مشخصات کتاب

سرشناسه:رحمانی، جعفر، ۱۳۴۱ -

عنوان و نام پدیدآور:مدیریت فرهنگی [کتاب]/ جعفر رحمانی.

مشخصات نشر:قم : مرکز بین المللی ترجمه و نشر المصطفی (ص)، ۱۴۳۶ق.= ۱۳۹۴.

مشخصات ظاهری:۲۵۶ ص.

شابک:۱۲۰۰۰۰ ریال:978-964-195-337-1

وضعیت فهرست نویسی:فاپا

یادداشت:کتابنامه.

موضوع:مدیریت فرهنگی

موضوع:فرهنگ

موضوع:مدیران فرهنگی

موضوع:سازمان های فرهنگی

موضوع:فرهنگ سازمانی

رده بندی کنگره:HM۶۲۱/ر۳م۴ ۱۳۹۴

رده بندی دیویی:۳۰۶

شماره کتابشناسی ملی:۳۹۲۷۰۲۹

اشاره

مدیریت فرهنگی

جعفر رحمانی

سخن ناشر

با پیروزی انقاب شکوهمند اسامی و در عصر جهان یشدن ارتباطات،

پرس شها و چالش های نوینی در حوزه علوم انسانی فرا روی اندیشمندان

مسلمان قرار گرفت که همه به نوعی برخاسته از مسئولیت دشوار

حکومت در این عصر است؛ دورانی که پا یبندی به دین و سنت

در مدیریت همه جانبه کشورها بسیار چال شبرانگیز می نماید. ازای نرو

مطالعات و پژوه شهای به روز، جامع، منسجم و کاربردی در حوزه

دین، بر اساس معیارهای معتبر جهانی و عمق و اصالت اندیش ههای

ناب، بایسته و ضروری است و جلوگیری از انحرافات فکری و تربیتی

پژوهندگان حوزه دین، مهم و مورد عنایت تمامی بنیا نگذاران این شجره

طیّبه، ب هویژه معمار بزرگ انقاب اسامی، امام خمینی رحمه الله و مقام معظم

رهبری (دام ظله العالی) می باشد.

برای تحقق این رسالت خطیر و در» جامعة المصطفی صلی الله علیه و آله وسلم العالمیة «

مرکز بی نالمللی ترجمه و نشر «صلی الله علیه و آله وسلم مسیر نشر معارف ناب محمّدی

را تأسیس کرده است.» صلی الله علیه و آله وسلم المصطفی

در پایان لازم م یدانیم تاش همه عزیزانی را که در نشر این کتاب سهمی

داشته اند, سپاس گزارده، ارباب فضل و معرفت را به یاری بخوانیم تا ما

را از دیدگا ههای سازنده خویش بهره مند سازند.

مرکز بین المللی

ترجمه و نشر المصطفی صلی الله علیه و آله و سلم

فهرست

پیشگفتار 15

سازمان و مدیریت فرهنگی 17

مقدمه 17

جایگاه سازمان های فرهنگی 20

فلسفه مدیریت فرهنگی 21

اهداف مدیریت فرهنگی 22

تعریف مدیریت فرهنگی 24

سازمان 27

تعریف سازمان 28

سازمان مردم نهاد NGO 30

ویژگی سازمان های مردم نهاد 30

تعریف سازمان فرهنگی 33

مقایسه سازمان های فرهنگی و غیرفرهنگی 38

انواع سازمان فرهنگی 40

سطوح مدیریت فرهنگی 41

فرهنگ 43

تعریف فرهنگ 43

نقاط کلی و مشترک در تعاریف فرهنگ 49

ابعاد فرهنگ 52

ویژگی های فرهنگ 53

طبقه بندی اول: ویژگی های فرهنگ 53

طبقه بندی دوم: ویژگی های فرهنگ 53

فرهنگ و ساخت اجتماعی 57

فرهنگ، قدرت و انسجام اجتماعی 59

پویایی و زوال فرهنگ 60

کارکرد فرهنگ 60

کارآمدی فرهنگ 62

فرهنگ و ارزش 65

فرهنگ از دیدگاه اندیشمندان اسلامی 67

فرهنگ در قرآن 73

سطوح و لایه های فرهنگ 75

لایه اول: نماد و مصنوعات 75

لایه دوم: ارزش ها 76

لایه سوم: مفروضات اساسی 76

وظایف مدیران فرهنگی 81

وظایف مدیریت 81

برنامه ریزی 82

انواع برنامه ریزی 83

فرایند برنامه ریزی فرهنگی 84

الف) شناخت جامعه هدف 86

ب) شناخت موقعیت 87

ج) شناخت منابع و امکانات 87

الف) هدف های سازمانی جهت را مشخص می کنند 89

ب) هدف ها تلاش های ما را متمرکز می کنند 90

ج) هدف ها برنامه ها و تصمیم ها را هدایت می کنند 90

د) هدف ها ارزیابی پیشرفت را ممکن می سازند 90

ویژگی های اهداف سازمانی 90

روش های هدف گذاری 92

عوامل تعیین کننده هدف های سازمانی 94

منابع 95

ارزش های حاکم بر مدیران 95

اقدامات دیگران 95

اجبار 95

مراتب اهداف 96

آرمان 96

چشم انداز 96

اهداف کلان 97

اهداف بلندمدت 98

اهداف میان مدت 99

اهداف سالیانه 99

سلسله مراتب اهداف 100

هدف گذاری در امور فرهنگی 100

شناسایی راهکارها 101

روش 103

عوامل مؤثر در شکست برنامه 103

سازماندهی 104

ساختار سازمانی 105

اصول و مبانی حاکم بر طراحی ساختار در سازمان های فرهنگی 106

عوامل مؤثر در تعیین نوع ساختار 107

فرایند سازماندهی 111

انواع ساختارهای سازمانی 112

ساختار سازمان های فرهنگی 124

رهبری 126

تعریف رهبری 127

تفاوت مدیریت و رهبری 128

وظایف مدیر در نقش رهبری سازمان 130

رهبری در مجموعه های فرهنگی 136

کنترل 138

روش های ارزیابی برنامه 144

فرایند ارزیابی در سازمان های فرهنگی 145

ویژگی های یک شاخص مطلوب 148

مدل ارزیابی برنامه فرهنگی 150

ارزیابی امور فرهنگی 150

چابک سازی سازمان های فرهنگی 153

چابک سازی 153

سیر ظهور و پیدایی مفهوم چابکی 157

سازمان های فرهنگی و چابک سازی 159

قابلیت های کلیدی در سازمان های فرهنگی 161

توانمندسازی سازمان های فرهنگی 163

مدیران فرهنگی 163

منابع انسانی 166

توانمندسازی مدیران فرهنگی 171

تفکر استراتژیک 178

مهارت در تجزیه و تحلیل راهبردی مسائل فرهنگی 178

مهارت مدیریت تنوع فرهنگی 180

مهارت هوش فرهنگی 181

مهارت هوش تجاری 182

مهارت کارآفرینی فرهنگی 184

مهارت مدیریت جهانی شدن فرهنگی 186

مهارت در شبکه سازی 188

الف) مدیریت شبکه 190

ب) اعضای شبکه 191

ج) تعاملات شبکه 191

مهارت کارکردن با دیگران (تیم سازی) 192

مهارت در ایجاد اخلاق حرفه ای در سازمان 193

عناصر نگرش 195

فرهنگ سازمانی 199

فرهنگ سازمانی 199

تعریف فرهنگ سازمانی 200

فرهنگ سازمانی نیرومند 200

منشأ فرهنگ سازمانی 201

عوامل اصلی در تعیین قوت فرهنگ سازمانی 202

انواع فرهنگ سازمانی 202

الگوهای تبیین و شناخت فرهنگ سازمانی 206

سازمان های فرهنگی به مثابه سازمان های یادگیرنده 209

سازمان های فرهنگی به مثابه سازمان های یادگیرنده 209

جایگاه دانش و اطلاعات 209

سازمان فرهنگی، سازمان یادگیرنده 211

ویژگی های سازمان های یادگیرنده 213

یادگیری سازمانی 217

یادگیری فردی 221

یادگیری تیمی 222

یادگیری سازمانی 222

انواع یادگیری 223

عوامل مؤثر در ایجاد سازمان یادگیرنده 225

وجود اهداف، سیاست ها و راهبرد مشخص 225

فرهنگ سازمانی مطلوب و متناسب 225

ساختار سازمانی 226

فناوری اطلاعات 227

مدیریت کسب وکار فرهنگی 229

مدیریت کسب وکار فرهنگی 229

مراحل شکل گیری یک مؤسسه فرهنگی 230

مرحله اول: وجود یک کارآفرین 230

مرحله دوم: تشخیص فرصت 231

مرحله سوم: تمرکز روی فرصت مورد نظر 231

مرحله چهارم: ورود به صحنه 232

مدیریت بحران در مؤسسات و نهادهای فرهنگی 232

الف) ناتوانی در شناخت درست محیط 233

ب) ناتوانی در شناخت درست نیاز 233

ج) فقدان مدیریت راهبردی 234

یکم. مأموریت 234

دوم. چشم انداز 235

سوم. اصول و ارزش های راهنما 236

چهارم. اهداف کلان 236

د) محور بودن تقلید در برنامه ها 239

الف) تیم سازی 243

ب) مدیریت شبکه 245

ج) انواع شبکه سازی در مدیریت فرهنگی 245

کتابنامه 249

پیشگفتار

راز تأثیرگذاری و موفقیت سیستم های اجتماعی را می بایست در فرهنگ حاکم بر آنان جست وجو کرد. وجود فرهنگ اثربخش ناشی از مدیریت فرهنگی کارامد است. امروزه بهره گیری از مدیریت فرهنگی به عنوان یک سلاح استراتژیک و تأثیرگذار، جایگزین روش های سخت و سنتی گردیده است. سیاست گذاران و مدیران فرهنگی برای ارتقای انسجام درونی (فردی، سازمانی و اجتماعی) و افزایش توان سازمان و جامعه در تطابق با محیط بیرونی نیازمند تسلط بر دانش، مهارت و رویکرد مطلوب در عرصه مدیریت فرهنگی هستند تا بتوانند با ایجاد، تثبیت و گسترش ارزش ها و سیاست های خاص خود از طریق برنامه ها و خدمات فرهنگی متناسب و جذاب مؤثر باشند. بهره گیری از دانش مدیریت فرهنگی با توجه به فرهنگ غنی اسلامی - ایرانی و ظرفیت بالای نخبگان، مارا قادر خواهد ساخت تا بر مشکلات موجود در حوزه فرهنگ (عدم کارآیی و اثربخشی برنامه های فرهنگی، ناهماهنگی، عدم انسجام برنامه ها، ناتوانی در برنامه ریزی و....) با موفقیت فائق آییم. کتاب حاضر یک منبع مفید برای مدیران و کارشناسان امور فرهنگی و دانشجویان رشته مدیریت فرهنگی در سطح کارشناسی و کارشناسی ارشد است.

فصل اول: سازمان و مدیریت فرهنگی

مقدمه

دولت ها و افراد در جامعه به منظور تحقق بخشیدن به اهداف و رویاهای خود، به ایجاد ساختار و تشکیلات در قالب نهاد و سازمان اقدام می کنند. دستگاه های ایجادشده باید قادر باشند تا با کارآمدی مأموریت خود را انجام دهند. این ابزارها (نهاد و سازمان) مانند هر پدیده دیگری ایستا نیستند و در طول زمان با توجه به تحولات محیطی برای حفظ اثربخشی، نیازمند بازبینی و بهسازی مستمر هستند.

نهادها و سازمان های فرهنگی به عنوان ابزارهای توسعه فرهنگی، عاملی کلیدی در رشد و توسعه کشور هستند. بی شک ارتقای سطح شاخصه ها و استاندارهای حاکم بر سازمان های فرهنگی به عنوان مهم ترین راهبرد قلمداد خواهد شد. مشکلات و مسائل عدیده ای بر سازمان های فرهنگی غالب است. این سازمان ها بایست برای ارتقای بهره وری و افزایش تأثیرگذاری بر مخاطبان و محیط خود، چابک و کارآمد شوند.

چرا سازمان ها نیازمند بازسازی، تغییر و تحول مستمر در تمامی ابعاد خود هستند؟ جواب ساده، بدیهی و در سه کلمه نهفته است: بقا، رشد و تاثیرگذاری.

توجه به چابک سازی و بازنگری مستمر سازمان ها امروزه بسیار با اهمیت تر از گذشته شده است؛ زیرا تغییرات فراروی سازمان ها در تمامی ابعاد اقتصادی، سیاسی، فرهنگی و فناوری دارای رشد فزاینده و غیر قابل تصور است؛ البته این عامل (تغییر) در تمامی زمان ها وجود داشته و امری طبیعی و شناخته شده برای مدیران است؛ اما آنچه زمان فعلی را با گذشته متمایز می سازد و مدیران را با چالش، ابهام و سردرگمی بیشتری روبه رو می کند، سرعت شگفت انگیز تغییرات و تأثیرگذاری سریع آن بر محیط فراروی و عملکرد سازمانی است.

در دنیای معاصر، اساس همه تغییرات بر سرعت بالای تغییرات در محیط فناوری نهفته است که این سرعت بالا به تغییرات شدید در تمامی ابعاد دیگر منجر می شود و سرعت ناکارآمدی دانش، تجربیات و مهارت های مدیران را در روبه روشدن با فرصت ها و تهدیدات فراروی سازمان افزایش می دهد و همین امر به تصمیمات ضعیف، اشتباه و مهلک منجر گردیده، سازمان را در مسیرحرکت قهقرایی و ناکارآمدی قرار می دهد. برخی از نتایج به دست آمده از سرعت بالای تغییرات بر سازمان ها و نهادهای فرهنگی عبارت اند از:

در بُعد برون سازمانی

ارتقای سطح انتظارات مخاطبان از کیفیت خدمات و محصولات ارائه شده:

جهانی شدن بازارها، تغییر در میزان حقوق و دستمزد، تغییر سریع مهارت های شغلی، افزایش مسئولیت های اجتماعی و محدودیت های منابع.

در بُعد درون سازمانی

کاهش اثربخشی منابع انسانی و ضرورت ایجاد تغییر مستمر در توانمندسازی آنان در بُعد دانش، تجربه و مهارت های نوین.

کاهش اثربخشی فرهنگ سازمانی و لزوم ایجاد تغییر در آن: تغییر در روابط سازمانی، نظام تشویق و تنبیه، سبک مدیریت، نظم سازمانی، سبک کنترل.

کاهش اثربخشی ساختار سازمانی و ضرورت ایجاد تغییر در آن: نوع ساختار، قوانین و مقررات، رویه ها و تکنیک ها.

کاهش اثربخشی مأموریت و اهداف: ضرورت بازنگری مستمر در مأموریت، اهداف، راهبردها و برنامه ها.

کاهش اثربخشی فناوری های مورد استفاده: ابزار، روش و تکنیک ها.

جایگاه سازمان های فرهنگی

جایگاه سازمان های فرهنگی در رشد و توسعه کشورها جایگاهی کلیدی و راهبردی است. در گذشته، سیاست و رویکرد اصلی بر رشد و توسعه بخش صنعت و خدمات متمرکز بود؛ ازاین رو تمرکز بر ادبیات علمی در حوزه ارتقای سطح کارآمدی سازمان ها به ارتقای سطح بهره وری این گونه سازمان ها منجر شد؛ اما در شرایط موجود با توجه به پدیده جهانی شدن و جهانی سازی روند جهت گیری تغییرات تمرکز بر سرمایه گذاری در بخش فرهنگ و افزایش کارآمدی سازمان های فرهنگی را به عنوان مهم ترین فاکتور مد نظر قرار داده است. در این رویکرد، مأموریت سازمان های فرهنگی از جایگاهی بس مهم تر و کلیدی تر نسبت به سازمان های صنعتی، سازمان های بازرگانی و سازمان های خدماتی قرار دارد. با توجه به پدیده های نوظهور در عرصه فرهنگ، تغییرات سریع تاکتیک ها و تکنیک ها، افزایش ظهور و حضور سازمان های فرهنگی در سطح ملی و بین المللی، رشد فزاینده رقبا، سازمان های فرهنگی موجود قادر به پاسخگویی و ایجاد تأثیرگذاری در سطح ملی و فراملی نیستند. بقا، تثبیت و هدایت سازمان ها در این عرصه، نیازمند بازنگری اساسی و مستمر در تمامی ابعاد (مأموریت، ساختار، منابع انسانی، فناوری، راهبرد و...) را ایجاب می کند.

تقویت هویت فرهنگی با تکیه بر پیشینه عظیم تمدن فرهنگی به منظور بازشکوفایی در عرصه ملی و فراملی و مقابله با هجمه همه جانبه نیازمند دراختیار داشتن سازمان های کارآمد و تأثیرگذار است. از بیانات مقام معظم رهبری در حوزه فرهنگ و کار فرهنگی چنین برداشت می شود، قبل از هر

نوع برنامه ریزی برای مقابله با تهاجم فرهنگی گسترده دشمن، بایستی به فرهنگ و نوع کار فرهنگی نگاهی درست و دقیق داشت. نگاه درست به فرهنگ و نوع کار فرهنگی موجب می شود برنامه ریزی ها، اصولی و مؤثر باشد. تهاجم فرهنگی با اقتدار فرهنگی و اقتدار فرهنگی با بهره گیری از مدیریت فرهنگی کارآمد امکان پذیر است.

فلسفه مدیریت فرهنگی

رسالت مدیریت فرهنگی، ارتقای کیفیت زندگی فردی، گروهی (سازمانی) و اجتماعی انسان [در ارتباط با خالق، خود، محیط طبیعی و محیط کاری] در چارچوب ارزش ها است. در این صورت فلسفه وجودی مدیریت فرهنگی، توسعه فرهنگی⁽¹⁾است. مفهوم توسعه فرهنگی برای نخستین بار در کنفرانس بین المللی سیاست های فرهنگی، که توسط یونسکو در سال 1970 در ونیز ترتیب یافت، مطرح شد. (p374 ، Unesco,1981) براساس دیدگاه یونسکو (عجم، 1:1390) اهداف توسعه فرهنگی عبارت است از:

مدیریت فرهنگی برای تحقق اهداف یادشده در سه عرصه ملی، منطقه ای و جهانی از ابزارهای زیر بهره می گیرد:

برای رسیدن به اهداف توسعه فرهنگی است.

اهداف مدیریت فرهنگی

مدیریت فرهنگی در جوامع مختلف براساس دیدگاه نظام و حکومت

دارای اهداف و مقاصد معین است. به طور کلی این اهداف عبارت اند از:

تعریف مدیریت فرهنگی

⁽¹⁾ مدیریت⁽²⁾را مجموعه ای از وظایف (برنامه ریزی، تصمیم گیری، سازماندهی و رهبری و کنترل) بر منابع سازمان (انسانی، مالی، فیزیکی و اطلاعات) با هدف دستیابی به مقاصد سازمانی به شیوه کارا و اثربخش است. (پیروز و دیگران، 3:1384) در بینش اسلامی مدیریت امانت است، مدیریت تکلیف است نه حق (تکلیف به معنای وظیفه، حق به معنای استفاده، بهره و سود)؛ به عبارت دیگر، در نگاه اسلامی مدیریت خدمت و هدایت است، نه حکومت. (مهدیخانی، 3:1382)

امروزه به لحاظ جایگاه کلیدی سازمان های فرهنگی از واژه کارگزار فرهنگی⁽³⁾به جای مدیریت فرهنگی استفاده می شود. کارگزاران فرهنگی افرادی هستند که انتشار فرهنگ را تسریع می کنند و به آن، جان می بخشند؛ آن ها مروجان فرهنگ یا واحدهای خط اول جبهه فرهنگی در تحقق بخشیدن به سیاست فرهنگی هستند.

برای تعریف مدیریت فرهنگی، لازم است ابتدا وظیفه اصلی مدیران فرهنگی مشخص شود. براساس تحقیقات انجام شده وظیفه مدیران فرهنگی عبارت اند از:

با توجه به نکات فوق می توان بیان کرد:

مدیریت فرهنگی به نوعی مدیریت اجتماعی شدن⁽¹⁾است؛ فرایندی که تلاش دارد افراد بهترین روش های زندگی اجتماعی را بیاموزند.

مدیریت فرهنگی، مدیریت بر ایجاد تغییر و بهسازی نگرش و رفتار است؛ به عبارت دیگر، موضوع مدیریت فرهنگی، تمرکز بر بخش معنوی در زندگی اجتماعی است که تبلور عینی آن در رفتار انسان ها در محیط تجلی می یابد.

مدیریت فرهنگی عبارت است از: بهره گیری از منابع در ایجاد، بهسازی و تثبیت نگرش و رفتارهای اثربخش برای رشد همه جانبه فرد، سازمان و جامعه در چهارچوب ارزش های مورد نظر.

مدیریت فرهنگی، مهندسی فرهنگ، طراحی، نوسازی و بازسازی سیستم فرهنگی است.

مدیریت فرهنگی در بعُد فردی بر ایجاد نگرش مثبت، مسئولیت پذیری، توان افزایی، انسجام درونی و افزایش توان ارتباط با محیط و در بعُد سازمانی بر مسئولیت پذیری، ارتقای سطح عملکرد، انسجام سازمانی و در بعُد اجتماعی بر کاهش رذائل اخلاقی، رشد فضائل، انسجام ملی و افزایش توان در تطبیق با محیط فراملی تمرکز دارد.

مدیریت فرهنگی، علم و هنر اداره سازمان ها و مؤسسات متولی امور فرهنگی به منظور ایجاد تغییر و تکامل (تراکم عناصر فرهنگی) در فرهنگ جامعه است.

با توجه به نکات بیان شده، می توان مدیریت فرهنگی را این گونه تعریف کرد:

مدیریت فرهنگی دانش، هنر و مهارت شناخت، ایجاد و به کارگیری ظرفیت ها و پتانسیل موجود در منابع انسانی، دانش، محتوا، مهارت ها و تجربیات، سرمایه اجتماعی موجود و منابع مادی به منظور استقرار، تحکیم و

گسترش ارزش ها، هنجارها و نماد در افراد، گروه ها و جامعه ازطریق هدف گذاری، طراحی اقدامات، اجرا و ارزیابی است.

طبق تعاریف فوق، مدیریت فرهنگی:

هم فن است و هم هنر؛ به عبارت دیگر، هم متکی بر علم است و هم متکی بر خلاقیت و ابتکار.

علاوه بر فن و هنر مبتنی بر نظام ارزشی است؛ زیرا تمامی مبادی، قواعد و قانون هایی را که بر آن ها اعتماد داریم، مستند به کتاب و سنت و دانش بشری هستند. و مدیران تمامی موهبت های علمی و استعداد ذاتی خودشان را در خدمت همین مبادی و قوانین گذاشته و به علت ترس از خشیت خداوند و دوری از نواهی و پیروی از فرمان های او برای رسیدن به نتایجی که رضایت خدا و پیامبرش را دربر داشته باشد، نصب العین خود قرار داده اند.

تاکید بر انجام امور ازطریق بهره گیری از دارایی های معنوی و مادی موجود دارد.

بر ایجاد، تثبیت و بهسازی مستمر نظام معنوی جامعه تأکید دارد.

سازمان

⁽¹⁾ رفع نیازهای انسانی، فلسفه وجودی شکل گیری نهادها و سازمان ها است. انسان موجودی اجتماعی است و در سایه فعالیت های جمعی و گروهی قادر است نیازهای مادی و معنوی خود را رفع کند. افزایش سطح تعاملات و تغییرات محیطی به شکل گیری گروه ها، قبایل و در نهایت دولت ها و همین مسئله به ظهور نیازهای جدید منجر شد. در جوامع سنتی (نظام های قبل از صنعتی و سرمایه داری) بیشتر مردم در گروه های کوچک

زندگی می کردند و به سازمان های پیچیده نیاز نبود. (صبوری، 63:1374) امروزه به لحاظ تنوع شدید نیازهای عمومی، شاهد دنیای سازمانی هستیم؛ دنیایی که بدون وجود سازمان های محلی، ملی، منطقه ای و جهانی قابل تصور نیست. سازمان ابزاری است که افراد، گروه ها و دولت ها برای کسب خواسته ها و ارزش های خود، آن ها را شکل داده، هدایت می کنند. (آرجونز، 21:1390)

دلیل وجودی سازمان ها و نهادها توانایی آن ها در ایجاد ارزش و نتایج قابل قبول برای مخاطبان است. انسان ها به پنج دلیل به سازمان نیازمندند (همان: 25):

تعریف سازمان

در قرآن کریم کلماتی وجود دارند که ازنظر لغوی، مفهومی نزدیک به

مفهوم سازمان دارند؛ کلماتی نظیر: شعب، قبیله، جمع، حزب، معشر، قوم، ملت و امت. (چینی فروش؛ 50:1385) سازمان عبارت است از: واحد اجتماعی خاص که ترکیب و استخوان بندی آن اندیشمندانه و از روی تعمد به منظور حصول هدف یا هدف هایی معین طراحی شده است. (پسران قادر، 59:1380-58) گیدنز،⁽¹⁾سازمان را گروهی از افراد می داند که با یکدیگر به سوی یک هدف خاص حرکت می کنند. (گیدنز، 497:1389) اسکات،⁽²⁾سازمان را نوعی سیستم می داند و آن را به سه دسته تقسیم نموده است. در سیستم عقلایی، سازمان را به صورت تجمعی رسمیت یافته از افراد که درصدد تحقق هدف خاص هستند تعریف می کند؛ در سیستم طبیعی، سازمان را به صورت تجمعی از افراد که به دنبال بقا هستند تعریف می کند و در سیستم باز، سازمان ها را به عنوان ائتلافی از افراد که به شدت در تعامل با محیط برای رسیدن به هدف هستند، تعریف کرده است. (اسکات، 32:1378) با توجه به تعاریف متعدد از سازمان می توان بیان کرد، سازمان عبارت است از: فرایندهای نظام یافته از روابط متقابل افراد برای دست یافتن به هدف های معین. این تعریف از پنج عنصر تشکیل شده است (ویکی پدیا، دانشنامه آزاد اینترنتی):

همکاری در سازمان به هدف های شخصی خود نیز نائل شود.

سازمان مردم نهاد NGO

⁽¹⁾ یکی از انواع سازمان ها، سازمان های مردم نهاد است. سازمان مردم نهاد در کلی ترین معنایش، به سازمانی اشاره می کند که مستقیما بخشی از ساختار دولت محسوب نمی شود، اما نقش بسیار مهمی به عنوان واسطه بین مردم و قوای حاکم ایفا می کند. بسیاری از سازمان های مردم نهاد، غیرانتفاعی هستند. بودجه این سازمان ها ازطریق کمک های مردمی، سازمان های دولتی یا ترکیبی از آن دو تأمین می شود. ازآن جاکه اصطلاح «سازمان مردم نهاد» بسیار کلی است، بسیاری از این سازمان ها ترجیح می دهند از اصطلاح سازمان داوطلبانه خصوصی یا سازمان توسعه خصوصی استفاده کنند. سازمان های مردم نهاد برای رسیدن به اهداف گوناگون (اجتماعی، فرهنگی و...) فعالیت می کنند.

ویژگی سازمان های مردم نهاد

اشاره

از اهداف تشکیل یک سازمان مردم نهاد، می تواند اهداف انسان دوستانه، احساس نیاز یا تجربه شخصی در برخورد با معضلات اجتماعی، دستورات و سفارشات بزرگان در نیکوکاری و حرکت های انسان دوستانه و... باشد. این گونه سازمان ها با توجه به فلسفه وجودی و مأموریت خود در حوزه های زیر فعالیت دارند:

سازمان های مردم نهاد برای ادامه فعالیت خود نیازمند ویژگی های خودجوش، اهداف مشترک بین اعضا، قانونمندی، وجود برنامه و فعالیت مدون، مشارکت و جلب مشارکت (عضوپذیری) و استقلال در فعالیت هستند تا بتوانند با کارآمدی در مسیر رسالت خود گام بردارند. دو رویکرد و سبک مدیریتی، پیوند ویژه ای با سازمان های مردم نهاد دارند:

1- مدیریت تنوع

این مدیریت با اداره و رهبری افراد و گروه ها با فرهنگ های متفاوت در ارتباط است. افرادی که با نگرش ها و فرهنگ های متفاوت براساس یک هدف خاص گرد هم جمع شده اند.

2- مدیریت مشارکتی

شیوه مدیریت مشارکتی، مخصوص سازمان های مردم نهاد است. این مورد ارتباط ظریفی با یادگیری سازمانی دارد. تمامی افراد یک سازمان به عنوان منابع دانش و مهارت تلقی می شوند. تک تک افراد بایست بتوانند در فرایند تصمیم گیری سازمان سهمی داشته باشند و به یادگیری بپردازند تا سازمان رشد کند. این طور نیست همه مردمی که برای سازمان های مردم نهاد کار می کنند داوطلب باشند. حقوقی که اعضای نیروهای حقوق بگیر

سازمان های مردم نهاد می گیرند کمتر از حقوقی است که در سازمان های تجارت بخش خصوصی پرداخت می شود. کارکنان سازمان های غیردولتی بسیار زیاد به اهداف و اصول سازمان پایبند هستند. دلیل داوطلب شدن افراد صرفا نوع دوستی نبوده؛ این امر نه تنها برای کسانی که این افراد به آنان خدمت می کنند، بلکه برای خودشان نیز مزایای مستقلی دربردارد، که از آن جمله می توان به مهارت، تجربیات و ارتباطی که افراد از آن برخوردار می شوند اشاره کرد.

در ایران، مساجد، تکایا، هیئت های مذهبی و قهوه خانه ها را نهادهای غیردولتی سنتی قدیمی می دانند و پس از آن صندوق های قرض الحسنه، خیریه ها، انجمن های اسلامی و.... را می توان نام برد.

نهادها و سازمان های فرهنگی به عنوان ابزارهای توسعه فرهنگی، عاملی کلیدی در رشد و توسعه کشور هستند. بی شک ارتقای سطح شاخصه ها و استاندارهای حاکم بر سازمان های فرهنگی به عنوان مهم ترین راهبرد قلمداد خواهد شد. مشکلات و مسائل عدیده ای بر سازمان های فرهنگی در کشور غالب است. این سازمان ها بایست برای ارتقای بهره وری و افزایش تأثیرگذاری بر مخاطبان و محیط پیرامون چابک سازی را در دستور کار خود قرار دهند. امروز، چابک سازی سازمان های فرهنگی، امری لازم و حیاتی به منظور تحقق اهداف چشم انداز حاکم بر نظام جمهوری اسلامی است.

تعریف سازمان فرهنگی

⁽¹⁾ سازمان ها را به روش های مختلف طبقه بندی کرده اند. در یک تقسیم بندی سازمان ها به رسمی و غیررسمی تقسیم شده اند. در تقسیم بندی

دیگر، سازمان ها را به چهار گروه دسته بندی کرده اند:

در یک تقسیم بندی کلی می توان سازمان ها و نهادها⁽⁵⁾را براساس رسالت

و مأموریت اصلی شان به سازمان های صنعتی، خدماتی، تجاری، دفاعی و فرهنگی تقسیم کرد. سازمان ها و نهادهای فرهنگی، سازمان هایی هستند که با انجام فعالیت، فرهنگ عمومی و خاص جامعه را متأثر می سازند. این

سازمان ها مسئولیت تغییر، اصلاح و تقویت ارزش ها، اندیشه ها، نگرش ها و رفتارهای مردم را برعهده دارند. (ازگلی، 14:1385) از بُعد رسالت و مأموریت می توان بیان کرد نهادها و سازمان های فرهنگی، سازمان هایی هستند که مأموریت اصلی آن ها در بخش فرهنگ و امور فرهنگی تمرکز یافته است. امور فرهنگی سه بخش: امور قلبی (گرایش ها)، امور ذهنی (دانش) و امور عینی (رفتارها) را شامل می شود. امور فرهنگی در بخش قلبی، فعالیت های هنری - تبلیغاتی، در بخش ذهنی، فعالیت های علمی - آموزشی و در بخش امور عینی، فعالیت های ترویجی - اخلاقی را دربرمی گیرد. برای انجام امور فرهنگی بایست فعالیت های فرهنگی شکل گیرد. سازمان های فرهنگی متولی ایجاد و ارتقای سطح شاخصه های فرهنگی جامعه با توجه به جهان بینی تعریف شده هستند.

هنری مینتز برگ (1999) در یک دسته بندی از ساختارهای سازمانی به ساختاری ایدئولوژیک (رسالتی) اشاره می کند که با مفهوم سازمان های فرهنگی انطباق دارد. این سازمان ها شامل نهادها و سازمان های بین المللی (یونسکو، آیسکو و...)، نهادها و سازمان های دولتی (فرهنگ و ارشاد اسلامی، سازمان تبلیغات اسلامی و...)، مراکز آموزش عالی، مراکز پژوهشی، مراکز انتشاراتی، حوزه های علمیه، نهادها و سازمان های رسانه ای (صدا و سیما، نشریات و...) را شامل می شود. از جنبه دیگر، این نهادها و سازمان ها را می توان به سه بخش: دولتی، شبه دولتی و خصوصی تقسیم کرد.

مقایسه سازمان های فرهنگی و غیرفرهنگی

سازمان های غیرفرهنگی (تجاری، صنعتی، خدماتی، انتظامی و دفاعی)

صرف نظر از مأموریت اصلی، دارای اهداف فرهنگی هستند. در این گونه سازمان ها هدف از بخش فرهنگی، رشد و پویایی منابع انسانی در اختیار است؛ به عبارت دیگر، مخاطب فعالیت های فرهنگی، منابع انسانی درون سازمانی است. اهداف فرهنگی در این گونه سازمان ها ایجاد ارزش ها و هنجارهای سازمانی به منظور ارتقای سطح عملکرد سازمانی است؛ اما در سازمان های فرهنگی، رسالت و مأموریت اصلی ایجاد و تقویت ارزش ها و هنجارهای مورد نیاز در جامعه برای ایجاد فرهنگ متعالی و پویاست. براساس موارد بیان شده، سازمان فرهنگی دارای ویژگی های زیر است:

رسالت و مأموریت اصلی آن ها در خصوص فرهنگ جامعه است.

در یک یا چند حوزه فرهنگ (آموزش، پژوهش، تربیت، هنر، تولید، نشر، ترویج و....) فعالیت می کنند.

مخاطب آن ها بخش یا بخش هایی از جامعه است.

فعالیت آن ها به ارائه خدمت و محصول فرهنگی منجر می شود. خدمت عبارت از عمل یا اجرایی است که توسط نهاد یا مؤسسه برای مخاطب انجام می گیرد. گرچه فرایند کار ممکن است با یک کالای فیزیکی مرتبط باشد، اجرای خدمت لزوما نامحسوس است و معمولا مالکیت هیچ یک از عوامل تولید را به دنبال ندارد. این عمل ایجادکننده ارزش برای مخاطب است. (لاولاک، 28:1385) جدول زیر تفاوت های دیگر سازمان های فرهنگی و غیر فرهنگی را نشان می دهد.

مقایسه سازمان های فرهنگی و سازمان های صنعتی، تجاری و...

انواع سازمان فرهنگی

اشاره

سازمان ها و نهادهای فرهنگی را براساس مأموریت و جایگاه تعریف شده می توان به دو دسته اصلی تقسیم کرد:

1- سازمان های سیاست گذار

سازمان ها و نهادهای فرهنگی که مسئولیت سیاست گذاری در بعُد کلان را برعهده دارند. سیاست ارضای نیازهای فرهنگی معینی با بهترین حد بهره جویی از منابع مادی و انسانی موجود است؛ همچنین مجموعه ای از اصول علمی، شیوه ها و جریان های اداری و مالی که مبنایی برای اقدام فرهنگی از جانب دولت فراهم می آورد.

2- سازمان های عملیاتی

سازمان هایی که براساس مأموریت خاص مجری پیاده سازی و عملیاتی کردن سیاست های فرهنگی در یک حوزه خاص فرهنگی هستند.

سطوح مدیریت فرهنگی

اشاره

مدیریت فرهنگی به صورت کلی در دو سطح راهبردی و عملیاتی تعریف شده است:

1- سطح راهبردی

در سطح راهبردی مدیران و تصمیم گیرندگان ارشد قرار دارند. آن ها مسئولیت جهت گیری ها، سیاست گذاری ها و تدوین اهداف کلان را با توجه به مبانی ارزشی حاکم بر عهده دارند. در این سطح با توجه به ظرفیت ها، فرصت ها و چالش های فراروی جهت گیری فرهنگ جامعه تعیین می شود. مسئولیت دیگر در این سطح نظارت راهبردی بر حسن اجرای مأموریت های محول شده است.

2- سطح عملیاتی

در سطح عملیاتی مدیران میانی و اجرایی قرار دارند. آنان مسئولیت، عملیاتی نمودن جهت گیری ها، سیاست ها واهداف کلان را در قالب برنامه های بلندمدت، میان مدت و کوتاه مدت برعهده دارند.

فصل دوم: فرهنگ

تعریف فرهنگ

فرهنگ واژه ای است دارای تاریخچه، با معانی بسیار و گسترده که تا به حال تعریف واحدی از آن صورت نگرفته است. «... مفهوم فرهنگ، به ویژه در غرب، تاریخی طولانی (یا بهتر است بگوییم تبارشناسی تمدنی) دارد که آغازش به فلاسفه یونان باستان می رسد. (رابرتسون، 85:1385)

هنگامی که مفهوم فرهنگ، برای نخستین بار، در سده های هیجدهم و نوزدهم میلادی، در اروپا به کار گرفته شد، بر فرایند کشت و زرع یا ترویج در کشاورزی و باغبانی دلالت داشت. چنان که واژه انگلیسی این مفهوم، از واژه لاتین کالتورا cultura از کولر colere ، گرفته شده که به معنای کشت کردن، زراعت و ترویج است.

در آغاز سده نوزدهم میلادی، این مفهوم، بر بهبود یا پالایش و تهذیب نفس در افراد (به ویژه هنگام آموزش) استوار بود. در سده بیستم میلادی، فرهنگ به عنوان یک مفهوم محوری و کلیدی در انسان شناسی به کار رفت که همه پدیده های انسانی را دربرمی گرفت.

مقوله فرهنگ از مفاهیم درهم تنیده با مؤلفه های متعددی است که جامعه شناسان، هریک از نگرش و زاویه ای ویژه به آن نگریسته اند. گاهی با واژه تمدن هم پهلو می شود و گاه به معنای ادب و شیوه عمل می آید. در مقدمه نگاهی به تعریف خواهیم کرد. فرهنگ ازلحاظ لغوی عبارت است از:

در زبان روسی، فرهنگ برای تعیین تأثیر انسان بر طبیعت، شخصی کردن دستاوردها و نیروهای عامل این دستاوردها به کار رفته است. (کنستانتینوف، 118:1379)

بنابراین می بینیم نزد لغت شناسان، فرهنگ در متن خود این بار معنایی را به عنوان یک خصیصه ذاتی حمل می کند، به گونه ای که اگر قدرت و وسعت فکری را از دایره مفهوم فرهنگ حذف کنیم، فرهنگ معنای خود را از دست می دهد. فرامرز رفیع پور می نویسد: «اگرچه که یک جامعه و اعضایش قدرت تفکر و علم بیشتری داشته باشند بهتر می توانند به اهداف شان دست یابند؛ بنابراین، پیشرفت فرهنگی در درجه اول به معنای پیشرفت فکری است.» (رفیع پور، 307:1382)

برای آشنایی با مفهوم اصطلاحی فرهنگ، ابتدا باید با تعاریف و نظریه های متفکران مختلف در این زمینه آشنا شد و این به معنی پای گذاشتن به عرصه های دشوار و پیچیده است؛ زیرا نظریه های ارائه شده توسط اندیشمندان گوناگون، به غایت متفاوت و متعدد است. (سلیمی، 9:1379)

مشکل آشنا شدن با مفهوم فرهنگ از همان قدم اول (یعنی دسته بندی و انتخاب تعاریف گذشته) آغاز می شود و تنها رده بندی انواع این تعاریف تشریحی، ساختاری، تکوینی و... و تشریح آن ها موجب تدوین کتاب های متعدد شده است. (آشوری، 68:1357)

فرهنگ از دیدگاه های مختلف بررسی و تعریف شده است:

دیگری بررسی آثار و بقایا که باورها به دو بخش ایده های با اهمیت و ایده های روزمره (مربوط به طرز کار اشیا) تقسیم می شود. این باورها و ارزش ها صرفا تجلی یک فرهنگ هستند، نه خود فرهنگ و آثار و بقایا، تجلیگاه باورها در عمل هستند که قابل لمس با حواس پنجگانه است. از دید این ها فرهنگ زنده را تنها در باورها و ارزش ها بهتر می توان یافت تا در آثار و بقایا و اسناد و مدارک. (دیویس، 31:1383)

تعاریف فرهنگ، امروزه بالغ بر سیصد نوع می شود: (روح الامینی، 17:1368) بعضی آن ها را در شش بخش: تشریحی یا توصیفی، تاریخی، هنجاری، روان شناختی، ساختی و تکوینی تقسیم بندی کرده اند. (کروبر و کلاکن، 234:1375) در دایرة المعارف بریتانیکا آن ها را به بخش های نظریه های جهان شمول، ذهن گرایی، تکامل گرایی و نسبیت گرایی تقسیم

کرده اند. در کتاب نظریه و فرهنگ این تعاریف در عناوین زیر تقسیم شده است: نظریه های شبه فرهنگی، نظریه های اشاعه گرا، نظریه های تکامل گرا و نظریه های نسبی گرایی فرهنگی. (سلیمی، 6:1379)

نبود تعریفی واحد و جامع از فرهنگ، ناشی از عوامل زیر است:

برای دستیابی به تعریف مورد نظر، به تعدادی از تعاریف اشاره می شود:

فرهنگ، مجموعه دانش ها، نگرش ها، منش ها و ارزش های یک گروه است که دارای ویژگی های: هویت دهی، مصونیت آوری، هم پویایی و هم پایایی، ایجادکننده فطرت ثانوی و تاثیرپذیری است. (ماندگار، 81:1381)

براساس این تعریف، فرهنگ هر جامعه، پدیده هایی است که در طول حیات یک ملت شکل گرفته است؛ به معنای دیگر، فرهنگ هر جامعه

متجلی دانش ها، نگرش ها، منش ها و ارزش های آن جامعه است.

علامه محمدتقی جعفری در مورد فرهنگ، قائل به تقسیم بندی زیر است:

فرهنگ پیشرو: «کیفیت و شیوه زندگی مادی و غیرمادی که هیچ اصل و قانون اثبات شده ای را مورد تبعیت قرار نداده، بلکه صحت و مقبولیت خود را از تمایل و خواسته های مردم می گیرد.» (جعفری، 2:1374 و 1 و 77)

«فرهنگ، عبارت است از شیوه انتخاب شده برای کیفیت زندگی که با گذشت زمان و مساعدت عوامل محیط طبیعی و پدیده های روانی و رویدادهای نافذ در حیات یک جامعه، به وجود می آید.» (جعفری، 234:1362)

نکته مشترک بین سه تعریف ذکرشده، عنصر «شیوه زندگی» است که در اولی آن را به تعقل سلیم و احساسات پاک، در دومی به خواست های نفسانی و در سومی به تجربیات زندگی مستند می سازد.

«فرهنگ، نمودی است از رفتارهای روزمره گروهی از افراد بشر که از نسل های قبل به ایشان به ارث رسیده است.»

در این تعریف، هاری اسپلینگ فرهنگ را شیوه یا رفتاری می داند که از گذشتگان باقی مانده است؛ از این رو، رفتارهایی که استناد تاریخی ندارند، داخل مقوله فرهنگ نخواهند شد. «فرهنگ، کارهای زیسته شده ای است که مشخصه جامعه، طبقه یا گروه خاصی در دوره خاص تاریخی است و شامل ایدئولوژی های خاص عملی است که جامعه، گروه یا طبقه ای را قادر می سازد تا شرایط هستی خود را تجربه، تعریف و تفسیر کنند و معنای آن را درک نمایند.» «استوارت هال» در این تعریف، فرهنگ را پشتوانه ارزشی و فکری رفتارهای افراد جامعه می داند که از گذشتگان به ارث رسیده است.

«ویل دورانت» فرهنگ را حاصل برخورد انسان و جهان اشیا معرفی می کند.

«پویر» فرهنگ را عالم سوم (مصنوعات) می داند که از برخورد انسان

(عالم اول)، با اشیای طبیعی (عالم دوم)، به وجود آمده است. در این نگاه، خدایی در کار نیست و انسان، موضوع فرهنگ است.

در این تعریف، چنان که پیداست فرهنگ مؤلفه های متعدد و درهم تنیده ای دارد که آدمی به مرور زمان از جامعه کسب می کند.

کمیته برنامه ریزی بخش فرهنگ و هنر دولت جمهوری اسلامی ایران در اولین برنامه پنج ساله خود، فرهنگ را چنین تعریف کرده است: کلیت هم تافته باورها، ارزش ها، آرمان ها، دانش ها، هنرها، فنون، آداب و اعمال جامعه و مشخص کننده ساخت و تحول کیفیت زندگی.

نقاط کلی و مشترک در تعاریف فرهنگ

نقاط کلی تعاریف ارائه شده را می توان به صورت زیر خلاصه کرد:

اول: فرهنگ، تشکیل دهنده عناصر رفتارهای اعضای جامعه است.

دوم: فرهنگ، ویژگی های رفتاری است که از گذشتگان به ارث رسیده یا از دیگران آموخته می شود.

سوم: فرهنگ، شیوه زندگی مستند به یکی از امور تجربی، عقلانی و نفسانی است.

چهارم: فرهنگ، عامل هویت دهی جوامع و حیات عقلایی آن هاست.

پنجم: صفتی است که به انسان هویت عقلایی می بخشد و او را انسان می سازد.

ازآنجاکه شیوه زندگی هر انسان براساس نوع ادراک و شناخت او از خود، خدا، دیگر انسان ها، جهان اطرافش، نوع رابطه بین خود و آن ها و الگوی ایدئالی که از نقش اجتماعی برای خود در زندگی ساخته و نقشی که در آن بازی می کند، به تصویر کشیده می شود (بابایی طلاتپه، 112:1384) و این تصویر از یک طرف حاصل تجربیات فکری گذشتگان و از طرفی، برخاسته از استدلال های امروزی است که متناسب با شرایط جدید به وجود آمده است. رفتارهای انسان از یک نظر، متکی به ارزش ها و باورهای اوست که از نوع نگاهش به هستی برمی خیزد و از طرفی مستند به استدلال های فکری و اندیشه های اوست که براساس نوع گزاره های برخاسته از شرایط و تجربیات او شکل می گیرد؛ ازاین رو تعریفی که برای فرهنگ انتخاب می کنیم و آن را محور مطالعه خود در این پژوهش قرار خواهیم داد عبارت است از: «شیوه زندگی برخاسته از اندیشه (عقل نظری) و نظام ارزشی (عقل عملی).» در این تعریف، شیوه زندگی به کیفیت گزینش های فردی و اجتماعی در برخوردها و تعاملات، نوع گفتارها، کردارها و پندارها اشاره دارد. عقل نظری به قوه عاقله انسانی اشاره دارد که سازماندهی افکار و اندیشه های اوست و عقل عملی بیانگر بایدها و

نبایدهایی است که در زندگی براساس تجربیات و الگوهای زندگی انتخاب شده و عموما مستند به نگرش انسان به جهان و به تعبیر دیگر، نوع جهان بینی انسان است. این شیوه زندگی، امری است که به واسطه آن زندگی انسان از زندگی حیوانات متمایز می شود و به او شخصیت و هویت جدیدی در معاشرت، زندگی، رفتار و گفتار می بخشد و در او چنان تأثیر می گذارد که در تعریف او گویند: انسان حیوانی است با فرهنگ.

انسان با فرهنگ، فردی است که فکر می کند و راه زندگی، نوع رفتارها و کردارهای خاصی را برمی گزیند؛ از این نظر هیچ انسان بی فرهنگی یافت نمی شود؛ چراکه همه انسان ها زندگی می کنند؛ زندگی ای که بر پایه فکر، اندیشه و ارزش های خاصی بنا شده است. شیوه زندگی که به راحتی تغییر در آن راه پیدا نمی کند، با تکیه بر این نظام فکری و ارزشی به راحتی اجازه ورود افکار بیگانه و ارزش های دیگر را به حریم خود برنمی تابد. فرهنگ اسلامی عبارت خواهد بود از: «شیوه زندگی برخاسته از اندیشه توحیدی و نظام ارزشی اسلام.» فرد متخلق به فرهنگ اسلامی، کسی است که از یک اندیشه توحیدی برخوردار باشد و بایدها و نبایدهای زندگی اش در شئون فردی و اجتماعی مستند به قرآن و سنت پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله وسلم و ائمه معصومین علیهم السلام و الگوی زندگی اش پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله وسلم و ائمه اطهار علیهم السلام باشد. جامعه با فرهنگ، جامعه ای است که ارزش ها و روش های خاصی را براساس استدلال ها و نظام ارزشی برای تعاملات اجتماعی معرفی می کند و به تعاملات دیگر اجازه ورود نمی دهد و درصورت ورود آن ها، از خود استقامت نشان داده، درصدد نفی و طرد آن ها برمی آید.

این که انسان ها و درنهایت، جوامع انسانی با کدامین شیوه زندگی به

سعادت همیشگی دست خواهند یافت تا دنیا و آخرت آن ها را تضمین نماید، از دیرباز بین اندیشمندان علوم مختلف مورد بحث بوده و خواهد بود و در طول این بحث ها هرکدام به دنبال شیوه زندگی و آیینی هستند که ضمن توجه به تمامی ابعاد وجودی انسان، سعادت دنیوی و اخروی او را تأمین کند و زندگی جاودانه ای توأم با لذت و خوشی برای او فراهم آورد.

ابعاد فرهنگ

اشاره

با توجه به تعاریف مختلف فرهنگ و پدیده های کمی و کیفی آن، نمی توان همه آن ها را در یک ردیف قرار داد. ازآن جاکه زندگی انسان از دو مشخصه مادی و معنوی تشکیل شده، عوامل مؤثر در آن ها نیز از یک نظر به دو بخش کلی قابل تقسیم است:

1- بعد مادی فرهنگ

به مجموعه های پدیده هایی اطلاق می گردد که محسوس، ملموس و با موازین کمی و کیفی و علمی قابل اندازه گیری هستند و در زندگی و شیوه ی آن مؤثرند؛ مانند: فنون، ابزارهای کاربردی و تولیدی، فنون پزشکی، وسایل موتوری، ابداعات برقی و.... این نوع فرهنگ ها به سرعت قابل تغییر هستند و جایگزین می شوند. (رحمانی، 94:1379-91)

2- بعد غیرمادی فرهنگ

مجموعه هایی که با روان آدمی سروکار دارند و به آسانی قابل اندازه گیری و ارزیابی نیستند؛ مانند: معتقدات، ضوابط خویشاوندی، هنر، ادبیات و رسوم که در معنویات و اخلاقیات و شیوه ی زندگی انسان ها تأثیر می گذارد و هویت فردی و جمعی جامعه را تشکیل می دهد. (همان: 95)

ویژگی های فرهنگ

طبقه بندی اول: ویژگی های فرهنگ

ملویل هر سکویتس در کتاب انسان و آثارش (1940) ویژگی هایی را برای فرهنگ ذکر کرده که مورد توجه بسیاری از انسان شناسان واقع شده است؛ این ویژگی ها عبارت اند از:

طبقه بندی دوم: ویژگی های فرهنگ

کلاید کلاکهن در کتاب آیینه ای برای انسان توضیح مبسوطی از فرهنگ بیان کرده که خلاصه آن بدین شرح است: (همان: 261)

هر پدیده ای در هستی ویژگی هایی دارد که با آن ها از دیگران بازشناخته می شود. این ویژگی ها عموماً به دو گروه عام و خاص تقسیم می شوند؛ ویژگی های عام، بین همه فرهنگ ها مشترک است، و ویژگی های خاص، متناسب با جامعه و افراد متفاوت هستند. پاره ای از اوصاف و ویژگی های عام به اختصار عبارت اند از:

1 . فرهنگ هم «عام» و هم «خاص» است: فرهنگ به عنوان یک معرفت بشری عام است. همه انسان ها برای بقا و دوام زندگی به ساختن ابزار و ادوات و فعالیت های تولیدی و تهیه مسکن و لباس و غذا می پردازند و رفتارهایی از خود نشان می دهند، می خورند، ازدواج می کنند و... و همه جوامع دارای نهادهای خانوادگی، نظام خویشاوندی و نظام سیاسی و قوانین و مقررات و فلسفه برای زندگی یا عقیده درباره هستی، مرگ ماوراءالطبیعه

و علائم، اشارات، زبان، هنر و... هستند؛ ولی با وجود تشابه در کلیات و خطوط اصلی، هر قوم و گروه با شیوه خاص خود می خورند، ازدواج می کنند و... و بالاخره تفاوت هایی در رسوم، قوانین، معتقدات و جلوه های فرهنگی دارند.

فرهنگ یک مفهوم نیست، بلکه تاریخی خاص و ایدئولوژیک است.

فرهنگ هویت دهنده است. فرهنگ و مواریث تاریخی یک ملت، رکن اصلی شخصیت و هویت انسانی آن ملت است. فرهنگ ذاتاً انتقال، ترکیب و

ارتباط را می طلبد و خواهان پیوند، رشد و تماس است. فرهنگ، انسان را یاری می کند تا بهتر ببیند، بخواهد و گزینش کند. فرهنگ، وسیله ای است که افراد را با زندگی اجتماعی تطبیق می دهد. فرهنگ، طرح هایی برای زندگی کردن است که در جریان تاریخ شکل می گیرد.

فرهنگ، فراگرفتنی است و تعلیم و تربیت در جوامع انسانی براساس این خصیصه شکل گرفته است. فرهنگ با شرایط محیط سازگاری و هماهنگی حاصل می کند؛ ازاین رو، هیچ فرهنگی در طول تاریخ منجمد نمانده، بلکه با گذشت زمان تغییر و تحول یافته است.

عوامل یک فرهنگ به تدریج به صورت یک مجموعه به هم پیوسته درمی آیند. فرهنگ موضوعی اجتماعی است. عادات و تجربیاتی که فرهنگ را تشکیل می دهند جنبه انفرادی ندارند، بلکه تمام کسانی که در گروه مربوط به خود زندگی می کنند در آن شریک اند و فشار و جبر اجتماعی ضامن بقای تحول عادات، تمایلات و تجربیات فرهنگی است.

فرهنگ نیازمندی های اساسی و حیاتی را تأمین می کند. فرهنگ ناشی از عوامل زیست شناختی، محیط زیستی، روان شناختی و تاریخ وجود بشر است. اصلاح جامعه و کشور با اصلاح فرهنگ آن ممکن می شود.

فرهنگ و ساخت اجتماعی

جامعه شناسان کلاسیک و معاصر در طبقه بندی از فرهنگ، آن را به دو قسم مادی و معنوی تقسیم می کنند. بعضی از فلاسفه اجتماعی نظیر استاد مطهری این تقسیم بندی دوگانه از فرهنگ را به این شکل قبول ندارند و در نقد این نظریه جامعه شناسی از فرهنگ بیان می کند: «این تعبیر درست نیست که فرهنگ را به مادی و معنوی تقسیم کنیم و مقصود از فرهنگ مادی را

تمدن و ابزار تولید بنامیم، بلکه فرهنگ به امور معنوی گفته می شود، نه خصوص معنویات مذهبی، بلکه معنویات به طور کلی (علوم و معارف و نظایر آن)؛ اما به امور مادی فرهنگ نمی گویند.»

در این که ما چیزی به نام فرهنگ مادی نداریم هیچ شکی نیست؛ چراکه فرهنگ بیشتر از مقوله تلقیات، تصورات، ایدئال ها، بینش ها، منش ها و ارزش های معنوی یک جامعه است. میان دو واژه «رئال» و «ایدئال» فرهنگ به دومی (ایدئال) نزدیک تر است. بدیهی است که مادیت کتاب، فرهنگ نیست، مگر مجازاً و مساحتاً. نوع فکر، بینش و تصوری که در آن کتاب منعکس می شود، فرهنگ است. مادیت گنبد و گلدسته، فرهنگ نیست، بلکه حاصل تمدن جامعه انسانی است؛ پس اندیشه هایی که باعث به وجود آمدن هواپیما، کامپیوتر و... شد، حاصل فرهنگ است، ولی خود هواپیما و کامپیوتر به طور فیزیکی وسیله ای هستند که ناشی از پیشرفت «تمدن» هستند.

رابطه میان فرهنگ و ساخت اجتماعی به گونه ای رابطه بین ذهن و عین است. از یک طرف، اگر واقعیت اجتماعی با پیکره ساخت آن در نظر مجسم شود، مانند یک صورت عینی جلوه می کند که در آن داده های جمعیتی و اقتصادی و نیز برخی جنبه های سازمان تأمین اجتماعی (مثلاً جنبه هایی که به وسیله پایگاه و نقش ها بیان می شوند) و بالاخره بعضی گروه های اجتماعی (مثل ملت یا طبقات) با اولین نشانه قابل شناخت هستند. ازطرف دیگر، واقعیت اجتماعی اگر با تصاویری که مفهوم فرهنگ به خود می گیرد در نظر مجسم شود، به صورت پیکره بندی و هیئتی غیرمادی یا «وجدان جمعی» و نیز به مثابه عالمی ذهنی که افراد در آن شرکت جسته و از این رهگذر تعریف و تبیینی می شود، ارائه می گردد.

عناصر ساختی و عناصر فرهنگی با هم پیوستگی بسیار نزدیک دارند و

پیوسته به طور متقابل بر یکدیگر تأثیر می گذارند. فرهنگ، بازتابی از عناصر ساختی است و برای ایجاد مدل ها، نمادها، ضمانت های اجرایی و صراحت بخشیدن به محتوای هنجاری نقش ها از آن عناصر الهام می گیرد؛ عناصر ساختی نیز به نوبه خود تا حدی از جلوه ها و تجلیات، ارزش ها، ایدئولوژی ها و نمادهای فرهنگی پیروی و متابعت می کنند. (گی روشه، 8:1366)

فرهنگ، قدرت و انسجام اجتماعی

قوت و ضعف فرهنگ هر جامعه بسته به میزان ژرفا و همبستگی باورها، ارزش ها، سنت ها و اعتقادات، هنجارهای مشترکی دارد که نظام اجتماعی آن را شکل می دهد. هرچه فرهنگ یک نظام اجتماعی نیرومندتر باشد، تغییر و تحول فرهنگی در آن دشوارتر می گردد. (دیویس، 5:1373) فرهنگ منبعی بسیار مهم در تولید قدرت اجتماعی است؛ این منبع انسانی می تواند به سهولت انسان ها را به سوی اهداف تعیین شده (متناسب با فرهنگ موجود) بسیج کند و روند انسجام و قدرت اجتماعی را وسعت و شدت بخشد و حتی تجهیز و کاربرد منابع طبیعی قدرت را تسهیل کند. درصورت فقدان فرهنگ مناسب، هیچ جامعه ای توان پیشرفت و تولید قدرت را نخواهد داشت. اهمیت فرهنگ در تولید قدرت به حدی است که درصورت رکود و نیروهای اشتیاق به کمال، در تصرف خود طبیعی به طرف امیال حیوانی گرایش پیدا کنند. دراین صورت، آدمی به صورت خطرناک ترین موجود درمی آید که حاضر است برای یک لحظه لذت و کامکاری خود، نابود ساختن همه هستی را جایز و آن را موجب افتخار بداند. به طور کلی، نیروی اشتیاق و کمال جویی در دو بعد مثبت و منفی در انسان ظاهر می شود و عمل می کند:

پویایی و زوال فرهنگ

فرهنگی که در دوره های مختلف، معیار رفتارهای فردی و جمعی قرار گیرد و جوابگوی نیازهای جامعه باشد، از پویایی و پایداری مطلوبی برخوردار است و فرهنگی که نتواند جوابگوی نیازهای مردم و جامعه در مقابل تغییرات و خواست های برخاسته از شرایط و مقتضیات زمانی باشد، در بستر زمان، به تدریج از عرصه زندگی مردم کنار گذاشته می شود و متدهای جدید جایگزین آن می گردد؛ بنابراین، فرهنگ هر جامعه بسته به میزان و قابلیت عناصر پویای آن همواره در معرض رویارویی با تحولات فرصت آفرین یا تهدیدزا قرار دارد؛ ازاین رو شناخت دقیق نقاط قوت و ضعف هر فرهنگ در مواجهه با تهدیدها و فرصت های پیش رو نقش حیاتی دارد.

تغییرات و رشد شتابنده اطلاعات و تکنولوژی، سرعت قافله تمدن بشری را چنان افزایش داده که جوامع امروزی نمی توانند پیوسته در سوی شکوه و عظمت تمدن و فرهنگ دیرین بنشینند و چنان خویش را به گذشته معطوف دارند که از درک شرایط زمان حال و آینده عاجز بمانند یا آن را به فراموشی بسپارند؛ زیرا دچار چنان فاصله طولانی بین ملت ها و فرهنگ ها می گردند که نزدیکی این دو به آسانی صورت نمی گیرد. این امر، جامعه را چنان از هویت ملی و سنتی دور می کند که چهره عمومی اجتماعی را تغییر داده، به گذشته، سنت ها و روش آن به دید تحجر می نگرد و به آسانی مغلوب هجمه های فرهنگی دیگران شده، قدرت و توان مقاومت خود را ازدست می دهد. (کاظمی، 3:1378)

کارکرد فرهنگ

اشاره

فرهنگ قبل از آن که یک موضوع انفرادی باشد، یک موضوع اجتماعی

است؛ بدین معنی که فرهنگ حاصل تلاش مستمر و آگاهانه جمع است؛ اما نقش آن را در زندگی فردی هم نمی توان نادیده گرفت. به هرحال، فرهنگ در زندگی فردی و زندگی جمعی دو کارکرد جداگانه دارد.

1- نقش فرهنگ در زندگی فردی

فرهنگ در تعیین شیوه رفتار انسان نقش بزرگی ایفا می کند؛ درواقع، این فرهنگ است که به انسان مایه های انسانی می بخشد، رفتار او را تنظیم می کند و در انسان، آمادگی کافی برای ورود به زندگی اجتماعی را ایجاد می نماید. انسان در فضای خاصی از فرهنگ به دنیا می آید و در بستر آن زندگی و رشد می کند. فرهنگ به فرد می آموزد تا در شرایط گوناگون چگونه رفتار کند. انسان موجودی انتخابگر است و انتخابش بیشتر در چارچوب و محدوده ای است که فرهنگ برای او تعیین می کند. بدین ترتیب فرهنگ برای فرد، امری کاملاً درونی به حساب می آید و چنان با شخصیت انسان قوام و عجین می شود که معمولاً جز به اقتضای آن به هیچ عملی دست نمی زند.

2- نقش فرهنگ در زندگی اجتماعی

فرهنگ، نگاه دارنده و تداوم بخش اجتماعی است. زندگی اجتماعی مبتنی بر ایجاد نظم و هماهنگی در رفتار افراد جامعه است و فرهنگ عامل اصلی ایجاد این نظم و هماهنگی به شمار می رود. اگر فرهنگ مشترکی وجود نداشته باشد و هرکس به دلخواه خود رفتار کند، جامعه به هرج و مرج و نابسامانی دچار خواهد شد. فرهنگ، تداوم بخش و انسجام دهنده ارزش های جامعه است و به عنوان یک عامل کنترل اجتماعی نیز از اهمیت خاصی برخوردار است.

فرهنگ به طرزی معنی دار و عملی، گروه و جامعه ای را از گروه و

جامعه دیگر متمایز و راه شناختن را هموار می کند.

ارزش های جامعه را به گونه انتظام یافته ای تفسیر و تعبیر می کند؛ از همین گذرگاه است که می توان معنی، هدف و نوع رفتار فرد یا جامعه را بهتر فهمید. درک هرچه عمیق تر فرهنگ، موجب درک مفهوم یکپارچه زندگی، معانی رفتار و ارزش هاست.

فرهنگ یکی از استوارترین پایه های همبستگی اجتماعی را فراهم می آورد. وجه اشتراک در آرمان های فرهنگ (عشق به وطن، مکتب، هم نوع، هم زبان، هم وطن، همدین و...) الهام بخش فداکاری، وفاداری و ازخودگذشتگی به منظور اهداف جامعه است.

فرهنگ نه تنها تصویری از ساخت اجتماعی ارائه می دهد، بلکه عناصر شناسایی آن را نیز در اختیار می گذارد. فرهنگ بدین وسیله به رفتار اجتماعی آن چنان انتظام می دهد که شخص با جامعه احساس گرایی⁽¹⁾نموده، بی آن که ناچار باشد مرتبا شیوه های فکر و عمل را ابداع یا اختراع کند. نقش، شکل، پایگاه اجتماعی و تکوین شخصیت اجتماعی فرد به وسیله فرهنگ ساخته می شود. (نیک گهر، 75:1369)

کارآمدی فرهنگ

فرایند زندگی انسان، هم به شکل جمعی و هم فردی صورت می پذیرد. کار فرهنگ در این فرایند، آن است که افراد را برای زندگی، آماده و مجهز سازد؛ به بیان دیگر، هدف فرهنگ ارائه الگوهایی از رفتارها و شیوه های زندگی است که آدمی را به برآورده شدن نیازهای او رهنمون سازد؛ این نیازها را به دو دسته عمده می توان تقسیم کرد:

نیازهای فیزیکی او مثل غذا، پوشاک و ابزار کار از مواد بیرونی تأمین می گردد و نیازهای درونی (روانی، اجتماعی و معنوی) او مثل شجاعت، آسایش، دلگرمی، اعتماد، رفاقت و اطمینان به موفقیت در نقش اجتماعی و... از مواردی است که تنها از جهان درونی و ماوراءالطبیعی تأمین می شود. کارکرد فرهنگ این است که این نیازها را همانند نیازهای فیزیکی برآورده سازد؛ چراکه زندگی انسان تنها با کوشش و تلاش استمرار می یابد. درد، رنج، دلتنگی، ترس، ناکامی و بیزاری تقریبا هر لحظه سایه وار آدمی را دنبال می کنند.

او نیازمند یاری، دلگرمی، الهام، امید، آسایش، اطمینان و دلداری است تا بتواند به نبرد زندگی ادامه دهد. در این راه، تدابیر و الگوهای فرهنگی به آدمی مدد می رساند و به او اعتماد و قدرت می بخشد و او را مطمئن می سازند که زندگی، ارزش زیستن دارد و به او جرئت، صبر و تحمل مقابله با ناکامی های زندگی را می بخشد، برای او مددکار الهی و انسانی می آورد، خستگی را مغلوب و گاهی زندگی را در بدترین شرایط فیزیکی لذت بخش، هیجان آور و گوارا می سازد؛ ازاین رو کارآمدی فرهنگ یعنی: مجموعه ای از قوانین و باورهای نظری و عملی که در صورت عملی شدن و به مرحله عینیت درآمدن، می تواند تضمین کننده سعادت مادی و معنوی فرد و جامعه، در هر شرایط زمانی و مکانی و هر دوره تاریخی باشد.

(نوائی، 11:1380)

کارآمدی، یک بحث معرفتی و شناختی است و دستیابی به آن به سه مرحله تفکر نیاز دارد:

با گذر از این مراحل به داوری می نشینیم و سخن از کارآمدی فرهنگ و عناصر آن در تأمین اهداف و نیازمندی های فیزیکی و روانی، به میان می آوریم. فرهنگ کارآمد دارای هفت مشخصه اصلی است:

فرهنگ و ارزش

شناخت ارتباط عناصر مختلف یک فرهنگ، چگونگی نظام بخشی به زندگی اجتماعی را آشکارتر می کند و به فرد امکان می دهد زوایا و درون مایه های عناصر فرهنگی جامعه را بهتر بشناسد؛ همین ارتباط عناصر است که موجبات پیچیدگی هرچه بیشتر این عرصه ها را پدید می آورد و به هرحال برای تداوم زندگی اجتماعی شناخت این ارتباطات عناصر فرهنگی، بسترسازی مناسب در عرصه زندگی اجتماعی را میسور می سازد. ارزش ها یکی از بخش های مهم و اصلی فرهنگ هر جامعه هستند. بیشتر جامعه شناسان و صاحب نظران وقتی به تعریف فرهنگ می پردازند به ارزش ها و نقش پایه ای آن ها در شکل گیری فرهنگ توجه دارند. پرداختن به موضوع ارزش ها نزد جامعه شناسان از جایگاه ویژه ای برخوردار است.

استناد به ارزش ها نزد جامعه شناسان کلاسیک و جدید عمومیت داشته و دارد و شاید هیچ موضوع دیگری به اندازه مطالعه ارزش ها منشأ مناقشه میان جامعه شناسان نباشد. برخی جامعه شناسان چنین القا می کنند که برای مطالعه ارزش ها باید تدابیر خاصی اندیشیده شود تا مبادا مداخله ارزش های شخصی در جریان مطالعه عینیت آن را مخدوش کند. درحال حاضر، عموم جامعه شناسان ارزش ها را - چون منشأ اثر اجتماعی اند - در زمره «پدیده های اجتماعی» می شمارند و با روش های کمی به تحلیل عمل آن ها می پردازند. (نیک گوهر، 179:1369)

علاوه بر پرداختن به مقوله ارزش ها، جامعه شناسان تلاش کرده اند

جایگاه ارزش ها را در ساختارهای فرهنگی جوامع تبیین کنند و نقشی را که ارزش ها در نظام اجتماعی ایفا می کنند، تبیین نمایند. پائول هورتون می نویسد: «هر فرد ازطریق فرهنگش می آموزد که چه چیزی خوب، حقیقی و زیباست. نگرش ها، ارزش ها و هدف ها به وسیله فرهنگ مشخص می شود. همان گونه که فرد به طور طبیعی زبان یاد می گیرد، به همان ترتیب این نگرش ها، ارزش ها و هدف ها را می آموزد. یک رابطه و وابستگی متقابل میان این ها وجود دارد؛ رابطه متقابلی که احتمالاً مهم ترین بخش از هر فرهنگ است.» (محسنیان راد، 44:1369)

بنابراین ارزش ها به عنوان بخش مهمی از فرهنگ قوام دهنده نظم اجتماعی هستند. این ارزش ها بخشی از میراث فرهنگی گذشتگان است که جامعه آن ها را پاس می دارد.

رسوم، ضوابط و قوانین را هر جامعه به عنوان مجموعه ای از ارزش های فرهنگی آگاهانه یا ناآگاهانه در زمان و مکانی معین از نسل قبلی آموخته، محترم داشته، تغییر داده، به نسل بعد منتقل می کند و کسی که به این مجموعه تجاوز کند مجرم است و با توجه به شدت و ضعف این تجاوز و دیدگاه های مختلف به این افراد، منحرف، بی تربیت، وحشی، دیوانه، بیمار و بالاخره بزهکار، اطلاق می شود. (روح الامینی، 61:1368)

در فرهنگ جامعه بین ارزش ها و عناصر فرهنگی دیگر ارتباط وجود دارد. «میان ارزش ها و کنش های متقابل، مدل های رفتاری، هنجارها، آرمان ها، معنی ها، سیستم های نمادی ایدئولوژی، نقش های اجتماعی، روند جریان امور اجتماعی، قشربندی اجتماعی، سازمان های اجتماعی، نهادهای اجتماعی، نظم اجتماعی و جامعه پذیری رابطه و همبستگی وجود دارد. ارزش یکی از بلوکهای ساختمان فرهنگ است.»

«اریک گود» می نویسد: «گسترده ترین و کوچک ترین واحد آجرهای ساختمانی هر فرهنگ، ارزش است. ارزش آن چیزی است که یک فرهنگ از جنبه اخلاقی به عنوان خوب یا بد آن توجه دارد. (همان منبع: 68)

ارزش ها بر نظام های اقتصادی، سیاسی، اجتماعی، فرهنگی هر جامعه تأثیر می گذارند و از آن ها متاثر می شوند. انطباق و هماهنگی بین این نظام ها و ارزش ها موجب استقرار نظام اجتماعی می شود. هر سیستم و نهاد که بخواهد برخلاف ارزش های حاکم بر جامعه خود عمل کند، مسیر فنا و نیستی را طی می کند. با گذشت زمان و تحولات اجتماعی، شکل و رویه های استقرار ارزش ها نیز متحول می شود و درنتیجه، موجبات پویایی و ماندگاری ارزش ها پدید می آید.

در اهمیت ارزش های انسانی همین بس که همه اصیل و ریشه در سرشت انسان دارند و همین ارزش ها عمل اصلی حرکات تاریخ به شمار می روند. (مطهری، 113:1376)

فرهنگ از دیدگاه اندیشمندان اسلامی

با توجه به قلمرو گسترده و ابعاد وسیع و معانی متنوع فرهنگ، به دست دادن تعریفی جامع و مانع با حد و رسم منطقی، کاری دشوار است؛ ازاین رو دانشمندان علوم دینی در حوزه های گوناگون علمی و فلسفی، سعی در تقریب معانی متعدد فرهنگ داشته اند. توجه به فرهنگ به معنی صرف ارتباط با نمودهای ظاهری و تنش های فیزیکی و مطالعه جنبه های کمی و کیفی حیات یک ملت نیست، بلکه تأمل در چگونگی (شدن) است؛ زیرا شیوه سلوک فردی و اجتماعی مردم، بازتابی از فرهنگ آنان به شمار می رود و فرهنگ نیز بیانگر اندیشه، راه مشترک زندگی، هنر زندگی کردن و

محصول فعالیت های آفرینشگر انسان است. (بخشی، 8:1372)

بی تردید امام خمینی رحمه الله با درک عمیق از روابط حاکم بر اندیشه جهان معاصر و با تعمق و تأمل به نقش فرهنگ در سازندگی فرد و اجتماع، علل سقوط و هبوط فرزندان آدم از آسمان معنویت را نادیده انگاشتن تأثیر فرهنگ در دگرگونی نهادهای اجتماعی، اندیشه ها و تفکرات، روحیات و دیگر مناسبات انسانی می دانست و خود با همه توان در به وجود آوردن فضایی فرهنگی با تکیه بر ارزش های الهی و انسانی منبعث از روح معنویات کتاب و سنت پای می فشرد.

امام راحل رحمه الله درباره فرهنگ و نقش وجودی و جوهری آن در زندگی انسان ها می فرماید: «فرهنگ یک کارخانه آدم سازی است، چنانچه انبیا هم برای همین معنا آمدند که آدم درست کنند.» (صحیفه نور، ج 236:6) «بالاترین و والاترین عنصری که در موجودیت هر جامعه دخالت اساسی دارد، فرهنگ آن جامعه است. اساساً فرهنگ هر جامعه هویت و موجودیت آن جامعه را تشکیل می دهد و با انحراف فرهنگ هرچند جامعه در بعدهای اقتصادی، سیاسی، صنعتی و نظامی قدرتمند و قوی باشد ولی پوچ و پوک و میان تهی است. اگر فرهنگ جامعه ای وابسته و مرتزِ از فرهنگ مخالف باشد، ناچار دیگر ابعاد آن جامعه به جانب مخالف گرایش پیدا می کند و بالاخره در آن مستهلک می شود و موجودیت خود را در تمامی ابعاد از دست می دهد»، «رأس همه اصلاحات، اصلاح فرهنگ است.» (صحیفه نور، ج 160:6) «برنامه های فرهنگی تحول لازم دارد، فرهنگ باید متحول بشود.» (صحیفه نور، ج 252:6) «تربیت یک ملت به این است که فرهنگ آن ملت صحیح بشود.»

مقام معظم رهبری حضرت آیت الله خامنه ای در یک نگرش عمیق به

فرهنگ جامعه، که باید در اولویت نخست همه امور جامعه قرار گیرد، در تعریف فرهنگ می گوید: «عبارت از ذهنیات و اندیشه ها و ایمان ها و باورها و سنت ها و آداب و ذخیره های فکری و ذهنی است، که از این جهات، ما نه فقط از دنیای پیشرفته در علم و تکنولوژی، عقب نیستیم، بلکه در بسیاری از جهات از آن ها جلوتر هم هستیم.»

(مقام معظم رهبری، 388:81/9/28)

استاد مطهری فیلسوف و متفکر عالی قدر جهان اسلام در ایفای فعالیت های فرهنگی در کشور ما جایگاه بس والایی داشت؛ چراکه تمام هم و غم ایشان به منظور اصلاح و تحول ساختار فرهنگی جامعه گذشته صورت می گرفت و توفیق وی در مبارزه فرهنگی «اولاً ریشه ای بودن مبارزه و ثانیاً ارائه راه حل بود و مبارزه استاد مطهری با تمام مظاهر انحراف قبل از آن که لهجه سیاسی داشته باشد ماهیت فرهنگی داشت». (باقی نصرآبادی، 64:1380)

او بالاترین استقلال را برای یک ملت، استقلال فرهنگی، فکری و مکتبی می داند و از طرف دیگر، میان انواع گوناگون استعمار، خطرناک تر از همه، استعمار فرهنگی است و مگر ممکن است ملتی را ازنظر اقتصادی به دست آوریم، اگر به استقلال فرهنگی دست نیابیم، شکست خواهیم خورد و نخواهیم توانست انقلاب را به ثمر برسانیم. استاد مطهری در ادامه تبیین نظریه جامعه شناسی خود از فرهنگ بیان می کند: «ازنظر علمای جامعه شناسی این مطلب ثابت شده که همان طور که فرد دارای روح است، جامعه هم روح دارد. هر جامعه ای دارای فرهنگی است که آن فرهنگ، روح جامعه را تشکیل می دهد.»

«و هر ملتی فرهنگ خاص خود را دارد و فرهنگ هر ملتی همان روح

آن ملت است و هر ملتی مادامی که فرهنگش باقی باشد باقی است و اگر فرهنگش ازبین رفته، آن ملت دیگر ازبین رفته است و این است که می گویند برای این که ملتی را ازبین ببرند، اول فرهنگش را از او می گیرند، فرهنگش را که از او بگیرند، روحش را از او گرفته اند، وقتی روحش را از او بگیرند، دیگر او مرده است، یک لاشه بیشتر نیست و دیگر نمی تواند باقی بماند.»

فرهنگ یکی از والاترین ارزش های انسانی است که هر اندازه معنوی تر و عالی تر باشد، انسانی تر است؛ درنتیجه در مفهوم فرهنگ با توجه به مشهوترین تعاریف آن، که از جوامع متمدن دنیا به دست آمده و مورد تحقیق قرار گرفته، دو واژه بایستگی و شایستگی مستند به عقل سلیم و احساسات پاک مردم وجود دارد.

بنابراین اگر در جامعه، شماری از پدیده ها فرهنگ نامیده شود، ولی از تعقل سلیم و احساسات عالی انسانیت برخوردار نباشد، نمی توان آن را پدیده های واقعی فرهنگ تلقی کرد. فرهنگ کلمه ای حامل ارزش والاست؛ درنتیجه کسانی که به پدیده های شهرت پرستی، پول پرستی، لذت گرایی و خودخواهی عنان گسیختگی جامعه، فرهنگ اطلاق می کنند، درحقیقت خیانت بزرگی به بزرگ ترین ارزش های انسانی کرده اند. (همان منبع: 68)

فرهنگ کارآمد باید بتواند در عین پویایی و توانایی، پاسخ گوی نیازهای جامعه باشد. عموما نیازهای انسان را می توان در دو بعد معنوی و مادی گروه بندی کرد؛ زیرا انسان به همان اندازه که موجودی مادی است موجودی است معنوی؛ ازاین رو، نیازهای او را در سه گروه مهم می توان قلمداد کرد: نیازهای عقلانی، شامل: الهیات، فلسفه، منطق، ریاضی محض، تجربیات حسی منتج به کشفیات علمی قانونمندانه و

به طور کلی هرگونه تفکر و سنجش بر معیارهای عقلانی مسائل انسانی (Pandian, 1991, P. 2) ؛ نیازهای روحی و عاطفی، شامل: امور احساسی و عاطفی، همچون عشق و پرستش، عرفان و شهود، هنر و ذوقیات، تعالی اخلاقی، مقبولیت اجتماعی، خلاقیت ها و ابداع ها و الهام گیری ها و... این قبیل مسائل که در نگاه نخست، فاقد توضیح عقلانی (عقل افزاری) و جنبه کارکردگرایانه، کاربردی و مفید به نظر می رسند.

نیازهای مادی محض، شامل آنچه به جسم انسان مربوط می شود یا جسم است و به انسان تعلق می یابد؛ نظیر: خوراک، پوشاک، همسر، مسکن، وسایل زندگی و دارو که با توجه به توسعه جوامع انسان، فرهنگ مربوط به این دسته از نیازها روزبه روز در حال گسترش، تنوع، تغییر و تحول است و دغدغه آن بیشتر می شود.

عموم تنش ها و اضطراب های روحی بشر امروز نیز متوجه این سه گروه نیاز است و طبعا آن فرهنگی که بتواند در این باره پاسخگو باشد، کارآمد خواهد بود و به هر میزان که یک فرهنگ در شناسایی، حل و تأمین نیازهای انسان، موفق باشد، در ارائه راهکار عملی و کاربردی نیز موفق خواهد بود؛ به اصطلاح، کاربردی تر و کارآمدتر خواهد شد. دکتر ناظرزاده کرمانی از این فرهنگ به عنوان فرهنگ «مقبولیت دار» یاد می کند و می گوید:

«آن دهنده فرهنگی موفق تر است که قبل از ارسال داده یا پیام فرهنگی اولا نیازهای واقعی ستاننده احتمالی کالای خود را به درستی بشناسد و ثانیا داده او در اصل و فی الواقع بتواند آن نیاز بخصوص را رفع کند. این محتاج مطالعه دقیق و برنامه ریزی شایسته است و همین است که گاه زیباترین و بی بدیل ترین پیام فرهنگی ستانده می شود.» (مضطرزاده، 79:1379)

شیوه های زندگی چنان که گذشت بر دو پایه «اندیشه» و «ارزش» شکل

می گیرد و اختلاف در این دو پایه، موجب تفاوت شیوه های زندگی در افراد و گروه های مختلف می شود. اسلام با محور قرار دادن توحید الهی و نفی طاغوت ها و با تکیه بر ارزش های مستند به آیات و روایات معصومین علیهم السلام از دیگر فرهنگ ها متمایز می گردد و کارآمدی فرهنگ خویش را خصوصیات ذیل می داند:

فرهنگ در قرآن

در بحث پاره ها و اجزای وجودی خلقت فرهنگ از دیدگاه قرآن باید گفت: آن گاه که خالق هستی به بنده مخلوق خویش فکر و یاد فکر (اندیشیدن) را اعطا می کند، یعنی فرهنگ؛ (بقره، آیه 7 و 67؛ حدید، آیه 27) آن گاه که خالق کریم توان نامگذاری تمام پدیده ها را به آدم می بخشد، یعنی فرهنگ (سوره بقره آیه 31) و آن دم که به انسان نیروی تأمل در فکر را می دهد و به نور عقل محض خویش، روح تعقل را به آدم عنایت می کند، یعنی فرهنگ. (بقره، آیه 165، نحل، آیه 12 و 67)

حال این تعقل به هر مقدار و نحو که شکل می گیرد، نماد⁽¹⁾و نشان هایی از فرهنگ است. آن گاه که به بنده خویش نور علم را عطا می کند، یعنی فرهنگ بسیاری از پیشرفت ها و دستاوردهای تمدن انسانی مرهون همین عامل اساسی (یعنی علم)⁽²⁾است که به صنعت و تکنولوژی⁽³⁾نیز تبدیل می شود؛ ازاین رو می فرماید توسل به نور علم، دانایان را از نادانان جدا می کند. (بقره، آیه 165؛ و نحل، آیه 12 و 67) اگر آدمی از نور علم تبعیت نکند، به سرگردانی و آسیب های گوناگون دچار می شود. (انفال، آیه 22؛ یونس، آیه 100) این عبارت و اشارات، بر وجود جریان فرهنگ در عرصه زندگی و روابط بشری دلالت دارد. هرگاه توجه به این نشانه های خلق شده تحت عنوان فرهنگ انسانی زایل شود، قطعا از مرتبه عالی فرهنگ انسانی ساقط شده، به مرتبه پستی از رفتار و کردار می گراید. بی آن که بشر از فرهنگ خالی و تهی شود، فرهنگ رفتاری او پر از جریان ها و اعمال ناخالص می شود؛ زیرا عشق ورزیدن و دوستی به آن

طیف وجودی و حقیقی فرهنگ، که همان توجه به عنایت خالق صاحب جمال و کمال است، زایل شده است.

در قرآن، به روشنی ریشه و شالوده فرهنگ شناسی، توجه و اشاره آموزشی و پرورشی شده است. تاآن جاکه خداوند به آن اصول و قواعد دیگری را اضافه می فرماید، ازجمله آن که بسیار توصیه می کند در سوره ها و آیات متعدد که انسان در جست وجوی معنی و حقیقت فرهنگ علمی باید به سوی تجربه پدیده های عینی به پیش رود و در این راه، آن چنان به رشد و کمال رسد که جدپرست و نیاکان پرست و تاریخ پرست نباشد و خود را دستاویز سنت های مرده و جمود فکری و فرهنگی اغیار نکند و خارج از هرگونه تقلید کورکورانه، مانند یک انسان دانا و راهنمایی شده بیندیشد و آنچه می طلبد بشناسد؛ برای مثال، چند نمونه از آیات قرآن کریم را در این زمینه بیان و برداشت های علمی - کاربردی مورد نیاز در مسئله فرهنگ شناسی را مطرح می کنیم:

خداوند حکیم در سوره انعام می فرماید: آنان که شرک ورزیده اند خواهند گفت که اگر خدا می خواست ما و پدران مان، مشرک نمی شدیم و چیزی را حرام نمی کردیم، بدین گفتار پیشینیان ایشان نیز تکذیب رسل میکردند تا آن که طعم عذاب ما را چشیدند. بگو ای پیغمبر! آیا شما بر این سخن مدرک قطعی دارید تا ادامه دهید. شما جز از ضایعات باطل خویش پیروی نمی کنید و جز به گزافه و دروغ سخن نمی گویید. معلوم می شود کسانی که گذشته گرا و جدپرست هستند، به دنبال توجیهی برای حال پریشان و خیالات خود هستند؛ ازاین رو از اشخاص و جریان های گذشته صرف نظر از آن که به دنبال حقیقت منسجم و موثری برای تربیت انسانی باشند، بت های بزرگ و قابل تعبدی می سازند. چنین افراد و فرهنگ هایی

ویژگی متحد و منسجم یا وحدت یافته ای ندارند و به همین دلیل دستاویز سیاست ها و ترفندهای مخرب و متلاشی کننده قرار می گیرند.

سطوح و لایه های فرهنگ

اشاره

ادگار شاین فرهنگ را دارای سه لایه می داند: (شاین، 38:1383)

لایه اول: نماد و مصنوعات

در سطح بیرونی، نمادها، مصنوعات یا دست ساخته ها قرار دارد که شامل تمامی پدیده هایی می شود که دیده، شنیده و احساس می شوند. هنگامی که فرد به یک گروه جدید دارای یک فرهنگ ناآشنا وارد می شود، این مصنوعات شامل محصولات قابل رؤیت گروه از قبیل موارد زیر می گردد: معماری (ساختمان)، محیط فیزیکی، زبان، تکنولوژی، خلاقیت های هنری، سبک زندگی آن ها آن طور که در پوشش و لباس شان شکل می گیرد، شیوه های معرفی و آدرس دهی، نمایش های احساسی و عاطفی، افسانه ها و داستان های گفته شده و.... در عرف دینی به این لایه، طریقت گفته می شود. (واسع، 47:1378)

شناسایی این سطح ازطریق مشاهده امکان پذیر است. اگر مشاهده گر در گروه به مدت کافی زندگی کند، معانی مصنوعات به تدریج برایش آشکار می شود؛ ازاین رو اگر کسی بخواهد سریع تر به این سطح از درک دست یابد، می تواند تلاش کند ارزش های حمایت شده، هنجارها و مقرراتی که اصول عملی روزمره را فراهم می آورد و اعضای گروه رفتارشان را از این طریق هدایت می کنند، تجزیه و تحلیل نماید. این نوع پژوهش و بررسی ما را به سطح بعدی تحلیل فرهنگی هدایت می کند.

لایه دوم: ارزش ها

گروه یادگیری درنهایت، ارزش های اصولی خود را منعکس می سازد؛ یعنی درک هر فرد از این که چه چیزی باید باشد جدا از آن که چه هست. هنگامی که گروهی برای اولین بار شکل می گیرد یا زمانی که با یک وظیفه، موضوع یا مشکل جدید روبه رو می شود، اولین راه حل پیشنهادشده برای برخورد با آن، برخی از مفروضات فرد را درباره این که چه چیزی درست یا غلط است یا چه کاری خواهد شد یا نخواهد شد، منعکس می کند. افرادی در این مسئله پیروز می شوند که بتوانند بر گروه تأثیر بگذارند تا راه حل معینی را برای مشکل بیابند؛ این افراد بعدها به منزله رهبران یا بنیان گذاران شناخته می شوند؛ اما این گروه هنوز به منزله یک گروه، به دانش مشترکی دست نیافته؛ زیرا تاکنون اقدام مشترک معمولی را در پاسخ به مشکل جدید انجام نداده است؛ بنابراین هرچه پیشنهاد مطرح شود تنها می تواند جایگاه یک ارزش را ازنظر گروه داشته باشد، بدون درنظر گرفتن این که پیشنهاددهنده با چه شدتی ممکن است معتقد باشد که او در حال بیان حقیقت ثابت شده مطلق است. تا زمانی که گروه اقدامات مشترکی را اتخاذ کند و اعضای آن با هم نتیجه آن اقدام را مشاهده کنند، مبنای مشترکی برای تعیین این که چه چیزی حقیقی و واقعی است وجود ندارد. در عرف دینی به این لایه، شریعت گفته می شود. شناسایی این سطح ازطریق مصاحبه و پرسش نامه امکان پذیر است.

لایه سوم: مفروضات اساسی

زمانی که راه حلی برای یک مشکل به طور مکرر کاربرد داشته باشد، مورد توجه و پذیرش قرار می گیرد. آنچه زمانی یک پیش فرض بود و تنها

ازطریق یک ایده یا ارزش مورد حمایت قرار می گرفت، به تدریج به منزله یک واقعیت مورد عمل و رفتار قرار می گیرد. ما معتقدیم طبیعت بدین روش عمل می کند. در این معنا، مفروضات اساسی با آنچه برخی مردم شناسان آن را جهت گیری های ارزشی غالب می نامند، متفاوت اند که در آن چنین محورهای غالبی راه حل مرجعی را از بین چندین گزینه اصلی منعکس می کند؛ اما همه گزینه های مختلف با وجود این در فرهنگ قابل رؤیت هستند و هر عضو معین فرهنگ، در زمان های مختلف می تواند براساس گونه های دیگر، مثال جهت گیری های غالب، رفتار کند.

(Kluckhohn and Strodeck,1961, p. 321)

مفروضات اساسی آن قدر مورد توجه و پذیرش قرار گرفته است که فرد اختلاف کمی درون واحد فرهنگی پیدا می کند؛ درحقیقت، اگر مفروض اساسی در هر گروه به شدت حفظ شود، اعضا رفتارشان را براساس هر فرضیه دیگر غیر قابل باور و درک می یابند.

مفروضات اساسی مثل تئوری ها در عمل، مفروضاتی هستند که ما نه با آن ها مقابله و نه در مورد آن ها بحث می کنیم و ازاین رو تغییرشان بی اندازه مشکل است. در عرف دینی به این لایه، حقیقت گفته می شود. شناسایی این سطح از طریق استنتاج امکان پذیر است.

با توجه به نکات بالا:

مفروضات فرهنگ مطلوب در جامعه اسلامی تنها براساس رفتار تأثیرگذاران، بنیان گذاران، طبیعت، حوادث و... شکل نمی گیرد، بلکه از دین نیز نشئت می گیرد؛ ازاین رو در این الگو مفروضات براساس دین و رفتار تأثیرگذاران، بنیانگذاران، حوادث و... شکل گرفته است.

گرچه در جوامع اسلامی فرهنگ عمومی رابطه تنگاتنگی با فرهنگ دینی دارد، مواردی در فرهنگ یک جامعه وجود دارد که خارج از حوزه فرهنگ دینی است؛ اما به واسطه کارکرد مثبت آن باید مورد توجه دولت ها قرار گیرد؛ از جمله:

وجود آداب و رسوم اقوام مختلف جامعه موجود در نقاط مختلف جغرافیایی کشور

وجود آثار باستانی و مکتوبات فرهنگی که نشان دهنده خصوصیات فرهنگی اقوام گذشته است، به عنوان میراث گران بهایی مورد بهره برداری و مطالعه قرار گیرد.

در کنار این موارد مثبت و سازنده، در فرهنگ عمومی هر جامعه، یک سلسله اعتقادات، باورها، احساسات و رفتارهای غلط وجود دارد که بسته به گستردگی و نوع آن ها منشأ یک سلسله مشکلات در جامعه می شوند، که

بایست با برنامه ریزی برای رفع آن ها اقدام کرد.

فصل سوم: وظایف مدیران فرهنگی

وظایف مدیریت

⁽¹⁾ صاحب نظران علم مدیریت بر انجام یک سلسله وظایف برای مدیران به منظور انجام وظیفه در سازمان اعتقاد دارند. نویسندگان و عالمان این رشته بنابر نگرش و نوع تخصص خود هریک به گونه ای این وظایف را تعریف کرده اند. بعضی از آن ها بر وظایف کلی و برخی بر وظایف خاص تأکید کرده اند. گیولیک و اورویک⁽²⁾وظایف مدیریت را در قالب واژه⁽³⁾POSDCORB) بیان نموده اند. پیتردراکر، از اندیشمندان علم مدیریت، وظیفه مدیران را بازاریابی (بازاریابی یک فرایند اجتماعی و مدیریتی است که به وسیله آن، افراد و گروه ها، نیازها و خواسته های خود را ازطریق تولید، عرضه و مبادله کالاهای مفید و باارزش با دیگران، تأمین می کنند.) و نوآوری

(نوآوری، به کارگیری ایده های نوین ناشی از خلاقیت است؛ درواقع به پیاده ساختن ایده ناشی از خلاقیت که به صورت یک محصول یا خدمت تازه ارائه شود، نوآوری گویند.) می داند؛ (خدایی، 3:1386) اما آنچه بیشتر صاحب نظران مدیریت بر آن توافق دارند، چهار وظیفه برنامه ریزی، سازماندهی، رهبری و کنترل است.

برنامه ریزی

⁽¹⁾ حضرت علی علیه السلام می فرماید:

«اَلتَّلطُّف فی الْحِیلَة اجْدی من الْوَسیلَة؛ دقت و ظرافت در برنامه ریزی از وسیله و امکانات، مهم تر است.»

(محمدی ری شهری، 551:1377)

برنامه ریزی، اولین و مهم ترین وظیفه مدیران فرهنگی است. برنامه ریزی حرکت برمبنای تفکر و عاقبت اندیشی است و در اهمیت آن، همین بس که امیر مؤمنان علیه السلام می فرمایند: «اندیشیدن پیش از شروع کار، تو را از پشیمانی در امان نگه می دارد.» (مستدرک الوسائل، ج 308:2) چیستی برنامه ریزی تلاشی آگاهانه، ذهنی و مبتنی بر قصد است. برای دست یافتن به هدف، باید قبل از تلاش فیزیکی، تلاش ذهنی انجام گیرد. برنامه ریزی در معنای کلی، نوعی محاسبه گری و نظم بخشی به فعالیت های معین برای رسیدن به اهداف مشخص است. برنامه ریزی مستلزم نگاهی جست وجوگر به گذشته، نگاهی عمیق به اوضاع داخلی و تعمقی ژرف در اطراف و نگاهی بس دورخیز، به آینده است. برنامه ریزی، آینده را به زمان حال می آورد؛ ازاین رو شما می توانید کاری درباره آن انجام دهید. برنامه ریزی متکی بر سه ویژگی: پیش بینی، تصمیم گیری و تمرکز بر نتایج در آینده است. برنامه ریزی،

اساسی ترین وظیفه مدیر فرهنگی در تمامی سطوح است. از برنامه ریزی تعاریف متعددی شده است:

انواع برنامه ریزی

برنامه ریزی را می توان با توجه به افق زمانی در قالب برنامه ریزی کوتاه مدت (برنامه ریزی عملیاتی)، میان مدت (برنامه ریزی تاکتیکی) و بلندمدت (برنامه ریزی استراتژیک) و ازنظر مکانی وجغرافیایی به: 1. برنامه ریزی روستایی، 2. برنامه ریزی شهری، 3. برنامه ریزی استانی، 4. برنامه ریزی منطقه ای، 5. برنامه ریزی کشوری، 6. برنامه ریزی منطقه ای، 7. برنامه ریزی جهانی و ازنظر نظام مدیریتی به: 1. برنامه ریزی متمرکز،

فرایند برنامه ریزی فرهنگی

اشاره

پیچیدگی و تلاطم شدید محیط فراروی دستگاه های فرهنگی ضرورت آینده نگری و حرکت با برنامه را برای تأثیرگذاری توجیه می کند. برنامه ریزی فرهنگی به عنوان یک فرایند، دارای مراحل زیر است:

1- شناخت مسئله، فرصت و بحران

اشاره

راه گریز را قبل از ستیز باید جست. (ناپلئون)

سازمان ها و نهادها به منظور تحقق مأموریت و اهداف خود با سه مفهوم: مسئله،⁽¹⁾فرصت⁽²⁾و بحران⁽³⁾روبه رو هستند و بایست با تصمیم گیری درست، متناسب و بموقع مسائل و بحران ها را رفع و دفع کنند و از فرصت های محیطی استفاده بهینه نمایند. بسیاری از مدیران تنها با برخورد و رویارویی با مسئله و بحران به تصمیم گیری و برنامه ریزی اقدام می کنند و نسبت به تصمیم گیری و برنامه ریزی در ارتباط با بهره گیری از فرصت ها بی توجه هستند. مدیران کارآمد نسبت به شناسایی و بهره برداری از فرصت ها بسیار حساس هستند. ابتدا تعریفی از مسئله، بحران و فرصت ارائه می شود. مشکل یا مسئله، فاصله بین وضعیت موجود و وضعیت مطلوب است که باعث نارضایتی مشتری، اتلاف زمان، سرمایه و سایر منابع می گردد؛ به عبارت دیگر، مسئله عاملی است که مانع از رسیدن

سازمان به هدف می شود. در امور فرهنگی شناخت مسئله بسیار مهم است. بسیاری از مدیران نه تنها از حل یک مسئله ناتوان هستند که بیشتر وقت ها مسئله سازند و مشکلات سازمان را افزایش می دهند. برای تشخیص و حل مناسب یک مسئله، شناخت محیط، آگاه بودن از ظرفیت سازمان، درک درست از هدف، تعیین درست فرایند انجام کار و مشخص نمودن تنگناهای انجام فعالیت ها (شناسایی نقاط بحرانی و کلیدی) بسیار ضروری و کارساز است.

فرصت عبارت است از: موقعیت هایی محیطی که در صورت شناسایی و بهره گیری از آن ها، توان سازمان در تحقق اهدافش افزایش می یابد. بحران عبارت است از: موقعیت هایی که منافع ووضعیت سازمان را به شدت تحت تأثیر (تأثیر منفی) قرار می دهد و مدیران نیازمند تصمیم گیری سریع و درست نسبت به موقعیت ایجادشده هستند؛ در غیر این صورت، سازمان با شکست سنگین روبه رو می شود و ممکن است بقای آن به خطر افتد. مدیران فرهنگی که به مسائل داخلی و رصد تحولات بیرونی توجه ندارند، معمولا با بحران روبه رو می شوند. در سازمان های تجاری و صنعتی دانش سازمانی موجود و دراختیار سازمان تقریبا می تواند مدیر را در حل مسائل سازمانی یاری رساند؛ اما در سازمان های فرهنگی شناخت دقیق از مسئله نیازمند مشارکت حداکثری با افراد برون سازمانی است؛ زیرا مسائل فرهنگی معمولا بسیار پیچیده و چندمتغیره است و همین امر مسئله یابی و تشخیص درست مسئله را در سازمان های فرهنگی بسیار مشکل می کند و نیاز به بررسی همه جانبه ازطریق بهره گیری از نقطه نظرات کارشناسان، پیشکسوتان، فرهیختگان و

مخاطبان را طلب می نماید. سازمان های فرهنگی می توانند ازطریق ایجاد تیم های زیر، مسائل سازمانی را به شکل درست تشخیص و حل کنند:

هرگونه فعالیت و برنامه ریزی فرهنگی باید مبتنی بر شناخت تحلیلی عمیق، دقیق و همه جانبه از وضعیت موجود باشد. به هر میزان وضعیت موجود بیشتر و بهتر شناخته شود، امکان طراحی و اجرای مطلوب برنامه ها و فعالیت های فرهنگی بیشتر خواهد بود. در شناخت وضعیت موجود، مؤلفه های مهمی باید مد نظر قرار گیرد که اهم آن ها عبارت اند از:

الف) شناخت جامعه هدف

انسان ها، مخاطبان مدیریت فرهنگی هستند. شناخت انسان ها درواقع شناخت روحیات، نیازها، قابلیت ها، توانایی ها و ویژگی های آنان است. مراد از مخاطب شناسی چیزی فراتر از شناخت شناسنامه ای مخاطبان است؛ درواقع شناخت مخاطبان، تطبیق مباحث انسان شناسی و روان شناسی بر آنان و یافتن دقیق ویژگی ها، نیازها، توانایی ها، روحیات و استعدادهای آنان است

تا از این منظر برنامه ها متناسب با این ویژگی ها طراحی شود. یک مبلغ و سخنران مذهبی باید از میزان فهم و درک و توانایی فکری و نیز نوع نیازهای مخاطبان خود به خوبی اگاه باشد تا بتواند یک سخنرانی یا نشست علمی موفق را ارائه دهد؛ درواقع، مخاطب شناسی یافتن پاسخی برای اولین پرسش مهم در برنامه ریزی فرهنگی است و آن سؤال این است که برنامه ها برای چه کسانی باید به اجرا درآید؟

ب) شناخت موقعیت

برنامه های فرهنگی در بستری از شرایط فیزیکی و اجتماعی شکل گرفته، اجرا می شوند. شناسایی موقعیت بر درک درست از شرایط جغرافیایی، اجتماعی، سیاسی و فرهنگی و بهره گیری از شاخص های حاکم بر شرایط در طراحی و اجرا دلالت دارد. بهره گیری از ظرفیت های سازمانی بدون توجه به موقعیت و شرایط محیطی منجر به اتلاف منابع و اثربخشی برنامه ها را به شدت کاهش می دهد.

ج) شناخت منابع و امکانات

ازآن جاکه اجرای برنامه ها و فعالیت های فرهنگی بدون ابزار و امکانات غیرممکن است، یک مدیر فرهنگی باید در وهله نخست، امکانات و منابع مادی موجود را به خوبی برآورد کند تا از کاستی ها مطلع شود و از امکانات موجود نیز به روش مطلوب در برنامه ها استفاده نماید؛ درمجموع برای یک مدیر فرهنگی، شناخت کمی و کیفی از وضعیت نیروی انسانی، شرایط اجتماعی، اقتصادی، سیاسی و فرهنگی منطقه امری ضروری است. بدیهی است که این شناخت بایست همه جانبه، عمیق و

دقیق و البته با رعایت اولویت ها همراه باشد؛ یعنی رهیافت شناخت وضعیت موجود، تجزیه و تحلیل آن وضعیت و درجه بندی پتانسیل و امکانات و مشکلات و موانع است.

2- تعیین وضعیت مطلوب

اشاره

«مَن اوْمَاً إِلی متفاوت خَذَلَتْه الْحِیَل»؛⁽¹⁾کسی که در طریق یک هدف نباشد، حیله های دیگران او را شکست می دهد.

کشتی ای که نمی داند به کجا می خواهد برود، هر بادی که بوزد موافق است. دومین مرحله در فرایند مدیریت فرهنگی، شناخت وضعیت مطلوب است.

هر برنامه دارای دو عنصر کلیدی «هدف و عملیات» است. هدف گذاری مهم ترین رکن در مدیریت فرهنگی به شمار می رود. شناسایی هدف و تعیین آن در برنامه ریزی، امری بسیار مهم است. هدف ازنظر لغوی، منظور، خواست و قصد (لغت نامه دهخدا) معنی شده و ازنظر مفهوم، عبارت است از نتایج مطلوبی که ما در انتظار آن هستیم. هدف سازمانی وضعیتی است که سازمان برای رسیدن به آن تلاش می کند. هدف الزاماً آینده مدار است؛ بدین معنی که در زمان حال برای زمانی بلندمدت، میان مدت یا کوتاه مدت در آینده طراحی و توصیف می گردد. (ابوبی، 3:1379) هدف در برنامه ریزی، وضعیتی است که سازمان می خواهد در یک افق زمانی معینی، چه در حوزه کارکردی (وظیفه ای) و چه در حوزه تأثیرگذاری در جامعه هدف (محیط بیرونی) به آن دست یابد.

یک هدف می تواند درونی یا بیرونی باشد. از دیدگاه سازمانی، هدف درونی وضعیتی است که سازمان درون خود قصد دارد به آن مبدل شود یا به آن دست یابد. هدف بیرونی، وضعیتی است که سازمان قصد دارد آن را از محیط به دست آورد. درهرصورت، یک هدف می تواند اکتسابی یا ابقایی باشد (Stanford 1983,7). هدف های اکتسابی وضعیت هایی هستند که درحال حاضر وجود ندارند. هدف های ابقایی وضعیت هایی هستند که قصد داریم تا با تداوم وضع موجود، آن ها را کسب کنیم. برای هدف های سازمانی، نقش ها و کارکردهای متعددی مطرح شده است. اتزیونی معتقد است هدف ها با وصف وضعیت آینده سازمان، کارکرد جهت یابی برای آن دارند. علاوه براین، هدف ها منبعی برای مشروعیت سازمان به شمار می روند؛ چراکه فعالیت ها و درحقیقت موجودیت آن را توجیه می کنند.

هدف ها برای افراد یک سازمان و خارج از آن استانداردهایی را فراهم می آورند که موفقیت سازمان را ارزیابی کنند (Etzioni 1964, 5). از دیگر دلایل اهمیت تعیین هدف در سازمان، می توان به موارد زیر اشاره کرد.

(Stoner, Freeman, and Gilbert 1995, 263-264(

الف) هدف های سازمانی جهت را مشخص می کنند

افراد و سازمان ها بدون هدف به سرگردانی متمایل خواهند شد، به نحوی که نسبت به تغییرات محیطی بدون یک احساس روشن از آنچه واقعاً به دنبال آن هستند، واکنش نشان می دهند. افراد و سازمان ها با هدف گذاری، انگیزه خود را تقویت می کنند و منبع الهامی به دست می آورند که به آنان در غلبه بر موانع اجتناب ناپذیری که با آن ها روبه رو هستند، یاری می رساند.