماجرای حضرت موسی علیه السلام 28

حکمِ عقل 28

سُنَّت و سیره معصومین علیهم السلام 29

1.فعل یا عمل معصومین علیهم السلام 29

2.تقریر یا تأیید معصومین علیهم السلام 33

3.قول یا گفتار معصومین علیهم السلام 34

مسابقه 36

اصول فقهی 40

زن و ورزش از دیدگاه اسلام 40

نظر کارشناسان در مورد ورزش زنان 41

حکم ورزش 45

2.مبانی تربیت بدنی و ورزش 49

مقدمه 49

تعریف تربیت بدنی و ورزش 50

انواع ورزش 51

تفاوت ورزش و بازی 52

تاریخچه تربیت بدنی 53

تاریخچه ورزش در ایران 54

سخن فلاسفه و اندیشمندان در مورد تربیت بدنی 55

اهداف تربیت بدنی 58

1.تکامل جسمانی 59

2.تکامل عصبی-عضلانی 59

3.تکامل شناختی 60

4.تکامل عاطفی(احساسی)61

3.ورزش و سلامت جسم و روان 65

مقدمه 65

بهداشت و سلامت در اسلام 65

تعریف بهداشت 67

اهداف بهداشت 68

1.سلامت جسمانی 69

الف)پیش گیری از ابتلا به بیماری پوکی استخوان 70

ب)به تأخیر انداختن پدیده سالمندی یا پیر شدن 70

ج)کاهش وزن و چربی بدن 71

د)درمان سریع بیماران دیابتی(قند خون)72

ه)کاهش خطر ابتلا به بیماری های قلبی-عروقی و سکته های مغزی 72

و)افزایش حجم گردش خون در بدن 73

ز)تقویت سیستم قلبی-عروقی،دستگاه تنفسی و سیستم ایمنی 73

ح)تنظیم عملکرد سیستم گوارشی 73

2.بهداشت روانی 74

الف)عوامل مؤثر در بهداشت روانی 75

ب)انگیختگی،اضطراب و استرس 76

ج)نقش مربی ورزش در کاهش انگیختگی،اضطراب و استرس 77

3.سلامت اجتماعی 78

بهداشت ورزشی 80

بهداشت اماکن ورزشی 80

بهداشت وسایل ورزشی 81

ویژگی های کفش ورزشی 81

ویژگی های لباس های ورزشی 82

4.اصول تمرین برای زندگی سالم 85

مقدمه 85

برنامه ریزی برای ورزش در طول زندگی 86

دلایل و انگیزه های مردم برای شرکت نکردن در فعالیت های ورزشی 87

برنامه ورزشی 88

برنامه ریزی برای فعالیت ورزشی 88

چه رشته ورزشی را انتخاب کنیم 89

چه زمانی از روز را برای فعالیت مناسب است 90

شیوه صحیح شروع و پایان فعالیت های ورزشی 91

مراحل تمرین(ورزشی)در یک جلسه 91

1.گرم کردن 91

الف)مراحل گرم کردن 91

ب)فواید گرم کردن 92

2.تمرین اصلی 93

3.سرد کردن 94

فواید سرد کردن 95

اصول حرکات کششی 95

عوامل اثرگذار بر روی انعطاف پذیری 96

فواید حرکات کششی 96

انواع حرکات کششی 96

کشش ایستا(فعال-غیرفعال)96

کشش پویا(فعال-غیرفعال)97

کشش پی ان اف 97

5.آمادگی جسمانی عمومی 101

مقدمه 101

تعاریف آمادگی جسمانی 102

1.آمادگی جسمانی مرتبط با تندرستی 103

الف)ترکیب بدنی 103

یکم)آنتروپومتری 103

دوم)روش شاخص توده بدن 104

سوم)نسبت محیط دور کمر به دور باسن 105

ب)انعطاف پذیری 106

یکم)اهمیت انعطاف پذیری 106

دوم)عوامل محدودکننده انعطاف پذیری 106

ج)قدرت 107

یکم)اهمیت قدرت عضلانی 107

دوم)روش های تمرین قدرتی 108

سوم)تمرینات با وزنه 110

چهارم)اصل اضافه بار 111

پنجم)اصل مقاومت فزاینده 111

د)استقامت عضلانی 117

یکم)اهمیت استقامت عضلانی 117

دوم)روش های تمرین استقامتی 117

ه)استقامت دستگاه قلبی-عروقی-تنفسی 118

ویژگی های تمرین برای بهبود آمادگی قلبی-تنفسی(هوازی)118

2.آمادگی جسمانی مرتبط با اجرای حرکتی 120

الف)توان 120

ب)تعادل 121

ج)سرعت حرکت 121

د)زمان واکنش(عکس العمل)122

ه)چابکی 122

و)هماهنگی 122

6.اصول تغذیه سالم 127

مقدمه 127

تغذیه در اسلام 128

تعریف تغذیه 130

کربوهیدرات ها 131

رابطه کربوهیدرات ها با فعالیت های ورزشی 132

چربی ها 133

رابطه چربی ها با فعالیت های ورزشی 134

پروتئین ها 134

ویتامین ها 136

1.نقش ویتامین ها در بدن 136

2.نقش ویتامین در فعالیت های ورزشی 137

املاح معدنی 137

نقش حیاتی آب در بدن 138

تعادل انرژی و کنترل وزن 142

کاهش وزن 143

1.دستورالعمل هایی برای کاهش وزن(چربی)144

2.دستورالعمل های افزایش یا حفظ وزن خالص بدن 146

تغذیه در هنگام ورزش و قبل از آن 147

تغذیه قبل از ورزش 148

1.اهداف تغذیه قبل از ورزش 148

2.نکاتی مهم در مورد سوخت رسانی به بدن قبل از ورزش 148

الف)تغذیه در حین ورزش 150

ب)تغذیه بعد از ورزش 151

3.توصیه های وعده غذایی مناسب برای بعد از ورزش 152

4.توصیه های دریافت مایعات کافی برای بعد از ورزش 153

7.شناخت و درمان آسیب ها و ناهنجاری های بدن و حرکات اصلاحی 159

مقدمه 159

ناهنجاری های شایع بدن و حرکات اصلاحی 160

دلایل بروز ناهنجاری ها 160

عوارض ناهنجاری های وضعیتی 161

ناهنجاری های ستون فقرات 162

ناهنجاری افتادگی گردن به سمت جلو(لوردوزگردن)163

چند پیشنهاد برای رفع عارضه افتادگی گردن 164

راه کارهای اصلاحی و درمانی برای لوردوز گردنی 165

ناهنجاری پشت گرد(کیفوز پشتی)166

گوژپشتی برگشت پذیر 166

راه کارهای اصلاحی و درمانی برای اصلاح پشت گرد 167

ناهنجاری پشت گود(لوردوز کمری)169

راهکارهای اصلاحی و درمانی برای اصلاح پشت گود 170

چند پیشنهاد کلی برای حفاظت از ستون فقرات 171

ناهنجاری انحنای ستون فقرات به طرفین(اسکولیوز)171

علل بروز ناهنجاری 172

عوارض ناهنجاری 172

تمرینات ورزشی برای اصلاح اسکولیوز برگشت پذیر 173

1.تمرین برای درمان اسکولیوز c شکل 173

2.تمرین برای درمان اسکولیوز S شکل 173

3.مطالعه و بررسی ناهنجاری های اندام تحتانی 174

عارضه زانوی پرانتزی 174

راه کاری اصلاحی و درمانی 175

نمونه ای از حرکات کششی 175

نمونه ای از حرکات تقویتی 176

چند پیشنهاد جهت رفع عارضه 176

ناهنجاری زانوی ضربدری 177

راه کارهای اصلاحی و درمانی برای زانوی ضربدری 178

عارضه کف پای صاف 179

راه کارهای اصلاحی و درمانی برای اصلاح کف پای صاف 181

راهنمای آسیب های رایج حرکتی بدن 183

علل آسیب های ورزشی 183

دسته بندی آسیب های ورزشی 184

مهم ترین آسیب های اضطراری 184

1.ضربه به سر 184

2.خون ریزی ها 185

3.آسیب های ستون فقرات 185

مهم ترین آسیب های غیر اضطراری 185

پیچ خوردگی مفصل 188

کشیدگی لیگامنت(رباط)189

درد ساق پا 190

توان بخشی و بازپروری آسیب ها 190

اقدامات پیش گیرانه برای جلوگیری از آسیب های ورزشی 191

8.آشنایی مختصر با مهارت های ورزشی 197

ورزش باستانی 197

1.ساختمان زورخانه 200

2.سَر دم 201

بدمینتون 201

تیراندازی با کمان 204

دارت 207

تنیس روی میز 209

دو و میدانی 211

ژیمناستیک 213

شنا 214

فوتبال 215

فوتسال 217

والیبال 218

مقدمه

نهاد بین المللی آموزشی و پژوهشی«جامعة المصطفی صلی الله علیه و آله العالمیة»با حکم مقام معظم رهبری(دام ظله العالی)از تلفیق دو نهاد آموزش عالی دینی«مرکز جهانی علوم اسلامی»و«سازمان حوزه ها و مدارس علمیه خارج از کشور»تشکیل شده است.ستاد این مجموعه در قم و مراکز صفی آن در ایران و سایر کشورها می باشد.

در جامعة المصطفی صلی الله علیه و آله العالمیة،بیش از 20 هزار دانش پژوه(آقا و خانم)از یکصد ملّیت مختلف،در رشته های متنوع(بیش از 60 رشته)در سطوح مختلف آموزش عالی در حال تحصیل هستند.رسیدگی به امر تربیت بدنی و سلامت جسمانی این دانش پژوهان،در کنار امور آموزشی ایشان،ضرورت و حساسیت ویژه ای دارد.

اصلی ترین و مهم ترین هدف انجام فعالیت های تربیت بدنی و سلامت جسمانی در جامعة المصطفی صلی الله علیه و آله العالمیة،فراهم آوردن ایجاد زمینه لازم برای تأمین سلامت و توانایی جسمی،ایجاد نشاط روحی در طلاب برای رسیدن به ارزش های والای انسانی و توانمندسازی هرچه بیشتر آن ها در نشر و گسترش این ارزش هاست.به طور کلی،اهداف تربیت بدنی در این مرکز،شامل موارد زیر می باشد:

1.اشاعه و گسترش فرهنگ مطلوب ورزش از منظر اسلام و محکم کردن جایگاه آن در زندگی فردی و اجتماعی طلاب؛

2.استفاده از ورزش برای رسیدن به ارزش های معنوی؛

3.تأمین سلامت جسمانی و تندرستی،شناخت توانایی ها و ظرفیت های جسمی و شیوه های اصولی تأمین صحت و سلامتی دانش پژوهان؛

4.ایجاد و حفظ تحرک و نشاط و نیرومندی طلاب و هدایت انرژی و توانایی آنان در امر تلاش و سازندگی؛

5.تقویت اعتماد به نفس،اتکال به خدا و افزایش جرأت و شهامت طلاب جهت حفظ ثبات شخصیت انسانی خود.

سخن مؤلفان

فعالیت بدنی،یکی از نیازهای اساسی انسان است.این نیاز در گذشته،با انجام فعالیت های روزمره برطرف می شد.امّا در زندگی ماشینی امروز که بیشتر کارها به وسیله دستگاه ها و بدون دخالت دست انجام می شود،به فعالیت بدنی بیش از پیش احساس نیاز می شود.

کتاب حاضر،با تلاش متخصصان حوزه و دانشگاه،در هشت فصل و با عناوین جایگاه ورزش در اسلام،مبانی تربیت بدنی،ورزش و سلامت جسم و روان،اصول تمرین برای زندگی سالم،آمادگی جسمانی عمومی،اصول تغذیه سالم،شناخت و درمان آسیب ها و ناهنجاری های بدن،حرکات اصلاحی و آشنایی مختصر با رشته های ورزشی تألیف شده است و مؤلفان آن سعی دارند خواننده را با علم گسترده تربیت بدنی آشنا کنند.این کتاب،هم می تواند یک منبع درسی تربیت بدنی عمومی برای طلاب و دانشجویان باشد و هم برای تمامی افرادی که می خواهند با تربیت بدنی آشنا شوند و فعالیت بدنی را شروع کنند،مفید باشد.

بی شک،کتاب حاضر خالی از اشکال نیست و راهنمایی های ارزشمند خوانندگان محترم ما را در رفع اشکالات آن یاری خواهد کرد.

گروه مؤلفان

1-جایگاه ورزش در اسلام

اشاره

پس از مطالعه این فصل انتظار می رود خواننده بتواند:

1.جایگاه ویژه ورزش در جهان امروز را تبیین نماید؛

2.برای استخراج احکام دینی چهار منبع اصلی را نام ببرد؛

3.برخی از سخنان معصومین علیهم السلام را در ارتباط با ورزش بیان نماید؛

4.در ارتباط با ورزش بانوان نظر اسلام را بیان نماید.

مقدمه

امروزه،ورزش یکی از اموری است که با عناوین مختلف در جهان مطرح شده و خیلی از مردم به گونه های مختلفی با آن سروکار دارند.گروهی،ورزش کار حرفه ای اند و گروهی ورزش کار غیرحرفه ای.عده ای طرف دار و علاقه مند دیدن برنامه ها،مسابقات و نمایش های ورزشی هستند و عده ای نیز از راه ورزش امور زندگی خویش را می گذرانند.

امروزه وزارتخانه ها و ادارات ورزشی فراوانی تأسیس شده است و مخارج زیادی نیز صرف ورزش،ساختن استادیوم ها،مجتمع ها و باشگاه های ورزشی و همچنین تهیه وسایل و لباس های ورزشی و یا تماشای مسابقات ورزشی می شود.بخش های قابل توجهی از برنامه های تلویزیون،رادیو،مجلات و سایر رسانه های

گروهی به ورزش و اخبار ورزشی اختصاص دارد.خلاصه،ورزش یکی از اموری است که در جهان به صورت جدی مطرح بوده و از جهات مختلفی دارای اهمیت می باشد. ⁽¹⁾

به گفته آمار،حدود یک ششم مردم جهان مسلمان هستند و نظر اسلام در خصوص ورزش نیز برای آن ها اهمیت دارد بنابراین بهتر است«مبانی و جایگاه ورزش در اسلام»،مورد بحث و بررسی قرار گیرد که ازاین رو،ما به نحو اختصار و در حدِّ بضاعت،به مبانی ورزش در اسلام و منابع اسلامی استخراج احکام آن نگاهی خواهیم داشت انشاء الله.

ورزش در اسلام

در عربی،معادل ورزش اصطلاحی کلمه ریاضت است،ولی در نصوص اسلامی،اعم از قرآن و کلام معصومین،کلمه ریاضت به معنای ورزش اصطلاحی نیامده است،امّا درباره ورزش مطالب بسیاری با عناوین مختلف وجود دارد؛مانند لَعِب،لَهو و....لعب و لهو معانی متعددی دارند که از جمله این معانی،ورزش است.پس،در نصوص اسلامی هر کجا به کلمه لهو و لعب برخورد کردیم،نمی توان از آنها معنای ورزش را درک کرد و درک معنای ورزش از آن ها نیاز به قرینه و آشنایی با ورزش،بازی،لهو،لعب،تفاوت آن ها با یکدیگر و همچنین نیاز به آشنایی با علوم اسلامی دارد و علت کم توجهی به این موضوع نیز همین عدم شناخت صحیح افراد از موضوع های مذکور می باشد و افرادی هم که با شناخت ناقص وارد این وادی شده اند نیز نتوانسته اند از عهده این مهم برآیند و در مواردی به اشتباه افتاده اند.

بیشتر اصطلاحات ورزشی امروز از یونان وارد شده است؛گرچه عناوین ورزش های خاص،مانند کشتی،تیر اندازی،سوارکاری،شنا و...از قبل وجود داشته و به آن ها تصریح شده است(حتی می توان بعضی از آن ها را به انسان های اولیه و شروع هستی انسان در کره خاکی ربط داد)ولی عنوان کلی ای به نام ورزش(ریاضت)برای همه آن ها وجود نداشته است.

در ادامه،به بیان مطالب ذیل می پردازیم:

-ورزش در قرآن؛

-حکم عقل در خصوص ورزش؛

-سیره معصومین علیهم السلام در خصوص ورزش؛

-اصول و قواعد فقهی ای که برای فهم نظر اسلام در خصوص فعالیت های ورزشی مؤثر می باشند؛

-ابواب فقهی ای که جنبه ورزشی دارند.

ورزش در قرآن

اشاره

در قرآن،عبارت«ورزش»یا معادل عربی آن«الرّیاضة»،به طور مستقل و ویژه نیامده است،ولی مطالب و مباحثی در این کتاب آسمانی،بیان شده است که تا حدود زیادی جنبه ورزشی داشته و بر مطلوبیت نیرومندی جسمانی در کنار توانمندی علمی تأکید دارد که در این مبحث به پاره ای از این مطالب اشاره می نماییم تا راهگشای ورزشکاران،ورزش دوستان،و پژوهشگرانِ ورزشی و دینی باشد.

1-طالوت و قدرت جسمانی او

در قرآن،از جمله مواردی که در آن نیرومندی جسمانی به عنوان یک مزیت

و امتیاز ذکر شده است،داستان طالوت و قوم بنی اسرائیل می باشد.قوم یهود که زیر سلطه فرعونیان،ضعیف و ناتوان شده بودند،با رهبری خردمندانه حضرت موسی علیه السلام از آن وضع اسف بار نجات یافته و به قدرت و عظمت رسیدند.ولی پس از مدتی دچار غرور شده و دست به قانون شکنی زدند و سرانجام به همین دلیل از قوم جالوت-که در ساحل دریای روم،بین فلسطین و مصر می زیستند-شکست خوردند و 440 نفر از شاه زادگانشان نیز به اسارت جالوتیان درآمدند.

این وضع،چندین سال ادامه داشت،تا اینکه خداوند پیامبری به نام اشموئیل را برای نجات و ارشاد آن ها برانگیخت.بنی اسرائیل گرد او اجتماع نموده و از او خواستند رهبر و امیری برای آن ها انتخاب کند تا همگی تحت فرمان و هدایت او با دشمن نبرد کنند و عزت از دست رفته خویش را باز یابند.

اشموئیل به درگاه خداوند دعا کرد و خواسته قوم خود را به پیشگاه خداوند عرضه داشت.از طرف خداوند به او وحی شد که طالوت را به پادشاهی ایشان برگزیدم:

وَ قالَ لَهُمْ نَبِیُّهُمْ إِنَّ اللّهَ قَدْ بَعَثَ لَکُمْ طالُوتَ مَلِکاً ⁽¹⁾

حضرت اشموئیل علیه السلام نیز فرمان خداوند را به قوم خود ابلاغ نمود.

امّا،به دلیل اینکه طالوت مردی کشاورز بود و توانایی مالی چندانی نداشت،اشراف بنی اسرائیل با انتخاب وی مخالفت نمودند:

قالُوا أَنّی یَکُونُ لَهُ الْمُلْکُ عَلَیْنا وَ نَحْنُ أَحَقُّ بِالْمُلْکِ مِنْهُ وَ لَمْ یُؤْتَ سَعَةً مِنَ الْمالِ ⁽²⁾

گفتند:چگونه او بر ما حکومت داشته باشد،با اینکه ما از او شایسته تریم؟و او

ثروت زیادی ندارد.بنی اسرائیل گفتند:طالوت نه قدرت مالی دارد و نه موقعیت اجتماعی و خانوادگی.زیرا نه از خاندان نبوت و پیامبر است و نه از خاندان پادشاه.اشموئیل در پاسخ فرمود: إِنَّ اللّهَ اصْطَفاهُ عَلَیْکُمْ وَ زادَهُ بَسْطَةً فِی الْعِلْمِ وَ الْجِسْمِ ⁽¹⁾

خداوند او را بر شما برگزیده و علم و(قدرت)جسم او را وسعت بخشیده است.چنان که ملاحظه می شود،اشموئیلِ پیامبر دو خصوصیت«گسترش علمی و توانایی جسمی»را بر دو خصوصیت دیگر،یعنی قدرت مالی و افتخارات نژادی و نسبی ترجیح داده است ⁽²⁾و دارنده این دو ویژگی را برای احراز مقام رهبری شایسته تر می داند،در این آیه،قدرت بدنی با صراحت به عنوان یک مزیت و فضیلت دانسته شده است و در کنار قدرت علمی قرار گرفته و با آن مقایسه شده است.

2-داستان فرزندان یعقوب علیه السلام

در ماجرای یوسف و برادرانش که در دوازدهمین سوره قرآن آمده است نیز می خوانیم هنگامی که برادران یوسف خبر خورده شدن یوسف علیه السلام توسط گرگ را برای پدرشان یعقوب علیه السلام آوردند،برای توجیه نمودن کوتاهی خود در حفاظت از یوسف،پرداختن به مسابقه ورزشی را بهانه کردند و گفتند:

یا أَبانا إِنّا ذَهَبْنا نَسْتَبِقُ وَ تَرَکْنا یُوسُفَ عِنْدَ مَتاعِنا فَأَکَلَهُ الذِّئْبُ ⁽³⁾ای پدر!ما رفتیم و مشغول مسابقه شدیم و یوسف را نزد اثاث خود گذاشتیم و گرگ او را خورد!

حضرت یعقوب علیه السلام نیز بر آنان خُرده نمی گیرد که شما چرا به ورزش کردن و مسابقه ورزشی پرداختید؟!

3-ماجرای حضرت موسی علیه السلام

در داستان زندگی حضرت موسی علیه السلام نیز می خوانیم که حضرت شعیب علیه السلام او را با تقاضای یکی از دخترانش،به دلیل اینکه مردی قوی و در عین حال امین بود استخدام می کند و یکی از دختران خود را هم به عقد ازدواج او در می آورد:

یا أَبَتِ اسْتَأْجِرْهُ،إِنَّ خَیْرَ مَنِ اسْتَأْجَرْتَ الْقَوِیُّ الْأَمِینُ ⁽¹⁾

پدر جان!او را استخدام نما،زیرا بهترین کسی که می توانی استخدام نمایی،کسی است که قوی و امین باشد.

حکمِ عقل

«عقل»یکی از منابع چهارگانه استنباط احکام اسلامی است.قاعده فقهی نیز آن را هم پای شرع معرفی می کند:

کُلُّ ما حَکَمَ بِهِ العَقلُ،حَکَمَ بِهِ الشَّرعُ ⁽²⁾

«هرچه که عقل به آن حکم کند،شرع اسلام نیز به آن حکم می نماید.»

البته،مقصود قاعده این نیست که مردمی که ما آن ها را عاقل می دانیم هر کاری را انجام دهند شرع نیز آن را امضاء می نماید.زیرا گاهی اتفاق می افتد که شخص عاقل مرتکب کاری غیرعاقلانه می شود!پس،منظور،کارهای عاقلانه ای است که عُقَلا-بِما انَّهُم عُقَلاء؛یعنی از این جهت که عاقلند-انجام می دهند دقت شود!

بنابراین،با کمی دقت درمی یابیم،همان گونه که اسلام با کلیت ورزش موافق بوده و بر آن تأکید دارد،عقلا نیز کلیت ورزشی را که موجب افزایش سلامتی و شادابی جسمی و روحی می شود مورد تأیید و تأکید قرار می دهند و هر کاری را

که اسلام به عنوان ورزش نمی پذیرد عقلا نیز آن را رد می کنند؛هرچند نام ورزش بر آن نهاده باشند.از این قبیل است اعمال وحشیانه عدّه ای از مردان یا زنان غول پیکری که به نام ورزش به جان یکدیگر افتاده و تا سرحدِّ مرگ یکدیگر را کُتک زده و گاه می کُشند و یا روابط بی حدّ و حصر و کنترل نشده دو جنس مخالف در محیطهای ورزشی که به بهانه ورزش،زیربنای خانواده و جوامع و ارزش های دینی و انسانی را نابود می سازند!

سُنَّت و سیره معصومین علیهم السلام

اشاره

یکی دیگر از منابع استنباط احکام فقهی،«سُنَّت»است که شامل:

فعل یا عمل معصوم علیه السلام،تقریر یا تأیید معصوم علیه السلام،قول یا گفتار معصوم علیه السلام می باشد.

بنابراین،اگر یکی از حضرات معصومین علیهم السلام یا همه ایشان به یکی از روش های سه گانه مذکور یا همه آن روش ها ورزش یا ورزش خاصی را تأیید کرده باشند،ورزش-به طور کلی-یا آن ورزشِ خاص مورد تأیید همه واقع می شود و اگر با یکی از این روش ها یا همه آن ها،ورزش را-به طور کلّی-یا ورزش خاصی یا کار خاصی در ورزش را ردّ کرده باشند،آن ورزش یا آن کار که در ضمن ورزش ردّ شده است،مردود خواهد بود.

اکنون-به نحو اختصار-فعل،قول و تقریر معصومین علیهم السلام در خصوص ورزش را مورد بررسی قرار می دهیم:

1-فعل یا عمل معصومین علیهم السلام

هیچ دلیلی بهتر و گویاتر از پرداختن یک یا چند تن از معصومین علیهم السلام به فعّالیت های ورزشی،بر مشروعیت ورزش نمی توان یافت.

موارد زیادی وجود دارد که رسول خدا صلی الله علیه و آله یا امیرالمؤمنین علیه السلام و یا یکی دیگر از معصومین علیهم السلام به فعالیت های ورزشی(اعمّ از تفریحی یا رزمی)پرداخته اند که ما در این جا به برخی از آن ها اشاره می نماییم:

ان رسول الله صلی الله علیه و آله سابق بین الخیل،و اعطی السوابق من عنده؛ ⁽¹⁾

رسول خدا صلی الله علیه و آله در مسابقه اسب دوانی شرکت نموده و جوایز آن مسابقه را از مال خویش پرداخت.

ان رسول الله صلی الله علیه و آله اجری الخیل و جعل سبقها اواقی من فضة؛ ⁽²⁾

رسول خدا صلی الله علیه و آله(در مسابقه اسب دوانی)اسب دوانیده و جایزه اش را چندین آق ⁽³⁾از جنس نقره قرار داد.

درباره امام صادق علیه السلام وارد شده است که آن حضرت در مسابقه تیراندازی و شرطبندی آن حاضر می شدند. ⁽⁴⁾

در تاریخ زندگی امام باقر علیه السلام آمده است:هشام آن حضرت را به دمشق فرا خوانده و به مجلسی که نظامیان،فرماندهان نظامی و بزرگان قوم حضور داشتند و تیراندازان بزرگ و چیره دست به تیراندازی مشغول بودند می آورد.سپس از ایشان می خواهد که تیراندازی کنند.آن حضرت عذر می آورد و می فرماید:«من پیر شده ام و از من گذشته که بخواهم تیراندازی کنم.در صورت امکان مرا از این کار معاف دارید».ولی هشام نمی پذیرد و به یکی از بزرگان-که تیراندازی می کرد-

اشاره می کند تا کمانش را به حضرت بدهد.امام باقر علیه السلام کمان را به همراه یک تیر از وی گرفته و تیر را در چله کمان می نهد و در مقابل سیبل می ایستد و پس از نشانه روی،تیر را رها می سازد.تیر درست در وسط خال می نشیند و همه شگفت زده می شوند.آن گاه تیر دوم را به سوی هدف رها می کند.تیر دوم به انتهای تیر اول اصابت نموده و آن را تا نوک می شکافد و در وسط خال می نشیند.تیرهای سوم،چهارم،پنجم تا نهم نیز هر کدام به انتهای تیر قبلی خورده و آن را می شکافد و در وسط خال اصابت می کند.این مهارت بی نظیر در تیراندازی موجب تعجب و نیز برانگیخته شدن حس حسادت در هشام و درباریان وی می شود.امّا او در ظاهر،امام علیه السلام را تشویق نموده و وی را درآغوش می گیرد و در کنار خود می نشاند. ⁽¹⁾

نمونه دیگر اینکه در روایت آمده است شبی پیامبر گرامی اسلام صلی الله علیه و آله به خانه فاطمه زهرا علیها السلام وارد شد و امام حسن و امام حسین علیه السلام نیز که در سنین کودکی بودند به همراه ایشان بودند.آن حضرت به آن دو فرمودند:بپا خیزید و با یکدیگر کشتی بگیرید.وقتی آن ها به کشتی گرفتن پرداختند حضرت زهرا علیها السلام برای انجام کارهای منزل از اتاق خارج شد و هنگام بازگشت با کمال تعجب مشاهده کرد که پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله امام حسن علیه السلام را تشویق نموده و می فرمایند:حسن!حسین را محکم بگیر و به زمین بزن!حضرت زهرا علیها السلام با تعجب فرمود:پدرجان!این بسیار عجیب است که شما پسر بزرگ تر را تشویق می کنید تا پسر کوچک تر را شکست دهد!

پیامبر صلی الله علیه و آله در پاسخ فرمودند:دخترجان آیا تو راضی نمی شوی من بگویم:

حسن!حسین را به زمین بزن،در حالی که حبیب من«جبرئیل»می گوید:ای حسین!حسن را محکم گرفته و به زمین بزن! ⁽¹⁾

حضرت علی علیه السلام و فرزندان شجاع او،متخصص نیزه زنی بودند.در تاریخ عاشورا می خوانیم وقتی حضرت ابوالفضل علیه السلام از سوی برادرش امام حسین علیه السلام مأموریت می یابد تا از شریعة فرات-که دشمنان آن را به روی امام حسین علیه السلام و همراهانش بسته بودند-آب بیاورد،سوار بر مرکب شده و نیزه ای به دست می گیرد و به سوی فرات حرکت می کند.چهار هزار نفر جنگجو که مأموریت داشتند نگذارند کسی به فرات نزدیک شود،سر راه آن بزرگوار را می گیرند ولی او به تنهایی به قلب سپاه دشمن می زند و آنان را متفرق می کند و وارد شریعه فرات می شود،در حالی که هشتاد نفر از جنگ جویان دشمن را با نیزه به هلاکت می رساند. ⁽²⁾همچنین،مورخان نوشته اند که در غزوه ذات السلاسل،حضرت علی علیه السلام نیزه هندی در دست داشتند. ⁽³⁾آن حضرت فنون نیزه زنی را به سربازان خویش نیز آموزش می داد.حضرت علی علیه السلام در نهج البلاغه می فرمایند:

والتووا فی اطراف الرماح،فانه امور للاسنه؛در اطراف نیزه ها پیچ و خم داشته باشید(موقعی که نیزه بر دشمن فرود می آورید،خود را کوتاه و بلند کنید،یا در موقعی که دشمن،نیزه به طرف شما حواله می کند،خود را دور نمایید)زیرا این روش نیزه مؤثرتر است.

2-تقریر یا تأیید معصومین علیهم السلام

اگر یکی از حضرات معصومین علیهم السلام شاهد انجام کاری باشند،در حالی که می توانستند انجام دهنده را از انجام آن کار منع کند ولی او را منع نکرده اند؛این کار را انجام به گونه ای که از این وضعیت،تأیید آن حضرت نسبت به آن کار فهمیده شود و امام در صدد بیان حکم آن کار باشد،به این کار«تقریر معصوم»گفته می شود که یکی از دلایل جواز شرعی آن کار محسوب می شود.

از صدر اسلام تا دوران امامان معصوم موارد زیادی وجود دارد که یک فعالیت ورزشی در محضر یکی از معصومین علیهم السلام انجام شده و آن حضرت،یا به صراحت آن کار را تأیید کرده اند و یا در حالی که می توانستند از آن نهی کنند نهی نفرموده اند.ما در این جا به پاره ای از آن موارد اشاره می کنیم.

«مر النبی برجلین کانا یتصارعان فلم ینکر علیهما» ⁽¹⁾

پیامبراکرم صلی الله علیه و آله از کنار دو مردی که با یکدیگر کشتی می گرفتند،عبور کردند ولی آن ها را سرزنش نکردند.

در صدر اسلام نیز نمونه هایی از وزنه برداری و تمرین آن به چشم می خورد.روزی رسول خدا صلی الله علیه و آله از جایی عبور می کردند،دیدند گروهی از جوانان در آن جا اجتماع کرده و سنگی را که به سنگ پهلوانان معروف بود بلند می کنند تا قوی ترین جوان را از بین خود انتخاب کنند.رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمودند:آیا مایلید من برایتان قضاوت کنم؟جوانان با خوشحالی پاسخ دادند:البته،با کمال میل ای رسول خدا صلی الله علیه و آله.آن گاه آن حضرت فرمودند:قوی ترین و نیرومندترین شما کسی است که اگر راضی و خوش حال شود،این رضایت او را در گناه و یا کار باطلی

وارد نسازد و هرگاه ناراحت و خشمگین شود،این خشم او را از گفتن حرف حق خارج نکند و وقتی قدرت پیدا کرد،کاری را که حق نیست انجام ندهد. ⁽¹⁾

همان گونه که ملاحظه می شود،آن حضرت با وزنه برداری و تمرینات ورزشی و انجام مسابقه مخالفت نفرمودند،بلکه با به عهده گرفتن قضاوت در آن مورد،کار آن ها را مورد تأیید ضمنی قرار دادند،ولی در عین حال سعی کردند به ورزش آن ها جهت صحیح داده و آنان را در ضمن آراستن به کمال جسمانی و ظاهری به کمالات معنوی و اخلاقی نیز بیارایند.

البته شاید به راحتی نتوان از موارد مذکور در فعل یا تقریر معصومین علیهم السلام،جواز ورزش در همه موارد-به معنی عامِّ کلمه-را استنباط نمود،ولی با توجه به قواعد و اصول فقهی موجود-که در آینده به آن اشاره خواهیم نمود-این مشکل نیز حل خواهد شد.

3-قول یا گفتار معصومین علیهم السلام

خوشبختانه روایات فراوانی به مسائل ورزشی مربوط می شوند و معصومین علیهم السلام در خصوص مسائل ورزشی زمان خود،با صراحت صحبت کرده اند و مجوز خوبی برای فعالیت های ورزشی می تواند باشد؛حتی می توان با تنقیح مناط حکم،به اباحه یا مطلوبیتِ سایر رشته های ورزشی-که در آن زمان و در آن محیط موضوعیت نداشته اند-نیز رسید.ما در این جا پاره ای از این روایات را به عنوان نمونه می آوریم:

پیامبر گرامی اسلام صلی الله علیه و آله درباره حق بدن بر انسان می فرماید:«ان لربک علیک

حقاً،و ان لجسدک علیک حقاً ولاهلک علیک حقاً ⁽¹⁾پروردگارت بر تو حقی دارد،و بدنت بر تو حقی دارد،و خانواده ات(نیز)بر تو حقی دارد».

پیامبر گرامی اسلام،ضمن ترغیب و تشویق مسلمانان به تیراندازی،در این باره می فرماید:«رمیا بنی اسماعیل،فان اباکم کان رامیاً؛ ⁽²⁾ای فرزندان اسماعیل!تیراندازی کنید که پدرتان تیرانداز بود».اسلام،آموزش تیراندازی را یکی از وظایف پدر نسبت به پسر می داند.پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله در این باره می فرماید:«حق الولد علی و الده ان یعلمه الکتابة و السباحة و الرمایة و ان لایرزقه الا طیبا؛ ⁽³⁾حق فرزند(پسر)بر عهده پدرش این است که نوشتن،شنا کردن و تیراندازی را به او آموزش دهد و روزی او را تنها از راه حلال و پاکیزه تهیه نماید»همچنین می فرماید:

«احب اللهو الی الله تعالی اجراء الخیل و الرمی؛ ⁽⁴⁾بهترین سرگرمی در نزد خدا اسب دوانی،و تیراندازی است.»و

«المؤمن القوی خیر و احب من المؤمن الضعیف؛ ⁽⁵⁾مؤمنی که قوی و نیرومند باشد،در نظر من از مؤمنی که ضعیف باشد بهتر و دوست داشتنی تر است.»و یا

«اِنَّ اللهَ یحِبُّ الرَّجُلَ القَوی؛ ⁽⁶⁾

خداوند متعال انسان قوی و نیرومند را دوست دارد.»

در روایت دیگری نیز آمده است:

«طوبی لِمَن اسلَمَ وَ کانَ عَیشُهُ کِفافاً وَ قُواهُ شِداداً؛ ⁽¹⁾

خوشبخت کسی است که اسلام را پذیرفته و به قدر معاشِ خود درآمد(مال)دارد و قوای بدنش زیاد است».درخواست سلامت و قوه بدن از خداوند جزء دعای مسلمانان است.در دعای ابوحمزه ثمالی می خوانیم:«اللّهم اعطنی السعة فی الرزق...و الصحة فی الجسم و القوه فی البدن؛ ⁽²⁾خداوندا وسعت روزی...و سلامتی جسم و قوت و توانایی بدن را به من ارزانی فرما!»

مسابقه

یکی از زمینه هایی که در وادی ورزش زیاد مورد توجه است،مسابقه می باشد.بدون تردید،ورزش کاران مسلمان مایلند نظر اسلام را در این زمینه بدانند.همان گونه که پیش از این اشاره شد،وقتی برادران حضرت یوسف علیه السلام بدون یوسف به نزد پدر باز می گردند و می خواهند به پدر وانمود کنند که یوسف علیه السلام را گرگ دریده است،می گریند و برای اینکه در مورد غفلت از یوسف علیه السلام عذر موجه بیاورند می گویند ما در حال انجام مسابقه(ورزشی)بوده و یوسف را نزد اثاث خود گذاشته بودیم که گرگ آمد و او را خورد.پدرشان حضرت یعقوب علیه السلام که پیامبر خدا بود،از این جهت که آنان به مسابقه پرداخته اند به آنان اعتراضی نکرده و آنان را مورد سرزنش قرار نداد.بنابراین،مسابقه ورزشی کار ناپسندی نیست.به علاوه اینکه پیامبر گرامی اسلام صلی الله علیه و آله نیز مسابقات ورزشی-به خصوص اگر جنبه رزمی هم داشت-را مورد تأیید قرار می دادند؛حتی در بعضی از مواقع،خود آن حضرت در مسابقاتی همچون

شتردوانی و اسب سواری شرکت می کردند،گاه برنده می شدند ⁽¹⁾،و گاه نیز می باختند. ⁽²⁾در تاریخ مواردی نیز وجود دارد که از پیامبر گرامی صلی الله علیه و آله تقاضا شده است در یک مسابقه داوری کنند و آن حضرت نیز پذیرفته اند. ⁽³⁾همچنین آن حضرت دو نوه خود-حسن و حسین-را به مسابقه کشتی واداشته و آن ها را تشویق می کردند. ⁽⁴⁾به طور کلی،از نظر اسلام در مشروعیت مسابقه-مشروط بر اینکه هدفدار بوده و مشتمل بر غرض عُقلایی باشد و تحت عنوان لهو قرار نگیرد-تردیدی نیست.آن چه محل بحث است این است که آیا شرطبندی در مسابقات ورزشی جایز است یا خیر،و اگر جایز است،آیا در همه مسابقات جایز است یا در برخی از آن ها؟

شرطبندی در مسابقه: در شرطبندی،در فقه اسلامی بحثی به عنوان سَبق و رَمایه بیان شده است.سَبق(بر وزن فَتق)و رَمایه،اسب دوانی و تیراندازی است و سَبَق(بر وزن طَبَق،با فتح دو حرف اول)پول مسابقه اسب دوانی است که حلال می باشد. ⁽⁵⁾

فلسفه تشریع سبق و رمایه،ایجاد آمادگی رزمی و نظامی هرچه بیشتر مسلمانان می باشد. ⁽⁶⁾ریشه اصطلاح«سبق رمایه»از فرمایشات رسول خدا صلی الله علیه و آله گرفته شده است ⁽⁷⁾که فرمودند:

«لا سَبق الا فِی نَصل او خَف او حَافِر؛ ⁽¹⁾

هیچ مسابقه ای با پول شرطبندی در مسابقه(حلال و شرعی)نیست،مگر در نَصل(فلز بسیار تیز،نیزه و شمشیر)یا خَف(پای حیواناتی مانند شتر و فیل که نرم است)و یا حَافِر(سم حیوان)».

ان المَلائِکَةَ لَتَنفُرُ عِندَ الرِهانِ وَ تَلعَنُ صاحِبِهِ ماخَلا الحَافِرِ وَ الخَف وَ الرِیشِ وَالنَصل؛

فرشتگان آسمانی به هنگام شرطبندی متفرق می شوند و کسی را که شرطبندی نموده است لعنت می کنند،جز در مورد حافر(حیوانات سم دار)،خف(حیوانات نرم پا)،پر(که کنایه از تیر است که در انتهایش پر وجود دارد)و نصل(سلاح های برنده و تیز).

از این احادیث چنین استفاده می شود که اگر«سَبَق»با فتح دو حرف اول تلفظ شود-و به معنای پول شرطبندی در مسابقه باشد-شرطبندی تنها در برخی از مسابقه ها جایز خواهد بود.مسابقاتی از قبیل:

1.اسب دوانی،الاغ و قاطردوانی که سم دار هستند و از کلمه«حافر»استفاده می شود.

2.شترسواری و فیل سواری که نرم پا هستند و از کلمه«خف»استفاده می شود.

3.تیراندازی با کمان که از کلمه«ریش»به معنای پر استفاده می شود.

4.شمشیربازی،نیزه زنی و پرتاب نیزه و نیز پرتاب کارد که از کلمه«نصل» ⁽²⁾استفاده می شود.

برخی از علما احتمال داده اند که می توان اسلحه های جدید و مدرن امروزی،همچون تفنگ و تانک را نیز-از نظر جواز شرطبندی در مسابقه-به شمشیر و نیزه ملحق نمود. ⁽¹⁾

ولی در سایر ورزش هایی که از شمول روایت خارج بوده و یا مسابقاتی که جنبه رزمی و تقویت بنیه نظامی نداشته باشند،از قبیل دو و میدانی،کشتی و قایق رانی،کشتی،وزنه برداری،فوتبال،والیبال،پینگ پنگ و بسکتبال،نمی توان شرطبندی نمود.طبق این برداشت،انجام همه مسابقاتی که مشتمل بر برد و باخت نبوده و دارای هدف عقلایی نیز باشند مجاز خواهد بود.اما اگر«سَبق»با سکون باء تلفظ شده و به معنای مسابقه گرفته شود،معنای روایت چنین می شود:هیچ مسابقه ای جز موارد مذکور،جایز نخواهد بود.در این صورت نیز نمی توان حکم به عدم جواز مسابقه در موارد خارج از روایات نمود؛زیرا این احتمال که«سَبَق»به معنای پول مسابقه باشد وجود دارد و همین که پای یک احتمال خلاف استدلال به میان کشیده شود،آن استدلال از درجه اعتبار ساقط خواهد شد. ⁽²⁾

نکته قابل توجه اینکه در مسابقه اسب دوانی-که شرطبندی در آن حلال و جایز است-فقط کسی می تواند از پول مسابقه استفاده نماید که اسب پرورش می دهد و اسب سواری هم می کند،نه آن کسی که به تماشا ایستاده و کف می زند. ⁽³⁾

اصول فقهی

دو اصل فقهی بسیار مهم و معروفی که می توانند در امر ورزش راه گشا باشند عبارتند از:

1.اصالة الاباحة؛

2.اصالة الجواز.

این دو اصل از اصولی است که از فرمایشات معصومین علیهم السلام گرفته شده است.

طبق این دو اصل،انجام هر کاری جایز و مباح است مگر اینکه شارع مقدس از آن منع فرموده باشد.

بنابراین،برای هر فرد مسلمان انجام هرگونه فعالیت ورزشی جایز است مگر اینکه منعی از ناحیه شارع رسیده باشد و یا انجام آن با یک حکم ثانوی،ممنوع باشد.مثلاً،حکم اوّلی کُشتی گرفتن جواز و اباحه است،ولی به دلیل اینکه برخورد فیزیکی زن و مرد نامحرم در شرع جایز نیست،حکم ثانوی کشتی گرفتن زن و مرد نامحرم با یکدیگر نیز ممنوع خواهد بود.پس این عدم جواز،مربوط به اصل ورزش نبوده و به امری خارج از ورزش ارتباط پیدا می کند.

زن و ورزش از دیدگاه اسلام

اشاره

زنان نیمی از جامعه بشری را تشکیل می دهند و از جهات مختلف دارای اهمیت بوده و باید در برنامه ریزی های گوناگون جامعه در نظر گرفته شوند.

یکی از اموری که در خصوص زنان مطرح می باشد،امر ورزش است.امروزه زنان زیادی در سطح جهان به ورزش های مختلف اشتغال دارند.گروهی ورزش کار حرفه ای اند و تعدادی ورزش کار آماتور؛گروهی از آنان برای رسیدن به مقام قهرمانی تلاش می کنند و برخی برای حفظ سلامتی و یا تناسب اندام.

عده ای از زنان نیز از ورزش و ورزش کار دوری جسته و یا حتی از آن بیزارند.حال باید بررسی کرد که کار کدامین گروه از این زنان صحیح بوده و به صلاح نزدیک تر است.

نظر کارشناسان در مورد ورزش زنان

گروهی ازکارشناسان ورزشی و دانشمندان به شدت با ورزش زنان مخالفند و گروهی نیز در نقطه مقابل آن ها قرار داشته و ورزش را برای زنان و دختران لازم و ضروری می دانند.ما در این جا به نحو اختصار به هر دو نظریه اشاره می نماییم:

نظر موافقان ورزش بانوان می گویند تأمین بهداشت جسم و روان زنان که در دوره ها و مراحل مختلف زندگی پرمسؤلیت خویش مراحلی چون بارداری،زایمان و از همه مهمتر،پرورش و تربیت فرزندان را پشت سر می گذراند از اهمیت والایی برخوردار است. ⁽¹⁾

تحقیقات نشان داده است که شروع عادت ماهانه در دختران و زنان ورزش کار دیرتر از سایرین است....این تأخیر تأثیرات مثبتی را برای دختران دربر دارد.مثلاً رشد بیشتر اندام ها را در جهت طبیعی بهتر می کند! ⁽²⁾همچنین در دختران ورزیده و تمرین دیده،مقدار مطلق و نسبی جرم عضلات بیشتر از دختران هم سن تمرین نکرده می باشد. ⁽³⁾

نظر مخالفان شهید دکتر سید رضا پاک نژاد،درباره آثار منفی ورزش-به ویژه ورزش های سنگین و خشن-بر روی زنان می نویسد:

صادقانه باید بپذیریم که زنان ورزش کار در نظر اغلب مردم چندان جالب نیستند....اگرچه آمارگیری در این مورد مشکل است،ولی متخصصان امر عقیده دارند که 50 درصد زنان ورزش کار،روحیه زنانه خود را از دست می دهند.زیرا این زنان برای رسیدن به مقام قهرمانی بین المللی متحمل ممارست وتمرین های مداوم و مشکلی شده اند و خواه و ناخواه خشن بار آمده اند و به درشتی حرف می زنند.برای آن ها خوشایند مرد بودن مطرح نیست،بلکه کمال مطلوب آن ها،ثانیه ها و سانتی مترها و جلو افتادن ها و مدال هاست....یک زن کوه نورد که به طور دائم عمرش را درکوهستان می گذراند به تدریج صفات زنانه خود را از دست می دهد و حتی ممکن است از زن بودن خود خجالت کشیده لطافت و ویژگی های زنانه خود را از دست بدهد. ⁽¹⁾

مرحوم شهید دکتر پاک نژاد به منظور تطبیق مطالب فوق با نظر اسلام،به حدیثی از پیامبر گرامی اسلام اشاره می کند که می فرماید:

المَراَة رَیحانَهٌ لَیسَت بِقَهرِمانَهٌ؛ ⁽²⁾

زن،گل است و قهرمان نیست.

به نظر می رسد ایشان در ترجمه این حدیث خطا کرده اند.ایشان کلمه قهرمان را که به عنوان یک کلمه عربی به کار رفته،به معنای قهرمان و شخص نیرومند-که در زبان فارسی به کار می رود-گرفته است.اما این برداشت صحیح نیست.این حدیث در نهج البلاغه نیز به همین شکل آمده است و امیرمؤمنان در وصیت خویش به فرزند برومندش امام حسن علیه السلام می فرماید:

فَاِنَّ المَراَةَ رَیحانَةٌ،لَیسَت بِقَهرِمانَةٌ ⁽³⁾

فیض الاسلام سخن حضرت امیر علیه السلام را این گونه ترجمه می کند:

زن گیاهی است خوشبو،نه کارفرما(پس او را از انجام امور بازدار).

به نظر می رسد همین ترجمه صحیح باشد.زیرا قهرمان در زبان عربی از ماده«قَهرُم»است و رباعی می باشد،نه از ماده قَهر که ثلاثی است.

اهل لغت این کلمه را چنین ترجمه کرده اند:

القَهرِمان:الذِی یحکُمُ فِی الاُمُورِ وَ یتَصَرَّفُ فِیها بِاَمرِهِ ⁽¹⁾

قهرمان کسی است که در کارها حکم کرده و به دستورش در کارها دخل و تصرف می شود.

قَهرُم-القَهرِمان:ناظر دخل و خرج. ⁽²⁾

قَهرُم(القهرمان):الوَکِیل او امِینُ الدَخلِ وَالخَرجِ. ⁽³⁾

قهرمان:وکیل و نماینده امینی است که دخل وخرج به عهده اوست.

بنابراین،معنای روایت چنین می شود:زن،همانند گل خوشبوست که باید در گلخانه(منزل)مانده و تحت مراقبت دقیق قرار گیرد.گل نباید از گلخانه خارج شده و در دسترس همگان باشد،والا پژمرده و پرپر شده و طراوت و زیبایی و بوی خوش خود را از دست خواهد داد.

جمع بندی و نتیجه گیری

اشاره

بدون تردید،ورزش برای مردان بسیار مفید و بلکه لازم است.اما باید توجه داشت که هرگز نباید زنان را در ردیف مردان دانسته و با آنان مقایسه کرد.

مقایسه زن با مرد و انتظار اعمال و کارهای سنگین و خشنِ مردانه از زن،ظلم بزرگی به اوست.تفاوت های فراوانی در خلقت و آفرینش زن و مرد وجود دارد ولی این تفاوت ها موجب برتری هیچ یک بر دیگری نیست.کمال مرد در این است که دارای خصوصیات مردانه باشد و کمال زن نیز در این است که به ویژگی های زنانه آراسته باشد.زن ظریف آفریده شده و این ظرافت برای زن یک کمال است.به همین دلیل در اسلام،انجام کارهای خشن،سنگین و طاقت فرسای خارج از منزل به عهده مردان است و کارهای ظریف،دقیق،حساس و عاطفی،همچون تربیت و پرورش کودک،رسیدگی به وضع منزل،پخت و پز و هنر شوهرداری،به عهده زنان می باشد.بدن زنان،نسبت به بدن مردان ضعیف تر و ظریف تر است،ولی این ضعف بدنی برای آنان نقص نیست.حضرت علی علیه السلام در نهج البلاغه به همین مطلب اشاره کرده و می فرمایند:

فَاِنَّهُنَّ ضَعِیفاتُ القُوَی؛ ⁽¹⁾

زنان از نظر بدنی ضعیفند.

اگرچه بدن زنان ضعیف است امّا از نظر عواطف و احساسات به مراتب از مردان قوی ترند.قوت بدنی و جسمانی برای مرد و قوت احساسات و عواطف برای زن لازم و موجب کمال است.

به دلیل تفاوت جسمانی زن و مرد،ورزش نیز آثار متفاوتی در هر یک از آنان برجای می گذارد.بنابراین،بهتر است زنان از پرداختن به ورزش های سخت،خشن و طاقت فرسا بپرهیزند تا از ورزش نتیجه معکوس نگیرند.

به هر حال از نظر اسلام،پرداختن بانوان به ورزش های گوناگون-تا آن جا

که برای آن ها ضرری نداشته و مستلزم فعل حرام دیگری نباشد-جایز است.زیرا هر کاری،تا زمانی که دلیل بر حرمت آن نداشته باشیم جایز خواهد بود.ورزش بانوان نیز مشمول همین قاعده کلی است.

خلاصه اینکه از نظر اسلام،پرداختن زن به ورزش هایی که به واقع برای حفظ سلامتی،زیبایی و شادابی او مفید بوده و به جسم و روح وی لطمه وارد نمی کند،اشکالی ندارد،ولی همه این کارها باید در پوشش و حجاب لازم و محیط سالم و امن و تحت کنترل و مراقبت تام صورت گیرد.در هر صورت،اگر ورزش به منظور سالم سازی فرد و جامعه صورت گیرد،نتیجه معکوس نداده و فرد و جامعه را به فساد و تباهی نمی کشد.

حکم ورزش

احکامی که در اسلام درباره مسائل و موضوع های مختلف وجود دارد چهار حکم کلی است:

1.واجب:حکمی که انجام دادن آن بر هر فرد مسلمانی لازم است و انجام ندادن آن موجب عقاب الهی خواهد بود؛

2.حرام:حکمی که انجام ندادن آن بر هر فرد مسلمانی لازم است و انجام دادن آن موجب عقاب الهی خواهد بود؛

3.مستحب:حکمی که انجام دادن آن بهتر از انجام ندادن آن است،ولی انجام ندادن آن عقاب الهی ندارد؛

4.مکروه:حکمی که انجام ندادن آن بهتر از انجام دادن آن است،ولی انجام دادن آن موجب عقاب الهی نمی شود.

حکم دیگری که می توان به موارد به موارد مذکور اضافه کرد حکم«مباح»

است.مباح،حکمی است که مطابق آن،انجام دادن یا انجام ندادن یک عمل یکسان است و شامل تمامی مسائل و موضوع هایی می شود که هیچ یک از احکام بالا درباره آن ها صادق نباشد؛به عبارت دیگر،هر عملی که هیچ امر یا نهیی درباره آن نداشته باشیم،انجام دادن آن مباح است.

ورزش نیز همچون سایر امور،احکامی دارد که عبارتند از:

الف)حکم عمومی ورزش؛

از نظر کلی ورزش از امور مستحبی به شمار می رود.

ب)حکم خاص ورزش

حکم خاص ورزش،با توجه به شرایط و اشخاص مختلف،متفاوت است و می تواند یکی از احکام بالا را داشته باشد؛مثلاً چون حفظ سلامتی در اسلام واجب بوده و ورزش کردن نیز عامل سلامتی انسان است،ورزش کردن برای انسان واجب می گردد.ازاین رو،مقام معظم رهبری-به عنوان یک فقیه جامع الشرایع و مرجع تقلید-ورزش را برای جوانان لازم و برای افراد مسن واجب می دانند.

خلاصه فصل

برای استنباط احکام،چهار منبع اصلی وجود دارد که عبارتند از:

کتاب(قرآن)؛

سنت؛

عقل؛

اجماع.

از آن جایی که ورزش در صدر اسلام،تحت عنوان جامعی که امروزه از آن به«ورزش»در زبان فارسی و الریاضه" در زبان عربی یاد می شود وجود نداشته-

ولی مردم،به تعدادی از رشته های ورزشی،از جمله سوارکاری،تیراندازی،شنا،کشتی و ورزش های رزمی و نظامی می پرداختند-،ممکن است به راحتی نتوان در خصوص ورزش به اجماعی دست یافت.ولی مباحثی در قرآن و روایات و سیره معصومین علیهم السلام وجود دارد که پرداختن به فعالیت های ورزشی را به طور کلی و به حکم اولی مورد تأیید قرار می دهد و چون عقل همه یکی از منابع استنباط احکام اسلامی بوده و عقلای عالم نیز با کلیت ورزش موافقند،اسلام نیز از این جهت با ورزش موافق خواهد بود،مگر در موارد خاص و تحت عناوین ثانوی.

بنابراین،از طریق سه منبع از منابع چهارگانه استنباط احکام،ورزش امری پذیرفتنی است و تفاوتی میان ورزش آقایان و بانوان وجود ندارد.

خودآزمایی

1.منابع اصلی استنباط احکام اسلامی را نام ببرید.

2.یکی از مباحث قرآنی را که جنبه ورزشی دارد بیان کنید.

3.یک روایت که جنبه ورزشی داشته باشد را بیان نمایید.

4.یک ماجرای ورزشی را که یکی از معصومین علیهم السلام در آن حضور داشته اند را بیان کنید.

5.آیا در اسلام از نظر جواز و عدم جواز فعالیت های ورزشی تفاوتی بین مردان و زنان وجود دارد؟

منابع جهت مطالعه بیشتر

1.قرآن حکیم؛

2.سید محمد کاظم مصطفوی،القواعد،موسسه النشر الاسلامی؛

3.حسین صبوری،ورزش در اسلام،نشر صبوری؛

4.حسین صبوری،پیامبر اعظم و ورزش،نشر صبوری؛

5.شیخ طبرسی،الفضل بن الحسن،تفسیر جوامع الجامع؛

6.مشغری محمد بن الحسن(حر عالمی)،وسائل الشیعه؛

7.مجلسی محمد باقر،بحار الانوار؛

8.شیخ عباس قمی،منشهی الآمال؛

9.محمد کریم اشراق،تاریخ و مقررات جنگ در اسلام؛

10.پاک نژاد،سید رضا،اولین دانشگاه و آخرین پیامبر؛

11.محمدی ری شهری،محمد،میزان الحکمه؛

12.حجتی،سید محمد باقر،مسائل تربیتی اسلام؛

13.قمی،شیخ عباس،مفاتیح الجنان؛

14.سید محمد کلانتری،اللمعه الدمشقیه؛

15.مرتضی مطهری،تعلیم و تربیت در اسلام؛

16.مرتضی مطهری،انسان در قرآن؛

17.مهدی نمازی زاده و بهمن سلحشور،تربیت بدنی.

2-مبانی تربیت بدنی و ورزش

اشاره

پس از مطالعه این فصل انتظار می رود فراگیر بتواند:

1.تعریفی از تربیت بدنی،ورزش و بازی ارائه دهد؛

2.اهداف تربیت بدنی و ورزش را نام ببرد؛

3.ویژگی های اساسی بازی را نام ببرد؛

4.دیدگاه برخی از بزرگان و فلاسفه درباره تربیت بدنی را توضیح دهد.

مقدمه

مطالعه آثار حیات بیان گر این واقعیت است که کمال فکری و روحی نمی تواند مجرد از جسم و جان باشد،چنان چه برای دفاع از خود و یا مجاهدت در راه خدا،هماهنگی در کاربرد اعضای بدن ضروری است.

برای شناخت و درک این واقعیت و دریافت این نکته حساس که همه ذرات عالم و همه هنرها،باورها و اندیشه های ارزشمند انسان نشانه ای از عظمت خالق یکتاست،باید به علوم و دستاوردهای حاصل از آن ها نظر عمیق تر و دقیق تری داشته باشیم.

علم ورزش و تربیت بدنی،یکی از علومی است که خواص و دستاورد علمی آن در ابعاد فرهنگی و اجتماعی بارز و روشن است و در بهداشت،سلامت جسم و روح و در آموزش های اخلاقی و اجتماعی نیز نقش موثر و کارسازی دارد.

تعریف تربیت بدنی و ورزش

از دیرباز تاکنون تعاریف و برداشت های متفاوتی از تربیت بدنی و ورزش شده است.تربیت بدنی به نکته مهمی تأکید دارد که آن همان تحرک هدف دار انسان است.به نظر ما تعریف ذیل تعریف نسبتاً جامع و کاملی از تربیت بدنی است:

تربیت بدنی ⁽¹⁾فرآیندی است آموزشی که از فعالیت های جسمانی به عنوان روشی جهت ارتقا و تکامل جنبه های وجودی فرد(جسمانی،اجتماعی،اخلاقی،نگرشی،روانی،شناختی و...)استفاده می کند.

به عبارت دیگر،تربیت بدنی فرآیندی است آموزشی-تربیتی که کمال و رشد انسان را از طریق فعالیت های جسمانی بهبود می بخشد و برای زندگی بهینه و مطلوب به افراد کمک می کند.

در ادوار تاریخی مختلف هدف تربیت بدنی تغییر کرده است.به طوری که در جهان معاصر،هدف تربیت بدنی کمک به پرورش قوای جسمانی،روانی،اجتماعی و معنوی ضمن،فراگرفتن مهارت های مختلف بدنی است،ولی معنای ورزش عبارت است از بازی هدفمند،مستمر با قوانین مشخص که باعث تقویت قوای جسمی و روحی انسان می گردد.

بنابراین،ورزش باید:

الف)هدفمند باشد؛

ب)باعث تقویت قوای جسمی و روحی انسان گردد؛

ج)استمرار داشته باشد؛

د)دارای قوانین مشخص باشد؛

ه)مخصوص انسان باشد(نه مثل بازی مشترک بین انسان و حیوان).

بنابراین،اگر ورزش یکی از شرایط پنج گانه فوق را نداشته باشد،فقط یک بازی خواهد بود؛مثل شطرنج که به خودی خود باعث تقویت قوای جسمانی انسان نمی شود،ولی چون امروزه با داشتن شرایط خاص،در سطح کشوری و بین المللی دارای ساختار شده است،یک بازی سازمان یافته به حساب می آید.

انواع ورزش

ورزش از دیدگاه های متفاوت،تقسم بندی های مختلفی دارد که به برخی از آن ها اشاره می کنیم:

ورزش دارای چهار سطح(نوع)است که به ترتیب عبارتند از:

1.ورزش پرورشی با رویکرد تربیت و تندرستی؛

2.ورزش همگانی با رویکرد سلامت و نشاط اجتماعی؛

3.ورزش قهرمانی با رویکرد کسب مدال؛

4.ورزش حرفه ای با رویکرد اقتصادی.

در ورزش پرورشی و ورزش همگانی،اخلاق نقش اساسی و زیربنایی را ایفا می کند؛به ویژه در ورزش پرورشی که توجه و تمسک به سجایای اخلاقی به عنوان یکی از اصول تعلیم و تربیت مورد توجه خاص می باشد.

در ورزش قهرمانی،با توجه بر حاکم بودن فلسفه برد و باخت که ورزشکار و تیم برنده مورد تشویق و توجه قرار می گیرد،هدف اصلی،قهرمان شدن و به دست آوردن مدال قهرمانی است.

در دنیای امروز،ورزش حرفه ای به رقابت های سازمان یافته ای اطلاق می شود که توسط افراد ماهر،در سطح بالا و با هدف دست یابی به قهرمانی،مدال و

کسب درآمد انجام شود.بنابراین،افرادی که به ورزش می پردازند در واقع شاغل در این رشته هستند و ورزش برای آن ها به عنوان شغل قلمداد می شود.

در مراکز علمی آموزشی-مثل حوزه های علمیه و دانشگاه ها-که سن طلاب و دانشجویان معمولاً از 20 سال به بالا است و تأکید اصلی بر امور آموزشی،پژوهشی و فرهنگی است،بیشتر،ورزش همگانی و بخشی از ورزش قهرمانی-در راستای نیاز در فضای حوزه و دانشگاه-مورد توجه است؛مثل مسابقات دانشجویی،المپیادها و یا مسابقات درون واحدی بین مراکز آموزشی،با هدف گسترش سلامتی و نشاط طلاب و دانشجویان.

از نظر دیگر،ورزش را می توان به دو نوع تقسیم کرد:

الف)ورزش عمومی که همه فعالیت های بدنی را شامل می شود؛مثل نرمش،پیاده روی،حرکات دارای ریتم،حرکات نمایشی،ورزش های همگانی و برخی ورزش های تخصصی؛

ب)ورزش تخصصی(خاص)که تعریف ورزش نیز بیشتر ناظر به این نوع ورزش بود و دارای نام مخصوص به خود بوده و معمولاً دارای تشکیلات منسجم(فدراسیون)هستند؛مثل دو و میدانی،فوتبال،پینگ پنگ،جودو،اسکی،دوچرخه سواری،تیر اندازی،شنا و....

تفاوت ورزش و بازی

از آنچه در تعریف ورزش بیان شد مشخص می گردد که ورزش و بازی چه تفاوتی باهم دارند.می توان گفت رابطه ورزش با بازی،عموم و خصوص مطلق است؛یعنی هر ورزشی بازی هست ولی بعضی از بازی ها ورزش است و هر بازی ای ورزش نیست.

در معنای لغوی بازی برداشت های متعددی ذکر شده است که یکی از آن ها نیز ورزش است،مثل:

1.سرگرمی به چیزی،مشغولیت،تفریح،لعب؛

2.قمار؛

3.ورزش؛

4.فریب(فرهنگ معین).

معادل عربی بازی لعب و لهو است؛البته نه هر لهو و لعبی.بیشترین استعمال بازی در عربی با لعب است و در بعضی موارد بازی با کلمه لهو ذکر می شود.پس لذا در عربی باید قرینه ای باشد تا از این دو کلمه معنای ورزش فهمیده شود و اگر لعب بدون قرینه آورده شود به معنای بازی گرفته می شود.

اگر بازی خاصی را برای کودکان طراحی و برنامه ریزی کنیم که هدف مند بوده و استمرار نیز داشته باشد و دارای ضوابط خاصی نیز باشد ورزش است و دارای نتایج کلی ورزش نیز خواهد بود.به این نوع از بازی،ورزش پرورشی نیز گفته می شود.

وقتی گفته می شود ورزش از انواع بازی هاست،یعنی باعث سرگرمی نیز می گردد ولی هدف اصلی آن سرگرمی نیست،بلکه هدف از آن تقویت قوای جسمی و روحی انسان است که یکی از نتایج مهم این تقویت،سلامت انسان خواهد بود.

تاریخچه تربیت بدنی

برای شناختن بهتر هر علمی،ابتدا بهتر است تاریخچه و نحوه شکل گیری آن علم را بررسی کنیم.تربیت بدنی نیز از این قاعده مستثنا نیست.بنابراین،تاریخچه تربیت بدنی را به طور اجمالی بررسی می کنیم.

تربیت بدنی که همان حرکت و فعالیت بدن است،در حقیقت با پیدایش بشر در روی زمین آغاز شده است.انسان های اولیه برای به دست آوردن غذا،لباس،مسکن و مقابله با دشمن ناچار به تلاش و کوشش بوده اند و غریزه طبیعی میل به زندگی،آن ها را قادر ساخته است که بر توانایی های خود بیافزایند تا بتوانند به مهارت هایی دست یابند که برای محافظت از خود در مقابل خطرات به آن نیاز داشته اند.در گذشته،تنها پرورش قوای جسمانی بود که می توانست بشر را به ادامه زندگی مطمئن سازد.به همین دلیل داشتن کودکان قوی و توانمند،مایه افتخار بوده است.

تاریخچه ورزش در ایران

ایرانیان از دیرباز به فعالیت جسمانی و ورزش می پرداختند.آنان به اهمیت و ارزش توانایی و سلامت بدن،به عنوان روش بسیار مهمی برای فراهم آوردن ارتش سلحشور و پیروزمند پی برده بودند.

مثلاً،هرودوت...برنامه کلی ورزش نوجوانان ایرانی را چنین نوشته است:

«کودکان ایرانی از پنج تا بیست سالگی به سه اصل توجه بیشتری داشته اند:اسب سواری،طرز استفاده از تیر و کمان و حقیقت گویی».او می گوید:«ایرانیان راست می گویند،راست بر اسب می نشینند،و راست تیر می اندازند.

از ورزش های رایج در ایران باستان می توان به اسب سواری،تیراندازی،شکار،چوگان بازی،کشتی و شنا اشاره کرد.

در سراسر شاهنامه،در خصوص ورزش اشعاری درج شده است و حاکی از آن است که در ایران قدیم،فعالیت های زورآزمایی،تیر اندازی،زوبین افکنی،شمشیربازی و کشتی معمول و متداول بوده است.بازی چوگان را ایرانیان به

وجود آورده اند که بعداً از ایران به هندوستان و سپس به انگلستان برده شد.تیراندازی با کمان نیز یکی دیگر از ورزش های قدیم در ایران بوده که به گفته«گزفنون»به اطفال کوچک تا شانزده سالگی تعلیم داده می شد.

در روز یکشنبه،دوم اردیبهشت سال 1313 شمسی،اولین انجمن ملی ورزش به صورت رسمی و قانونی در منزل حکیم الملک تشکیل شد.جلسه به نام انجمن ملی تربیت بدنی نام گذاری شد.

از مهم ترین فعالیت های انجمن مذکور می توان به موارد زیر اشاره کرد:

الف)تهیه کتب و مقررات ورزشی؛

ب)استخدام یک کارشناس تربیت بدنی از آمریکا به نام«گیبسون»؛

ج)احداث یک ساختمان برای دفتر انجمن تربیت بدنی ایران؛

د)تربیت تعدادی ورزشکار داوطلب برای آموزش مقررات ورزشی و تبلیغات در بین جوانان توسط افراد آموزش دیده.

سخن فلاسفه و اندیشمندان در مورد تربیت بدنی

به طور کلی از قدیم،تربیت بدنی نقش قابل توجهی را در آموزش و پرورش به عهده داشته است.زیرا علاوه بر تأثیر در سلامت تن و روان،در پرورش شخصیت،قابلیت های اجتماعی،تربیت قوای نفسانی،تعادل روانی و ایجاد تفاهم بین المللی سهم به سزایی داشته است.

فلاسفه و اندیشمندان نیز به تأیید نقش تربیت بدنی پرداخته اند و نظریه های مهمی داده ند:

افلاطون معتقد است مهم ترین نقش اساسی تربیت را در کشور،تربیت بدنی ایفا می کند و در این میان هیچ فرقی بین زنان و مردان نیست.او می گوید که یک

انسان به فعالیت بدنی-که رکن اساسی است-نیاز دارد.نیروی آدمی در روح او نهفته است و تا زمانی که به وسیله بازی و حرکات بدنی بیدار نشود شکل نمی گیرد و تکامل نمی یابد.

سقراط براین عقیده بود که مهمترین اصل در زندگی سلامتی است که می توان آن را از طریق فعالیت ورزشی به دست آورد.او می گوید:«اگر سالم نباشیم مغزمان خوب کار نمی کند».

ارسطو عامل حرکت انسان را روح و بدن و مغز او می داند و معتقد است مهمترین مسأله در یک بدن،سلامتی است که با وجود آن هر کس می تواند از روح آزاد و مغز متفکر برخوردار باشد.

میشل مونتی می گوید:«انسان نه دارای نفس خاص است و نه دارای یک جسم مفرد؛بلکه نفس و جسم با همدیگر هستی او را تشکیل می دهند.

به نظر ابن سینا،ورزش حرکتی است تابع اراده که با انجام آن،تنفس بلند و پی در پی می آید(منظور،تنفس عمیق و افزایش تعداد آن در اثر بالا رفتن مقدار اکسیژن مصرفی است)و هر کس بتواند با اسلوب صحیح و متناسب با اعتدالِ مزاجش در وقت و هنگام مناسب ورزش کند،از بروز بسیاری از بیماری ها جلوگیری می کند.این بهره برداری از ورزش زمانی میسر است که دستورات دیگر بهداشتی را نیز مراعات کند.

امروزه در دنیای غرب،شالوده آنچه که به عنوان تربیت بدنی و ورزش و اثرات مفید آن در روی بدن مورد توجّه است،برگرفته از سخن ابن سینا می باشد.او در کتاب گران بهای قانون در طب" فصلی را به پرورش بدن و ورزش و اثرات آن اختصاص داده و نظراتی را ارائه نموده اند که امروزه قسمت اعظم آن،در باب تربیت بدنی و ورزش به کار می رود.

ابن سینا در کتاب خود،انواع و اقسام ورزش را تعریف کرده و شرح داده است که تقریباً تمام آن ها همان است که امروزه معمول و مرسوم است؛مانند پیاده روی،جست وخیز،توپ بازی،طناب بازی،دو،کشتی،اسب سواری،شمشیربازی و غیره.ایشان در روش تعلیم و تربیت سفارش زیادی کرده اند؛از جمله اینکه زنگ ورزش را طوری قرار دهند که معده خالی نباشد و غذا هم هضم شده باشد.

خواجه نصیر الدین طوسی در کتاب اخلاق ناصری خود معتقدند که باید برای کودک در زمینه صحیح راه رفتن،سواری و ورزش ایجاد عادت کرد.

ابن خلدون گفته است:در شهرها هوا به علت درآمیختن با بخارهای گندیده ای که از فزونی فضولات حاصل می شود فاسد می گردد؛در صورتی که هوای سالم به روح نشاط می بخشد و نشاط روح نیز به علت اثر حرارت غریزی،به تقویت و هضم غذا کمک می کند.بعلاوه اینکه،ورزش نیز در تعب و نشاط روح دخیل است.امّا این تعب و نشاط در شهر نشینان،به دلیل اینکه آن ها غالباً در حالت سکون و آرامشند و از ثمرات ورزش به هیچ وجه بهره مند نمی شوند.کمتر است به این دلیل بیماری های بسیاری در شهرها بروز می کند.

شجاع که نویسنده کتاب انیس الناس است،در باب یازدهم کتاب خود،در مورد آداب تربیت فرزند آورده است:«بر پدر است تا شیرخوارگی طفل تمام شد به تأدیب و ریاضت(اعم از جسمانی و نفسانی)او مشغول گردد و به او فرائض،قرآن و سنن بیاموزد و مقدمات علمی را تعلیمش کند؛آن مقدار که از دایره علوم بیرون آید و برای آماده سازی او معلمِ سلاح ورزی و سواری را به کار گیرند تا سلاح داری و سواری بیاموزد و خط و شنا کردنش بیاموزد.

اهداف تربیت بدنی

اشاره

در هر حرفه ای،از جمله تربیت بدنی داشتن هدف مهم است.بنابراین،باید از هدف هایی که به سمت آن ها هدایت می شویم آگاه باشیم.به عبارت ساده تر،اهداف،نشانه ها و نیات و نتایج مطلوبی هستند که از شرکت در یک برنامه کامل و منطقی تربیت بدنی حاصل می شوند.هر برنامه ارزشمندی صرف نظر از وضعیت و شرایط تولید،دارای پیام و رسالت مشخصی است.

اهداف،با نیازها و تجارب و علاقه های شرکت کنندگان ارتباط دارند و مشخص کننده مقاصد و جهت برنامه ها هستند.هر هدفی باید با جمعیت مورد نظر و نوع برنامه هایی که آن ها را دربرمی گیرند مرتبط باشد؛مثلا ًیکی از اهداف تربیت بدنی در مدارس ابتدایی،توسعه مهارت های حرکتی پایه،مانند دویدن،پریدن،لی لی کردن است و یا هدف شرکت افراد بالغ در برنامه های آمادگی جسمانی،افزایش و بهبود سطح تندرستی در اثر تمرینات منظم،استفاده از رژیم غذایی مناسب و کامل،ترک عادات مضر(اعتیاد به سیگار)و استفاده بهینه از تکنیک های پیش گیری از استرس است.

سالمندانی هم که در برنامه های آمادگی جسمانی ویژه بزرگ سالان شرکت می کنند،ممکن است به منظور افزایش میزان انعطاف پذیری ضروری اعضای بدن در زندگی روزمره،از متخصصان تربیت بدنی یاری بخواهند.

تربیت بدنی و ورزش،در پرورش انسان کامل و تعالی که یک عنصر ارزشمند اجتماعی است مؤثر است.

همان گونه که در تعریف ورزش گذشت،هدف از ورزش تقویت قوای جسمی و روحی انسان است.در همین راستا،اهداف ورزش در چهار طبقه جسمانی،عصبی-عضلانی،شناختی و عاطفی(احساسی)قابل تفکیک هستند.

1-تکامل جسمانی

این هدف،همان ساختن توان بدنی از طریق برنامه های تمرینی ای است که موجب توسعه و تکامل سیستم های ارگانیکی مختلف بدن می شوند.رشد بدنی،باعث توانایی در حفظ سازگاری و قابلیت برگشت به حالت اولیه و مقاومت در برابر خستگی می شود.فعالیت عضلانی،در رشد و نگهداری سیستم های ارگانیکی بدن موثر است.اصطلاح سیستم های ارگانیکی،دستگاه های هاضمه،گردش خون،دستگاه دفعی،تنظیم درجه حرارت و تنفس و دیگر سیستم های بدن انسان را دربرمی گیرد.

فعالیت های ورزشی نتایج سودمند متعددی دارند.قلبِ آماده،تغذیه بهتر بدن را موجب می شود و با ضربانی بهتر(از قلب غیر ورزشکار)،با حجم ضربان بیشتر،تغذیه سلولی و دفع ضایعات را به صورت بهتری انجام می دهد.

در حین فعالیت،افزایش ضربان قلب یک ورزشکار،کمتر از اشخاص عادی بوده و فاصله ضربان ها نیز طولانی تر است و پس از تمرین نیز برگشت به ضربان استراحت در ورزشکاران سریع تر صورت می گیرد.افراد ورزشکار با صرف انرژی کمتر و زمان اجرای طولانی تری،کارایی بیشتری از افراد عادی دارند،و این وضعیت مطلوب،برای زندگی موثر و طولانی ضروری است.

بنابراین ورزش،تربیت بدنی ورزشکار را در ارتقای روند تکاملیش کمک خواهد کرد؛به طوری که او به عنوان یک موجود سالم و شاداب،قابلیت بهتری برای انجام دادن وظایف روزمره زندگی خود خواهد داشت.

2-تکامل عصبی-عضلانی

این هدف با بهبود آگاهی از بدن و کار،بازی و انجام حرکات ورزشی با

هزینه انرژی کمتر و حرکت آمیخته با مهارت و حس زیبایی شناختی و جذابیت در ارتباط است.

به عبارت دیگر،فرد ورزشکار قادر است با کنترل صحیح مهارت در حرکت،آن را در تمام رفتارها و کارهای عادی زندگی به شکل صحیح انجام دهد.

3-تکامل شناختی

تکامل شناختی،ساختن چهارچوب یک معرفت(دانش)و قابلیت تفکر در مورد این معرفت و تفسیر آن را مورد توجه قرار می دهد.

فعالیت های ورزشی باید آموزش داده شوند.برای این کار،داشتن قوه تفکر و مکانیسم هوشی از ضروریات است.هماهنگی در حرکات مختلف،نظیر راه رفتن،دویدن و استفاده از راکت باید فراگرفته شوند و با محیط زندگی فرد سازگار باشند.در تمام حرکات،فرد ملزم به تفکر و هماهنگ ساختن سیستم عصبی عضلانی خود است.

بعلاوه،این گونه معرفت و آگاهی،از طریق آزمایش و خطا به شکل تجربه حاصل می شود و سپس در شرایط متفاوت معنی و مفهوم پیدا می کند.در فعالیت ها،نه تنها هماهنگی،بلکه آگاهی از قوانین،تکنیک ها و راهبردها نیز ضروری است؛مثلاً در بسکتبال،ورزشکار باید از قوانین،شیوه دفاع و حمله،پاس های متنوع،تفاوت بین سد کردن و بلاک کردن آگاه باشد.فراگیری تکنیک از طریق تجربه،به دانش و معرفتی می انجامد که یادگیری آن ها نیز ضروری است.

برای دست یابی به هدف شناختی-حرکتی بهتر است مربیان تربیت بدنی فعالیت های ورزشی را به یک روند هوشمندانه تبدیل نمایند.

4-تکامل عاطفی(احساسی)

تکامل عاطفی،مقوله گسترده ای است که رشد احساسی،عاطفی و اجتماعی را دربرمی گیرد.تکامل اجتماعی،با تسهیل سازگاری های شخصی و گروهی و تطابق پذیری در ارتباط است.اگر فعالیت ها و برنامه های تربیت بدنی و ورزش اصولی باشد،بهترین موقعیت ها را برای چنین سازگاری هایی فراهم می آورند.

وضعیت و جایگاه اقتصادی،سن،نژاد،جنسیت،ملیت و سایر خصوصیات تبعیضی،در بازی نقشی ندارد.چگونگی اجرا و عمل کرد،ملاک و اساس موفقیت و برتری است.از جنبه های دیگر اهداف اجتماعی ورزش،توسعه خود پنداری(اعتماد به نفس)اشخاص است.اشخاص ورزش کار،به عنوان عنصر بالنده و در حال رشد اجتماعی،به برداشت مثبت از خود،یا همان اعتماد به نفس نیاز دارند.انسان هرچه در ورزش رشد و پیشرفت بیشتری بکند،دارای اعتماد به نفس بالاتری نیز خواهد بود.

فرد باید برای ارتقای خودپنداری،لذت شیرین موفقیت را تجربه کند و این تجربه،در فعالیت های ورزشی تحقق می یابد.شخص با تجارب موفق از بازی ها،اعتماد به نفس خود را افزایش می دهد و لذت موفقیت و توانایی را می چشد.

تربیت بدنی و ورزش،با معرفی فعالیت های گوناگون و تکامل بخشیدن به مهارت های ضروری برای پیروزی،دست یابی به تجارب موفقیت آمیز را فراهم می سازد.

در جامعه،رشد عاطفی و وجدان گروهی و حس زندگی جمعی ضروری است.این هدف ها از مهم ترین اهداف یک برنامه ورزشی است و در تمام فعالیت ها مورد تأکید است.برای نمونه،کمک به بازیکنان غیرماهر و ضعیف،احترام به حقوق دیگران،تمایلات شخصی را فدای خواست گروه کردن،واقعیت

و عینیت بخشیدن به زندگی جمعی یکی از این هدف ها بوده و عاملی برای موفقیت اجتماع به حساب می آیند.

خصلت هایی چون تواضع،هم فکری،راست گویی،عدالت،درست کاری،احترام به مافوق،پایبندی به مقررات،به طور قابل ملاحظه ای کارآیی اجتماعی را بالا خواهند برد.ضرورت رهبری خوب و پیروی از رهبر(مربی)باید به عنوان امر مهم اجتماعی مورد تأکید قرار گیرند؛در ورزش به همه این موارد توجه شده است و با ورزش تمرین شده و آموزش داده می شوند.

خلاصه فصل

ورزش یک بازی هدفمند،مستمر و قانون مند است که باعث تقویت قوای جسمی و روحی انسان می گردد.

هر فعالیتی که شخص برای لذت بردن و تفریح در اوقات فراغت برای تجدید نیرو و رفع خستگی انجام می دهد را بازی یا تفریحات سالم می نامند؛هرچند یکی از شرایط ورزش را نداشته باشد.

هدف اصلی ورزش،تقویت قوای جسمی و روحی انسان که به اهداف چهارگانه جسمانی،عصبی-عضلانی،شناختی و عاطفی(احساسی)تقسم می شود و خود زمینه ای است برای رشد و تکامل بشر و رسیدن او به کمال.

خودآزمایی

1.ورزش و بازی را تعریف کنید.

2.کدام یک از ویژگی های اساسی بازی نمی باشد؟

الف)بازی حاصل انگیزه درونی است؛

ب)هدف بازی در خودش نهفته است؛

ج)بازی به صورت آزادانه انتخاب نمی شود؛

د)کودک باید کاملاً در بازی شرکت فعال داشته باشد.

3.این سخن از کیست؟

«ورزش دروازه طلایی صدور معنویت و ارزش های تعالی اسلام است.»

الف)ابوعلی سینا ب)امام خمینی رحمة الله

ج)مقام معظم رهبری د)امام علی علیه السلام

4.بگویید این حدیث از کلام معصوم است و سپس بیان کنید که چگونه تربیت بدنی و ورزش می تواند در تحقق این حدیث مؤثر باشد؟

«شجاع ترین مردم کسی است که بر نفسش غلبه کند.»

«سعی کنید تا در همه عمر بدنی سالم داشته باشید و خود را سلامت و تندرست نگه دارید»

هدف تربیت بدنی عبارت است از.............مستمر،قانون مند که باعث تقویت قوای جسمی و روحی انسان می گردد.

منابع(جهت مطالعه بیشتر)

1.احمد آزاد،مبانی تربیت بدنی و ورزش،انتشارات کمیته ملی المپیک،چاپ دوم،تهران،1375؛

2.محمد پورکیانی،تربیت بدنی عمومی،انتشارات دانشگاه قم،قم،1385؛

3.سید محسن حسینی مراد آبادی،جزوه تربیت بدنی مرکز آموزش زبان جامعة المصطفی العالمیة،1386؛

4.حسین صبوری،ورزش در اسلام،انتشارات صبوری،چاپ چهارم،قم،1389.

3-ورزش و سلامت جسم و روان

اشاره

پس از مطالعه این فصل انتظار می رود فراگیر بتواند:

1.نظر اسلام درباره سلامت را به صورت مختصر بیان نماید؛

2.تعریفی از بهداشت و سلامت ارائه دهد؛

3.ابعاد سلامت را نام ببرد و هر یک را توضیح دهد؛

4.اهداف بهداشت را نام ببرد؛

5.ارتباط ورزش و سلامت جسمی،روحی و اجتماعی را توضیح دهد.

مقدمه

بدن سالم ابزار تکامل روح انسان است.در دین مبین اسلام،حفظ بدن از خطر،صدمات و تأمین سلامتی و بهداشت آن یک وظیفه دینی است.امام سجاد علیه السلام در رساله حقوق خود می فرمایند:«بدنت بر تو حقی دارد و حق آن این است که آن را سالم،نیرومند و مقاوم در برابر شداید و سختی ها و در کمال نشاط نگه داری».ازاین رو ضروری به نظر می رسد که همه باید برای سلامتی خود تلاش کنند.

بهداشت و سلامت در اسلام

اسلام،بدن انسان را چیزی بی ارزش نمی شمارد،زیرا بدن انسان ابزار تکامل

روح اوست.تحقیر بدن،در حکم تحقیرشخصیت آدمی است و هر کسی که مرتکب این عمل شود،مستوجب کیفر و قصاص است ⁽¹⁾.اسلام برای صحت و سلامتی،ارزش و اهمیت ویژه ای قائل است.ازاین رو فقه و سنت اسلامی مملوّ از مطالب و دستورالعمل در این زمینه است.از طرفی،رابطه تنگاتنگی بین ورزش و سلامتی وجود دارد؛به گونه ای که کلمه ورزش به کلمه تربیت بدنی عطف می شود.یکی از مهم ترین علت های اهمیت ورزش در این است که باعث تقویت و حفظ سلامتی می شود.بنابراین،اگر ورزش به گونه ای باشد که برای سلامتی انسان زیان آور باشد،از نظر اسلام و همه عقلای عالم مردود است.در اسلام،احادیث و رهنمودهای فراوانی از بزرگان دین،جهت حفظ صحت و تقویت بدن و پرداختن به آن وارد شده است؛از جمله می توان به موارد ذیل اشاره نمود:الصِحَهُ افضَلُ النِعَم ⁽²⁾صحت و سلامتی از هر نعمت دیگری بهتر وارزشمندتر است.وَ انَّ لِبَدَنِکَ عَلَیکَ حَقّاً ⁽³⁾بی شک بدن تو بر تو حقوقی دارد(که باید آن ها را ادا کنی و به آن رسیدگی نمایی.المُؤمِنُ القَوِی خَیرٌ وَ احَب مِن المُؤمِنُ الضَعِیف ⁽⁴⁾مؤمنی که قوی و نیرومند باشد،از مؤمنی که ضعیف باشد بهتر و دوست داشتنی تر است.در اسلام،احادیث فراوانی درباره استحمام و نظافت،مسواک زدن،(تشویق به)کم خوری و نهی از پرخوری،خوردنی های حلال و حرام،خواص گیاهان،میوه ها و سایر خوراکی ها و سایر دستورات بهداشتی وارد شده است و حفظ صحت و سلامت نیز واجب شمرده شده است؛حتی اگر عباداتی،

مانند نماز(ایستاده نماز خواندن)و روزه واجب برای انسان مضر باشد،ترک آن جایز،بلکه واجب است؛در چنین مواردی،کار واجب به کارحرام تبدیل می گردد.از نظر اسلام،اگر سلامتی انسان به خاطر عدم دسترسی به غذای پاک و حلال به خطر بیفتد می تواند از خوردنی ها و نوشیدنی هایی که پیش از آن بر او حرام بوده استفاده نماید؛یا اگر مریض شود و بیماری اش جز با خوراکی های حرام(همچون مشروبات الکلی)مداوا نشود،برای مداوا می تواند با تجویز پزشک از آن خوراکی ها استفاده نماید.از نظر اسلام،اگر کسی عمداً به سلامتی دیگران لطمه بزند باید به سختی مجازات شود و اگر عمدی نباشد نیز باید مجازات مالی شده و دیه آن عضوی را که آسیب زده به صاحبش بپردازد.در اسلام،دستورات فراوانی در خصوص انتخاب همسر،زمان و مکان و نحوه آمیزش،تغذیه مادر در دوران بارداری وجود دارد،که از ناقص الخلقه شدن نوزاد جلوگیری نموده و باعث می شود که کودک،قوی،زیبا و باهوش باشد. ⁽¹⁾همچنین شیر مادر به عنوان بهترین غذا برای نوزاد و کودک شیرخوار معرفی شده است،تا کودک بهتر رشد کند و هوشش بیشتر شده و در مقابل بیماری ها مصون تر باشد.همچنین در اسلام،هر چیز زیان آوری که به انسان لطمه وارد کند تحریم شده است.طبق قاعده فقهی،کُلُّ مُضِرٍّ حَرامً؛هر چیزی که ضرر دارد،حرام است. ⁽²⁾

تعریف بهداشت

به صورت اختصار معنای بهداشت عبارت است از حالت سلامت کامل

جسمانی،روانی و اجتماعی.از این تعریف آشکار می شود که تنها عدم ابتلا به بیماری،ناتوانی یا نقص عضو نمی تواند دلیلی بر سلامت و یا بهداشت باشد؛بلکه در سلامت روانی و اجتماعی انسان نیز مد نظر است.

سلامت جسمانی ⁽¹⁾،عبارت است از عدم ابتلا به بیماری،ناتوانی یا نقص عضو و توان انجام کار یا فعالیت بدون خستگی شدید.

سلامت روانی ⁽²⁾،عبارت است از توانایی و عدم اختلال برای مواجه شدن با وقایع روزمره و تعاملات زندگی اجتماعی،بدون مشکلات رفتاری،هیجانی یا ذهنی.

سلامت اجتماعی ⁽³⁾،عبارت است از توانایی فرد برای تعادل مؤثر با مردم و محیط اجتماعی،لذت بردن و رضایت از روابط شخصی.

اهداف بهداشت

اشاره

1.ایجاد سلامت کامل جسمانی،روانی و اجتماعی؛

2.ریشه کن کردن هر نوع ناتوانی جسمانی؛

3.مبارزه با بیماری ها از راه به سازی محیط و واکسیناسیون و تغذیه؛

4.کشف و ساخت داروهای جدید برای مبارزه با بیماری ها؛

5.ارتقاء سطح زندگی و تندرستی؛

6.به سازی و بهداشت آب و محیط زندگی.

از نظر تاریخی،در گذشته بسیاری از مشکلات بهداشتی و تندرستی که گریبان گیر مردم می شد،معلول امراض عفونیی چون تیفوئید،سل،فلج اطفال،فقر و فقدان بهداشت،آلودگی آب های مصرفی و گرسنگی بود.پیشرفت علم،

آلودگی آب را بهبود بخشید،وضعیت تغذیه را بهتر کرد و بسیاری از امراض عفونی و مُسری را نابود ساخت و یا تقلیل داد.

امروزه بسیاری از مسائل و مشکلات تندرستی که مردم با آن مواجه اند،به طور کلی به شیوه زندگی افراد و عدم تحرک بدنی آن ها وابسته است.عادات فردی،نحوه کنترل فشارهای روانی،عادات غیربهداشتی و مراقبت های بهداشتی تأثیر عمیقی بر تندرستی و کیفیت زندگی دارد.

بیماری فقر حرکتی،نه از طریق عفونت،بلکه از طریق عدم فعالیت جسمانی کافی،اغلب همراه با رژیم غذایی نامناسب به وجود می آید.بیماری کرونری شریانی،پوکی استخوان،دیابت و کمردرد مزمن،فشار خون و چاقی نمونه هایی از بیماری های مربوط به فقر حرکتی هستند.

تحقیقات نشان داده است که ورزش و فعالیت های بدنی منظم آثار بسیار مثبت و سودمندی در ابعاد مختلف بهداشت و سلامت به دنبال دارد که در ادامه به شرح هر یک از آن ها،در سه بعد جسمانی،روانی و اجتماعی می پردازیم.

1-سلامت جسمانی

اشاره

فعالیت ورزشی منظم باعث می شود بدن به طور بهینه کار کند و بسیاری از عوارض ناشی از بی تحرکی از بین برود و فرد از ابتلا به بسیاری از بیماری ها از جمله«فشار خون،چاقی،درد مفصل،افسردگی و...»مصون بماند.بنابراین،پیش گیری،بهتر و اقتصادی تر از درمان است که با انجام منظم ورزش و فعالیت ورزشی دست یافتنی است.

در ادامه،به طور مختصر به برخی اثرات ورزش کردن در جسم اشاره می کنیم:

1.پیش گیری از ابتلا به بیماری پوکی استخوان؛

2.به تأخیر انداختن پدیده سالمندی یا پیر شدن؛

3.کاهش وزن و چربی بدن؛

4.درمان سریع بیماران دیابتی؛

5.کاهش خطر ابتلا به بیماری های قلبی-عروقی و سکته های مغزی؛

6.افزایش حجم گردش خون در بدن؛

7.تقویت سیستم قلبی-عروقی،دستگاه تنفسی و سیستم ایمنی بدن؛

8.تنظیم عملکرد سیستم گوارشی.

الف)پیش گیری از ابتلا به بیماری پوکی استخوان

مشخص شده است که تقویت سیستم اسکلتی بدن و متراکم بودن آن،ارتباط مستقیمی با میزان فعالیت ورزشی و فشارهای مکانیکی دارد.به طور مثال،در فضانوردانی که به مدت طولانی در فضا به سر می برند،به دلیل بی وزنی و یا در بیماران مزمن که به مدت طولانی بستری شده یا پایشان گچ گرفته شده و تحرکی ندارند،تراکم استخوانی به شدت کاهش یافته و استخوان هایشان مستعد شکستگی می شود.این همان پدیده ای است که به آن«پوکی استخوان»می گویند و در افراد سالمند به طور شایع دیده می شود.پوکی استخوان منجر به دردهای متوسط تا شدید و مُزمن اسکلتی می شود و زندگی عادی فرد را تحت تأثیر قرار می دهد.

ب)به تأخیر انداختن پدیده سالمندی یا پیر شدن

با افزایش سن،مصرف انرژی پایه بدن(حداقل انرژی مورد نیاز سیستم های حیاتی بدن در زمان استراحت)،کاهش می یابد.به ازای هر 10 سال افزایش سن

در بزرگسالی،میزان مصرف انرژی پایه حدود 2 تا 3 درصد کاهش می یابد که گفته می شود به دلیل از دست دادن توده عضلانی بدن و افزایش بافت چربی است.این تغییرات در ترکیب بدن را می توان با ورزش کاهش داد.ورزش سبب حفظ توده عضلانی بدن و افزایش مصرف انرژی پایه می شود.همچنین از یبوست و بیماری های قلبی-عروقی جلوگیری می کند-که بعداً به آن اشاره خواهد شد-و پدیده سالمندی را به تأخیر می اندازد.

ج)کاهش وزن و چربی بدن

اکثر بافت های بدن از گلوکز به عنوان سوخت اصلی خود استفاده می کنند.یکی از وظایف دستگاه گوارش و کبد این است که مواد غذایی دریافت شده را هضم و جذب کرده و در نهایت،قسمتی از آن را برای مصرف بافت ها و سلول های بدن به شکل گلوکز وارد خون کند.

برای ورود گلوکز به درون سلول و مصرف آن،وجود هورمون انسولین ضروری است.انسولین هورمونی است که از افزایش قند خون جلوگیری می کند.این هورمون از تجزیه چربی بدن و آزاد شدن اسیدهای چرب(از بافت چربی)جلوگیری می کند.حتی در صورت مصرف زیاد غذا،به ذخیره شدن انرژی به صورت چربی نیز کمک می کند.

اما عضلات در حال فعالیت،از این امر مستثنی هستند و می توانند بدون نیاز به انسولین،انرژی خود را علاوه بر گلوکز،از اسیدهای چرب نیز تأمین کنند.این امر باعث می شود سطح انسولین خون کاهش یابد و باعث تجزیه توده چربی و آزاد شدن اسیدهای چرب که توسط عضلات به مصرف رسیده و باعث کاهش وزن و چربی بدن می شود می گردد.

د)درمان سریع بیماران دیابتی(قند خون)

دو نوع بیماری دیابت وجود دارد که به نوع یک و دو تقسیم می شوند.در بیماران دیابتی نوع دو،انسولین وجود دارد اما قادر به عمل نیست در اصطلاح به آن«مقاومت به انسولین»گفته می شود.پزشکان دریافته اند که بافت چربی،گیرنده ای برای انسولین ندارد و به طور بارزی باعث مقاومت به اثرات انسولین و در نتیجه،بالا رفتن قند خون و عوارض ناشی از آن می شود.

ورزش با کاهش بافت چربی و افزایش میزان سوخت و ساز بدن،مقاومت به انسولین را کاهش داده و باعث بهبود عملکرد گیرنده های انسولین می شود و سطح گلوکز خون را کاهش می دهد.حتی در بیماران دیابتی نوع یک که در بدن آن ها انسولین وجود ندارد یا به میزان کافی ترشح نمی شود،ورزش با افزایش میزان متابولیسم و مصرف انرژی،سطح گلوکز یا قند خون را کاهش می دهد و بدین ترتیب نیاز به انسولین تزریقی یا رعایت رژیم های بسیار سخت و محدود از قند و انرژی را در این افراد کمتر می کند.

ه)کاهش خطر ابتلا به بیماری های قلبی-عروقی و سکته های مغزی

ورزش باعث کاهش اسیدهای چرب آزاد خون و افزایش کلسترول خون( HDL) می شود.بدین طریق،پدیده تنگ شدن عروق بدن،از جمله عروق قلبی و مغزی به تأخیر می افتد و به حد بحران و در نتیجه انسداد(که در این صورت شاهد سکته های مغزی یا قلبی خواهیم بود)نمی رسد.همچنین باعث کاهش مقدار تری گلیسیرید و کلسترول بد( LDL) خون می شود که همه آن ها در تنگ شدن عروق نقش دارند.

و)افزایش حجم گردش خون در بدن

فعالیت ورزشی و تحرک زیاد باعث افزایش حجم گردش خون مؤثر و جلوگیری از رکود خون در سیاهرگ عمقی پا می گردد و جریان خون را در کل عروق بدن،بازگشت خون را زیاد می کند.بدین طریق احتمال لخته شدن خون در سیاهرگ عمقی پا که خود می تواند منشأ لخته های آزاد خون(آمبولی)و انسداد رگ های دیگر بدن،از جمله عروق مغز و قلب باشد کاهش می یابد.

ز)تقویت سیستم قلبی-عروقی،دستگاه تنفسی و سیستم ایمنی

با افزایش فعالیت ورزشی،نیاز بافت ها و سلول های بدن به اکسیژن و مواد مغذی افزایش می یابد.برای تأمین این نیاز و نیز برای دفع مواد زاید تولید شده توسط سلول ها،جریان خون و فعالیت قلب و تهویه ریوی زیادتر می شود.همچنین،عضله قلب با قدرت و سرعت بیشتری خون را پُمپاژ می کند و فعالیت دستگاه تنفس نیز افزایش می یابد.

در صورت داشتن برنامه ورزشی مرتب در زندگی روزانه،به تدریج عضله قلب و دستگاه تنفس در اثر تمرین قوی تر شده و سلامتی فرد را تضمین می کند.همچنین با فعالیت ورزشی،تعداد گلبول های قرمز و سفید خون و به طور کلی حجم خون و عناصر خونی دخیل در سیستم ایمنی بدن افزایش می یابد و به عملکرد بهتر سیستم ایمنی بدن کمک می کند.

ح)تنظیم عملکرد سیستم گوارشی

شناخته شده ترین اثرات ورزش در سیستم گوارشی بدن،افزایش حرکات روده و جلوگیری از یبوست مزمن است.به همین خاطر،بیماران جراحی شده را

پس از جراحی در اولین فرصت،به راه رفتن تشویق می کنند تا حرکات گوارشی سریع تر بازگردد و از یبوست جلوگیری شود.همچنین بیمار بتواند بعد از عمل با وضعیت بهتری،از خوراکی ها تغذیه کند.از عوارض نامطلوب یبوست می توان به چاقی و بیماری های روده بزرگ،مانند دیورتیکولوز،بواسیر و حتی سرطان روده بزرگ اشاره کرد که به سادگی با ورزش قابل پیش گیری هستند.

2-بهداشت روانی

اشاره

بهداشت روانی همان سلامت فکر و قدرت سازگاری فرد با محیط و اطرافیان است.همان طور که از جسم خود مراقبت می کنیم،روان خود را نیز باید مقاوم تر کنیم تا زندگی بهتری داشته باشیم.ایجاد فرصت برای شکوفایی استعدادها،توانایی ها و کنار آمدن با خود و دیگران یکی از اهداف مهم و اساسی بهداشت روانی است.امروزه بسیار دیده می شود که افراد دچار افسردگی شده یا در برخوردها پرخاشگر هستند،یا دائما ًدر حال اضطراب و استرس به سر می برند.همه این ها بیانگر عدم تعادل روحی مناسب در فرد است که می توان با فعالیت های ورزشی منظم آن ها را کاهش داد.در زیر به برخی آثار فعالیت ورزشی بر بهداشت روانی می پردازیم.

1.کاهش انگیختگی،اضطراب و استرس؛

2.کاهش افسردگی؛

3.کاهش پرخاشگری؛

4.افزایش اعتماد به نفس و عزت نفس؛

5.افزایش شادابی و طراوت؛

6.افزایش تحمل در برابر مشکلات(سازگاری).

الف)عوامل مؤثر در بهداشت روانی

ایمان: اعتقادات و باورهای مذهبی قادر است در مصیبت های زندگی،از فرد افسرده و مأیوس،انسانی امیدوار و محکم بسازد،به گونه ای که هرگز خود را تنها و بیمناک احساس نکند.چنین شخصی،او باور دارد که خدا پیوسته با اوست.در رویارویی با سختی های زندگی تنها نیست و خدای مهربان به او علاقه و توجه دارد.این باور موجب می شود که فرد علیه انزواطلبی و گوشه گیری که بسیاری از مبتلایان به امراض خطرناک را از پای در می آورد،ایمن شود.

ورزش: ورزش یکی از عوامل سلامت جسمانی و روانی انسان است.افراد دارای آمادگی جسمانی،از لحاظ احساسات،عواطف،شخصیت اجتماعی و نوع دوستی،کامل تر و در فعالیت های شغلی و حرفه ای موفق ترند.ورزش موجب تقویت اعتماد به نفس در فرد شده،او را فردی متعادل،متفکر و سازگار با محیط می کند.

تغذیه: حالات روحی ما،در انتخاب نوع غذایی که می خوریم مؤثرند.بدن ما در حالات مختلف،به غذاهای متفاوتی میل پیدا می کنیم؛هنگام احساس قدرت و پیروزی به غذاهای گوشتی،هنگام احساس تنوع و تحول،به غذاهایی با انواع سس و هنگام اضطراب یا پرخاشگری،به خوراکی های گاز زدنی تمایل داریم؛در حالی که وقتی خسته هستیم چای و قهوه را ترجیح می دهیم.بنابراین،با شناخت حالات روحی خود،می توانیم با انتخاب مواد خوراکی مناسب،به آرامش بیشتری دست یافته و از خوردن غذاهای متنوع لذت ببریم.

محیطهای اجتماعی: محیطهای اجتماعی،نظیر خانه،مدرسه و دانشگاه فقط مسؤولیت آشنا کردن افراد با مسائل اجتماعی و اخلاقی را ندارند؛بلکه مسؤول تغییر و

اصلاح رفتارهای ناسازگارانه و تأمین بلوغ عاطفی و سلامت روانی افراد نیز هستند.

مثلاً در محیط مدرسه،کودکان دوست داشتن و دوست داشته شدن را تجربه می کنند.معلم با تکریم شخصیت،محبت و توجه،آنان را در مسیر صحیح هدایت می کند.دانش آموز در مدرسه چگونگی برقراری روابط درست عاطفی،سازگاری با دیگران و مسئوولیت پذیری را می آموزد و راه های مبارزه با کینه توزی،دیگر آزاری و حسادت را یاد می گیرد.

ب)انگیختگی،اضطراب و استرس

گاهی نگرانی فرد از موقعیت اجتماعی خود،به پیامدهای زیان باری مثل عملکرد ضعیف یا ابراز خشونت می انجامد.ممکن است همان موقعیت،برای فرد دیگری سبب بهبود عملکرد شود.فرایندی که این امر طی آن روی می دهد،فشار روانی یا استرس نام دارد.در این جا سه واژه انگیختگی،اضطراب و استرس مورد توجه است که روانشناسان در تلاشند تا برای درک بهتر این واژه ها،آن ها را از یکدیگر تفکیک کنند.واژه های مورد نظر را می توان به صورت زیر تعریف کرد:

انگیختگی، ⁽¹⁾حالت هشیاری،پیش بینی و گوش به زنگ بودن است که باعث آمادگی بدن می گردد.این حالت شامل فعالیت های فیزیولوژیک(مانند افزایش ضربان قلب)و فعالیت های شناختی یا ذهنی(مانند افزایش توجه)می شود.

اضطراب، ⁽²⁾شکل مبهمی از ترس یا تشویش است که با آگاهی از انگیختگی پدید می آید؛یعنی حالتی از هیجان منفی که به علت تلقی یک موقعیت،مانند موقعیتی تهدیدکننده روی می دهد.

استرس، ⁽¹⁾الگویی از حالت های منفی و پاسخ های روانی است و در موقعیت هایی رخ می دهد که افراد تهدیدی را که از عهده آن برنمی آیند نسبت به خود احساس کنند.

ج)نقش مربی ورزش در کاهش انگیختگی،اضطراب و استرس

مربی ورزش می تواند با روش های زیر به ورزش کاران کمک کند:

کاهش دادن تهدیدآمیز بودن ضرورت هایی چون حذف بلاتکلیفی تا حد ممکن،کاستن از اهمیت مسابقه یا واداشتن بازیکنان به تمرکز بر روی هدف های مرتبط با عملکرد خود؛

پرورش و بالا بردن حس اعتماد به نفس بازیکنان،با تشویق به افزایش کنترل خود؛مانند کمک به بازیکنان در یادگیری و به کار بردن شیوه های تعدیل اضطراب جسمانی و شناختی،اطمینان یافتن از اینکه ورزشکاران احساس می کنند از نظر جسمی و ذهنی آماده اند.

کمک به ورزشکاران در تغییر درک خود؛مانند قرار دادن شکست ها در قالب مثبتی مثل«شکست مقدمه پیروزی است»،با کمک به بازبینی دید ورزشکاران به منظور توقف افکار منفی و شروع افکار مثبت خود؛

آگاهی از عوامل شخصی و موقعیتی ورزشکاران با پرسیدن اینکه یک موقعیت خاص برای ورزشکاران در آن زمان چه معنایی دارد و کشف سطح اضطراب مطلوب هر ورزشکار.

افسردگی: افسردگی ⁽²⁾یکی از رایج ترین و جدی ترین اختلالات مرتبط با سلامت ذهن است که بشر امروز گرفتار آن است.

افسردگی دارای علائم متعدد روحی و جسمی است.از علائم روحی افسردگی می توان به یأس،نگرانی،عدم تمرکز،مشکلات حافظه،افکار منفی،هذیان گویی،توهّم،احساس غیرمفید بودن و احساس اینکه«هیچ کس مرا دوست ندارد»یا«من چقدر بدبختم»اشاره کرد.

از علائم جسمی افسردگی می توان به افزایش یا کاهش اشتها،خستگی دایم،یبوست،اختلالات قاعدگی،کاهش میل جنسی،افزایش یا کاهش وزن و کم خوابی یا زیاد خوابیدن اشاره کرد.

انجام فعالیت های ورزشی به طور منظم و مرتب سبب پیش گیری و درمان افسردگی می شود؛به ویژه ورزش هایی مانند پیاده روی،کوه پیمایی و شنا تأثیر بسیاری در کاهش افسردگی دارند.

برای تأثیر مناسب ورزش بر کاهش افسردگی،انجام تمرین به مقدار سه بار در هفته با زمان 30-15 دقیقه کافی به نظر می رسد.

اعتماد به نفس: پژوهش ها نشان داده اند که ورزش باعث افزایش اعتماد به نفس می گردد و اعتماد به نفس ⁽¹⁾ارتباط نزدیکی با بهبود عملکرد انسان دارد.بسیاری از افراد موفق،اعتماد به نفس را ویژگی اصلی موفقیت خود می دانند.به نظر می رسد اعتماد به نفس،فرد را از انگیختگی محافظت می کند.افراد با اعتماد به نفس،انگیختگی را مثبت می بینند.وقتی فردی احساس می کند که از نظر ذهنی و جسمی آماده است،اعتماد به نفس می یابد و این موضوع سبب موفقیت وی می شود.

3-سلامت اجتماعی

امروزه،یکی از معضلات بزرگ اجتماعی،بی توجهی برخی افراد به قوانین