مشخصات کتاب

سرشناسه: آیتی، عبدالقیوم، 1358 -

عنوان و نام پدیدآور: تمدن و فرهنگ شیعیان افغانستان (از صفویه تا دوره معاصر)

نویسنده: عبدالقیوم آیتی.

مشخصات نشر: قم: مرکز بین المللی ترجمه و نشر المصطفی صلی الله علیه و آله ، 1390.

مشخصات ظاهری: 280ص.

شابک: 9-133-195-964-978

وضعیت فهرست نویسی: فیپا

موضوع: شیعه - - افغانستان - - تاریخ - - قرن 10ق - 14

موضوع: شیعه - - افغانستان - فعالیت های سیاسی

موضوع: اسلام - - افغانستان - - تاریخ - - قرن 10ق- 14

موضوع: افغانستان - - آداب و رسوم دینی

موضوع: افغانستان - - زندگی فرهنگی

شناسه افزوده: جامعة المصطفی صلی الله علیه و آله العالمیة. مرکز بین المللی ترجمه و نشر المصطفی صلی الله علیه و آله

رده بندی کنگره: 1390 8ت 9آ/239 BP

رده بندی دیویی: 297/5309581

شماره کتابشناسی ملی: 2117591

تمدن و فرهنگ شیعیان افغانستان(از صفویه تا دوره معاصر)

مؤلف: عبدالقیوم آیتی

چاپ اول: 1390ش / 1432ق

ناشر: مرکز بین المللی ترجمه و نشر المصطفی صلی الله علیه و آله

ناظر چاپ: نعمت الله یزدانی

چاپ: زلال کوثر قیمت: 44000 ریال شمارگان: 2000 نسخه

همه حقوق برای ناشر محفوظ است.

مراکز پخش:

قم، چهارراه شهدا، خیابان حجتیه، فروشگاه مرکز بین المللی ترجمه و نشر المصطفی صلی الله علیه و آله .

تلفکس: 02517730517

قم، بلوار محمدامین، سه راه سالاریه، فروشگاه مرکز بین المللی ترجمه و نشر المصطفی صلی الله علیه و آله .

تلفن: 02512133106 - فکس: 02512133146

www.miup.ir , www.eshop.miup.ir

E-mail: admin@miup.ir, root@miup.ir

اشاره

تمدن و فرهنگ شیعیان افغانستان (از صفویه تا دوره معاصر)

عبدالقیوم آیتی

سخن ناشر

(الْحَمْدُ لِلّهِ الَّذِی أَنْزَلَ عَلی عَبْدِهِ الْکِتابَ وَ لَمْ یَجْعَلْ لَهُ عِوَجاً) والصلوة والسلام علی النبی الأمین محمدٍ وآله الهداة المهدیّین وعترته المنتجبین واللعنة علی اعداء الدین، إلی قیام یوم الدین.

حوزه کهن علوم اسلامی در زمینه علوم پایه، مانند: فقه، کلام، فلسفه، اخلاق و علوم ابزاری، مانند: رجال، درایه و حقوق در طول چهارده قرن فرازها و فرودهای بسیاری داشته است.

با پیروزی شکوهمند انقلاب اسلامی و در عصر جهانی شدن ارتباطات، سؤال ها و چالش های جدیدی به ویژه در حوزه علوم انسانی فراروی اندیشمندان اسلامی قرارگرفت که همه به نوعی برخاسته از مسئولیت دشوار حکومت در این عصر است؛دورانی که پایبندی به دین و سنت، در مدیریت همه جانبه کشورها بسیار چالش برانگیز می نماید.

از این رو مطالعات و پژوهش های به روز، جامع، منسجم و کاربردی در حوزه دین، بر اساس سنجه های معتبر جهانی و عمق و اصالت اندیشه های ناب، بایسته و ضروری است و جلوگیری از انحرافات فکری و تربیتی پژوهندگان حوزه دین، مهم و مورد عنایت تمامی بنیان گذاران این شجره طیّبه، به ویژه معمار بزرگ انقلاب اسلامی، امام خمینی رحمه الله و مقام معظم رهبری دام ظله العالی می باشد.

در این راستا «جامعة المصطفی صلی الله علیه و آله العالمیة» برای تحقق این رسالت خطیر و در مسیر نشر معارف ناب محمّدی صلی الله علیه و آله «مرکز بین المللی ترجمه و نشر المصطفی صلی الله علیه و آله » را تأسیس کرده است.

اثر حاضرکه به همت فاضل گرامی عبدالقیوم آیتی می باشد، تلاشی است در به ثمر رساندن گوشه ای از این اهداف متعالیه.

در پایان لازم می دانیم از همه عزیزانی که در مسیر نشر این کتاب سهمی داشته اند تقدیر و تشکر نموده و تمامی ارباب فضل و معرفت را به یاری خوانده تا ما را از نظریات سازنده خویش بهره مند سازند.

مرکز بین المللی ترجمه و نشر المصطفی صلی الله علیه و آله

فهرست

چکیده 11

مقدمه 13

الف) جمعیت 24

ب) اقوام افغانستان 26

ج) ساختار مذهبی 30

یک) حنفی 31

دو) مذهب تشیع 31

الف) ورود تشیع 35

ب) جغرافیایی انسانی شیعیان 41

الف) مشارکت قزلباش ها در حکومت های افغانستان 63

ب) مشارکت هزاره ها در حکومت های افغانستان 64

ج) مشارکت شیعیان درحکومت های مرکزی افغانستان (از قرن دهم تا دوره معاصر) 66

3 شیعیان و حکومت مجاهدین (پس از سقوط دولت دکتر نجیب الله) 78

4 حکومت موقت و انتقالی جمهوری اسلامی افغانستان 82

الف) مقاومت شیعیان در برابر استعمارگران (از قرن دهم تا ورود کمونیست ها) 96

ب) مقاومت شیعیان در برابر ارتش سرخ شوروی تا خروج آن 108

قیام های رهایی بخش شیعیان افغانستان 110

الف) سازمان های قبل از کودتا(1357) 119

ب) سازمان ها و جریان های پس از کودتا (1357) 121

ج) ائتلاف سازمان ها و جریان های شیعی 124

الف) جشن های مذهبی 134

ب) جشن های ملی 135

الف) ازدواج 137

ب) طلاق 140

الف) ایام شهادت ائمه علیهم السلام 144

ب) ایام عمومی 144

الف) لباس مردانه 147

ب) لباس زنانه 148

رسانه های همگانی 149

الف) تلویزیون 150

ب) رادیوها 152

ج) مطبوعات (نشریات) 154

د) شبکه های ارتباطی(تلفن همراه) 160

شیوه تعلیم و تربیت شیعیان 163

الف) از آغاز قرن دهم تا پایان قرن سیزدهم هجری 177

ب) از آغاز قرن چهاردهم هجری به بعد 184

ج) ادبیات و شعر در قرن چهاردهم هجری 192

یک) مرثیه سرایی 193

دو) ادبیات و شعر مقاومت 195

الف) تشکیلات روحانیت 199

ب) اهداف و کارکردهای روحانیت 200

یک) رسالت مداری 200

دو) توسعه آموزش (تعلیم و تربیت) 201

سه) تحکیم و بهبود روابط اجتماعی 202

چهار) تبلیغات مذهبی 203

پنج) سیاست 205

شش) اجتهاد و مرجعیت 207

الف) نظام داوری حکومتی 213

ب) نظام داوری محلی 216

الف) کشاورزی (زراعت) 218

ب) دامداری (مالداری) 220

ج) تجارت 223

الف) موسیقی و آهنگ سازی 228

ب) هنرهای تجسمی 229

ج) هنرهای تزیینی 233

د) صنعت 236

الف) بناهای مسکونی 238

ب) بناهای تاریخی و مذهبی شیعیان 242

یک) زیارتگاه ها 242

دو) مناره ها 247

سه) ایجاد و توسعه بناهای تاریخی گوهرشاد 251

چهار) ایجاد باغستان 261

پنج) ایجاد مدارس علوم دینی 261

مهم ترین مدارس علمیه شیعیان افغانستان 263

کتابنامه 271

الف) فارسی 271

ب) روزنامه ها و مجلات 278

ج) منابع انگلیسی و پایگاه اطلاع رسانی 279

چکیده

این پژوهش با موضوع تمدن و فرهنگ شیعیان افغانستان, از صفویه تا دوره معاصر، در شش بخش تدوین شده است که عبارت اند از:

بخش اول - کلیات و مفاهیم: ارایهْ مفاهیم و تعاریف کلید واژه های مهمی مانند: تمدن، فرهنگ، افغانستان، تشیع و موقعیت جغرافیای انسانی شیعیان را در بر می گیرد.

بخش دوم - شیعیان و سیاست: مطالب این بخش شامل چهار محور اساسی می شود: در آغاز، به عملکرد حکومت های مرکزی و چگونگی تعامل و برخورد آن ها در برابر شیعیان افغانستان، همچنین به مشارکت شیعیان در حکومت های این سرزمین می پردازد؛ سپس جنبش های رهایی بخش شیعیان، و سرانجام، سازمان ها و تشکیلات سیاسی آنها را به طور فشرده بررسی می کند.

بخش سوم - وضعیت فرهنگی و علمی شیعیان: در این بخش به وضعیت فرهنگی و تعلیم وتربیت آنها پرداخته شده است. در پایان نیز، وضعیت علمی و نقش آنها را در شکوفایی و توسعه دانش بررسی می کند.

بخش چهارم - آداب و رسوم شیعیان: به نمادهایی از آداب و رسوم شیعیان اشاره شده است.

بخش پنجم - نهادهای مدنی اجتماعی شیعیان: این بخش، نهادهایی مانند: سازمان روحانیت و کارکرد عالمان دینی را در جامعه مطرح می کند؛ سپس درباره نظام قضایی شیعیان بحث می شود. در آخر نیز، معیشت و درآمد آنان را بررسی می کند.

بخش ششم - هنر و معماری شیعیان: در آغاز این نوشتار، به آفرینش های هنری افغان ها، در زمینه های موسیقی، خط، بافندگی و ریسندگی، همچنین صنعت فلزکاری و نجاری، توجه می کند؛ پس از آن، به سبک معماری و شیوه ایجاد بناهای تاریخی و مذهبی؛ مثل: مدارس، مساجد، حسینیه، تکایا و راه سازی و پل سازی بررسی می شود.

مقدمه

درباره سرگذشت شیعیان افغانستان، نانوشته های بسیاری وجود دارد؛ البته دلیل آن، به این باز می گردد که شیعیان در گذشته های تاریخی این سرزمین مورد ستم حکومت های آن روزگار قرار گرفته اند و با آنها برخوردهای ناعادلانه ای شده است. بیش از همه، تاریخ، تمدن و فرهنگ پیروان مذهب تشیع انکار می شود و در برخی موارد سکوت مورخان را در پی دارد؛ درحالی که این جامعه، دارای تمدن کهن و فرهنگ غنی بوده که به صورت آثار مکتوب گردآوری نشده است.

شگفت انگیزتر اینکه، هویت تاریخی و تمدنی این فرقه، آگاهانه انکار شده است؛ در حالی که شیعیان افغانستان یکی از مولفه های مهم و تاثیرگذار در تمدن و فرهنگ این کشور به شمار می آیند؛ ازاین رو، این نوشتار تاثیرات آنها را در حوزه های علمی، اجتماعی و سیاسی تحت عنوان: «تمدن و فرهنگ شیعیان افغانستان، از صفویه تا دوره معاصر» بررسی می کند. کشور افغانستان در جغرافیای جهان اسلام جایگاه ویژه ای دارد و تنوع مذهبی و اقوام گوناگون آن، سبب دگرگونی ها و تاثیرات مهمی در این سرزمین شده است. شیعیان نیز در این گونه تحولات، نقش بسزایی داشته اند؛ ازاین رو، به گوشه هایی از مشارکت آنان در زمینه های فرهنگ و تمدن، همچنین حوزه های نقش آفرینی آنها اشاره می شود. با توجه به اهمیت موضوع، مطالبی درباره شیعیان و حوزه های فرهنگ و تمدن آنها از منابع معتبر و متعدد گردآوری شده است تا به منظور اعتلای این فرهنگ غنی و نقش آنها در این غنی سازی، گام هایی هرچند کوچک برداشته شود. برای تدوین

موضوعی که بتواند تمدن و فرهنگ شیعیان افغانستان را برجسته کند، ضرورت دارد که از سوی دلسوزان، گام های جدی تری برداشته شود. این امر، می تواند خالی گاه پیش آمده را تا حدودی جبران کند و دستاوردهایی، از قبیل احیای هویت شیعیان و بیان جایگاه و منزلت آنها را در تمدن افغانستان به دنبال داشته باشد.

دغدغه اصلی پژوهشگر کتاب، پاسخ به این پرسش است که تاثیرات تمدنی و فرهنگی شیعیان افغانستان در چه زمینه هایی بوده است؟ و در چه حوزه هایی بیشترین تاثیر را داشته اند؟

با جست وجوی های به عمل آمده، نوشته مستقلی تحت عنوان «تمدن و فرهنگ شیعیان افغانستان، از صفویه تا دوره معاصر» مشاهده نشده، ولی در لابه لای منابع تاریخ عمومی و کتاب هایی که درباره افغانستان به نشر رسیده، مطالب پراکنده و ارزنده ای وجود دارد که این پژوهش از آنها بهره گرفته است. در این نوشتار، از منابع و مآخذ فراوانی استفاده کرده ایم که در نگاهی کلی به سه دسته تقسیم می شوند:

الف) تاریخ عمومی افغانستان: برای تکمیل و تدوین این پژوهش، از کتب تاریخ عمومی افغانستان، همانند: سراج التواریخ؛ ملافیض محمدکاتب، تاریخ ملی هزاره؛ تیمورخانوف (دانشمند روسی)، تاریخ تشیع در افغانستان؛ پژوهشی در تاریخ هزاره ها؛ حسین علی (حاج کاظم) یزدانی، افغانستان در پنج قرن اخیر؛ میرصدق فرهنگ، سرزمین و رجال افغانستان؛ حسین نایل، تاریخ تشیع در افغانستان (قرن اول تا پایان قرن هفتم هجری قمری)؛ مشاهیر تشیع در افغانستان؛ عبدالمجید ناصری و شیعیان افغانستان و از آثار محمد عزیز بختیاری استفاده شده است.

ب) دانش نامه ها و دایرة المعارف ها: در این نوشتار، از برخی دانش نامه ها در قسمت ادبا و شعرای سرزمین افغانستان؛ مانند: دانش نامه ادب فارسی در افغانستان، به اهتمام حسن انوشه و دایرة المعارف آریانا، چاپ کابل و... بهره برده شده است.

ج) مجلات و شبکه های اطلاع رسانی: برای پژوهش مطالب، از مجلات و نشریات داخل و خارج کشور استفاده شده، همچنین سایت های مطالعاتی و خبری برای کامل کردن این کتاب به کار برده شده است. در این پژوهش برای دست یافتن به اهداف زیر تلاش می شود:

نوآوری این کتاب در دو محور خلاصه می شود:

با توجه به موضوع و محتوای علمی، تاریخی و اجتماعی کتاب از دو روش نقلی و تحلیلی برای نگارش آن بهره گیری شده است. بیشتر مطالب از منابع مکتوب، به روش کتابخانه ای و به صورت تهیه فیش تحقیقاتی، اطلاعات تاریخی و اجتماعی گردآوری شده، در برخی موارد، مشاهدات و یادداشت های نگارنده و نیز مراجعه به افراد خبره و جست وجو در پایگاه های اطلاع رسانی کشور افغانستان، از دیگر منابع پژوهش این کتاب بوده است.

محتوای این کتاب را نگارنده آن در قالب مقالات گرد آوری کرده، هرچند این امر نقش موثری در تکمیل مباحث کتاب داشته، باعث خالی بودن آن از نقصان نشده است؛ از این رو، ارائه پیشنهادها از سوی اندیشمندان که درحوزه تاریخی و تمدنی افغانستان پژوهش کرده اند، برای تکمیل این اثر سبب امتنان و خرسندی نگارنده خواهد بود. در پایان این مقدمه لازم است از حمایت های بی دریغ جامعة المصطفی صلی الله علیه و آله العالمیه، به ویژه از معاونت محترم پژوهش، که زمینه پژوهش هایی در راستای رشد و شکوفایی استعدادهای نهفتهْ دانش پژوهان این جامعه را فراهم کردند، تشکر کنم. همچنین از زحمات و راهنمایی های اساتید محترم که در راستای تدوین و ارزیابی این نوشتار نقش داشتند، مراتب سپاس و امتنان را دارم.

عبدالقیوم آیتی

جامعة المصطفی صلی الله علیه و آله العالمیة

خردادماه1388

1-کلیات و مفاهیم

اشاره

در این بخش به بیان مفاهیم و واژگان کلیدی کتاب پرداخته می شود، در آغاز واژه هایی مانند: تمدن، فرهنگ، افغانستان، تشیع و جغرافیای انسانی شیعیان در این سرزمین بررسی می شود.

1- تمدن

⁽¹⁾ واژه تمدن به برداشت های گوناگون از حالت های جامعه انسانی می پردازد. اشاره به تکامل و شکل گیری روابط بشری یکی از جنبه های رایج این واژه است.

تمدن « Civilization » برابر واژه لاتینی « Civilis » و معادل یونانی قدیم « Poleis »، اسم مصدر « Civilser »، به معنای «متمدن کردن» است. یونانی های باستان که شهر را مجموعه ای از نهادها و روابط اجتماعی می دانستند که سازنده شکل برتری از زندگی است، این کلمه را به کار می برند. در ادبیات فارسی علاوه بر تعریف یاد شده، تمدن به معنای همکاری افراد یک جامعه در امور اجتماعی، اقتصادی، دینی، سیاسی و... استفاده می شود. در جای دیگر، تمدن به مفهوم خو گرفتن با اخلاق و آداب شهریان نیز آمده است. ⁽²⁾

کارال نورته چیکو تمدن را این گونه تعریف می کند: «در ساده ترین حالت تعریف ادبی

کلمه، تمدن به معنای یک جامعه ترکیبی و پیچیده است.» از نظر فنی، انسان شناس ها مفهوم تمدن را در انبوده مردمانی که در شهرها زندگی و غذا و خوراک خود را از راه کشاورزی تهیه می کنند؛ در جامعه های به هم پیوسته با افرادی که در گروه های نماد (شاخص) زندگی می کنند؛ در جامعه های قبیله ای با مردمانی که در گروه ها و محل های کوچک عمر می گذرانند؛ همچنین در مردمان وابسته به هم و بیابانگرد (کوچ نشین) که با شکارکردن و جمع آوری مواد غذایی و نیز در قبیله هایی که با کارکردن در باغ های تولید گل و میوه و سبزیجات امرار معاش می کنند، می دانند. البته هنگامی که این کلمه به صورت صفت استفاده می شود، فقط برخی گروه های بشری را در برمی گیرد و شامل جوامع و مردمان دیگر نمی شود.

باید در نظر داشت که از ارتباط مفهومی تمدن با مدینه(شهرنشینی) نباید تصور کرد که تمدن به معنای شهرنشینی نیز، به آن شکل از زندگی انسان ها گفته می شود که درست در برابر چادر نشینی یا بیابانگردی قرار دارد، چنین پیوندی میان تمدن و مدینه را نمی توان برابری داد با آنچه در کاربرد اصطلاحی این واژه مورد نظر اندیشمندان و مورخان است. درواقع می توان چنین تصور کرد که «تمدن» به طور عمده از زمانی پدید می آید که انسان مرحله زندگی بدوی را سپری وشهرنشینی را آغاز کرده است؛ اما تعبیر تمدن صرفا به «شهر نشینی» درست نیست. به بیان دیگر، تمدن، شهرنشینی نیست؛ اما انسان متمدن وارد مرحله شهرنشینی شده است، در واقع رابطه میان شهر و تمدن، رابطه جزء و کل است، نه رابطه ظرف با مظروف. ⁽¹⁾

جان برنال از مشاهیر تمدن شناسی، معتقد است که واژه (Civilization) ، از مدینه به معنای شهر ریشه می گیرد؛ ولی شهر در اصل، معلول تمدن بود، نه علت آن؛ یعنی به واقع شهر جزء تمدن است. ⁽²⁾

برای تمدن تعریف های گوناگون وجود دارد؛ از جمله:

«تمدن»، مجموعه اعمال و آرایی است که در هر جامعه، افراد انسانی از بزرگترها فرا می گیرند و به نسل جوان تحویل می دهند. ⁽³⁾

ویل دورانت در تعریف تمدن می گوید:

«نظامی است اجتماعی که موجب تسریع دستاوردهای فرهنگی شده و به منظور بهره گیری از اندیشه ها، آداب، رسوم و هنر دست به ابداع و خلاقیت می زند؛ نظامی است سیاسی که اخلاق و قانون، آن را نگاه می دارد و نظامی است اقتصادی که با تداوم تولید پایدار خواهد ماند.» ⁽¹⁾

دکتر چنگیز پهلوان درباره واژه تمدن می نویسد:

«حاصل و نتیجه معرفت ها و مهارت هایی است که نسل های مختلف در گذر از شرایط بدوی به شرایط طبیعی گرد آورده، حفظ کرده و در زندگی عملی خود به کار بسته اند.» ⁽²⁾

مجموعه پدیده های اجتماعی که وابسته به ارگانیسم اجتماعی خاص نیست. این پدیده ها در فضایی جریان دارند که از مرز اصلی در می گذرند و در مقاطعی از زمان تحول می یابند که فرا سوی تاریخ یک جامعه معین جریان می یابد. ⁽³⁾

برآیند شناخت ادراکی (تفکر) و عاطفی (هنر) انسان است؛ ⁽⁴⁾تشکل هماهنگ انسان ها درحیات معقول با روابط عادلانه و اشتراک همه افراد و گروه های جامعه در پیشبرد اهداف مادی و معنوی در همه ابعاد مثبت. ⁽⁵⁾

مفهوم تمدن، پیوند ناگسستنی با اندیشه پیشرفت اجتماعی داشته و به معنای پیروزی عقلانیت بر دین، زوال راه و رسم های علمی و خاص و محدود و اعتلای علوم طبیعی بوده است؛ ⁽⁶⁾تمدن به معنای محدود آن، یعنی فقط افزایش دادن آنچه انسان مصرف می کند و تجملات ظاهری که به ضرورت های روزانه زندگی اضافه می شوند. تمدن به معنای گسترده آن، یعنی نه فقط رفاه در زمینه ضرورت های روزانه، بلکه پالایش معرفت و پرورش فضیلت به گونه ای که زندگی بشری را به مرتبه ای بالاتر بکشد. ⁽⁷⁾

«تمدن شامل مجموعه پیچیده ای از پدیده های اجتماعی قابل انتقال، جهات مذهبی، اخلاقی، زیبایی شناختی، فنی و علمی و مشترک در همه اجزای یک جامعه وسیع، یا چندین جامعه مرتبط با یکدیگر است.» ⁽¹⁾

تعریف برگزیده تمدن: «تمدن»، مجموعه دستاوردها و اندوخته های مادی و معنوی بشر است که دستاوردهای فرهنگی را نیز در برمی گیرد، و می تواند توصیف کننده فرهنگ یک جامعه پیچیده و بزرگ، یا فقط توصیف کننده یک جامعه باشد. هر جامعه دارای تمدن، یا فاقد مجموعه بخصوصی از عقاید و آداب و رسوم است، یا مجموعه خاصی از این ویژگی ها و هنرها را دارد که آن را منحصر بفرد می سازد. تمدن ها بیشتر بر فرهنگی تاکید دارند که در برگیرنده ادبیات، هنرهای تخصصی و حرفه ای، معماری، مذهب سازمان یافته، رسوم و سنت های پیچیده ای است و همه اینها در خدمت توسعه جامعه ای خاص هستند. طبیعت تمدن چنان است که همواره می خواهد گسترش بیابد و افراد بیشتری تابع آن شود.

2- فرهنگ

در واژه شناسی، بسیاری از واژگان کلیدی که هر کدام درهای فراوان دیگری را می گشاید، دچار نوسان در تعریف و تشریح اند.آزادی، استقلال، مدیریت، تکنولوژی، حقوق و سیاست، واژه هایی از این قبیل اند که به بررسی های عمیق و عالمانه نیاز دارند. «فرهنگ، از آن جمله و یا یکی از پر دغدغه ترین واژه هایی است که در عین کوتاهی، معانی متفاوت و بسیار گسترده ای برای آن گزارش شده، ولی تا کنون تعریف اجماعی، برای آن به دست نیامده است.» ⁽²⁾

واژه «فرهنگ» ⁽³⁾در زبان فارسی با مفهوم « Culture » در زبان انگلیسی و فرانسه شباهت نزدیک دارد. (Culture) ، از فعل لاتینی « Culere »، به معنای «پروراندن» گرفته شده است. ⁽⁴⁾این واژه در لغت نامه علامه دهخدا چنین آمده است: «فرهنگ» در فارسی

از «فر» و «هنگ» ترکیب یافته، «فر» پیشوند است، به معنای جلو، پیش، بالا و «هنگ» از ریشه اوستایی است به معنای کشیدن؛ بنابراین، فرهنگ یعنی بالا کشیدن و اعتلا بخشیدن.» ⁽¹⁾در «دایرة المعارف فارسی» آمده است:

«مفهوم فرهنگ چندان سودمند بوده است که آن را توسعه داده، در سایر علوم اجتماعی، ادبیات و علوم زیستی نیز به کار می برند. از آغاز پیدایش نوع بشر، فرهنگ مایه تمایز انسان از گروه های حیوانی بوده است، آداب، عادات، اندیشه ها و اوضاعی که گروهی در آن شرکت دارند، از نسلی به نسل دیگر انتقال می یابند و این انتقال، بیش از آنکه از راه وراثت باشد، از راه آموختن است، پیروی از این آداب و عادات با نظام پاداش و کیفر مخصوص به هر فرهنگ انتظام پیدا می کند.» ⁽²⁾

تعریف برخی دانشمندان علوم اجتماعی درباره فرهنگ چنین است:

فرهنگ عبارت است از: «مجموعه کلی دانش، شناخت و باور، هنر، اخلاقیات، قانون، سنت و ظرفیت ها و عادت هایی که فرد به عنوان عضوی از جامعه کسب می کند.» ⁽³⁾

یکی از نویسندگان، فرهنگ را چنین تعبیر می کند:

«وجه معنوی تمدن را فرهنگ می گویند، پدیده های معنوی، پدیده هایی اند که نیازهای غیر حیاتی آدم را برآورده می کنند. لباس پوشیدن، مادی است؛ ولی مد و رنگ لباس، جزو پدیده های معنوی است.» ⁽⁴⁾

فرهنگ عبارت است از آنچه در یک جامعه معین کسب می کنیم و می توانیم آن را انتقال دهیم، پس در فرهنگ مجموع حیات اجتماعی، از زیربناهای فنی و سازمان های نهادی تا اشکال و صور بیان حیات انسان را مد نظر قرار می دهند و تمامی آنان همچون یک نظم ارزشی تلقی می شوند و به گروه، کیفیت و تعالی انسانی می بخشند.

دانشمندان آنگلوساکسون تمایل دارند واژه فرهنگ را در معنای وسیع و شامل

تمدن به کار برند. آلمانی ها، به ویژه پس از «هردر»، مفاهیم فرهنگ و تمدن را برابر هم قرار دادند و تمدن را مجموع عناصر مادی، آثار فنی و اشکال سازمان اجتماعی می دانند که امکان بروز تجلی یک جامعه را فراهم می کند. از نظر آنها فرهنگ عبارت است از: مجموع مظاهر معنوی، آفرینش های ادبی، هنری و ایدئولوژی های مسلطی که واقعیتی بدیع و خاص از مردمی در یک دوران را تشکیل می دهد. ⁽¹⁾

محور چرخش فرهنگ بسیار گسترده است و شامل: دانش و علم، ارزش و باورها، هنر و فنون، آداب و رسوم، اخلاق و قانون، سنت و ظرفیت ها و توانمندی ها و شیوه های زندگی انسانی می شود. واژه فرهنگ، کاربردهای فراوانی در بسیاری از حوزه های علمی، تمدنی، صنعتی و... دارد.

تعریف برگزیده فرهنگ: همه فرآورده های مشترک معنوی و مادی بشر؛ از جمله: عقاید، باورها، تعصبات، زبان، هنجارها، آداب و قوانین، مهارت ها، هنرها و مصنوعاتی که محصول فرهنگ غیر مادی است.

3- افغانستان

اشاره

افغانستان با نام رسمی جمهوری اسلامی افغانستان، کشوری است که در مرکز قاره کهن آسیا قرار دارد. این کشور، نقطه اتصال سه حوزه شبه قاره هند، ایران و آسیای مرکزی است. این ویژگی، افغانستان را از نگاه سیاسی، اقتصادی و حتی نظامی، اهمیت فوق العاده ای داده است. ⁽²⁾در گذشته، این سرزمین چهارراه تجاری مهمی در منطقه بود و چون «جاده ابریشم» از میان آن می گذشت، اهمیت اقتصادی بسزایی داشت.

مساحت این کشور، به طور دقیق روشن نمی باشد، بدین جهت در مورد وسعت افغانستان، ارقام گوناگونی در منابع ذکر شده است. ⁽³⁾ولی در بیشتر منابع، مساحت این سرزمین را حدود 650,000 هزار کیلومتر مربع ذکر کرده اند. ⁽⁴⁾در همسایگی افغانستان

شش کشور قرار دارد، از طرف شمال با جمهوری های تازه استقلال یافته آسیای میانه (تاجیکستان، ازبکستان و ترکمنستان) همجوار می باشد و حدود 2384 کیلومتر مربع مرز بین المللی دارد. در قسمت شمال شرق، از طریق قله پامیر و تنگه واخان با کشور چین، حدود 40 کیلومتر هم مرز است. در غرب با جمهوری اسلامی ایران، 850 کیلومتر مربع مرز مشترک دارد. در شرق و جنوب با کشور پاکستان،2240 کیلومتر مربع مرز مشترک دارد. ⁽¹⁾افغانستان سرزمینی کوهستانی است که بخش بزرگی از آن را کوه های سر به فلک کشیده و برف گیر، همراه با دره های عمیق تشکیل می دهد. ⁽²⁾

افغانستان از چهار سمت در خشکی محصور است، بدین لحاظ برخی از نویسندگان آن را به سرزمین «بن بست» تعبیر کردند. ⁽³⁾کشور افغانستان به آب های آزاد راه ندارد، نزدیک ترین نقطه آن، مرز جنوبی از طریق پاکستان است که پانصد کیلومتر فاصله دارد تا به آب آزاد برسد. ⁽⁴⁾این کشور دارای رودخانه های مهم و بزرگی است.

افغانستان، از لحاظ آب و هوا خشک و بری است. ⁽⁵⁾با وجود این، تنوع آب و هوایی زیادی دارد؛ به طور کلی می توان این کشور را به سه منطقه آب و هوایی تقسیم کرد:

بسیار سرد و طولانی دارند، مدت چهار ماه از سال پوشیده از برف است. ⁽¹⁾و راه های ارتباطی به دلیل برف و یخبندان مسدود می گردد، این مناطق تابستان های معتدل دارند. ⁽²⁾

کشور افغانستان، از لحاظ معادن یک کشور غنی است؛ ⁽³⁾اما به دلایل و شرایط نامناسب این کشور، معادن دست نخورده باقی مانده، حتی از معادن کشف شده، بهره برداری های اندک شده است. ⁽⁴⁾معادن استخراج شده عبارت اند از: نقره، مس، آهن، زغال، نفت و گاز، سنگ (قیمتی)، نمک، طلا، کروم، گوگرد، لاجورد، سرب، آلومینیوم، اورانیوم و.... ⁽⁵⁾

افغانستان، از نظر تقسیمات اداری دارای 34 ولایت است که عبارت اند از: ارزگان، بادغیس، بامیان، بلخ، بغلان، بدخشان، پکتیا، پکتیگا، پروان، تخار، جوزجان، خوست، زابل، سرپل، سمنگان، غور، غزنی، فاریاب، فراه، قندوز، قندهار، کابل، کاپیسا، کنر، لغمان، لوگر، میدان، ننگرهار، نیمروز، نورستان، هرات، هلمند، دایکندی و پنجشیر. ⁽⁶⁾این دو ولایت آخر در دوره ریاست جمهوری آقای کرزی تاسیس گردید که در مجموع، ولایات افغانستان به 34 ولایت (استان) رسیده است. ⁽⁷⁾

الف) جمعیت

در گذشته، حاکمان افغانستان بنا بر مسائل سیاسی، از روشن شدن واقعیت نفوس در این کشور هراس داشتند، لذا حاضر به سرشماری واقعی جمعیت (نفوس) نشده اند، به این دلیل هر مؤسسه و نویسنده، خود آمار تقریبی ارائه داده اند. ⁽⁸⁾آمار دقیقی از میزان

جمعیت ساکن افغانستان در دست نیست، ولی به چند مورد از مواردی اشاره می شود که در برخی منابع آمده است:

جدول شماره (1) جمعیت افغانستان در دوره های مختلف

ردیف تاریخ منبع و مؤسسه اعلام کننده آمار

1365 1 دولت مارکسیستی، جمعیت کشور 15،000،000 نفر اعلام شد. ⁽¹⁾

1379 2 دایرة المعارف بریتانیکا، جمعیت را25،889،000 نفر اعلام می کند. از این شمار، 2,300,000مهاجرانی هستند که در کشورهای ایران و پاکستان زندگی می کنند. ⁽²⁾

1381 3 یک منبع خارجی که اطلاعات جمعیت کشورهای جهان را درج کرده است، جمعیت افغانستان را 775، 755، 27 نفر اعلام می کند. ⁽³⁾

1385 4 برپایه سرشماری مقدماتی کمیته ملی احصائیه کشور، جمعیت افغانستان24،000،000 نفر اعلام شد(این آمار، شامل میلیون ها مهاجر افغانی مقیم ایران، پاکستان و کشورهای دیگر نمی شوند) از این تعداد12,300,000 نفر مرد، و 11,800,000 نفر، زن هستند. 21/7 درصد نیز شهرنشین می باشند. ⁽⁴⁾

1387 5 قرار بود مرحله اصلی سرشماری جمعیت افغانستان، در ماه سنبله 1387 صورت بگیرد. سازمان ملل پیش از این، جمعیت آن را29،000،000 میلیون نفر تخمین زده. و آخرین آمار از کل جمعیت افغانستان، در ویکی پدیا، در فهرست جمعیت کشورها بر پایه جمعیت (نفوس) افغانستان، 29،863،000 ثبت شده است.

آمار وضعیت سنی (آمار تقریبی).

0 تا 14 سال: 44،6 درصد/ مرد 7095117/ زن 6763759

15 تا64 سال: 53 درصد/ مرد 8436716 /زن 8008463

65 سال به بالا: 2،4 درصد/ مرد 366642 / زن 386300

متوسط سن: 43 سال

نرخ رشد جمعیت: 2،67 درصد

نرخ تولد:46،21 کودک در هر هزار نفر

نرخ مرگ و میر: 19،96نفر در هر هزار نفر

نرخ مهاجرت: صفر (میزان کوچ به بیرون مرزها با بازگشت افغان ها برابر بوده است، بنا به آمار سال 2007).

نرخ مرگ و میر کودکان (زیر 7 سال):64، 6 در هر هزار کودک (بنا بر آمار سال 2007)

امید به زندگی:

در مردان: 43، 77 سال

در زنان: 43، 96 سال ⁽⁵⁾

سرشماری جمعیت در یک کشور، می تواند برای پیش بینی برنامه های کاری دولت مفید باشد؛ از این رو ضرورت دارد تا از کل جمعیت افغانستان به طور دقیق آمارگیری شود.

ب) اقوام افغانستان

این کشور گروه های قومی متعددی دارد که هنوز برخی از اقوام آن، ناشناخته است. البته مردم شناسان با تلاش های فراوان، نتایج خوبی را در این زمینه به دست آوردند. ⁽¹⁾از جمله مردم شناسان، «اروین اورال و همکارانش» 55 قوم را در افغانستان شناسایی کرده اند. از اقوام مهم افغانستان، می توان پشتون ها، تاجیک ها، هزاره ها، ازبک ها، ترکمن ها، ایماق ها و... را نام برد. ⁽²⁾

افغانستان، به علت تکثر و تنوع اقوام و طوایف، موزه بزرگی از نژادها و ملل گوناگون توصیف شده است. ⁽³⁾متناسب با این بحث، برخی اقوام عمده و تاثیرگذار بر زندگی اجتماعی و قدرت سیاسی، معرفی و از طرح تفصیلی اقوام کوچک و غیر تاثیرگذار پرهیز می شود.

یک) پشتون: پشتون ها، بزرگ ترین قوم ساکن در افغانستان هستند. این تبار، به طور عمده در شرق و جنوب و برخی نیز، در شمال و غرب کشور زندگی می کنند؛ جمعیت آنان حدود 30 درصد کل جمعیت افغانستان برآورد شده و زبان این قوم، پشتو (از شاخه های زبان هند و اروپایی) است. این طایفه، بیشتر پیرو مذهب حنفی، از مذاهب اهل سنت هستند؛ پشتون ها از نظر ساختار درون قومی به دو طایفه (قبیله) بزرگ «غلزایی» و «درانی» منشعب می شوند. از گذشته های دور، میان این دو طایفه بر سر قدرت سیاسی رقابت وجود داشته، همین امر سبب جنگ های قومی متعددی شده است. از تاسیس حکومت پشتون ها که در سال 1126ش به دست احمدخان ابدالی اتفاق افتاد، حکومت افغانستان تحت سلطه درانی ها اداره می شد. ⁽⁴⁾بدین ترتیب، ساختار

قدرت سیاسی، فقط خود را در برابر مطالبات قبیله رقیب، از اقوام پشتون پاسخگو می دانست و نوعی انحصار سیاسی را شاهد بود که بر اساس آن، اقوام غیر پشتون از مشارکت سیاسی در این ساختار محروم بودند.

دو) هزاره : این تبار، یکی از اقوام عمده افغانستان به شمار می آیند. از گذشته های بسیار دور تا کنون، جمعیت اصلی افغانستان شامل این اقوام (پشتون، هزاره، تاجیک، ازبک) می شود؛ هزاره ها، که تقریبا 25 درصد از کل جمعیت افغانستان را تشکیل می دهند، طبق نظریه های محققان و خاورشناسان، از بومیان اصلی این سرزمین هستند. آنها پیش از این در افغانستان می زیستند و در بسیاری از مناطق این کشور زندگی می کردند. ⁽¹⁾

صرف نظر از ریشه های تاریخی آن و مباحث مربوط به تبارشناسی، هزاره ها عمدتا پیرو مذهب اثناعشری هستند و تعدادی از آنها مذهب حنفی دارند؛ عده انگشت شماری نیز از فرقه اسماعیلیه پیروی ⁽²⁾و به زبان فارسی (دری) تکلم می کنند. ⁽³⁾مهاجران این قوم که به دلیل بیدادگری امیر عبدالرحمان خان، در سال های (1280- 1275ش) از وطن خویش به سوی کشورهای همسایه مهاجرت کرده اند، در خراسان فعلی و بلوچستان پاکستان اقامت کردند. از نظر ساختار سیاسی، هزاره های شیعی، در انزوای سیاسی قرار داشتند، تا اجلاس «بن» که در سال1380 برگزار شد؛ پیش از این اجلاس، در برخی دوره ها، سهم اندکی به هزارها سپرده می شد؛ از این رو نقش آنها در ساختار سیاسی این کشور، کمرنگ بوده است. البته در دوره حکومت کمونیستی در افغانستان، تا حدودی به مناصب و رده های بالایی حکومتی راه یافته اند؛ از جمله: صدارت اعظمی(نخست وزیری) سلطان علی کشتمند می توان نام برد، حضور شیعیان پس از نشست «بن» بهتر شده و در مقام معاون دوم ریاست جمهور در مقام سرپرست چهار وزارتخانه و رئیس گماشته شده اند، ولی آن گونه که باید، از افراد شایسته برای اداره کشور استفاده نشده است. در بعضی وزارت خانه ها تا کنون جایگاه ویژه ای برای شیعیان

مشخص نکرده اند؛ مثل وزارت امورخارجه افغانستان که عده ای انگشت شمار به صورت کارمند رتبه پایین در آن مشغول به کارند. در سفارت خانه های دولت افغانستان نیز، از مجموع 180 پست سفارت خانه ها و جنرال قونسل های افغانی مقیم کشورهای خارجی، فقط یک پست سفارت به هزاره ها رسیده بود که آن هم از کار برکنار شد. در بعضی سفارت خانه ها چند نفر کارمند استخدام کردند که این تعداد، با توجه به نسبت جمعیت این گروه قومی، ناکافی به نظر می رسد. در قانون حکومت فعلی افغانستان، مشارکت اقوام در دولت براساس نفوس و درصد جمعیت به طور عادلانه آمده است؛ ولی هزاره ها برای حضور در اداره های دولتی با نگاهی بسیار خوش بینانه 5/29 درصد سهم داده شدند. در حالی که تاجیک ها 52/95 درصد، پشتون ها 34/63 درصد، ازبک ها 3/63 درصد در دولت سهیمند. مجموع سهم دیگر اقوام، به درصدنمی رسد. ⁽¹⁾

هزاره ها در برابر تهاجم های خارجی، همواره از افغانستان دفاع کردند و تا کنون هیچ نیروی استعماری نتوانسته است قلب کشورشان را تسخیر کند؛ مبارزات این مردم علیه استعمار انگلیس در گذشته و مبارزات امروزی شان علیه نیروهای متجاوز روسی، گواه بر این حقیقت است، حتی از دورترین زمان ها تا جایی که تاریخ به یاد دارد، هزاره ها سد استواری در برابر تهاجم های خارجی بوده اند، چنانچه در برابرحملات کوروش، اسکندر، چنگیز، تیمور و شیبانی، از خود مقاومت های چشم گیری نشان داده اند. ⁽²⁾

در جامعه هزاره، چهار طبقه با نقش های اجتماعی و سیاسی وجود دارند که عبارت اند از:

سه) تاجیک: سومین گروه قومی در افغانستان هستند که 20/6 درصد جمعیت آن را تشکیل می دهند. به زبان فارسی تکلم می کنند و از اقوام آریایی به شمار می آیند که دیر زمانی است در مناطق مختلف کشور؛ به ویژه شمال و شمال شرقی افغانستان، ساکن هستند و به گویش تاجیکی که از گویش های زبان فارسی، سخن می گویند؛ بیشتر آنها اهل سنت و از فرقه حنفی هستند، به رغم انحصار در ساختار سیاسی، این تبار به طور محدود، در دوره مجاهدین در ساختار قدرت سیاسی سهیم بوده اند و توانستند به حکومت برسند. ⁽²⁾پس از حکومت آقای ربانی، در عرصه سیاسی و اجتماعی، بسیار گسترده حضور پیدا کرده اند و در بسیاری مشاغل و ادارت دولتی مشغول به کار شده اند. در صورت محاسبه درصد، از هزاره ها بالاترند. گاهی فراتر از پشتون ها در اداره ها مشغول به کارند.

چهار) ازبک: این اقوام، ترک تبارند؛ در نواحی شمال افغانستان زندگی می کنند و به طور عمده در شهرهای مزارشریف، شبرغان، میمنه، خان آباد، قندوز و... سکونت دارند؛ جمعیت آنان با دیگر اقوام ترک، 20 درصد کل جمعیت کشور برآورد شده است. ازبک ها، از اعقاب ترکان زرد پوست آسیای مرکزی هستند. ⁽³⁾ایشان، به زبان

ازبکی سخن می گویند، که زبان مادری این قوم؛ ترکیبی از واژه های ترکی است. از نظر سیاسی، آنها نیز چون دیگر اقوام، از حکومت محروم بوده، همواره تحت فشار قرار داشته اند؛ بیشتر این قوم، سنی مذهبند. ⁽¹⁾

پنج) دیگر اقوام: سادات، ترکمن ها، قزلباش ها، قرقیزها، بلوچ ها و... از دیگر اقوام ساکن در افغانستان هستند؛ در حالی که قزلباش ها بیشتر در شهرهای غزنی، کابل، هرات، قندهار، متمرکزند، ترکمن ها در طول کرانه های «آمودریا» و مرزها شمال غربی افغانستان سکونت دارند و اغلب به دامداری مشغولند. قرقیزها، در ناحیه شمال شرقی کشور و در منطقه «واخان» زندگی می کنند. بلوچ ها نیز در جنوب غربی کشور در مجاورت با بلوچستان ایران و پاکستان ساکن هستند. ⁽²⁾آقای ملافیض محمد کاتب، درباره تعدد طوایف در افغانستان، این گونه می نویسد: «تعداد اقوام و طوایف ساکن در افغانستان، با شعب و زیر مجموعه های خود، تقریبا به 138 قوم و طایفه می رسند.» ⁽³⁾

آنچه در بحث آرایه قومی به اختصار ذکر شد، تکثر و تنوع ساختار اجتماعی جامعه افغانستان و ناهماهنگی اجتماعی در این کشور بود. اگر مطالعه و پژوهش همه جانبه، درباره اقوام و ملیت های ساکن در افغانستان موضوع مستقل می طلبد، از توان این بحث خارج است.

ج) ساختار مذهبی

اشاره

افغانستان، کشوری است که 99 درصد مردم آن مسلمانند. از نظر مذهبی و نحله های دینی، این جمعیت به دو شعبه تشیع و تسنن تقسیم می شوند. بیشتر مردم افغانستان، سنی مذهب و یک سوم آنها شیعه اند. ⁽⁴⁾دیگر اقلیت های دینی در افغانستان؛ هندو، سیک و یهود هستند. سیک ها به زبان پنجاپی، دری و پشتو سخن می گویند و در شهرهای کابل و جلال آباد زندگی می کنند. یهود در ولایت بلخ و

هرات ساکنند و به زبان عربی، دری و پشتو تسلط دارند. ⁽¹⁾

اگر برداشت ها و تقسیم های متفاوتی را که از شریعت، مظاهر و دستورهای مذهبی وجود دارد در کنار زیر مجموعه ها قرار دهند، تنوع مذهبی و گوناگونی شدیدی در اندیشه های مذهبی جامعه افغانستان می بینند. یافته ها و تفسیرهایی که هر کدام، نحله فکری خاصی با خویش دارد و زندگی سیاسی و تحولات اجتماعی را تحت تاثیر قرار می دهد. بنابراین، توصیفی اجمالی از ساختار مذهبی جامعه افغانستان بدین شرح است:

یک) حنفی

غالب مردم مسلمان افغانستان، پیرو مذهب حنفی هستند، گرچه در این زمینه، آمار دقیق رسمی وجود ندارد، آمار تقریبی ارائه شده از سوی پژوهشگران، پیروان این مذهب را بین65 تا70 درصد از کل جمعیت افغانستان اعلام می کند ⁽²⁾که از اقوام پشتون، تاجیک، ترکمن، عرب، بلوچ، ایماق، قرقیز، قزاق، نورستانی، هزاره و...ترکیب یافته اند. از پیروان مذاهب دیگر اهل سنت؛ مثل: شافعی، حنبلی و مالکی اطلاعات دقیقی در دست نیست؛ تا کنون افرادی به پیروی از این گونه مذاهب، شهرت نیافته اند. ⁽³⁾

دو) مذهب تشیع

این مذهب از نظر جمعیت، دومین مذهب مردم افغانستان به حساب می آید. شیعیان افغانستان از دید تبار شناسی به اقوام گوناگونی؛ چون: هزاره، قزلباش، بلوچ، ترکمن، سادات، تاجیک، ترک تباران و پشتوهای خلیلی تقسیم می شوند. غالب جمعیت شیعیان افغانستان را هزاره ها تشکیل می دهند؛ از این رو نام هزاره و شیعه در افغانستان باهم پیونده خورد است، از ذکر نام هزاره، شیعه در ذهن تداعی می شود. البته در این زمینه،

آمار دقیق و متفق علیه از تعداد پیروان این مذهب وجود ندارد. نکته مورد توجه این است که اهل سنت، مجموعه شیعیان را از هر قوم و نژاد، هزاره می گویند و کلمه هزاره را مترادف با شیعه می گیرند.

دایرة المعارف بریتانیکا، نگارش سال 2002م جمعیت شیعیان را 15 درصد اعلام می کند. ⁽¹⁾رهبران جهادی که در سال های پس از جهاد با سران شیعیان، بر سر حکومت اختلاف داشتند جمعیت این مذهب را بسیار ناچیز دانسته اند. حکمت یار10 درصد، عبدالرسول سیاف8 درصد و یونس خالص6 درصد، جمعیت کل شیعیان را اعلام کردند. ⁽²⁾ولی بیشتر پژوهشگران شیعی، طی آماری تقریبی، 30 تا 35 درصد کل جمعیت افغانستان را پیروان این مذهب به شمار می آورند. ⁽³⁾آمار دقیق از کل جمعیت افغانستان وجود ندارند، تا چه رسد به جمعیت شیعیان، ولی آنچه این آمار را تایید می کند گزارش های مطرح شده از سوی صاحب نظران شیعه است. گرچه در گذشته های تاریخی، پیروان شیعه اثناعشری در افغانستان، از سوی حکام و دولت مردان آن- همان طوری که اشاره شد تا دوره تدوین قانون اساسی جدید- با تبعیض و اجحاف در حقوق شهروندی روبه رو بوده اند؛ شیعیان با پشت سرگذاشتن اسف بارترین شرایط اجتماعی و تحت فشارهای گوناگون مذهبی، توانسته اند پای بندی خود را به مذهب حقه جعفری «تشیع» حفظ کنند.

شیعیان افغانستان با اینکه آزادی عمل نداشتند، به طور پنهانی آداب و رسوم و شعایر مذهبی خویش را انجام داده اند و به رغم فشارها و شکنجه ها، از اصول مذهبی خود پاسداری کرده، از دستورهای مذهبی درگذشته های دور و نزدیک منصرف نشده اند. «به دلیل مهمل بودن آزادی مذهبی، آنان در قوانین اساسی گذشته و در روش نظام های ظالمانه حاکم، تا حد مقدور به وظایف مذهبی خود عمل کرده اند، در مواردی نیز، عبادات خود را از قبیل: مسح پا در وضو، دست باز در نماز، سجده بر تربت متبرکه و امثال آن، در خفا به جا آوردند.» ⁽⁴⁾

فرقه اسماعیلیه، از فرقه های مهم مذهب تشیع است که پس از مذهب اثنی عشری، بیشترین پیروان را در میان شیعیان جهان دارند؛ اسماعیلیان، پس از شهادت امام صادق علیه السلام در سال 148ه.ق. بر سر جانشینی ایشان، از دیگر شیعیان جدا شدند. از اواسط قرن سوم هجری که داعیان و مبلغان مذهبی این فرقه، در سرزمین های اسلامی ظهور پیدا کردند، اسماعیلیه، با سرعت به ترویج عقاید مذهبی، فلسفی و انقلابی خود پرداختند و سرانجام توانستند حکومت مستقلی را در سال 297 ه- ق، در شمال آفریقا تأسیس کنند. ⁽¹⁾بعدها در رقابت با عباسیان، بر سر جانشینی هشتمین خلیفه عباسی «المنتصر بالله» درگیر و به دو شعبه «مستعلوی» و «نزاری» تقسیم شوند؛ شعبه دوم، بعدها به رهبری حسن صباح (518) و جانشینان او، دولت مقتدری در قلب قلمرو سلجوقیان بنیاد نهاد، و نیز اصلاحات مهمی را در عقاید مذهبی خود ایجاد کردند. ⁽²⁾در حال حاضر، این شعبه از فرقه اسماعیلیه، عمدتا در هند و پاکستان و سواحل شرقی آفریقا (که در قرن نوزدهم میلادی به آنجا مهاجرت کردند) زندگی می کنند و گروه های کوچک تری نیز در کشورهای یمن، سوریه، ایران و افغانستان و نواحی گوناگون آسیای مرکزی؛ به خصوص پامیر و بدخشان سکونت دارند. شیعیان اسماعیلیه منطقه آسیای مرکزی؛ به ویژه پامیر غربی، بیشتر، از شاخه «نزاری» هستند و به زبان فارسی و لهجه تاجیکی صحبت می کنند.

برخی پژوهشگران، ترویج فرقه اسماعیلیه در آسیای مرکزی و افغانستان را به دست فردی به نام «غیاث» می دانند و می گویند: «غیاث» در حدود قرن سوم هجری، اهالی طالقان، میمنه، هرات، غرجستان و غور را با مذهب اسماعیلی آشنا کرد. ⁽³⁾در افغانستان، پیروان مذهب اسماعیلیه که عده اندکی هستند، در نواحی دوشی، کیله گی و بخش هایی از دره صوف، بدخشان و در مناطقی از بامیان، شیبر، شنبل، عراق و دره میدان، در نواحی سیاه سنگ و کالو در پروان، منطقه شیخ علی و سرخ پارسا زندگی می کنند. یکی از رهبران این فرقه در افغانستان، سید منصور نادری، معروف به سید کیان

است که در دره ای به نام «کیان» زندگی می کند؛ از این رو اسماعیلی ها به «کیانی ها» نیزمشهورند. ⁽¹⁾

4- شیعیان

اشاره

«تشیع» در لغت، عبارت است از پیروی کردن، یاری رساندن و ولایت داشتن، ⁽²⁾و در اصطلاح برخاسته از نگرشی است که امامت را منصب الهی می داند و اعتقاد دارد که امام از طریق نص ⁽³⁾و از سوی خداوند منصوب، و به تصریح پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله معرفی می شود.

«شیعه» در لغت عرب، به پیروان و یاری دهندگان شخصی بر می گردد. صاحب قاموس، ⁽⁴⁾جوهری، ⁽⁵⁾راغب اصفهانی، ⁽⁶⁾فیومی، ⁽⁷⁾ابن منظور، ⁽⁸⁾ابن خلدون ⁽⁹⁾و... همین معنا را متذکر شده اند. این کلمه، در قرآن کریم نیز به همین معنا آمده است. علامه طباطبایی رحمه الله در تفسیر آیه کریمه (وَ إِنَّ مِنْ شِیعَتِهِ لَإِبْراهِیمَ 10) می فرماید: «از ظاهر آیه بر می آید که ضمیر (شیعته) به حضرت نوح علیه السلام بر می گردد و معنایش این است که حضرت ابراهیم علیه السلام ، یکی از شیعیان حضرت نوح علیه السلام بوده، چون موافق دین او؛ یعنی توحید بود.» ⁽¹⁰⁾

شیخ مفید «ره»، می فرماید:

«لفظ شیعه، در اصطلاح به کسانی گفته می شود که امامت و خلافت بلافصل علی بن ابی طالب علیه السلام را پذیرفته اند و بر این عقیده اند که امامتِ آن بزرگوار، از طریق نص جلی یا خفی ثابت شده و حق وی و فرزندان اوست.» ⁽¹¹⁾

شیعه، خود به فرقه هایی تقسیم می شود؛ چنان که بغدادی در تاریخ مذاهب اسلام ⁽¹⁾و محقق طوسی در قواعد العقاید، ⁽²⁾فرقه های اصلی شیعه را زیدیه، کیسانیه و امامیه دانسته اند، اما علامه طباطبایی؛ اثنی عشریه، اسماعیلیه و زیدیه را سه فرقه اصلی می داند. ⁽³⁾

ذکر این نکته لازم است که در سرزمین افغانستان، از فرقه های اصلی شیعه، فقط امامیه و اسماعیلیه وجود دارد و در حوزه پژوهش این کتاب، شیعیان امامی (اثنی عشری) و در برخی موارد شیعه اسماعیلیه مورد نظر هستند.

الف) ورود تشیع

ورود تشیع به شهرهای گوناگون افغانستان، در دوره های متعددی صورت پذیرفته است؛ از جمله، نخستین نقطه ورود این مذهب در افغانستان، غور به شمار می آید. ورود تشیع به این کشور، همزمان با خلافت حضرت علی علیه السلام در قرن اول هجری قمری آغاز شده است. بر اساس بعضی گزارش های تاریخی، یکی از حاکمانی که در سال های اولیه ورود اسلام به خراسان، شیعه شد، حاکم غور- مرکز افغانستان کنونی- بود.

منهاج سراج، مورخ دربار غوریان می نویسد:

«غالب ظن آن است که سلطان غور در عهد امیر المومنین، علی علیه السلام بر دست علی- کرم الله و جهه- ایمان آورد و از وی عهد و لوایی بستد و هر که از آن خاندان به تخت نشستندی، آن عهد و لوای بدو دادندی و محبت ائمه و اهل بیت مصطفی علیهم السلام در اعتقاد ایشان راسخ بود.» ⁽⁴⁾این گزارش تاریخی پذیرش تشیع حاکم غور را با اسلام آوردن او در عصر خلافت حضرت علی علیه السلام نشان می دهد؛ در ادامه با بیان اینکه محبت اهل بیت پیامبر صلی الله علیه و آله در میان آنها و اعتقاد ایشان راسخ است، نشان داده که خاندان غوری اسلام را با محبت اهل بیت علیهم السلام در هم آمیخته بوده اند و نسل ها، آن را با خود داشته اند؛ چنان که انتقال میثاق نامه و پرچم (لوا)، خود، نماد تداوم محبت و تشیع آنها شمرده می شود. ⁽⁵⁾

تشیع در آغاز، جز محبت اهل بیت پیامبر صلی الله علیه و آله و بیزاری از دشمنان آنها، چیز دیگری نبود. همان طور که حاکمان و مردم غور، از دشمنان اهل بیت؛ به ویژه بنی امیه بیزاری می جستند. ⁽¹⁾

گزارش جوزجانی را محققان دیگر نیز، تأیید کرده اند و در منابع دیگر با تفصیل بیشتر آمده است.

«مرکز شیعیان غور یا مسلمین غور، اولین تمرکز شیعه در بلاد غور بوده است؛ زیرا بین سنوات 35 و 40 هجری مسلمان شده اند و در زمان خلافت حضرت علی، جعده بن هبیره المخزومی که خواهر زاده آن حضرت بود، از طرف وی به حکومت خراسان منصوب شد. به خاطر رفتار شایسته جعده، مردم غور از جان و دل به علی محبت می ورزیدند. امرای غور که رفتار را کاملا انسانی می یابند، بدون جنگ، سر برخط فرمان علی گذارده، به دین اسلام مشرف شدند و به پیشنهاد جعده، فرمانروای کل خطه خراسان، حضرت علی علیه السلام فرمان حکومت سرزمین غور را به خاندان شنسب که امرای قبل آن سامان بودند، صادر فرمودند و این فرمان نامه، قرن ها در آن خاندان محفوظ بود و مایه مباهات آن دودمان به شمار می آمد.» ⁽²⁾

پس از ایالت غور، ورود تشیع به سیستان است که تمایل مردم آن را به تشیع، با واکنش آنها به جنگ معاویه با امیرالمؤمنان علیه السلام نشان می دهد. مولف تاریخ سیستان نوشته است:

«چون عبدالرحمان خواست که به سیستان نشیند، مردمان سیستان جمع شدند؛ علما و بزرگان و سالاران سیستان و گفتند ما را باید که امامی به حق باشد؛ چنان که سنت مصطفی و اکنون علی بن ابی طالب برجای است و معاویه تو را اینجا فرستاده است و هزار و هزار مرد از اهل تهلیل میان ایشان کشته شده؛ باید که این خطبه و نماز به حق باشد. بر این جمله که هست رضایت ندهیم.» ⁽³⁾

ایستادگی پیروان امام علی علیه السلام ، در برابر فرستادگان معاویه مبنی براین که در ساحت آن حضرت دشنام دهند و عدم پذیرش آنها از این فراز تاریخی می توان استفاده کرد که مردمان سیستان به مذهب تشیع علاقه مند بودند.

در زمان زمامداری معاویه که دشنام امام علی علیه السلام را در مساجد، از اعمال رسمی و جزء عبادات می شمردند، غوریان تنها کسانی در دنیای اسلام بودند که از این عمل سرباز زدند. «در زمان بنی امیه در جمیع ممالک اسلامی بر سر منبرها، براهل خاندان رسالت لعنت کردند، مگر غوریان.» ⁽¹⁾

علاقه مندی به حضرت علی علیه السلام و مخالفت با اموی ها منحصر به منطقه غور نبود، بلکه همه جغرافیایی افغانستان کنونی را فرا گرفته بود:

«خراسان، در قرن اول و دوم هجری بزرگ ترین کانون ضدیت با اموی ها بود و پناهگاه امن برای هاشمیان محسوب می شد... در مناطقی چون بلخ، بامیان، بدخشان، طالقان، فراه، غور، مرو رود، کابل و هرات، هواداران خاندان رسالت علیهم السلام ، جمعیت قابل توجهی را تشکیل می دادند.» ⁽²⁾

حاکم شیعی بست: حاکم اموی شهر بست سیستان - حسین بن عبدالله نیشابوری - نیز، شیعه بود. وی از شیعیان حضرت امام جواد علیه السلام بود که دورن دستگاه عباسی نفوذ پیدا کرده و مقام حساسی داشت. ⁽³⁾حضور حاکم شیعی، از زمینه تشیع در آن دیار حکایت دارد و در گسترش آن، نقشی مثبت ایفا می کند؛ چنان که رفت و آمد شیعیان بست، به عراق و مدینه و خدمت امام جواد علیه السلام ، قدرت و نفوذ اهل بیت در سیستان را گواهی می دهد.

تشیع دوازده امامی در اواخر قرن دوم و اوایل قرن سوم هجری قمری در قندهار وجود دارد. گزارش افراد رخجی به حضرت علی بن موسی علیه السلام که مهم ترین آنها محمد بن فضل رخجی (قندهاری)، معروف به کرخی است، تشیع را

درقندهار همزمان با امام رضا علیه السلام ، نشان می دهد. ⁽¹⁾

کابل، به عنوان آخرین نقطه از سیستان در قرون اولیه اسلام، ارتباط تنگاتنگی با شیعه امامیه برقرار ساختند؛ از جمله ذکر لقب کابلی برای برخی از اصحاب ائمه؛ همانند: هارون بن ابی خالد کابلی، وردان ابوخالد کابلی الاصغر و مشهورتر از همه، وردان ابوخالد کابلی که از یاران محمد حنفیه بوده است و پس از آن، خدمت امام سجاد علیه السلام می رسد و از یاران خاص ایشان می شود. ⁽²⁾اهل کابل، یا نواحی آن، در خدمت ائمه علیهم السلام بودند؛ از آن جمله «ابوخالد کابلی» از یاران امام محمد باقر علیه السلام و حواریون چهارگانه امام سجاد علیه السلام ، که نام اصلی آن «وردان»، ملقب به «کنکر» ⁽³⁾بود و نیز، «اردشیر کابلی ابن ماجد کابلی» و «بشیر کابلی»، هر دو از راویان حدیث و اصحاب ائمه اثنی عشری بودند. در میان اقلیت مسلمان، تعداد بسیاری شیعه وجود داشت؛ حتی ذکر لقب کابلی ها برای برخی اصحاب ائمه، نشان از حضور تشیع دارد. ⁽⁴⁾این گونه مطالب، بر وجود تشیع در قرن اول اسلامی در این سرزمین دلالت دارد.

بنا بر منابع تاریخی و روایی، سرزمین بلخ در قرن اول اسلامی، پذیرای تشیع - آن هم از نوع امامیه - بوده است. شیعیان بلخ نه تنها به آیین تشیع عمل می کردند، همواره با مدینه و رهبر شیعیان، حضرت زین العابدین علیه السلام نیز ارتباط دائمی داشتند. در یکی از منابع روایت شده است:

یکی از بزرگان شیعه شهر بلخ، سال ها به حج مشرف می شد. پس از انجام اعمال حج، برای زیارت مرقد مطهر پیامبر اکرم به مدینه می رفت و بیشتر سال ها این کار را انجام می داد؛ همچنین علی بن الحسین علیه السلام را ملاقات می کرد و هدایایی را برای ایشان، از بلخ می برد و درباره تکالیف و امور دینی اش از او می پرسید و پس از کسب وظیفه به سرزمین خود باز می گشت. ⁽⁵⁾حضور تشیع در بلخ به دوره ائمه علیه السلام باز می گردد، زیرا

عده ای از اصحاب آن بزرگواران راویان احادیث اند که به لقب «بلخی» خوانده شده اند؛ این نشان از حضور تشیع در این سرزمین، و اصحاب و راویانی؛ مانند: «ابوعبدالله بلخی» و «نصر بن صباح بلخی» است. ⁽¹⁾در بلخ جمعیت زیادی از شیعیان زندگی می کردند؛ این شهر، از لحاظ فرهنگی در جهان اسلام جایگاهی منحصر به فرد داشت و می توان گفت که مهد عرفان، اندیشمندان، شاعران و بزرگان بوده است؛ مانند: ابوالقاسم ضحاک بلخی، برجسته ترین فرد از یاران امام سجاد علیه السلام که در زمان امام باقر علیه السلام نیز چندین سال زنده بود. از دیگر بزرگان شیعه، می توان به ابوعلی شقیق بن ابراهیم علی بلخی اشاره کرد که اصالتا بلخی بوده و از یاران امام صادق علیه السلام به شمار می آمده است. حاتم اصم، محمد بن ابان بلخی، حسین بن داوود بلخی، ابراهیم بن ادهم، ⁽²⁾جلال الدین محمد بلخی (معروف به ملای رومی) صاحب مثنوی، ابن سینا، شاگردش جوزجانی و ناصرخسر و بلخی و... همه از این شهر برخاسته اند. ⁽³⁾

بلخ، پناهگاه هاشمیان و علویان شده بود؛ برای نمونه، حضرت یحیی بن زید بن زین العابدین علیه السلام به این سرزمین پناه آورد؛ و مدتی در بلخ، جوزجان و طالقان به سر برد و هواخواهان بسیار یافت و به فکر تهیه تجهیزات قیام افتاد؛ هنوز آمادگی کامل پیدا نکرده بود که نصر بن سیار، والی بنی امیه، از مخفی گاه «یحیی» آگاه شد و ناگهان بر سر وی یورش برد. یحیی با هفتصد تن از همراهان و شیعیانش ⁽⁴⁾در قریه «ارغوی» جوزجان، در سال 125 هجری قمری قیام کرد و به شهادت رسید. محبت وی چنان بر قلب مردم آن سامان قرار گرفته بود که در سال شهادتش پس از تولد هر نوزاد پسر، اسمش را «یحیی» می گذاشتند؛ همچنین زنجیری که به دست و پای او بود، شیعیان به بیست هزار درهم خریدند و قطعه قطعه کردند بین خودشان تقسیم کردند؛ هر کس سهم خود را برای تبرک، نگین انگشتر ساخت. ⁽⁵⁾

ابومسلم با لقب (امین آل محمد) - قیام خود را در سال 129 هجری، از شمال افغانستان آغاز کرد. در ابتدا نصر بن سیار، قاتل حضرت یحیی علیه السلام را شکست داد. ⁽¹⁾در سال 219 هجری قمری، مردم خراسان، محمد بن قاسم، یکی از نوادگان امام زین العابدین علیه السلام را به خراسان دعوت کردند، تا زیر پرچم او جمع شوند و علیه دستگاه بنی عباس قیام کنند. او دعوت مردم را پذیرفت و در طالقان و جوزجان ارادتمندان بسیار یافت؛ وی، مردم را پنهانی به آل محمد صلی الله علیه و آله دعوت می کرد، عده زیادی او را در این امر همراهی می کردند. عبدالله بن طاهر، از طرف بنی عباس حاکم خراسان بود، که با «محمد بن قاسم» جنگید. شیعیان چون از نظر دفاعی در مضیقه بودند، شکست خوردند. ⁽²⁾بلخ، پناهگاه دیگر شیعیان جهان بود، شیخ صدوق، ابن بابویه قمی، از علمای بزرگ شیعه است. چون زندگی در قم برایش مشکل می گردد، به یکی از روستاهای بلخ که ساکنان آن همه شیعه بودند، پناه می برد و شیعیان با گرمی از او استقبال می کنند و در این قصبه، کتاب معروف «من لایحضره الفقیه» را به خواهش یکی از شیعیان آنجا تالیف نموده است. ⁽³⁾

نخستین فردی که از اهالی هرات در خدمت امامان معصوم علیهم السلام قرار گرفت، صامت بیاع هروی، از اصحاب امام باقر علیه السلام بوده است. دومین فرد، از یاران امام صادق علیه السلام ، ابراهیم بن میمون بیاع هروی نام دارد. چند تن دیگر از این گونه افراد که یا از شاگردان امام علیه السلام ، یا از یاران آن حضرت بودند می توان حسن بیاع هروی، سیف بیاع هروی و عائذ بن انباته احمسی کوفی بیاع هروی را نام برد. ⁽⁴⁾

در هرات نیز، تعداد زیادی شیعه زندگی می کردند. در منطقه برناباد و هرات، همگی شیعه بودند. «محمد دیباج»، پسر امام صادق علیه السلام در آخر عمر به هرات آمد و میان شیعیان آنجا با احترام می زیست. مشهورترین و معروف ترین اصحاب امام

رضا علیه السلام ، «عبدالله بن صالح، اباصلت هروی» می باشد. ⁽¹⁾از دیگر یاران امام هشتم، می توان به احمد بن عبدالله هروی شیبانی و محمد بن قاسم پوشنگی اشاره کرد. ⁽²⁾این گونه مطالب، همگی به تشیع مردم هرات اشاره دارد.

بنا بر گواهی منابع تاریخی ورود تشیع به سرزمین افغانستان در اوایل قرن های اول، دوم و سوم هجری قمری بوده است.

ب) جغرافیایی انسانی شیعیان

شیعیان افغانستان، از نظر جغرافیای انسانی به دو بخش تقسیم می شوند:

شیعیان هزاره جات عبارت اند از: اقوام صدها شاخه هزاره، که در نواحی مرکزی افغانستان همراه با قوم های سادات، قزلباش، ترکمن و... زندگی مسالمت آمیز دارند و از همه آنها به نام هزاره و از وطنشان با نام هزاره جات یاد کنند. هزاره جات در قلب افغانستان، شامل ولایت های: بامیان، غزنی، ارزگان، دایکندی، پروان، غور، بلخ، جوزجان، سمنگان، بغلان، میدان و کابل می شود.

هزاره جات از نظر جغرافیایی، طوری قرار گرفته که استان بامیان در مرکز واقع شده و نواحی شیعه نشین در اطراف این ولایت (استان)، در ولایت های مجاور پیش رفته است.

یک) موقعیت جغرافیای انسانی در هزاره جات

هزارستان از نظر موقعیت کنونی اداری، به گونه ای قرار گرفته است که در قسمت مرکزی آن، بامیان، تا حدودی به طور کامل هزاره و شیعه سکونت دارند وبقیه هزاره جات در ده استان اطراف بامیان ضمیمه شده است. این استان ها عبارت اند از:

میدان وردک، عزنی، غور، دایکندی، ارزگان، جوزجان، سمنگان، بغلان، بلخ، پروان و بامیان. توضیح این ولایات در جدول شماره 2 آمده است.

شماره ولایت موقعیت جغرافیای طبیعی و انسانی

1 میدان وردک ولایت وردک که گاهی به نام ولایت میدان هم یاد می شود، از شرق با ولایت کابل و لوگر، از غرب با ولایت بامیان، از شمال با پروان و بامیان و از جنوب با غزنی در ارتباط است. مساحت این ولایت، 8200 کیلومتر مربع است و مرکز آن «میدان شهر» بوده که از کابل در حدود 45 کیلومتر فاصله دارد ⁽¹⁾و فرمانداری های حصه اول و دوم بهسود، دایی میرداد و جلریز از هزاره جات به آن ضمیمه شده است.

2 غزنی غزنه یا غزنین، از شرق با ولایات لوگر، پکتیا و پکتیکا، از غرب با ارزگان و زابل، از شمال با میدان و بامیان و از جنوب با کشور پاکستان در ارتباط است. مساحت این ولایت، 31400 کیلومتر مربع و مرکز آن، شهر غزنی، تا کابل، 135 کیلومتر فاصله دارد. ⁽²⁾

3 غور این ولایت، از شرق با بامیان و دایکندی، از غرب، با هرات و فراه، از شمال با ولایات جوزجان، سرپل، فاریاب و بادغیس و از جنوب با ولایات دایکندی و هلمند در ارتباط است. مساحت این ولایت، 35100 کیلومتر مربع و مرکز آن چغچران، از کابل 412 کیلومتر فاصله دارد. ⁽³⁾

4 دایکندی

این ولایت جدید که در مرکز افغانستان واقع شده است از شمال با غور و بامیان و از جنوب با ارزگان همسایه است و مساحت این ولایت، حدود 16397 کیلومتر مربع و مرکز آن، شهر نیلی تا کابل 410 کیلومتر فاصله دارد. از فرمانداری های این ولایت، شیخ میران، بندر، خدیر، شهرستان، کتی، میرامور، کجران و گیزاب و نیلی می باشد. ⁽⁴⁾

5 ارزگان این ولایت در مرکز افغانستان قرار گرفته و از شمال با دایکندی، از جنوب با قندهار و زابل، از شرق با غزنی و از غرب با ولایت هلمند در ارتباط است. مساحت آن، حدود 14129 کیلومتر مربع و فاصله آن تا کابل 470 کیلومتر می باشد. ⁽⁵⁾

6 جوزجان این ولایت، از شرق با ولایت بلخ، از غرب با فاریاب، از شمال با ترکمنستان و از جنوب با ولایت غور و بامیان در ارتباط است. مرکز آن، شبرغان و حدود 24700 کیلومتر مربع بوده و فاصله آن تا کابل 586 کیلومتر است. ⁽⁶⁾

7 سمنگان از شرق با ولایت قندوز و بغلان، از غرب با بلخ و سرپل، از جنوب با بامیان و از شمال با ازبکستان و تاجیکیستان در ارتباط است. مساحت این ولایت، حدود16000کیلومتر مربع و مرکز آن شهر ایبک است که با کابل 313 کیلومتر فاصله دارد. ⁽⁷⁾فرمانداری ها و بخشداری های دره صوف و روی دو آب از هزاره جات به آن ملحق شده است. ⁽⁸⁾

8 بغلان فرمانداری های پلخمری، دهنه غوری، دوشی و تاله و برفک را از شمال شرق هزاره جات با خود برده است. گرچه، تاله، برفک و دوشی از مناطق شیعه نشین اسماعیلیه است. ⁽¹⁾

9 بلخ فرمانداری ها و بخشداری های چارکنت، شولگره، کشنده، نهر شاهی و چمتال را از شمال هزاره جات شامل شده است. ⁽²⁾

10 پروان فرمانداری ها و بخشداری های شیخ علی سرخ و پارسا را از شمال شرق هزاره جات در برگرفته است. ⁽³⁾

11 بامیان این استان، مرکز هزاره جات واقع شده است و فرمانداری های کهمرد و سیغان که اغلب سنی نشین هستند، در این استان شیعه نشین قرار گرفته اند؛ بدین ترتیب یازده ولایت نام برده که مناطقی از هزاره جات را شامل شده، در مرکز افغانستان جای گرفته است.

جدول شماره (2) جغرافیای انسانی شیعیان - هزاره جات

نقشه شماره(1) پراگندگی جمعیت شیعیان هزاره جات ⁽¹⁾

دو) موقعیت جغرافیای انسانی شیعیان در دیگر ولایات

به این دسته از شیعیان، که از لحاظ سکونت در میان دیگر مذاهب و اقوام قرار گرفته اند، معمولا هزاره جات نمی گویند، گرچه خودشان هزاره شیعه نامیده می شوند. این عده از شیعیان، از ساکنان اصلی قوم هزاره هستند که پس از نقل مکان کردن دیگر هزاره ها در میان اهل سنت باقی مانند، یا مهاجرانی که از هزاره جات به آن جا آمده اند و

ساکن شده باشند، یا از اقوام دیگر غیر هزاره، مثل: قزلباش، پشتون، بلوچ و تاجیک باشند که هویت مذهبی شیعی دارند.

دسته ای از شیعیان که در ولایات گوناگون افغانستان سکونت دارند بنا بر گزارش برخی مورخان، محل زندگی آنها در ورای هزاره جات است، بیشتر استان های غیر هزاره جات را شامل می شود که عبارت اند از: هرات، تخار، کنر، لغمان، کاپیسا، ننگرهار و زابل. شرح این ولایات، به اختصار در جدول شماره 3 آورده شده است:

ردیف ولایت موقعیت جغرافیایی طبیعی و انسانی

1 هرات این ولایت، از شرق با ولایت غور، از غرب با کشور ایران، از شمال با بادغیس و ترکمنستان و از جنوب با ولایت فراه در ارتباط است. مساحت این ولایت، 41500 کیلومتر مربع بوده است. مرکز آن شهر باستانی هرات می باشد و فاصله ای آن تا کابل 1075 کیلومتر است. ⁽¹⁾شیعیان در مناطقی؛ مانند: کرخ، پشتون رزغون، غوریان، فرمانداری و شهر هرات زندگی می کنند. طبق آمار سال 1348 ش، 65 درصد مردم شهر هرات را شیعه گفته اند. ⁽²⁾در این اواخر، مهاجرانی که از ایران بازگشته اند، در شهرک هایی چون جبرییل و منطقه بابوچی ساکن شده اند و بیشتر از برادران شیعه هستند.

2 هلمند این ولایت، از شرق با قندهار و ارزگان، از غرب با فراه و نیمروز، از شمال با غور و ارزگان و از جنوب با کشور پاکستان مرتبط است. مساحت آن، 59700 کیلومتر مربع است و مرکز آن، شهر لشگرگاه (بست) از کابل حدود 671 کیلومتر فاصله دارد. ⁽³⁾گرچه در گذشته اقوام زیادی از شیعیان در مناطق مهم این ولایت زندگی می کردند که به دست حاکمان ظالم نابود شده اند، حتی نام بعضی محله های شیعه نشین تاکنون مرسوم است، مانند «نادعلی» که یکی دیگر از فرمانداری های مهم این ولایت به شمار می رود. «موسی قلعه» از فرمانداری هایی است که به نام یکی از سرداران شیعه که در جنگ با انگلیس افتخار آفرید و مشهور شد نامگذاری شده است. در حال حاضر، شیعیان در مناطق باغران «نوزاد» عینک و شهر لشکرگاه و مناطق چناران، درویشان و آب بازان گرشک زندگی می کنند. ⁽⁴⁾

3 نیمروز و فراه شیعیان، در مناطق مختلف این دو ولایت زندگی می کنند. هزاره های نیکو دری که در این دو مکان زندگی می کنند هر کدام در دوره اشغال شوروی سابق از خود، پایگاه های مستقل داشتند. علاوه بر هزاره ها، بلوچ ها نیز حضور دارند که شیعه مذهبند. ⁽⁵⁾

4 ننگرهار در شهر جلال آباد، مرکز این ولایت در دوره ظاهرشاه، عده ای از مردم شهر کابل، سخنران و مداح در ایام محرم دعوت می کردند.

5 قندهار از میان تحولات، گوشه ای از حقایق تلخ زندگی هزاره ها و فاجعه سرکوبی آنها مشاهده می شود؛ به استثناء برخی از منابع، در قندهار، طوایف متعدد هزاره زندگی می کردند، اما در ناحیه فقیرنشین آن (توپخانه) خانواده های بسیاری از هزاره ها زندگی می کنند و در جهاد علیه رژیم کمونیستی شرکت داشته اند. ⁽¹⁾علاوه بر آنها، در قندهار تعدادی از پشتو زبان های خلیلی، علی خیل، بلوچ و قزلباش بیشتر جمعیت شیعی مذهب را تشکیل می دهند که در مناطقی؛ چون: جاردانه، زله خان، میان جویی، چهار دیوان، شاه مقصود و فرمانداری خاکریز زندگی می کنند. ⁽²⁾

6 زابل در ولایت زابل، عده ای به شیعیان قلاتی معروفند و شیعیان بسیاری، از قوم هزاره، در این ولایت وجود دارند. همچنین شوی و کمسون و دای چوپان سرزمین های غصب شده شیعیان در دوره امیر عبدالرحمان بوده است. ⁽³⁾

7 کابل شیعیان در کابل، از اقوام گوناگونی؛ از قبیل: هزاره ها، قزلباشان، چنداولی، کردی، خوافی، سادات و بلوچ تشکیل شده اند. تعداد شیعیان، در این شهر بزرگ بیش از دو میلیونی را، تا نصف اهالی آن، تخمین زده اند. ⁽⁴⁾شیعیان، بیشتر در غرب شهرکابل ساکن هستند، ولی در مرکز و شرق و شمال نیز سکونت دارند. علاوه بر این، از زندگی شیعیان در گوشه و کنار ولایت کابل نیز گزارش شده است. ⁽⁵⁾چنداول، کارته سخی، افشار، دشت برچی، تیمنی و قلعه شهاده از مناطق شیعه نشین این شهر هستند. بلوچ های کابل در قلعه وکیل بی بی مهرو، وزیرآباد و پغمان زندگی می کنند و به صورت عموم فارسی زبان شده و اغلب آنها مذهب شیعه اختیار کرده اند.

8 لوگر طوایفی از مردم شیعه، به نام های قلمود، محمد خواجه و دای مراد از اقوام هزاره و نیز جمعی از سادات شیعی در مناطق، پد خواه، خوشی، محمد آغه و... در این نواحی، ⁽⁶⁾همچنین در سرخ آباد و گلنار ⁽⁷⁾زندگی می کنند.

9 کنر، لغمان و کاپیسا در این ولایات، شیعیان نورستانی زندگی می کنند و تعدادی قوم هزاره که شیعه مذهبند در این نواحی حضور دارند؛ از جمله در دره هزاره، در حصه دوم سکونت دارند. ⁽⁸⁾

10 پکتیا در شهر گردیز جمعی از سادات شیعه زندگی می کنند که برای خود، مسجد و حسینیه دارند. در زمان اشغال افغانستان از سوی شوروی سابق، شیعیان لوگر و پکتیا از خود پایگاه نظامی مستقل داشتند. ⁽⁹⁾آثار به جا مانده تاریخی، از قبیل «قبرستان هزاره» گواه این مطلب است که شیعیان هزاره هم در این ولایت سکونت داشتند و بر اثر حوادث و اجبار به شهرهای دیگر مهاجرت پیشه کردند. ⁽¹⁰⁾

11 تخار این ولایت، از شرق با ولایت بدخشان، از غرب با قندوز و بغلان، از شمال با تاجیکستان و از جنوب با بغلان متصل است. مساحت آن، حدود 11800 کیلومتر مربع، و فاصله مرکز آن، تالقان تا کابل 403 کیلومتر است. هزاره های شیعه در این ولایت، در مناطق چال، اشکمش، رستاق و خواجه غار زندگی می کنند. ⁽¹⁾آقای یزدانی مجموع شیعیان را در این ولایت حدود چندین هزار خانواده گزارش کرده است. ⁽²⁾

12 بدخشان این ولایت، در نقطه شمال شرقی کشور واقع شده، که از شمال با کشور تاجیکستان و از جنوب با ولایات کنر، لغمان و کاپیسا، از شرق با تاجیکستان و ترکمنستان شرقی (کشور چین) و از غرب با ولایت تخار در ارتباط است. مساحت آن، 42/600 کیلومتر مربع و فاصله مرکز آن، شهر فیض آباد تا کابل، 588 کیلومتر می باشد. ⁽³⁾در این ولایت، اقوامی چون تاجیک های اسماعیلیه و تعداد زیادی از اقوام هزاره شیعه اثنی عشری زندگی می کردند که برای رعایت برخی مصالح، خودشان را تاجیک می نامیدند. هزاره ها در نواحی فیض آباد و شغنان زندگی می کنند. ⁽⁴⁾آقای یزدانی در «پژوهشی در تاریخ هزاره ها» اظهار می دارد که هزاره ها در آنجا فرا گیر هستند و در تاریخ بابر، از هزاره های رستاق بدخشان سخن به میان آمده است. ⁽⁵⁾

13 قندوز این ولایت، از شرق با تخار، از غرب با سمنگان، از شمال با تاجیکستان و از جنوب با ولایت بغلان وصل است. مساحت آن، 7400 کیلومتر مربع و فاصله مرکز آن، شهر قندوز، تا کابل 327 کیلومتر است. ⁽⁶⁾در این ولایت، تباری از هزاره ها مشغول کسب و کارند، بعضی از آنها سابقه تاریخی دارند و عده ای از مناطق هزاره جات شرقی و شمالی به آنجا مهاجرت نمودند، که تعداد قابل توجهی از آنها در شهر قندوز و حومه آن، بخشداری علی آباد، امام صاحب و فرمانداری خان آباد به سر می برند. ⁽⁷⁾آقای یزدانی، در دهه 1360ش مجموع هزاره های ولایت قندوز را یازده هزار خانوار، اعم از شیعه و سنی ذکر کرده است. علاوه بر هزاره های شیعه مذهب، و تعداد زیادی سادات در این ولایت وجود دارند، که علیه متجاوزین روس جبهه مقاومت تشکیل دادند و در جهاد سهم فعال داشتند. ⁽⁸⁾

جدول شماره (3) جغرافیای انسانی شیعیان - در سایر ولایات

بدین ترتیب، محل سکونت شیعیان، در بیشتر ولایات افغانستان به اثبات رسیده است؛ بنابراین، شیعیان در هزاره جات که حدود یازده ولایت را شامل می شود، به صورت جمعیت

متراکم حضور دارند؛ برای نمونه، ولایت های بامیان، دایکندی، میدان، غزنی و... بیشترین جمعیت شیعی را در خود جای داده اند وبرادران اهل سنت، درصد کمی را در بر می گیرند؛ ولی در دیگر ولایت های افغانستان، شیعیان به صورت جمعیت پراکنده در گوشه ها و حاشیه های تمام ولایات افغانستان به چشم می خورند. شیعیان در همه نقاط کشور؛ یعنی در 34 ولایت افغانستان حضور دارند و با برادران اهل سنت، زندگی نسبتا مسالمت آمیز دارند.

پراکندگی جمعیت شیعه در افغانستان به دو صورت است:

نقشه شماره(2) تقسیمات اداری جدید افغانستان در34 ولایت ⁽¹⁾

2- شیعیان و سیاست

اشاره

در این نوشتار، کارکرد شیعیان افغانستان در حکومت های مرکزی که دخالت مستقیم با سرنوشتشان داشته اند و نحوه تعامل حکومت ها با آنها (از قرن دهم هجری تا دوره معاصر) بررسی می شود. در آغاز، چگونگی عملکردهای حاکمان افغانستان در برخورد با پیروان مذهب شیعه در این محدوده جغرافیایی به بحث گرفته شده و پس از آن به مشارکت شیعیان در حکومت های وقت، پرداخته شده است؛ سپس نقش شیعیان در جنبش های رهایی بخش انجام شده به دست خودشان، به اختصار توضیح داده شده، سرانجام نیز به سازمان ها و تشکیلات سیاسی آنها پرداخته شده است. در مجموع، مباحث مندرج در این بخش در چهار محور اساسی طرح و بررسی می شود.

1- سیاست دولت های مرکزی در قبال شیعیان

به شیوه برخورد و روابط حکومت های مرکزی با شیعیان، از قرن دهم هجری تا دوره معاصر پرداخته می شود:

الف) صفویان(1135-907 ه- ق): از خاندان «شیخ صفی الدین اردبیلی» بودند. شیخ صفی الدین، خود پیرو مذهب شافعی بود، اما نوادگان او به تشیع گرویدند. شاه اسماعیل صفوی، نخستین فرد از این سلسله بود که به یاری ترکان به قدرت رسید و محمد خان شیبانی ازبک، بزرگ ترین رقیب خویش را در سال 916 ه- ق در مرو به قتل رساند و شهر هرات را تصرف کرد. صفویان، شیعیان پر حرارتی بودند که در

گسترش تشیع در پهنه ایران جدیت زیاد به خرج دادند، تشیعی را که آنها تبلیغ می کردند با اصل این مکتب پیشرو و مترقی، فاصله زیاد داشت. آنها به ظاهر مذهب بیشتر از متن و محتوای آن ارزش می نهادند و در یک کلام، تشیع را به حب و بغض خلاصه کرده بودند. با حمله های ترکان عثمانی به خاک ایران، برخی از علما فریقین با تدوین کتاب و رساله های تحریک آمیز و تکفیر گروه مقابل، به اختلافات مذهبی دامن می زدند، که پیامدهای بسیار زیانباری در پی داشت. بسیاری از شیعیان ترکیه و نیز گروه هایی از شیعیان خراسانی (محدوده افغانستان کنونی) که به صورت اقلیت در میان برادران اهل سنت می زیستند، به بهانه های گوناگون، مورد اذیت و آزار و یا مورد قتل عام و تاراج قرار می گرفتند. ⁽¹⁾در سال 965ه- ق «شاه تهماسب صفوی» شهر قندهار را به تصرف در آورد و حکومت آن را به شاهزاده سلطان حسین میرزای صفوی سپرد. حدود بیست سال در قندهار و زمین داور حکومت نمود تا از دنیا رفت و پس از آن، پسر بزرگش به نام مظفر حسین، والی قندهار و پسر دیگرش به نام رستم میرزا، والی زمین داور شد. این دو برادر دچار اختلافات شدیدی شدند و نیز با کشته شدن شاهزادگان صفوی در ایران به دست شاه عباس، این دو برادر از ترس جان، از حکومت قندهار منصرف شده و به سوی هند رفتند و به دیار سلاطین مغولی پناهنده شدند. ⁽²⁾در سال969 ه- ق. قزاق سلطان، حاکم صفوی در هرات منصوب شد، برادر خویش، حسین قلی بیگ را برای تصرف سرزمین های هزاره های شیعی فرستاد و او بدون توجه به اینکه هزاره ها هم کیش (هم مذهب) آنها بودند، بر مردم هزاره (شیعه) تاختند، اموال و مواشی آنها را به غارت بردند و به هرات بازگشتند. ⁽³⁾در سال1014 ه- ق، سپاه صفویان، قندهار را به محاصره در آورد و به مدت11 ماه آن را در محاصره داشت. در این مدت جنگ های بسیار نمود، ولی کار ساز نبود. ⁽⁴⁾تا اینکه در سال 1031 ه- ق شاه عباس اول به قندهار لشکر کشید و آن شهر را متصرف و

«گنجعلی خان» را به حکومت آنجا مقرر کرد. پس از وی، پسرش «علی مردان خان» را به حکومت قندهار نشاند و سرزمین های، زمین داور را نیز متصرف شد و پشتون ها و هزاره ها به ناچار از حکومت صفوی پیروی کردند. شاه عباس، حکومت فوشنج را که از توابع قندهار بود به مردی به نام شیرخان افغان سپرد و خود از راه غور به سوی هرات بازگشت. شاه عباس اول که یکی از با کفایت ترین سلاطین صفویه بود، پس از42 سال سلطنت، در 60 سالگی، در سال1038 ه- ق از دنیا رفت. ⁽¹⁾پس از شاه عباس اول، علی مردان خان، حاکم قندهار به سلسله بابریان پیوست و این شهر ضمیمه هند شد. در سال 1058 ه- ق شاه عباس دوم، به قندهار لشکر کشید و به واسطه جنگ های خونین، آن را به تصرف درآورد و فرمانده سپاه ازبک، همراه هزار نفر با شاه صفویه بیعت کرد؛ مردم شهر قندهار نیز تسلیم شدند و قندهار، از این دوره تا زمان سلطان حسین صفوی در تصرف ایران باقی ماند. آخرین حاکم صفوی «گرگین خان گرجی»، از ارمنیان، در ظاهر اسلام آورده بود. او با عده زیادی از هموطنان گرجی خویش و لشکر قزلباش در قندهار مستقر شدند. این فرمانده، برای سرکوبی شیعیان اطراف قندهار و مناطق شیعه نشین، از برادران اهل سنت یار می طلبید تا کینه عمیقی میان پیروان این دو مذهب (شیعه و سنی) فراهم کند؛ وی حکومت خویش را در نزاع و اختلاف آنها می دانست؛ بر همین اساس بود که میرویس خان، رئیس قبیله غلزایی قندهار را برای سرکوبی شیعه ها فرستاد و او ماموریت خویش را طبق میل حاکم صفوی به انجام رسانید.

میرویس خان، از سرکوبی شیعیان به قدرت رسید و مورد اعتماد گرگین خان قرار گرفت. میرویس که برای از بین بردن گرگین نقشه ای در سر می پرورانید، به بهانه زیارت خانه خدا به اصفهان رفت و خواستار برکناری گرگین شد. او در اصفهان متوجه بی کفایتی شاه صفوی شد. او دانست که می تواند در برابر چنین قدرتی قیام کند و به هدف نهایی خویش برسد. میرویس خان در این سفر کوشید تا فتوایی در جهت وجوب جنگ با شیعیان، اثبات کفر آنها و جواز قتل، غارت، اسیر کردن زنان و کودکان

را از علمای سنی مکه بگیرد. ⁽¹⁾او بر اساس همین نقشه، ابتدا به مکه رفت و فتوایی از علمای حجاز بر ضد حکام شیعی به دست آورد و با مجوز شرعی به قندهار بازگشت. در ظاهر به گرگین خان و حکومت صفویه بیش از پیش ارادت نشان می داد، ولی در نهان مشغول تدارک نیرو و در امر جمع آوری اسلحه بود. میرویس در انتظار فرصت بود که علیه گرگین و سپاهیانش شورش کند، تا این که در یک ضیافت بزرگ که از سوی گرگین خان ترتیب داده شده بود و اطرافیان گرگین در عیش و نوش فرو رفته بودند، میرویس به ایل غلزایی فرمان داد که همه را به قتل برسانند و همان شب، خزانه «گرگین خان» را متصرف شدند و درهای شهر قندهار را بست و سپاهیان قزلباش و گرجیان و هواداران صفویه را از دم تیغ گذراند، از این زمان، طایفه غلزایی وارد صحنه سیاست شد. ⁽²⁾میرویس خان پس از شش سال حکومت در قندهار از دنیا رفت. پسر20 ساله اش به نام «محمود» به قدرت رسید؛ در سال1133 ه- ق با30 هزار نفر از اقوام پشتون و بلوچ به سوی ایران حرکت کرد و شهر اصفهان را به مدت 9 ماه به محاصره درآورد. سرانجام، سلطان حسین در11 محرم سال 1135 ه- ق تسلیم محمود شد و تاج شاهی را به دست خویش بر سر محمود گذاشت و کلید خزانه را به او داد؛ همه مردم را ملزم به پیروی از محمود خان کرد، با این کار سلسله صفوی سرنگون شد. محمود و عموزاده اش اشرف افغان به مدت7 سال در ایران حکومت کردند. ⁽³⁾

صفویان، نقش مهمی در به قدرت رسانیدن حاکمان افغانی(سنی) داشتند. پایه گذار حکومت افغانی(سنی)، میرویس خان غلزایی بود که در دستگاه صفوی ها خدمت می کرد. در زمان سلطان حسین صفوی، گرگین خان، حاکم قندهار، میرویس خان را برای سرکوبی شیعیان فرستاد. صفوی ها هیچگاه با هم کیشان خود روابط حسنه برقرار

نکردند، شاه اسماعیل صفوی پس از تصرف شهر هرات، شاه بیگ ارغون، یکی از حاکمان شیعه هزاره را زندانی کرد. قزاق سلطان، حاکم صفوی، برادر خویش را مامور تاراج مناطق شیعه نشین کرد. ⁽¹⁾

ب) نادر شاه افشار (1160- 1139ه- ق): نادر قلی در خانواده فقیر و گمنامی در ابیورد خراسان (بجنورد کنونی) به دنیا آمد و از تبار ترکمن افشار بود. پدرش پوستین دوزی می کرد. نادر در آغاز، حرفه پدر را آموخت. در کودکی، همراه مادرش به دست ازبکان اسیر شد و دشواری های زیادی را تحمل کرد؛ به همین دلیل در ایام جوانی کار آزموده شد. او در 18 سالگی در خدمت حاکم ابیورد قرار گرفت و در حمله ازبکان، شجاعت بی مانندی از خود نشان داد؛ به همین علت نام وی بر سر زبان ها افتاد و شاه تهماسب دوم صفوی (پسر سلطان حسین صفوی) که در شمال ایران اعلام سلطنت کرده بود آوازه نادر را شنید و او را استخدام کرد تا محمود افغان و سپاهش را از اصفهان بیرون براند و انتقام خاندان صفوی را باز ستاند.

نادر در طی چند جنگ به پیروزی های بزرگ نایل شد و نیروهای محمود را از ایران بیرون نمود. ⁽²⁾شهر هرات را به تصرف خویش در آورد و پیر محمدخان را به حکومت این دیار گماشت به او سفارش کرد که خدمت گذاری، عدالت گستری و رعیت پروری را مراعات کند. نادر با مردم هرات به نیکی رفتار کرد، بسیاری از هزاره های شیعه را به خدمت و یاری خویش خواست. ⁽³⁾او با سپاه عظیم به سوی قندهار رفت و چون نزدیک گرمسیر (هلمند) رسید، دسته ای از سپاهیان خویش را به فرماندهی کلب علی بیگ کوسه احمدلو مامور تصرف زمین داور(مناطق شیعه) کرد و خود با بقیه سپاه به سوی قندهار پیش رفت و آن شهر را به محاصره در آورد. به مدت یک سال، شهر (قندهار) را در محاصره قرار داد. سال1149 ه- ق بود که شاه حسین هوتکی، خواهر خویش را که زینب نام داشت نزد نادر فرستاد و از او درخواست امان کرد؛ نادر به حاکم و مردم قندهار امان داد؛ شهر به تصرف وی درآمد. نادر

سال1150هق که شنید مردم بلخ شورش کرده اند پسرش، رضا قلی خان را همراه سپاهیان و فرماندهان خراسانی برای سرکوبی آن فرستاد؛ و پس از نبرد سختی میان دو طرف، شهر بلخ به دست سپاهیان او به تصرف درآمد. ⁽¹⁾

نادر شاه، پس از آنکه بخش اعظم خراسان (افغانستان کنونی) را به تصرف در آورد، با سپاهیان ایرانی، پشتون، بلوچ، هزاره و ازبک به سوی هند حرکت کرد و تا دهلی، پایتخت هند را متصرف شد. او در این پیروزی، غنایم هنگفتی از هند به دست آورد؛ از جمله، دو قطعه الماس بزرگ و بسیار گرانبها به نام های: «کوه نور» و «دریای نور» و یک قطعه یاقوت بزرگ و درخشنده به نام «فخراج». سرانجام، نادر به دست یکی از افسرانش کشته شد. ⁽²⁾نادر شاه افشار نیروهای افغانی را از اصفهان و دیگر شهرهای ایران بیرون راند؛ همچنین بسیاری از کشورهای آن زمان را تصرف کرد و غنایم بسیاری را به دست آورد؛ ولی سرنوشت بد او باعث مرگش شد.

ج) احمد شاه درانی (1186-1160 ه- ق): احمد خان، اصالتا از ملتان بوده و در همان جا متولد شده است. به سبب برخی حوادث روزگار، با پدرش محمد زمان خان، وارد قندهار شد؛ از آنجا به هرات رفت و در این دیار مسکن گزید. او از سوی مادر نیز به یکی از اعیان پشتون منسوب بود. در جوانی به خدمت نادر شاه افشار درآمد و در سایه شجاعت، مورد توجه پادشاه جهانگشا قرار گرفت و به منصب نظامی منصوب شد. او در این پست پله های ترقی را یکی پس از دیگری پیمود و به فرماندهی چهار هزار نظامی پشتون و ازبک در سپاه نادر رسید. پس از مرگ نادرشاه، احمد شاه در نخستین فرصت، برای دستیابی به ثروت و دارایی به جا مانده از جمله الماس کوه نور و توپخانه نادری، نظامیان تحت امرش را به سوی قندهار فرستاد. پس از ورود به آن شهر، با اعلام مرگ نادر، سران قبیله ابدالی را برای نشستی مهم درباره آینده سیاسی دعوت کرد. ⁽³⁾احمد شاه به اردوگاه نادر شاه حمله برد و آنچه می خواست به دست آورد. وی پس از آنکه خود را به طور رسمی پادشاه معرفی کرد قندهار را مرکز

حکومت خویش قرار داد. او که در جریان اجلاس یاد شده از سوی صابر شاه صوفی، «در دران» یا «پادشاه دوران» خطاب شده بود، خود را پادشاه درانی و قبیله ابدالی را درانی نامید. او در نخستین سفر نظامی و جنگی خویش، به سوی غزنی و کابل و پیشاور رفت، حاکمان این شهرها، یکی پس از دیگری تسلیم شدند. ⁽¹⁾

احمد شاه پس از فتح کابل رهسپار هند شد؛ سفر به جانب شرق، قبیله بزرگ یوسف زایی را هم، عنوان «بردرانی» داد. ⁽²⁾او مجموعا هفت بار به هندوستان و دوبار به ایران لشکرکشی کرد و در سایه شجاعت، کاردانی و استقامتی که از خود نشان داد، توانست امپراتوری وسیع و گسترده ای را بنیان نهد که از بخارا و بدخشان تا رود گنگ و از سمنان تا پامیر امتداد می یافت. ⁽³⁾سرانجام پس از 25 سال پادشاهی، در سال 1186ه-. ق. در قندهار از دنیا رفت و در همان جا به خاک سپرده شد. ⁽⁴⁾

د) تیمور شاه (1207-1186ه- ق): تیمور در سال قتل نادر شاه افشار و نیز در زمانی که احمد شاه، مشغول تأسیس نظام شاهی درانی بود، در مشهد (مازندران) به دنیا آمد. در 12 سالگی از سوی پدر، به حکمرانی هرات و در 19 سالگی به حکومت لاهور منصوب شد. ⁽⁵⁾او پس از مرگ احمد شاه و بنابر سفارش وی به پادشاهی رسید. تیمور شاه به جنگ و لشکرکشی علاقه نداشت. او مردی خوش گذران و شاعر بود و اقدامات نظامی را برای بی خطر ماندن مجالس عیاشی خویش به کار می گرفت. نامبرده «... سه صد زن و کنیز داشت، از آن جمله مادر شهزادگان شاهپور و عباس، که دختر شربتعلی خان چنداولی بود و به زیبایی و شیرین زبانی بر سایر زنان امتیاز داشت.» ⁽⁶⁾

سرانجام، تیمور شاه در سال 1207 ه- ق. به خاطر زیاده روی در مصرف الکل، از پا درآمد. ⁽⁷⁾

ه ) زمان شاه(1215-1207 ه- ق): دوران سلطنت شاه زمان، بیشتر در جنگ با برادرانش گذشت. این درگیری داخلی، سبب شد که بخش های وسیعی از قلمرو احمد شاه، از غرب پیکر افغانستان (کنونی) جدا و ضربه های بسیاری به مردم این کشور وارد شود. در نزاعی میان زمان شاه و برادرش محمود در موضع خاکریز قندهار، طرفین تلفات سنگینی دادند و نزدیک بود زمان شاه نابود شود؛ اما پایداری و شجاعت ایشک آقاسی الگوزایی و دو تن از سرداران تازه مسلمان شده، به نام های توکل خان و گش خان از دسته غلامان، جنگ را به نفع زمان شاه پایان برد و محمود شکست خورد و به سوی هرات فرار کرد و به محمد خان هزاره (شیعه)، رئیس هزاره های (شیعیان) هرات و خراسان پناه برد و از او خواست که چاره اندیشی کند. ⁽¹⁾در دوره زمان شاه، حوادث سیاسی و اجتماعی در منطقه و جهان رخ داده بود؛ از جمله، انقلاب کبیر فرانسه و شرق افغانستان از متصرفات هندی انگلیس شده بود. ⁽²⁾در ایران، دو سال پس از سلطنت زمان شاه، آقا محمدخان قاجاری به قدرت رسیده و سلسله قاجاریه را بنیانگذاری کرده بود. با قتل محمدخان در سال1211 ه- ق فتحعلی شاه قاجار به سلطنت رسید. وی مردی عیاش، بی اراده و سست عنصر بود و به تدریج «بازیچه اغراض و سیاست استعماری اروپایی ها قرار گرفت...» انگلستان، از فتحعلی شاه قاجار به عنوان مهره ای بی اراده برای مزاحمت و جلوگیری از حمله های زمان شاه به هندوستان استفاده کرد و زمینه حضور نیروهای انگلیسی را در مرزهای افغانستان و ایران فراهم آورد و فرمانروایی استعماری خویش را در ابعاد گوناگون، در سراسر هند گسترش داد. ⁽³⁾وقتی زمان شاه، مشغول تنظیم امور سند و پنجاب بود، شاهزاده محمود به کمک ایران و تحریک پنهانی انگلیس به قندهار لشکر کشید و آن شهر را تسخیر کرد؛ خوانین قندهار را به سوی خود جلب و به سوی غزنی حرکت کرد؛ زمان شاه به مقابله برخاست و نزدیک مقر، سردار احمد خان نورزایی با ده هزار نفر از اقوام خویش از زمان شاه برید و به شاه محمود پیوست. سرانجام، در سال1216 ه- ق زمان شاه به اسارت رفت و

الماس معروف دریای نور را در یکی از سوراخ های دیوار قلعه شنواری پنهان کرد و یک قطعه یاقوت بسیار گرانبها به نام فخراج را به دریا انداخت.

محمود بر تخت سلطنت کابل نشست و بر شدت برادر کشی و وخامت اوضاع افزوده گشت، به قسمی که در عرض چند سال، گاه شاه محمود و گاه برادر او شاه شجاع بر تخت سلطنت تکیه زد. قسمت هایی از شرق و غرب کشور از پیکر افغانستان جدا می شد، زمینه نفوذ استعمار انگلیس آماده تر می گردید و نزاع های قومی و مذهبی شدت می گرفت. در سال 1219 ه- ق توسط جاسوسان مخفی انگلیسی میان شیعه و سنی اختلاف انداختند، که با این توطئه انگلیسی ها بر شیعیان چنداول حمله کردند و بسیاری از آنها به قتل رسیدند و اموال مردم شیعه به غارت رفت. ⁽¹⁾

شیعیان در عصر سدوزایی: سدوزایی ها تا دوره زمان شاه، اسما بر بخش هایی از هزارستان، از قبیل بامیان، بهسود و غزنی تسلط داشتند؛ اما مرکز هزارستان تحت فرمان خوانین محلی اداره می شد و تا زمان امیر عبدالرحمان خان مستقل بود. در ارتش سدوزایی دسته هایی از عساکر شیعه خدمت می کردند و در پیروزی های آنها نقش داشتند. ⁽²⁾زمان حکومت دوست محمد خان بارکزایی (1863-1826م) در افغانستان، شیعیان قدرت بزرگ به حساب می آمدند و دوست محمد خان، از قدرت آنها هراس داشت و وجودشان را تهدید جدی بر ضد قدرت خویش می دانست؛ لذا به فکر درهم شکستن قدرت شیعه ها افتاد و با قرآن و قسم- میر یزدان بخش- رهبر آنها را دست گیر کرد و در بدترین وجه به شهادت رساند و مقرش را به تصرف درآورد. ⁽³⁾از سال 1863-1879م که همزمان با حکومت شیر علی خان بود، شیعیان از حکومت مرکزی اطاعت کامل نداشتند. میران و خان های هزاره بر مردم خویش فرمان روایی می کردند و از طریق میرها، هزاره ها(شیعه ها) با حکومت مرکزی ارتباط برقرار می کردند. به طور کلی، زمان حکومت شیر علی خان، شیعیان با آرامش در حیات اجتماعی خویش به

سر می بردند. به اعتراف بسیاری از پژوهشگران افغانی هیچ نیروی خارجی هزاره جات را به صورت کامل، تا سال 1893م اشغال نکرد. ⁽¹⁾

و) امیر عبدالرحمان خان (1298-1280ش): آن گونه که مورخان نوشته اند، شیعه ها پیش از حکومت امیر عبدالرحمان خان، به نسبت دارای اقتدار و صلابت بودند و حاکمان نیز کمتر به خود جرأت می دادند با شیعیان درگیر شوند؛ پس از اینکه عبدالرحمان شیعیان را سرکوب کرد و با افتخار نوشت که اینها موجب وحشت حکومت افغانستان بوده اند، حتی نادر شاه که افغانستان، هندوستان و ایران را تحت قلمرو خویش در آورده بود، نتوانست شیعیان را مطیع خود سازد. ⁽²⁾پیش از آغاز جنگ، عبدالرحمان، نامه هایی به شیعیان نوشت و از آنها خواست که از دستوراتش سرپیچی نکنند و از وی اطاعت کنند. گروهی از شیعیان در پاسخ به او نوشتند:

«اگر شما افغان ها به حمایت امیر موقتیتان مفتخر هستید ما هنوز از حمایت های امیر روحی مان، صاحب ذوالفقار برخوردار بوده، مفتخر هستیم و چرا شما مقامات رسمی چهار حکومت را در نامه تان به عنوان نزدیک ترین معیار یادآور شده اید و چرا پنج حکومت را، چنانچه ما معتقدیم یادآور نشده اید؟ به شما نصیحت می کنیم که به خاطر پیروزی و بهزیستی خود از ما دست بردارید.» ⁽³⁾از این متن چنین بر می آید که پیش از دوره عبدالرحمان، شیعیان دارای قدرت بودند، خودشان را کشوری در برابر عبدالرحمان به حساب می آوردند؛ به همین جهت بود که این حاکم نوشت جنگ با شیعیان از چهار جنگ داخلی در افغانستان دشوارتر و پر هزینه تر بود. سه سال تمام، شیعیان بدون پشتوانه خارجی از دیگر کشورها و اقوام افغانستان در برابر قوای امیر عبدالرحمان خان مقاومت ورزیدند. در این مورد، کاردار ایران در کابل در دوره امان الله خان، چنین می نویسد:

«شیعه ها در کمال شجاعت جنگیدند... مدت سه سال در مقابل تمام افغانستان پایداری کردند. هزاره ها شیعه بودند؛ امیر، فتوای تکفیر آنان را از مولوی ها گرفته بود،

علاوه بر طایفه امیر، اقوام دیگر اهل سنت نیز در جنگ با هزاره های شیعه، امیر را همراهی می کردند و با اینکه در قلب مملکت واقع و روابطشان با تمام سرحدات مقطوع بود و از هیچ طرف کمک و امداد و حتی فشنگ و قورخانه(مواد غذایی) به آنها نمی رسید، مکرر افغان ها (پشتون ها) را شکست دادند و از خود دفاع کردند.» ⁽¹⁾

بیش از نصف شیعیان را از دم تیغ گذراندند؛ عده ای از آنها پا به فرار گذاشتند و راهی کشورهای همسایه، مثل ایران، هند و روسیه شدند. ⁽²⁾پس از پایان نبرد، اسیران هزاره شیعه، به طور رسمی در بازارهای افغانستان، مانند برده خرید و فروش می شدند. آقای فرخ درباره این موضوع می نویسد: «از قرار، هر نفری ده روپیه تا بیست روپیه هفتاد هزار روپیه در قندهار به دست آمد و چهل و دو هزار روپیه در هرات، در سایر بلاد نیز، از قبیل: کابل و غزنین و جلال آباد.» ⁽³⁾ستم امیر و کارگزارانش از حد گذشته بود؛ با وجود کمبود وسایل ارتباط جمعی (رسانه) در آن دوره، صدای این گونه ستمگری ها در «سامرا» به گوش مرجعیت شیعه، میرزای شیرازی رسید؛ او به ناصر الدین شاه قاجار تلگراف کرد که از انگلیسی ها و حکومت افغانستان بخواهد، تا امیرعبدالرحمان دست از کشتن شیعیان افغانستان بردارد ⁽⁴⁾

امیر طی جنگ دیگری با مردم کافرستان (نورستان کنونی)، کاملا سیاست دو پهلو و متفاوت تر از جنگ با شیعیان را در پیش گرفت. آقای پولادی در این باره می نویسد:

«بعد از اشغال کافرستان، امیر به مامورین خود دستور داد که به سربازان افغان اجازه ندهند تا مردان و زنان کافر را اسیر کنند یا آنها را به صورت برده در نزد خود نگهدارند. اگر کسی برده ای از کافرها را پنهان کند باید مبلغ 3500 روپیه جریمه شود.» ⁽⁵⁾ولی این قانون، در زمان نبرد با شیعیان، کاملا برعکس دستورهای امیر درباره مردم کافرستان صادر شد. عبدالرحمان فرمان خرید و فروش بردگان شیعه را رسمیت

داد، از مقایسه این دو قانون، می توان به اوج دشمنی امیرعبدالرحمان خان با شیعیان افغانستان پی برد.

ز) حبیب الله خان (1308- 1298): حبیب الله در سال 1319 ه- ق به سلطنت رسید. ⁽¹⁾بسیاری از مردم خوشحال شدند، اما این شادی دیری نپایید. پس از مرگ امیر عبدالرحمان خان و فرزندش، به اریکه قدرت تکیه زد. گرچه او همانند پدرش قسی القلب نبود، حکومت او وضعیت سیاسی و اجتماعی چندان خوبی را برای شیعیان به ارمغان نیاورد؛ زیرا سیاست او دنباله سیاست های افغانستان برای پشتون ها بود. وقتی حبیب الله خان به سلطنت رسید، مردم افغانستان؛ به ویژه شیعیان (هزاره)، از دست اعمال وحشیانه پدر و ماموران او قدرت حرکت انقلابی را نداشتند. امیرعبدالرحمان بسیاری از شخصیت های مهم این مذهب را از بین برده بودند، حکومت حبیب الله خان در کمال آرامش تشکیل شد. ⁽²⁾در امر سیاست خارجی، از استعمار پیر انگلستان پیروی می کرد؛ در تمام امارتش مختصر انحرافی از اوامر حکومت هند (مستعمره انگلیس) نورزید. ⁽³⁾حبیب الله خان، در افغانستان برای فرو نشاندن خشم مردم نسبت به حکومت، دست به اصلاحات زد. در اعلامی عمومی دستور داد که پس از این، غلامان و کنیزان در افغانستان خرید و فروش نشوند، این دستور شامل بردگان شیعه نیز می شد. مرحوم غبار در این مورد نوشته است: «او (حبیب الله خان) امر کرد که غلامان و کنیزان موجود افغانستان، که یادگار دوره پدرش بودند، بعد از این در معرض خرید و فروش قرار نگیرند؛ اما آزادی آن را اعلام نکرد.» ⁽⁴⁾

طی فرمانی، آزادی زندانیانی را صادر کرد که پدرش به زندان های کشور انداخته بود؛ تمام افرادی که در زمان پدرش از افغانستان فراری بودند، می توانند به کشور باز گردند و بسیاری از فراریان به کشورهای روسیه، پاکستان، هندوستان و ایران بازگشتند. این فرمان، عام بود و شامل فراریان هزاره ها نیز می شد. آقای فرخ درباره این فرمان

می نویسد: «اعلانی منتشر نمود و به تمام فراریان و تبعید شدگان عهد امیر عبدالرحمان خان در روسیه، ترکستان، هندوستان و ایران اجازه مراجعت داد و بسیاری از فراریان و گماشتگان مهاجرین و فراری ها به افغانستان رجعت نمودند.» ⁽¹⁾بنا بر گزارش آقای موسوی در کتاب «هزاره های افغانستان»، آوارگان شیعه (هزاره) فراری بودند و بزرگ ترین فعالیت فرهنگی این امیر درباره شیعیان هزاره، تاسیس چند مکتب به سبک و سیاق جدید بود، ولی فرزندان هزاره شیعه از آن مدارس بهره ای نداشتند. ⁽²⁾

ی) امان الله خان (1308- 1298): پس از حبیب الله، در 20 فوریه سال 1919م چهره های گوناگونی به اریکه قدرت رسیدند؛ از جمله آنها می توان امان الله خان، حبیب الله خان کلکانی (بچه سقاو، 1307)، محمد نادر شاه (1322- 1308)، محمد ظاهر شاه (1312-1352) و داوود خان (1357- 1352) را نام برد. تمام این حاکمان، به استثنای «بچه سقاو» از قوم پشتون بودند. حاکمیت «بچه سقاو» بیشتر از نه ماه نتوانست دوام بیاورد، سرانجام پس از او حکومت در افغانستان، در مسیر طبیعی آن، به دست قوم پشتون افتاد. در این شش دهه، چهره های گوناگونی به سلطنت رسیدند، ولی سیاستشان در برابر شیعیان، همان سیاست «ناسیونالیزم افغانی» و به حاشیه راندن اقوام دیگر ساکن در افغانستان؛ از جمله هزاره ها (که بزرگ ترین و پرجمعیت ترین قوم شیعی در افغانستان هستند) بود. آقای موسوی، پیامد این سیاست نژادی را در طی بیش از نیم قرن این گونه بیان می کند: «پیامدهای ناسیونالیزم افغان» برای همه هزاره ها طی این قرن، توسعه نیافتگی اقتصادی، سیاسی و فرهنگی، انزوا و تجرید شدگی ظالمانه اجتماعی و محرومیت شدید بوده است.» ⁽³⁾

اعمال فشار، در طی این نیم قرن؛ به ویژه پس از 1929 م به شدت بر ضد شیعه ها بود. در این باره، آقای موسوی می تواند تا حدودی، ما را از رفتار ظالمانه حاکمان وقت با شیعه ها آگاه کند:

«سرکوب سیاسی هزاره ها طی این دوره در سراسر تاریخ افغانستان، به جز رویدادهای 1880-1901 (زمان سلطنت امیر عبدالرحمان خان) بی سابقه و منحصر به فرد بوده است.

در سراسر این دوره هزاره ها به صورت اسیرانی در دستان پشتون ها زندگی می کردند... تحقیر و ارعاب هزاره ها آشکارا اعمال می شد، آنها شهروندان درجه دوم به حساب می آمدند و در عمل، تقریبا کلیه حقوق و حمایت های قانونی از آنان سلب شده بود.» ⁽¹⁾

حکومت های وقت، هیچ گونه احساس مسئولیتی در برابر شیعیان نداشتند. با اینکه شیعیان در پروژه های مختلف بازسازی؛ از جمله راه سازی، از فعال ترین گروه ها بودند؛ همچنین مثل دیگر مردم افغانستان به حکومت مالیات می دادند و جوانان شیعه به سربازی می رفتند و از خدمت به دولت سرباز نمی زدند. رفتار ظالمانه حاکمان بر ضد شیعه، از حد و حصر گذشته بود. ⁽²⁾آقای مقصودی، رفتارهای ظالمانه حاکمان مستبد افغانی را در کتاب «هزاره جات، سرزمین محرومان» بیان کرده است. او که خود به دلیل نمایندگی مجلس شورای ملی از سوی مردم هزاره، بین حوادث و شاهد جریانات بود، بخشی از مشاهدات خویش را به نگارش در آورده است. به اعتراف آگاهان سیاسی، طی این دوره، هویت فرهنگی و تاریخی هزاره ها آگاهانه مورد انکار قرار گرفت و به گونه های مختلف سرکوب شدند. جالب است که سرکوبی شیعیان طی این دوره (1978-1929م) در داخل و خارج افغانستان هیچ گاه به طور جدی مورد بررسی و مطالعه قرار نگرفته است، با اینکه «رویدادهای این 49 ساله کمتر از آنچه بر هزاره ها طی دهه 1890م رفت نابود کننده و ظالمانه نبوده است.» ⁽³⁾

در این نیم قرن، شاهد سرکوب های مداوم و حساب شده مردم شیعه در افغانستان بودیم که از سوی صاحبان قدرت و مدعیان توسعه یکی پس از دیگری اعمال می شد.

2- نقش شیعیان در حکومت های مرکزی افغانستان

اشاره

با اینکه شیعیان همیشه به سبب مذهب، مورد بی مهری حاکمان و قدرت های مرکزی افغانستان قرار می گرفتند، در بعضی موارد، شاهد آن هستیم که از نیروهای شیعی در

برخی سمت ها استفاده می کردند. شیعیان افغانستان از لحاظ مشارکت در دستگاه حکومت های افغانستان به چند دسته تقسیم می شوند:

الف) مشارکت قزلباش ها در حکومت های افغانستان

این گروه قومی از شیعیان که شمارشان چندان زیاد نبود، در متن حکومت پشتون های سنی مذهب می زیستند و زندگی شان را با سیاست و نظامی گری در آمیخته بودند. قزلباشان از اقوام مختلف ایرانی تشکیل شده اند. ⁽¹⁾عده ای از این قوم در حکومت های وقت برای اداره امور کشوری ماندند و برخی دیگر از آنها را احمد شاه درانی در اواسط قرن هیجدهم میلادی از ایران به افغانستان منتقل کرد و در اردوی شاهی به کار گرفت. ⁽²⁾گزارشگری انگلیسی به نام چارلز میسن که در دهه سوم قرن نوزدهم از افغانستان دیدار کرد و گزارشی از احوال سیاسی آن نوشت، درباره قزلباش ها می نویسد:

«تعدادی از ایرانیان در دوران مرگ نادر شاه به مشهد رسیده بودند که احمد شاه درانی به افغانستان دعوتشان کرد در این زمان، نیروهای بسیاری از ایرانی ها که جواهرت را از هند به ایران همراهی کردند؛ برای خدمت به دولت جدید افغانستان تشویق شدند؛ بنابراین ترک تابعیت دادند و در افغانستان اقامت گزیدند. در دوران احمد شاه و اخلافش، آنها بخش عمده غلام خانه یا عساکر دربار را تشکیل می دادند.» ⁽³⁾

چارلز میسن درباره جمعیت و نفوذ سیاسی قزلباش ها در آن زمان می نویسد:

«تعداد آنان بی نهایت زیاد و وضع زندگی شان بسیار خوب شده است. با نفوذترین گروه را در شهر کابل، که نصف آن را در اختیار دارند تشکیل می دهند.» ⁽⁴⁾قزلباشان در ساختارحکومت های افغان؛ به ویژه در بخش های نظامی و دیوانی و... حضور داشتند، ولی هیچ گاه نتوانستند نقش فعالی را به نفع موقعیت سیاسی، اجتماعی و اقتصادی شیعیان ایفا

کنند. زیرا آنها از پشتوانه قومی نیرومندی برخوردار نبودند، ولی در کشوری حضور داشتند که قدرت بر اساس پشتوانه قومی به دست می آمد و حفظ می شد. فلسفه حضور آنان در دستگاه حکومت ها نیز آن بود که در خدمت حکومت باشند؛ بدون این که آنها تهدید کنند. البته، قزلباش ها عامل انتقال قدرت از یک خانواده افغان (پشتون) به خانواده دیگر بودند و پشتون ها اغلب از قزلباش ها استفاده ابزاری می کردند. ⁽¹⁾با وجود این، قزلباش ها در بسیاری از موارد نقش میانجی را میان افغان ها و سایر شیعه ها داشتند؛ زیرا آنها از لحاظ کارکرد با پشتون ها و از لحاظ مذهبی با سایر شیعیان ارتباط داشتند. یکی از مواردی که قزلباشان پا درمیانی کردند، بین دوست محمد خان، پادشاه کابل و میریزدان بخش، از رهبران بهسود بود. قزلباش های شیعی می خواستند از این راه به شیعیان خدمت کنند، ولی دوست محمد خان، هدف شومی داشت؛ سرانجام نیز به این هدف خویش رسید. ⁽²⁾

ب) مشارکت هزاره ها در حکومت های افغانستان

هزاره ها تقریبا دارای استقلال نسبی بودند و بسیاری از شرایط تشکیل یک حکومت مقتدر را داشتند، ولی نتوانستند چنین حکومتی را در مرکز افغانستان تشکیل دهند. آنها در یک قلمرو مستقل و جدا از دیگر اقوام می زیستند و تقریبا همگی شیعه اثنی عشری بودند؛ همچنین احساس قومی مشترک داشتند؛ و اقوام و حکومت های همسایه نیز فشار لازم را برای انسجام بیشتر آنها وارد می کردند. تاریخ سیاسی این مردم نشان می دهد که عوامل یاد شده گرچه برای تشکیل حکومت لازم بودند، به هیچ وجه کافی نبوده اند. ⁽³⁾برخی عوامل، از شکل گیری حکومت شیعیان مرکزی افغانستان جلوگیری می کرد که مهم ترین آنها عبارت اند از:

یک) حکومت های محلی: این حکومت ها از طایفه های گوناگونی تشکیل شده بودند و هر یک یا چند طایفه را فرمانروایی محلی به نام «میر»، «ملک» و «سلطان» اداره می کرده است. بیشتر این ملوک الطوایف قدرت های یکسانی داشتند و کمتر اتفاق

می افتاد که یکی از آنها بتواند دیگری را شکست دهد؛ به ویژه اینکه هر یک بر طایفه ای که خود به آن منصوب بود، حکم می راند و سنت های طایفه ای حکم می کرد که مردم به رغم ستم هایی که از سوی این فرمانروایان متحمل می شدند، در مقابل فرمانروایان طوایف دیگر، از آنها دفاع و حمایت کنند. بنابراین، این گونه حکومت ها از پشتبانی شدید قومی برخوردار بودند؛ در نتیجه، اتحاد آنها یا غلبه یکی از فرمانروایان محلی بر دیگران، ایشان را با دشواری های بزرگی روبه رو می ساخت. ⁽¹⁾

دو) عدم ارتباط با همسایگان: شیعیان مرکزی افغانستان از نظر مذهبی، قومی و زبانی با جمعیت اطراف خود متفاوت بودند؛ در طول تاریخ، ارتباط خود را با آنها به کمترین حد ممکن کاهش داده بودند. شکی نیست که روابط با دیگران و مشاهده حکومت های مقتدر از نزدیک و مشارکت در رده های بالای این قدرت ها، با وجود یک قدرت متمرکز سنتی در خود منطقه، عامل مهمی در ظهور حکومت های قدرتمند به شمار می آیند. شیعیان مرکزی، از داشتن هر دو نوع تجربه یاد شده تا حد زیادی بی بهره بوده اند؛ هزاره ها از زمان های خیلی دور، هیچ حکومت مقتدری را رهبری نکرده اند. از سوی دیگر، به دلایل گوناگونی که پیش از این به برخی از آنها اشاره شد، بریده از اقوام دیگر و به طور مستقل، زندگی سیاسی، فرهنگی و اقتصادی خود را اداره می کرده اند و شمار اندکی از آنها نفوذ و سیاست را در حکومت های همسایه تجربه کرده اند. تاریخ نشان می دهد که یکی از عوامل شکل گیری حکومت پشتون ها این بود که احمد شاه درانی که برای سپاه نادر شاه افشار خدمت می کرد، با شیوه حکومت و سیاست آشنا شد؛ حتی برای اداره امور کشوری و لشکری، شمار فراوانی از ایرانیان با تجربه کشوری داری را با خود به افغانستان آورد. این نیروها که جمعیت فراوانی دارند و قزلباش و بیات نامیده می شوند، تا قرن ها به حکومت های پشتون در بخش های اداری و نظامی کمک و گاه حکومت ها را اداره می کردند. ⁽²⁾

سه) تهدید از سوی حکومت های همسایه: شیعیان را در مرکز افغانستان، حکومت هایی در شرق، غرب، شمال و جنوب احاطه کرده بودند؛ و این حکومت ها، همواره می کوشیدند تا

حد ممکن، سلطه خود را بر این مناطق صعب العبور گسترش دهند. بخش هایی از مناطق هزاره نشین که در همسایگی این حکومت ها قرار داشتند، همواره مجبور بودند با ایشان بیعت کنند و به آنها باج و مالیات بپردازند. حکمرانان همجوار شیعیان مرکزی، همیشه از شکل گیری یک حکومت در این منطقه هراس داشتند؛ چنان که امیر عبدالرحمان خان - که خود یکی از قدرتمندترین حاکمان پشتون به شمار می رفت - اظهار می دارد: «این مردم، قرن های بسیاری اسباب وحشت حکمرانان افغانستان بوده اند». ⁽¹⁾با توجه موانع وچالش های ذکر شده و با وجود تعامل نامناسب حکومت های مرکزی با شیعیان افغانستان، آنها در حکومت مرکزی افغانستان تاثیرگذار بوده اند و برخی از آنها به مقامات حکومتی دست یافته اند. شخصیت های سیاسی مردم هزاره که در دوره های حاکمان به مقام و مناصب دولتی راه یافتند در دو مقطع زمانی به صورت فشرده نام برده می شود:

ج) مشارکت شیعیان درحکومت های مرکزی افغانستان (از قرن دهم تا دوره معاصر)

اشاره

به دلیل کمبود منابع تاریخی و عدم دسترسی به منابع دیگر، درباره شخصیت های شیعی در حکومت، به تعدادی انگشت شمار از آنها اشاره می شود که در منابع آمده اند:

جدول شماره (4) دوره های قبل از محمد ظاهرشاه

ردیف نام و نام خانوادگی تاریخ مسئولیت سمت و مسئولیت

1 دوریش علی خان هزاره )1185-1160 ه- ق( نایب الحکومه (بیگلربیگی) ⁽²⁾هرات، از سوی احمد شاه درانی منصوب شده بود و تا آخرین روزهای حیات احمد شاه به انجام این وظیفه مشغول بود. ⁽³⁾

2 عنایت خان یکی از سران دایکندی در زمان احمدشاه درانی و حاکم دایکندی بود و سرانجام با مخالفت حاکم درانی روبه رو شد.

3 صافی سلطان جاغوری در زمان تیمورشاه درانی به فرمان او ریاست بخش هایی از جاغوری را بر عهده داشت.

4 ابراهیم خان هزاره (1236 ه-.ق) از سوی حسن علی میرزا شجاع السلطنه، والی خراسان به حکومت قلعه نو و باخرز سرافراز گردید و هم به نیابت سهراب خان حاکم تربت حیدریه درآمد. ⁽¹⁾

5 علی محمد خان هزاره پدر سردار شیر علی خان جاغوری در زمان شاه شجاع به رتبه سلطانی مردم چهاردسته رسید.

6 حسن خان هزاره در زمان شاه شجاع رتبه خانی مردم چهاردسته جاغوری را به عهده داشت.

7 شیرعلی خان جاغوری (1291ه- ق) در زمان امیر شیرعلی خان، لقب سرداری یافت و در سنگماشه قدرت قومی را در دست داشت و سپاه و توپخانه در اختیارش بود. لقب سرداری او به صفدر علی خان پسرش داده شد و پسر دیگرش احمد علی خان به منصب کرنلی رسید و برادرش باز علی خان به منصب جنرالی توپخانه جاغوری منصوب شد. ⁽²⁾

8 سرتیب یوسف (1279ه-. ق) رئیس هزاره های باخرز بوده است. ⁽³⁾

9 محمد خان نظام الدوله رئیس هزاره قلعه نو بوده است. او از طرفداران محمد ایوب در مقابل امیر عبدالرحمان بود و در سال 1298 در جنگ زخمی شد. ⁽⁴⁾

10 محمدخان نظام الدوله رئیس هزاره های قلعه نو، در سال 1305ه-.ق. مدتی نظربند بوده و مورد بخشش قرار گرفت؛ سپس به دریافت شمشیر و کمربند طلا و خلعت موفق شد و حکومت لغمان را به دست گرفت و سالانه شش هزار روپیه مقرری داشت. ⁽⁵⁾

11 میر اکبر بیگ (1308ه- ق) حکمران منطقه دایکندی بوده است. ⁽⁶⁾

12 محمد نبی خان نبیره سردار بختیاری، خان هزاره غزنین در سال 1308 ه- ق به جای عطا خان صاحب زاده به حکومت بهسود گماشته شد.

13 سید احمدشاه (1308ه- ق) از سوی محمد نادر خان به رتبه نایب سالاری رسید.

14 محمد خان نایب الحکومه هرات در زمان تیمور شاه درانی بود.

15 فضیلت خان هزاره در دوره تیمور شاه درانی، حاکم تنه خاتون

16 محمدنبی خان مالستانی (1309ه- ق) به حکومت مالستان منصوب شد

17 میر محمدحسین بیگ (1309ه- ق) حکمران یا صاحب اختیار منطقه لعل بود.

18 سید محمد قاسم (1310ه- ق) وی، از سادات سراب، در مقام حاکم سه پای (شهرستان) مقرر شد.

19 محمدجعفرخان مالستانی (312-1310ه- ق) حاکم اندراب، طی این سال ها بود.

یک) دوره سلطنت محمد ظاهرشاه: با وجود فضای باز سیاسی، از استخدام هزاره های شیعه در اداره های نظامی، استخبارات و وزارت امورخارجه خوداری می شد. مانند

حکومت های گذشته با تبعیض خاصی با مردم رفتار می شد. در این زمان، مجموع کارمندان پایین رتبه و متوسط در ارگان های دولتی، از میان مردم شیعه به کمتر از بیست نفر می رسیدند؛ آن هم به صورت تشریفاتی از رهگذر هویت قومی. در دو کابینه این دوره، اشخاص زیر در حکومت حضور پیدا کرده بودند:

ردیف نام و نام خانوادگی تاریخ مسئولیت سمت و مسئولیت

1 احمد علی فرزند کرنیل محمدالله خان قره باغی (1331- 1323) در دوران سلطنت محمد ظاهر خان، مدتی به حکمرانی کلان لوگر منصوب شد؛ او ابتدا کفیل حکومت کوه دامن بود؛ در سال 1331 نیز، به حکومت کلان بلخ رسید.

2 میرعلی اصغر شعاع. ⁽¹⁾(332- 1326) مدیر دایرة المعارف آریانا؛ مدیر عمومی نشر داخلی و مطبوعات

3 عبدالله خان جاغوری (1336- 1333) رئیس تفتیش وزارت داخله؛ رئیس تنویرات (شرکت برق)

4 نادر علی خان جاغوری (1341) رئیس تهیه غله و ارزاق

5 دکترعبدالواحد سرابی ⁽²⁾(1351- 1348) معاون علمی پوهنتون کابل؛ وزیر مشاور؛ وزیر پلان

6 محمد یعقوب لعلی (1351) وزیر فواید عامه؛ وزیر صنایع و معادن

جدول شماره (5) دوره محمد ظاهرشاه

دوره جمهوری سردار محمد داود خان: او یکی از شخصیت های متعصب و قبیله گرا بود و در دشمنی با مردم هزاره (شیعه) شهرت داشت. هیچ یک از شخصیت های سیاسی شیعه در حکومت او، به کابینه و حتی به سمت متوسط

دولتی راه پیدا نکردند؛ اما شیعیان، رنج های زیادی از حکومت استبدادی این سردار متحمل شدند.

دو) دوره دولت های وابسته به حزب دموکراتیک خلق افغانستان (ح.د. خ.ا)

صرف نظر از دشواری های نظامی، سیاسی و ایدئولوژیکی در این مقطع زمانی، تا حدی معین، زمینه حضور سیاسی مردم شیعه و هزاره آماده شد. این حضور از نظر ترکیب و تناسب قومی در تمام بدنه های دولت، از رده های پایین تا سمت های بالایی در زمینه های ملکی و نظامی بدون تبعیض میسر شد. حضور مردم هزاره در این دولت ها پر رنگتر از حکومت های گذشته بوده است. برای اولین بار، طی 250 سال گذشته، افرادی از هزاره ها توانستند بر کرسی های نخست وزیری، معاونت نخست وزیری و دیگر پست های حکومتی تکیه کنند. به طور کلی، رژیم (ح.د.خ.ا) به دلیل مخالفت مبنایی حزب با دسته بندی های مبتنی بر «قبیله»، «زبان» و «مذهب»، برخورد بسیار عادلانه تری با هزاره ها داشت:

«اتباع جمهوری افغانستان، اعم از زن و مرد بدون در نظر داشتن تعلقات ملیت، نژاد، لسان، قبیله، دین، مذهب، عقیده سیاسی، تحصیل، شغل، نسب، دارایی، موقف اجتماعی، محل سکونت و اقامت در برابر قانون دارای حقوق و مکلفیت های مساوی می باشند. تعیین هر نوع امتیاز غیر قانونی و یا تبعیض نسبت به حقوق و مکلفیت های اتباع منموع است.» ⁽¹⁾

در این دوره که هزاره ها آزادی بیشتری داشتند، نخستین نشریه مستقل خود را تحت عنوان «غرجستان» منتشر کردند؛ آنها آزادانه از حکومت انتقاد و نظرخود را ارائه می کردند؛ همچنین رفتارهای غیر انسانی تحمیل شده، از سوی حکومت پشتون ها را از دوش هزاره ها برداشته بودند.

حکومت وابسته به حزب دمواکراتیک خلق افغانستان به دو دوره زمانی تقسیم می شود:

1- دوره اول دولت های وابسته به حزب دموکراتیک خلق افغانستان

شخصیت های سیاسی و اجتماعی که در این دوره به پست های کلیدی و رده های دولتی

راه پیدا کردند عبارت اند از:

جدول شماره (6) دوره اول دولت وابسته به حزب دموکراتیک خلق

ردیف نام و نام خانوادگی تاریخ مسئولیت سمت و مسئولیت

1 سلطان علی کشتمند ⁽¹⁾(1369-1342) رئیس شورای وزیران و صدراعظم

2 عبدالکریم میثاق (1358-1357) وزیر مالیه

3 محمد عوض نبی زاده (1357) رئیس مطابع(چاپخانه ها) دولتی بود (مدتی زندانی شد)

4 عوض علی (1357) ولسوال لعل و سرجنگل ولایت غور

5 غلام محمد (1357) علاقه دار دایمیرداد ولایت وردک

6 محمد جمعه گوش (1357) معاون مدیر معارف ولایت بامیان

7 عوض علی راهبین (1357) ولسوال مرکز بهسود ولایت وردک

8 محمد علی واتر (1357) ولسوال ورس بامیان

9 نوروزعلی (1357) ولسوال یکاولنگ

10 عباس خروشان (1357) منشی مرکزی جوانان خلقی افغانستان

11 شاه ولی مطمین (1357) معاون شهر داری کابل

12 آقا حسین تلاش (1357) رئیس نساجی بگرامی کابل

13 طلوع (1358) منشی حزبی کمیته ولایتی بامیان

14 غلامعلی ذرخش (1357) ولسوال پنجاب بامیان

در دوره اول حکومت حزب دموکراتیک خلق افغانستان، با این تعداد از شیعه روبه رو می شویم که به رده های حکومتی دست یافتند.

2- دوره دوم دولت های وابسته به حزب دموکراتیک خلق افغانستان

شخصیت های سیاسی هزاره (شیعه) که در دوره دوم دولت های وابسته به حزب دموکراتیک خلق افغانستان، حضور داشتند و در سمت های مختلف جای گرفتند، طبق جدول آمده، عبارت اند از:

جدول شماره (7) دوره دوم دولت وابسته به حزب دموکراتیک خلق

ردیف نام و نام خانوادگی تاریخ مسئولیت سمت و مسئولیت

1 سلطان علی کشتمند (1369-1359) صدراعظم(نخست وزیر)

2 عبدالواحد سرابی (1371 -1366) وزیرتحصیلات عالی، معاون صدراعظم و معاون رئیس جمهور

3 سلطان حسین خان (1371 -1367) وزیر امور پلان

4 پوهاند شاه علی اکبر شهرستانی (1371- 1367) معاون مشرانوجرگه (مجلس سنا)

5 میر خادم حسین بیگ (1367- 1364) رئیس شورای مرکزی ملیت هزاره

6 شیخ علی احمد فکور (1371- 1367) رئیس مرکز انسجام ملیت هزاره

7 عبدالکریم میثاق (1369) شاروال(شهردار) - کابل

8 حسن علی طیب (1371-1359) معین وزارت ساختمانی و معین وزارت صنایع خفیفه

9 علی اصغر پیمان (1371 -1366) معین وزارت تحصیلات عالی و مسلکی

10 غلام محمد ییلاقی (1371-1367) معین وزارت تجارت

11 محمد شریف (1371-1368) معین وزارت ترانسپورت(حمل و نقل)

12 محرم علی (1371-1359) معاون شهرداری کابل و معاون ریاست تفتیش صدارت

13 شیخ محمد عوض صادقی (1371-1367) معین وزارت شئون اسلامی و اوقاف

14 محمد عوض نبی زاده (1371-1359) رئیس مطابع (چاپخانه ها) دولتی و معین وزارت اقوام و قبایل

15 اسدالله کشتمند (1371-1367) سفیر در هنگری، ایران و حبشه

16 علی محمد صادقی یار (1366) معاون شاروالی (شهر داری)کابل

17 محمد فرید لعلی (1367) معاون شاروالی (شهرداری) کابل

18 شیخ محمد عظیم احمدی (1364) والی(استاندار)- بامیان

19 غریب حسین خان ارزگانی (1367) والی سرپل

20 محمد لطیف جاغوری ⁽¹⁾(1368-1364) والی غزنی و معین وزارت عودت مهاجرین

21 غلام حیدر جمالی (1366 - 1362) والی بلخ و معین وزارت شئون اسلامی و اوقاف

22 غلام حسن ارزگانی (1366) رئیس اقوام و قبایل ولایت بلخ

23 نایب علی (1360) منشی حزبی کمیته ولایتی بامیان

24 محمد صافی (1363) منشی حزبی کمیته ولایتی بامیان

25 محمد حسن کاروان (1367 - 1365) منشی حزبی کمیته ولایتی بامیان

26 مرحوم دگروال نوروزعلی (1367) والی و قوماندان امنیه بامیان

27 محمد شریف (1366) والی سمنگان

28 محمد إبراهیم روستا (1361) والی بامیان

29 سلطان علی ارزگانی (1363) والی ارزگان

30 نورعلی گنج علی (1370) معاون والی قندوز

31 انجینر خادم حسین جاغوری (1366) معاون والی بلخ

32 جنرال خداداد هزاره (1369- 1367) قوماندان فرقه14غزنی؛ قوماندان گروپ اوپراتیفی وردک

33 برید جنرال سخی ظفری 1371-1369) قوماندان امنیه ولایت سمنگان

34 برید جنرال محمد مهدی 1366-1359) رئیس امنیت ولایت جوزجان

35 برید جنرال علی محمد (1367- 1365) رئیس آکادمی تخنیک

36 بریدجنرال نور محمد کورگه (1371-1369) آمر سیاسی گروپ اوپراتیفی وردک

37 دگروال عبدالواحد (1371- 1369) قوماندان لوای 520 قومی مردم هزاره

38 دگروال محمدعیسی اسحاق (1371- 1369) رئیس وزارت امور عودت مهاجرین

39 دگروال عطا میر (1371) رئیس ارکان فرقه 80 ولایت بغلان

40 ابراهیم روستا قبل از (1364) والی بامیان

41 جنرال محمد اقبال (1367) رئیس ارکان فرقه 80 ولایت بغلان

42 دگروال بسم الله (13 68) قوماندان فرقه 095گروپ اوپراتیفی وردک

43 دگروال عبدالطیف وردک (1368) قو ماندان فرقه096 گروپ اوپراتیفی

44 دگروال ملک شاه (1366) قوماندان امنیه ولایت بامیان

45 دگروال شاه قدم نیکپی (1373) آمر امنیت قوماندان امنیه ولایت بغلان

46 برید جنرال نادرعلی (1370) قوماندان امنیه ولایت جوزجان

47 جنرال غلام حسین فنا (1368) قوماندان امنیه ولایت سرپل

48 انجینر عبدالواحد (1368) رئیس امنیت ملی ولایت سرپل

49 دگروال رجب علی (1371-1363) معاون رئیس تحقیق

50 دگروال عوض علی غرجی 1371-1367) رئیس ارکان گروپ اوپراتیفی وردک

51 عبدالصمد آصفی ⁽¹⁾رئیس افغان فیلم

52 محمد اسماعیل شهیدانی ⁽²⁾(1363) رئیس امنیت ملی ولایت بامیان

53 شیخ محمد عظیم احمدی ⁽³⁾(1364) والی بامیان

در دوره دوم شیعه های بیشتری در دولت راه پیدا کردند که از آنها برای پیشرفت و توسعه

برنامه های دولت بهره گرفته شد. پس از این دو دوره، فضای سیاسی و فرهنگی برای مردم شیعه هزاره فراهم شد؛ از این رو نخستین جرگه سراسری ملیت هزاره در سال 1366 تشکیل شد. این موضوع اولین گام برای مشارکت و حضور هزاره ها در حیات سیاسی و اجتماعی افغانستان بود. با اینکه حزب، از این گونه مسائل اهدافی داشت، تشکیل جرگه و شناسایی رسمی هزاره ها، شرایط مناسبی را برای فعالیت آینده آنها فراهم آورد؛ همچنین به حضور هزاره ها، در نهادهای گوناگون دیگر، از دانشگاه تا ارتش، کاملا توجه شده. جدای از موفقیت های سیاسی هزاره ها اگر برخورداری جامعه هزاره از این فرصت ها، در سال های آینده ادامه می یافت، زمینه های بهتر برای رشد و تحول اجتماعی و فرهنگی آنها به وجود می آمد. بر اثر این فضای نسبتا باز سیاسی و اجتماعی، هزاره ها توانستند بیش از20 جلد کتاب و رساله و بیش از100 مقاله درباره مسائل مختلف جامعه هزاره منتشر کنند. ⁽¹⁾این موضوع، در تاریخ شیعیان بی سابقه بوده است. از زمانی که احمدشاه درانی حکومت شاهی را تشکیل داد، کمتر به شیعیان فرصت داده شد تا فعالیت های فکری و فرهنگی داشته باشند.

نمایندگان شیعیان در پارلمان افغانستان

این کشور، در تاریخ سیاسی خود، 13 دوره شورای ملی و 12 بار انتخابات مربوط به آن را تجربه کرده است. نخستین دوره شورای ملی (ولسی جرگه) که اندک شباهتی به قوه قانونگذاری داشت، در ماه سنبله سال 1309 ش افتتاح شد و دوره آخر آن (دوره سیزدهم) در 26 سرطان 1352 ش، با کودتای سردار محمد داوود خان و براندازی نظام سلطنتی مشروطه پایان یافت. با این حساب، افغانستان به مدت 41 سال، دارای شورای ملی بوده است که اولین دوره آن، 11 ماه پس از روی کار آمدن محمد نادر شاه آغاز و آخر آن، با سقوط محمد ظاهر شاه پایان پذیرفت. البته سنگ بنای تشکیل شورای ملی در عصر امان الله خان و در جرگه یک هزار نفری پغمان، در سال 1307 گذاشته شد.

شورای ملی افغانستان از آغاز تشکیل تا پایان کار، متشکل از دو مجلس بوده است: یکی ولسی جرگه و دیگری مشرانوجرگه که براساس قانون، نمایندگان مجلس اول عموما انتخابی و اعضای مجلس دوم نیز بخشی انتخابی و بخش دیگر انتصابی بوده اند.

نخستین دوره مجلس مشرانو جرگه، در سال (1310ش)، یک سال پس از تشکیل ولسی جرگه - افتتاح شد و آخرین آن نیز در سال 1348 آغاز به کار کرد و با کودتای سردار داوود خان پایان یافت. تعداد اعضای اولین دوره ولسی جرگه افغانستان، 111 نفر و آخرین و سیزدهمین دوره آن، 216 نفر بوده است. اولین دوره مشرانو جرگه نیز، دارای 27 عضو انتخابی و دوره آخر آن، مرکب از 56 وکیل انتخابی و انتصابی بود که به ضمیمه 28 عضو انتخابی شوراهای ولایتی به 84 نفر می رسید. از مجموع این دوره ها، تنها در دوره دوازدهم، چهار وکیل زن به شورای ملی راه یافتند؛ همچنین فقط دو انتخابات دهه دموکراسی (دوره های 12 و 13) به صورت کتبی، سری و رقابتی برگزار شد. از میان دوره های سیزده گانه، تنها دوره های هفتم، دوازدهم و سیزدهم، هم از لحاظ آزادی و منصفانه بودن انتخابات و هم، صلاحیت و اختیارات شورا دارای اهمیت و درخور دقت است. ⁽¹⁾آنچه در این نوشتار بررسی می شود، حضور شیعیان در ولسی جرگه (شورای ملی) و مشرانو جرگه (مجلس اعیان) است که چه تعداد شیعه و از چه مناطقی در این مجالس حضور پیدا کرده اند.

با وجود اینکه شیعیان در بعضی حکومت ها در حاشیه نگه داشته می شدند، جمعیتی فعال بودند و در بعضی حکومت های مرکزی افغانستان تاثیرات جالب توجهی داشتند. حضور شیعیان در حکومت های پس از دوره محمد ظاهر شاه بهترشد و مشارکت آنها در حکومت های مرکزی، مورد استقبال دولتمردان افغانی قرار گرفت.

شیعیان، پس از سلسله شاهی در افغانستان، حضور پررنگ تری داشتند؛ در دوره حکومت حزب دموکراتیک خلق افغانستان، به رتبه های بالایی از مقامات دولتی، از صدارت و معاون رئیس جمهور گرفته تا وزارت و وکالت، دست یافتند؛ نیز در زمینه های سیاسی و اجتماعی، ایفای نقش کردند.

جدول شماره (8) وکلای شیعه (در سیزده - دوره شورای ملی) ⁽¹⁾

3شیعیان و حکومت مجاهدین (پس از سقوط دولت دکتر نجیب الله)

حکومت عبوری چهار ماهه، با مشارکت تنظیم های هفت گانه، به ریاست صبغت الله مجددی، بدون مشارکت احزاب اسلامی مردم هزاره؛ به ویژه حزب وحدت اسلامی افغانستان تشکیل شد و به کابل انتقال یافت. گرچه در جریان نشست های یک هفته ای تشکیل نخستین دولت اسلامی با دخالت مقامات پاکستانی، نمایندگان سیاسی مردم هزاره در این جلسات حضور داشتند، متاسفانه درپایان نشست، انجام مذاکرات در کابل را از سوی رهبران اعلام کردند. شیعیان در دوره جهاد، مقابل روس ها که یک وزنه بزرگ محسوب می شدند، ولی در هنگامی توزیع قدرت، سهم شیعیان نادیده گرفته شد. درباره جایگاه هزاره ها در دوره جهاد، توجه خوانندگان گرامی را به یک نمونه معطوف می دارم و آن، توافق نامه جبل السراج است که جایگاه هزاره ها را چنین بیان می کند:

بلافاصله بعد از سقوط مزارشریف، نمایندگان مسعود، دوستم و عبدالعلی مزاری در شهر جبل السراج گرد هم آمدند و اتحادی را به نام «شورای عالی جهادی افغانستان» بنا نهادند که بعدها به ائتلاف شمال معروف شد. در این ائتلاف، مسعود به عنوان رئیس و محقق به عنوان معاون، دوستم نیز در مقام مسئول امور نظامی در صفحات شمال انتخاب

شد. همچنین در این نشست طرح حمله به کابل مورد توافق قرارگرفت. ⁽¹⁾

متن این توافق نامه به نقل از آقای علی جان زاهدی:

«من به نمایندگی از جانب حزب وحدت و مسعود به نمایندگی از طرف جمعیت اسلامی، روی مواد ذیل توافق کردیم: از شورش جنرالان رژیم نجیب در شمال کشور، حمایت به عمل آمده، مورد بهره برداری قرار گیرد؛ شورایی مرکب از جنرالان و نمایندگان ولایتی احزاب جهادی، در ولایت بلخ تشکیل گردد؛ به شورای فوق دستور تصرف شهر مزارشریف صادر شود؛ در صورت موفقیت شورای فوق در جهت تصرف مزارشریف، کلیه پایگاه های رژیم در سمت شمال سقوط خواهد کرد. در این مرحله، شورای عالی جهاد، در ولایت بغلان ایجاد گردد؛ رئیس این شورا نیروی جهادی باشد؛ پایگاه های دولت در شمال، با تشریک مساعی نیروهای احمد شاه مسعود، نیروهای اعزامی حزب وحدت از هزاره جات و نیروهای شمال، تسخیر شود؛ شهر کابل، توسط نیروهایی که در شمال گردهم می آیند و نیروهای حزب وحدت که از سمت میدان شهر وارد کابل می شود، تصرف گردد؛ پس از تصرف شهر کابل، دولت تشکیل شود؛ در این دولت، سهم هر قوم به تناسب حضور فیزیکی آنان در افغانستان، تعیین شود؛ هرگاه پشتون ها به تشکیل چنین دولتی، تن در دادند، فبها و در غیر این صورت و پناه بردن آنان به قدرت نظامی، دسته جمعی با آنان مقابله می گردد.» ⁽²⁾باوجود چنین پیمان هایی حقوق مردم هزاره از طرف حکومت عبوری نادیده گرفته می شود و سوء نیت و ابراز نظر تعصب آمیز آقایان مولوی یونس خالص و انجنیر حکمتیار درباره هزاره ها، بحران در استقرار حکومت عبوری در کابل را بوجود می آورد؛ نیز با به قدرت رسیدن احزاب جهادی، جنگ تقسیم قدرت میان نیروهای قدرت طلب و طرفداران تقسیم عادلانه قدرت، برای احراز پست های کلیدی کابینه شعله ور می شود. در این زمان، رهبران سیاسی هزاره، افرادی را برای تصدی پست های نه چندان مهم، در کابینه حکومت مجاهدین پیشنهاد کردند که با مخالفت علنی صاحبان قدرت روبه رو شد. حکومت مجاهدین، در سه شهر کشور، کابینه خود را بازسازی کرد که عبارت اند از:

ردیف نام و نام خانوادگی تاریخ مسئولیت سمت و مسئولیت

1 محمد کریم خلیلی (1371) وزیر مالیه

2 عبدالواحد سرابی (1371) وزیر تجارت برای سه ماه

3 بلاغی غزنی (1371) وزیر تجارت

4 جنرال خداداد هزاره (1371) وزیر امنیت ملی

5 غلام محمد ییلاقی (1371) رئیس بانک مرکزی ⁽¹⁾

جدول شماره (9) اولین کابینه مجاهدین - کابل

رئیس دولت اسلامی مجاهدین، از قرار دادن ژنرال خداداد در مقام وزیر امنیت ملی خودداری و این وزارت را به حزب خودش واگذار کرد؛ همانند حاکمان گذشته، شیعیان را از تصدی پست های کلیدی حکومت محروم کردند. پیرو همین گونه نارسایی هایی که از سوی قدرت به زیردستان اعمال می شد. جنگ های خونین شهر کابل را فرا گرفت؛ شیعیان قتل عام شدند و خسارت های اقتصادی فراوانی را بر پیکره ناتوان این مردم تحمیل کردند. پس از کشمکش های فراوان میان نیروهای قدرت طلب در کابل در ماه سنبله 1373، فقط دو تن از مردم شیعه در کابینه دولت آقای پروفسور ربانی حضور پیدا کردند:

ردیف نام و نام خانوادگی تاریخ مسئولیت سمت و مسئولیت

1 راشدی (1373) وزیر مالیه

2 عبدالحق شفق سرپلی (1373) وزیر کار و امور اجتماعی ⁽²⁾

جدول شماره (10)افرادی که در دولت راه پیدا کردند

آنها نزدیک تر می شدند رئیس دولت مسرورتر می شد؛ تا اینکه نزدیک کابل رسیدند؛ تاکتیک دولت این بود که شهر کابل را بدون مقاومت دربرابر طالبان ترک کند. در ظاهر، دولت به اصطلاح مجاهدین که از دست نیروهای طالبان به شهر تالقان فرار کرده بود، پایتخت دولت را از کابل به تالقان منتقل کرد.

در کابینه دولت آقای ربانی در شهر تالقان شخصیت های زیر حضور یافتند:

جدول شماره (11) کابینه مجاهدین - تالقان

جدول شماره (12) کابینه مجاهدین - مزارشریف

هنگامی که در11سپتامبر، برج های تجاری دوقلو آمریکا در آتش سوخت، حمله های هوایی نیروهای آمریکا در افغانستان، علیه نیروهای القاعده آغاز شد و در اندک زمان توانست این کشور را از وجود آنها پاکسازی کند. همزمان با سقوط شهر کابل به دست رژیم طالبان و در جریان برگزاری کنفرانس شهر بن، آقای ربانی، رئیس جمهور وقت، بدون توافق دوجانبه، آقای محمد محقق را - یکی از شخصیت های کلیدی اتحاد شمال در زمان مقاومت و یکی از فاتحان اصلی شهر مزارشریف پیش از نابودی رژیم طالبان - از سمت وزارت داخله، عزل و به جای او آقای محمد یونس قانونی را منصوب کرد؛ این موضوع، مایه شگفتی جامعه شیعه شد.

4حکومت موقت و انتقالی جمهوری اسلامی افغانستان

پس از شروع حمله آمریکا علیه گروه طالبان، در عرض چند روز، همه سرزمین افغانستان را از وجود آنها پاک کردند و نیروهای احزاب مختلف افغانستان، بر اساس توافق نامه ای که در کنفرانس«بن» داشتند، عده ای از افراد سیاسی شیعه را در ترکیب کابینه دولت های موقت و انتقالی، در سمت و پست های دولتی قرار دادند؛ در این حکومت، مشارکت شیعیان در سه محور بررسی می شود:

افرادی که در حکومت های موقت و انتقالی در دولت سهم گرفتند و به بعضی از سمت های دولتی راه یافتند نام برده می شوند:

ردیف نام و نام خانوادگی تاریخ مسئولیت سمت و مسئولیت

1 محمد محقق (1382 -1380) وزیر پلان (طرح و برنامه ریزی)

2 سیماثمر ⁽¹⁾(1382-1380) معاون دولت موقت؛ وزیر امور زنان

3 سید مصطفی کاظمی ⁽²⁾(1382-1380) وزیر تجارت

4 محمد سرور دانش ⁽³⁾(1383) والی (استاندار) دایکندی

جدول شماره (13) اولین کابینه دولت موقت

رئیس دولت کنونی، درباره مشارکت ملی فقط شعار می دهد؛ ولی در عمل، کادرهای تحصیل کردگان مردم را از بخش های گوناگون از ادارات دولتی سبک دوش می کند، یا به بهانه های گوناگون، به آنها بی مهری می شود. عدم حضور افراد شایسته هزاره در موسسات فرهنگی، اجتماعی و اقتصادی ذهنیتی تبعیض آمیز علیه مردم هزاره فراهم می کند؛ برای نمونه، می توان غایله تحریک آمیز فیلم «کابل اکس پرس» را تذکر داد؛ کمبود کادرهای هنری مردم هزاره در اداره افغان فیلم، می تواند یگانه دلیل آن بوده باشد. بی توجهی دولت به بسیاری از مسائل کشور، از جمله مسئله سرشماری نفوس است. از چند دهه اخیر بدین سو، کدام احصائیه دقیق و قابل اعتماد نفوس در کشور، از طریق منابع رسمی داخلی و موسسات جهانی صورت نگرفته است که بر آن تکیه شود. افغانستان، سرزمین و کشور اقلیت های قومی است، زیرا هیچ یک از اقوام و ملیت ها به تنهایی خویش نمی تواند اکثریت داشته باشد. ولی بر اساس آمار سازمان ملل که مورد وفاق نسبی بسیاری از اقوام قرار گرفته، نیز مبنای مشارکت اقوام در کنفرانس بن بوده است، میزان نفوس

افغانستان با تفکیک واحدهای قومی وجود دارد و صرف نظر از وقت آن، به موجب این آمار، پشتون ها 33 درصد، تاجیک ها 24 درصد، هزاره ها 20 درصد،ازبک ها 8 درصد و بقیه اقوام 13 درصد محاسبه شده اند. در این احصائیه، مردم هزاره از لحاظ تعداد نفوس و کمیت اجتماعی در کشور پس از پشتون و تاجیک، سومین ملیت را در افغانستان دارا هستند که در توافق نامه کنفرانس بن نیز مطابق آن عمل می شود.

روشن فکران و رجال سیاسی مردم هزاره، به خوبی درک کنند که حضور سیاسی مردم هزاره در ترکیب دولت های متعدد چند قرن اخیر؛ به ویژه در دولت های معاصر، نظر به تناسب نفوس آن خیلی ناچیز بوده است، حتی در برخی از ادارات دولتی نمی توان با درصد شمارش کرد. ⁽¹⁾مشارکت سیاسی جامعه محروم شیعیان در لایه های قدرت، بدون پشتوانه تشکیلات ملی، سیاسی، همبستگی و تفاهم میان مردم هزاره میسر نمی شود؛ به ویژه کشور افغانستان که سال های متمادی با شیوه های خشن استبدادی اداره شده، اکنون نیز به شیوه دیگر، در سیمای زیبای امتیاز خواهی و انحصارگری به حیات خویش ادامه می دهد؛ برای نمونه؛ در دوره حکومت کنونی، سعی شده است که از مشارکت همه جانبه شیعیان در حیات سیاسی کشور اجتناب شود، همه فداکاری های دوره جهاد و مقاومت این مردم را نادیده بگیرد، با وجود آنکه شعار بازسازی و دموکراسی - ایجاد جامعه مدنی داده می شد، دولت کنونی طی مدت چند سال حکومت، در زمینه بازسازی ولایات بامیان، دایکندی و دیگر مناطق شیعه نشین ولایات غور، وردک، غزنی و پروان هیچ گام مثبتی را در امور اقتصادی و اجتماعی این ساحات برنداشته است؛ همچنین استقرار کادرها و متخصصان مردم شیعه در وزارت های مهم و کلیدی کابینه در سطح وزیر، معاون وزیر، رؤسا و مسئولان شعبه های وزارت های - دفاع و امورخارجه را مانند رژیم های گذشته، بر روی مردم هزاره بسته اند؛ با جایگزینی چند وزیر و تعیین معاون دوم رئیس جمهور آن هم به صورتی تشریفاتی و بدون قدرت اجرایی، نمی توانند دردهای دیرینه و برخوردها تعصب آمیز دولت های قبیله ای را که به شیعه ها روا داشته شده التیام بخشند، اختصاص

ندادن سهم لازم و متناسب بر جمعیت شیعیان، در همه سطوح از کابینه دولت کنونی خاطره حکومت های سلطنتی(خاندانی) را در ذهن هر فرد تداعی می سازد و به این باور می رسد که هنوز برای شهروند شدن شیعیان در کشور، راه درازی پیش رو دارد و استبداد خشن قومی چهره خویش را با سرسختی، مانند گذشته به مردم شیعه نشان می دهد. ⁽¹⁾چنانچه دولت، خواهان مشارکت ملی در همه زمنیه های اداری، سیاسی و کشور باشد، باید در بخش های گوناگون وزارت امور خارجه ⁽²⁾و وزارت دفاع ⁽³⁾از نیروهای شیعی گزنیش کنند تا به سهمی دست یابند که سازمان های بین المللی برای اقوام افغانستان مشخص کرده اند.

حضور افراد و شخصیت های سیاسی هزاره که به دولت انتخابی راه یافتند عبارت اند از:

جدول شماره (14) کابینه دوره دولت انتقالی

12 مبارز راشدی ⁽¹⁾(1387- 1385) معین وزارت فرهنگ و جوانان

13 عبدالحق شفق سرپلی (1387 - 1383) والی سمنگان

14 محمد حسین فیاض ارزگانی (1387- 1384) رئیس اداره امور پارلمانی

15 اسدالله سعادتی (1387- 1384) رئیس اداره امور پارلمانی

16 صادق مدبر (1387- 1383) رئیس اداره شورای وزیران.ج.ا. ا

17 سلطان علی ارزگانی (1387 - 1385) والی دایکندی

18 غلام علی وحدت (1384) قوماندان امنیه ولایت بامیان

19 محمد ابراهیم اکبری (1385- 1381) معاون والی بامیان

20 محمد امیر فولادی (1385- 1384) مشاور والی بامیان

21 حیدری (1385 -1383) کاردار در سوریه

22 حبیبه سرابی (1387- 1384) والی بامیان

23 محمد ناطقی ⁽²⁾(1387-1383) سفیر در لیبی

24 یاسین اکبری (1386 - 1384) رئیس شورای ولایتی دایکندی

25 محمد محقق کورگه (1384- 1383) رئیس معارف دایکندی

26 مهدی موحدی (1387 - 1384) ریاست زراعت و مالداری دایکندی

28 محمد امین شجاعی (1383) ولسوال اشترلی

29 محمد حسین دانشی (1387) ریاست مبارزه با مواد مخدر

30 شیخ انور مبلغ (1383) ولسوال شهرستان

31 موحدی (1383) ولسوال بندر

32 توفیق (1384) ولسوال بندر

33 حاجی موسی اعتمادی (1387- 1386) ولسوال کیتی

34 حضرت وفا ⁽³⁾(1387) ولسوال اشترلی

35 عذرا جعفری ⁽⁴⁾(1387) شاروالی (شهردار) دایکندی

از حکومت فعلی افغانستان انتظار می رفت که ساختار مشارکت ملی، شایسته ترین و متعهدترین نخبگان قومی را مطابق اراده همه مردم افغانستان به وجود آورد. با کمال تأسف، چنین فضایی ایجاد نشد؛ برای اینکه برنامه های مستقل و هدفمند تعقیب نمی شد تا همه مردم به محوریت آن گردش کنند و در نهایت، جامعه بحران زده افغانستان در بستر بحران های دیگری قرار داده شد. ⁽¹⁾

ناامنی ها در بعضی ولایت های کشور، یکی از مشکل های به وجود آمده در روند بازسازی افغانستان حساب می شود؛ اگر مناطقی، مانند: قندهار، جلال آباد، ننگرهار، مناطق جنوب شرق افغانستان امنیت خوبی نداشته باشند، که پروسه بازسازی صورت نمی گیرد؛ اما مناطق شیعیان در امینت کامل قرار دارند. در حال حاضر، هزارستان به طور یقین، از امن ترین مناطق کشور به شمار می آید، مردم این سرزمین از دولت جمهوری اسلامی افغانستان، خواستار این مسئله اند که جامعه بین المللی در راستای تعهدات خویش، در امر بازسازی و کارهای زیربنایی که در این مناطق قول داده بود آغاز به کار کند و این مناطق را در زمینه های اقتصادی و رفاه اجتماعی بهره مند سازد.

دولتمردان افغانستان، زمانی موفق به تحکیم پایه های دولت مرکزی و نیرومند شده، می توانند نمونه اراده عادلانه، حقوق همه اقوام و مردم در همه نهادهای سیاسی،

اجتماعی و فرهنگی جامعه در کشور باشند. در شرایط کنونی، تحقق توازن مشارکت ملی و حقوق عادلانه اقوام کشور بر مبنای تناسب جمعیتی(نفوس) و شایستگی لازم در تمام نهادهای مادی، اجتماعی و معنوی، کاملا ضروری به نظر می رسد که از این جهت نیز، پیش شرطهای وحدت ملی، خود باوری ملی، رشد نهادهای مادی - معنوی و هویت ملی راستین مردم نهادینه خواهد شد. هنگامی که همه مردم از توزیع عادلانه ثروت ملی، همگرایی مساویانه و خردمندانه در همه هسته های سیاسی- اجتماعی به طور انسانی، ملی، عقلانی و جمهوری بهره مند شوند، می توان شاهد این بود که با تمام توانایی خویش از دولت حمایت می کنند و برای آبادی افغانستان جان نثاری خواهند کرد. ⁽¹⁾

در این بخش، نمایندگان شیعیان در ولسی جرگه (مجلس شورای ملی) و مشرانوجرگه (مجلس سنا) از مناطق گوناگون افغانستان نام برده می شوند. نمایندگان پارلمان افغانستان دو دسته هستند:

یک) نمایندگان ولسی جرگه: مهم ترین نکته انتخابات پارلمانی این است که هرچند در این دوره، شیعیان کمتر از سهم واقعی خود را به دست آورده اند، درمجموع، شخصیت های مؤثری از مجاهدان شیعه به پارلمان راه یافته اند. ⁽²⁾

تصویرشماره (1) نمایندگان ولسی جرگه افغانستان

جدول شماره (15) نمایندگان شیعه در پارلمان ⁽¹⁾

ردیف نام و نام خانوادگی ولایت مربوطه سمت و مسئولیت

1 محمد محقق ⁽²⁾کابل نماینده پارلمان و رئیس کمیسیون تحصیلات عالی

2 سید مصطفی کاظمی کابل نماینده پارلمان و رئیس کمیسیون اقتصادی پارلمان

3 سید حسین عالمی بلخی کابل نماینده پارلمان و عضو کمیسیون قضایی پارلمان

4 انجینر عباس کابل نماینده پارلمان

5 رمضان بشردوست کابل نماینده پارلمان

6 محمد ابراهیم قاسمی کابل نماینده پارلمان

39 فریبا احمدی کاکر قندهار نماینده پارلمان

40 شکیبا قندهار نماینده پارلمان

41 سید ظاهر مسرور بلخ (چارکنت) نماینده پارلمان

42 شکیلا هاشمی لوگر نماینده پارلمان

43 اشرف رمضان مزارشریف نماینده پارلمان ⁽¹⁾

شیعیان از نظر جمعیت، جایگاه مناسبی در بعضی شهرها دارند و اینکه نمی توانند در این امر به نفع خودشان بهره ببرند، کاملا ضعیف عمل کردند؛ برای مثال در انتخابات سال 1384 می بینیم که فقط در شهر کابل، بالای52000 نفر به آقای محقق رأی دادند؛ در حالی که با این آرا می توانستند دستِ کم 5 کرسی دیگر را در این شهر به نمایندگان شیعه اختصاص دهند. با کمترین فعالیتی که در این زمینه صورت می گرفت از مجموع 33 کرسی مردم کابل که 9 کرسی آن به نمایندگان شیعه تعلق گرفته اند، 5 کرسی دیگر نیز نصیب جامعه شیعی کابل می شدند. مجموع کرسی های پارلمان 249 کرسی است که طبق آمار ذکر شده در انتخابات 27 / 6 / 1384حدود 43 نفر آنها را شیعیان تشکیل می دهند.

جدول شماره (16) ترکیب جمعیتی اقوام غیر شیعی درپارلمان افغانستان

جدول شماره (17) ترکیب جمعیتی اقوام شیعی در پارلمان افغانستان

دو) نمایندگان شیعیان در مشرانوجرگه (مجلس سنا)

اعضای مشرانو جرگه شورای ملی افغانستان، 102 تن هستند که یک سوم آنها به شیوه انتخابات شوراهای ولایتی، یک سوم دیگر آن به طور موقت، از سوی شوراهای ولسوالی و یک سوم آن، از سوی رئیس دولت جمهوری اسلامی افغانستان گماشته می شوند.

جدول شماره (18) سناتوران شیعیان

ردیف نام و نام خانوادگی ولایت مربوطه سمت و مسئولیت

1 صدیقه بلخی بلخ(مزارشریف) سناتور(انتصابی- رئیس جمهور)

2 سلیمان یاری میدان وردک(حصه اول) سناتور(انتصابی - رئیس جمهور)

3 احمد شاه رمضان ⁽¹⁾بلخ(مزارشریف) سناتور(انتصابی - رئیس جمهور)

4 قربان علی عرفانی بامیان(یکاولنک) سناتور(انتصابی - رئیس جمهور)

5 هدایت الله رهایی بامیان(پنجاب) سناتور(انتخابی- دائمی)

6 کبری مصطفوی میدان وردک سناتور (انتخابی- دائمی)

7 انجنیر نفیسه غزنی سناتور(انتخابی- دائمی)

8 حاجی راز محمد سمنگان(دره صوف) سناتور (انتخابی- موقت)

9 سید محسن غور(شهرک) سناتور(انتخابی موقت)

10 داکتر عبدالاحد زاهدی غزنی(قرباغ) سناتور (انتخابی- دایمی)

11 نجیبه حسینی دایکندی(شهرستان) سناتور(انتصابی- رئیس جمهور)

12 سید داود ناصری دایکندی(کجران) سناتور(انتخابی- دائمی)

13 حاجی محمد زمان محبی بامیان(ورس) سناتور(انتخابی - موقت)

در شورای ولایتی، مبنای سهمیه شوراها تقسیمات اداری و میزان جمعیت براساس دریافت کارت رأی دهی در انتخابات ریاست جمهوری سال 1383 بود؛ نه شمارش نفوس و آمار دقیق جمعیتی؛ با این دو معیار، شیعیان دارای موقعیت شایسته ای نشدند؛ زیرا افزون بر اینکه تقسیمات اداری گذشته برای آنها ناعادلانه بود، شرایط کنونی نیز تغییر چندانی نکرده و سرشماری جمعیت افغانستان و شیعیان به درستی انجام نشده است. همچنین بسیاری از جمعیت شیعیان که در مهاجرت به سر می برند محاسبه نشدند. ⁽¹⁾در انتخابات شوراهای ولایتی که دارای420 نماینده در سراسر شهرهای افغانستان است، در کابل و بعضی شهرهای مهم دیگر، مانند غزنی، میدان، بامیان، دایکندی، هرات، سمنگان و مزارشریف میزان زیادی و در بیشتر موارد، بالاتر از نصف آرا به شیعیان اختصاص یافته است. انتخابات افغانستان، مانند تحولات دیگر، فرصت ها و چالش های متعددی را فراروی مردم مسلمان و شیعیان این کشور قرار داده است. درباره علل عدم موفقیت شایسته شیعیان در انتخابات اخیر افغانستان، عوامل متعددی دخالت دارد. یکی از این عوامل، ناهماهنگی، پراکندگی و عدم انسجام سیاسی شیعیان به شمار می آید، که این امر، معلول عوامل متعددی در گذشته سیاسی و اجتماعی آنهاست. عامل دیگر، غفلت آنها از شرایط به وجود آمده کنونی و عدم برنامه ریزی درست در استفاده بهینه از فرصت های به دست آمده است که زمینه های اداری و تاریخی دارد.

گرچه تجربه انتخابات به شیوه کنونی نیز، امر جدیدی برای مردم افغانستان؛ به ویژه شیعیان به شمار می آید، ضرورت دارد که شیعیان برای آینده، تاملات و

برنامه ریزی های بهینه ای ترسیم، و از غفلت های پیش آمده دوری کنند؛ انتخابات یاد شده، فرصت هایی را نیز برای مردم افغانستان و شیعیان این کشور فراهم آورده و می آورد؛ ولی تهدیدهای فرهنگی، اجتماعی و سیاسی نهفته و آشکاری نیز در کمین مردم و فرهنگ این سرزمین نشسته است که در این زمینه لازم است تاملات شایسته ای صورت گیرد. یکی از نکات مهم دیگر انتخابات اخیر افغانستان، ساختارشکنی سیاسی و قومی بود که در سطوح مختلف قومی، مذهبی و سیاسی صورت می گرفت. نکته مهم اینکه، گاه افراد، فراتر از قوم، مذهب و گرایش سیاسی مسلط حرکت می کنند و در عمل نیز به موفقیت هایی دست می یابند. این، یکی از فرصت های مهم نیروهای فرهنگی کیفی و جوان شیعه در افغانستان به شمار می آید.

تصویر شماره (2) نمایندگان مشرانوجرگه

عبور از تنگناهای بسته و پوسیده احزاب سیاسی و قومی؛ حتی مذهبی، می تواند فرصت مغتنمی برای فعالیت های فرهنگی حساب شده بعدی شیعیان شود. با پذیرش این نکته که همین بافت های کهنه و بسته سیاسی و حزبی موجود نیز

نتوانست تدبیر درستی برای موفقیت کلی شیعیان داشته باشد؛ اما در مجموع می توان به آینده امیدوار بود. هرچند تهدیدهای مختلف فرهنگی، اجتماعی و سیاسی، فراروی شیعیان افغانستان است. ⁽¹⁾

نمودار توزیع کارمندان دولت

نمودار شماره(1) مجموع کارمندان دولت برحسب اقوام ⁽²⁾

3- مشارکت شیعیان در جنبش های آزادی بخش

اشاره

شیعیان افغانستان در هر برهه ای از تاریخ کشور، برای پاسداری از این مرز و بوم، کنار دیگر هموطنان خویش جنگیده اند و از جان خویش مایه گذاشته اند و در بعضی موارد بسیار پیش روتر از دیگر مردم افغانستان، در برابر بیگانگان اشغالگر به دفاع از این