مشخصات کتاب

سرشناسه : اسمعیل نژاد، مرجان، ۱۳۶۰-

عنوان و نام پدیدآور : صدام و رویای رهبری جهان عرب/ مرجان اسمعیل نژاد اردبیلی.

مشخصات نشر : تهران: موزه انقلاب اسلامی و دفاع مقدس، انتشارات، ۱۳۹۷.

مشخصات ظاهری : ۲۶۷ ص.؛ ۱۴/۵×۲۱/۵ س م.

شابک : ۲۹۰۰۰۰ ریال : 978-600-8994-27-2

وضعیت فهرست نویسی : فاپا

یادداشت : پشت جلد به انگلیسی: Marjan Esmaeel-nazhad Ardabili. Saddam and Dream of Arab World leadership.

یادداشت : کتابنامه.

موضوع : حسین، صدام، ۱۹۳۷ - ۲۰۰۶م.

موضوع : Husayn, Saddam

موضوع : جنگ ایران و عراق، ۱۳۵۹-۱۳۶۷

موضوع : Iran-Iraq War, 1980-1988

شناسه افزوده : موزه انقلاب اسلامی و دفاع مقدس

رده بندی کنگره : DSR۱۶۰۰/الف۵ص۴ ۱۳۹۷

رده بندی دیویی : ۹۵۵/۰۸۴۳

شماره کتابشناسی ملی : ۵۵۰۹۹۶۱

اشاره

صدام ، رهبری جهان عرب و جنگ تحمیلی

مرجان اسمعیل نژاد اردبیلی

نام کتاب: صدام و رؤیای رهبری جهان عرب

نویسنده: مرجان اسمعیل نژاد اردبیلی

ناشر: انتشارات موزه انقلاب اسلامی و دفاع مقدس

صفحه آرایی: علیرضا زمانی

طراح جلد:

نوبت چاپ: اول، زمستان 1397

شمارگان: 1000

قیمت: تومان

شابک: 2- 27 - 8994 - 600 - 978

نشانی: میدان ونک - بزرگراه شهید حقانی، خیابان سرو، جنب مترو حقانی، موزه انقلاب

اسلامی و دفاع مقدس - تلفن: 88657020 - 021

فهرست مطالب

عنوان

صفحه

پیشگفتار 6

مقدمه. 8

فصل اول: نظریه روانشناسی فردی آلفرد آدلر. 10

مؤلفه های نظریه آدلر. 13

جبران احساس حقارت.. 15

نقص بدنی.. 21

نقص روانی.. 21

نقص اجتماعی.. 22

6 .خود خلاق. 24

سلطه پذیری و سلطه جویی.. 25

سلطه پذیری.. 25

سلطه جویی.. 25

فصل دوم: خلأ قدرت در منطقه. 27

امریکا پس از انگلستان. 29

حضور امریکا در خلیج فارس... 32

سیاست دو پایه ای نیکسون. 33

دلایل انتخاب ایران در استراتژی امریکا 37

فروپاشی دکترین نیکسون. 43

دکترین امنیتی کارتر. 46

تشکیل نیروهای واکنش سریع. 48

کمربند امنیتی منطقه. 49

عربستان سعودی.. 50

پاکستان. 51

عمان. 52

بحرین.. 53

مصر. 53

شورای همکاری خلیج فارس... 54

دلایل تشکیل شورا 55

مصر، رهبر سنتی جهان عرب.. 61

رهبری جمال عبدالناصر. 61

مؤلفه های ناصریسم. 63

افول رهبر جهان عرب.. 65

عراق و خلأ قدرت در منطقه. 71

شخصیت صدام. 79

ویژگی های اخلاقی صدام. 80

ایران ستیزی.. 82

شیعه ستیزی.. 85

ویژگی های روحی - روانی صدام. 98

1.سوء ظن به دیگران. 100

2.تکیه بر وفاداران تکریتی - بعثی.. 101

شیوه های نفوذ امنیتی.. 109

تاریخچه حزب بعث.. 111

روند قدرت یابی حزب بعث عراق. 113

اصول حزب بعث.. 114

سرزمین عربی.. 116

زبان عربی.. 117

ناسیونالیسم عربی.. 117

دین و حزب بعث.. 122

فصل چهارم: ویژگی های شخصیتی صدام و وقوع جنگ تحمیلی.. 124

حقارت شخصی و سیاسی صدام. 126

حقارت قرارداد1975 الجزایر. 131

جبران حقارت با حاکمیت مطلق بر اروند رود. 133

اثر ترتیب تولد. 135

1 . پدر صدام. 136

زندگی صدام. 139

زندگی شخصی.. 140

زندگی سیاسی.. 142

برتری جویی صدام با رهبری جهان عرب.. 148

بازپس گیری جزایر سه گانه خلیج فارس... 151

تنب بزرگ.. 151

تنب کوچک... 153

ابوموسی.. 153

تجزیه خوزستان. 158

علائق اجتماعی صدام. 162

رقابت ایدئولوژیکی با ایران. 163

ژاندارمی منطقه. 167

خلاقیت صدام. 171

سرنگونی دولت ایران. 172

نتیجه گیری.. 178

منابع و مأخذ: 180

1.کتاب ها و نشریات (مقالات، پایان نامه ها، مصاحبه ها، رساله دکتری): 180

4.English References (Books, Articles, Conference, Lacture, Thesis, Report): 193

تقدیم به

همه مردان و زنان سرزمینم که قداست خاک وطن را عزیز تر از جان دانستند؛ در خاک و خون غلتیدند تا ایران ، ایران بماند.

سخن ناشر

به نام او

که قلم را به قسم

به تقدس برآورد

انقلاب اسلامی و دفاع مقدس، مقطعی مهم، اثرگذار و سرنوشت ساز در تاریخ درخشان ایران زمین و سرمایه ای عظیم از میراث فکری، فرهنگی و تمدنی کشور عزیزمان است که باید به درستی معرفی شود و برای نسل های آینده محفوظ و ماندگار بماند آیندگان باید این بازة بی نظیر تاریخ را به خوبی بشناسند و به طور ویژه بدانند که در نیم قرن اخیر چه ماجراهای تلخ و شیرین و چه حادثه هایی بر کشور و ملت ایران گذشته است این آگاهی، تضمین کننده انتقال فرهنگ و ارزش های پربار این سرزمین به نسلهای بعد و پلی برای انتقال تمدن بی ننسلی به شمار می آید در واقع این آگاهی ضامن حفظ و بقای اهداف و آرمان های انقلاب اسلامی خواهد بود و ارزش هایی را که پاک ترین جوانان وطن، گرانبهاترین دارایی خود را به پای آن نثار کردند، پایدار و جاودانه خواهد نمود

مراکزی همچون موزه انقلاب اسلالمی و دفاع مقدس که ویژگی های کم نظیر و کارکردی فرا ملی، فرا جناحی و فرا دستگاهی دارند می توانند پیشتاز تحقق این رسالت تاریخی و ملی باشند این مهم مستلزم آن است که موزه از همه ظرفیت های بالقوه و بالفعل خود بهره گیرد و با ایجاد گفتمان نخبگانی و فرهنگ سازی عمومی، زمینه استفاده از تجارب و اندوخته های فکری، فرهنگی و ارزشی پیشکسوتان و

ایثارگران عرصه حماسه، مقاومت، استقلال و سربلندی کشور را برای بهره گیری نسل نو فراهم آورد

یکی از ظرفیت های راهبردی موزه انقلاب اسلامی و دفاع مقدس که می تواند این مأموریت خطیر را با ظرافت، هنرمندی و مانایی انجام دهد، حوزه نشر، کتاب و مطالعه است کتاب به عنوان میراث ماندگار فرهنگ بشری و قلم به مثابه بی همتاترین ابزار ثبت و ضبط دستاوردهای فکری و فرهنگی انسان، بهترین شیوه برای به تحریر و تصویر درآوردن گفتمان انقلاب اسلامی و عرضه آن به نسل های آینده است

از این رو، موزه انقلاب اسلامی و دفاع مقدس با درک این مسئولیت گران سنگ و حساسیت های مترتب برآن، به تدوین و انتشار مفاهیم اصیل و ناب انقلاب اسلامی و دفاع مقدس و فرهنگ مقاومت همت گماشته و میکوشد آثاری فاخر و در تراز مخاطبان فهیم و علاقه مند به این راه پر افتخار ارائه نماید امید که در پیشگاه خداوند متعال، اولیا و شهدای راه حق، به ویژه ایثارگران و شهیدان انقلاب اسلامی و دوران پر افتخار پس از آن رو سپید و سرافراز باشیم ان شاءالله

انتشارات موزه انقلاب اسلامی و دفاع مقدس

پیشگفتار

جنگ رویدادی است که علی رغم ناخوشایندی هایی که به همراه دارد، ذهن بشر را به سوی تفکر، اندیشه، تحقیق و تفحص سوق می دهد؛ چنان که گریز از پاسخ گویی بدان اجتناب ناپذیر می نماید. چرایی وقوع جنگ، رخدادهای حین جنگ، چگونگی خاتمه و پیامدهای جنگ در زمره مواردی است که تا سال ها پس از پایان آن نیز هم چنان در ذهن اندیشمندان، محققان و مردمانی که این رخداد را تجربه نموده اند، ماندگار است. در این بین بررسی هر کدام از عوامل مذکور نیازمند کنکاش و بررسی همه جانبه و موشکافانه ای است تا بتواند پاسخ گوی پرسش های ذهنی و تجربی افراد حاضر در جنگ و نسل های پس از آن باشد. از آن جهت که جنگ ها را جزئی از راه کارهای سیاسی سیاستمداران در برخورد با دیگر کشورها می شناسیم، لذا بخش عمده ای از بررسی این مسئله به حوزه علوم سیاسی اختصاص می یابد. علمی که با رشته های بسیاری ارتباط مستقیم و غیر مستقیم دارد و می تواند پاسخ پرسش ها و وقایعی که پیرامون ما و جهان سیاست می گذرد را روشن گرداند.

در این بین آنچه انگیزه ای برای نگارش این کتاب شد تلفیق این علم با روانشناسی بود، تا بتوانم پاسخی بر پرسش های کودکی ام بیابم. سال هایی که با غرش هواپیماهای جنگی و آوارگی و فرار از موشکباران سپری شد. روزهایی تلخ که دوستانم در کلاس درس، هدف جنگنده های صدام قرار می گرفتند و پیش از آنکه معنای زندگی را دریابند با مرگ هم آغوش می شدند. در این سال ها همواره پرسشی از ذهنم می گذشت و آن اینکه چرا جنگ آغاز شد؟ در جریان آشنایی با کتاب های نوشته شده پیرامون جنگ تحمیلی، فیلم های سینمایی، مصاحبه ها و مستندها، هنوز این پرسش بی پاسخ که چرا جنگ با عراق شروع شد؟ ذهنم را

می آشفت. بدین روی سعی کردم تا در دوره تحصیلم به این پرسش و به طبع پرسش هایی از این دست پاسخ دهم. با این هدف نظریات اندیشمندان بسیاری را در حوزه های مختلف، جامعه شناسی، علوم سیاسی، تاریخ و غیره مورد توجه و بررسی قرار دادم، تا به مناسب ترین نظریه دست یابم و بتوانم پاسخی قانع کننده بیایم. از این رو حوزه روانشناسی را انتخاب کردم، علمی که در تلفیق با علوم سیاسی می تواند بسیاری از لایه های ناپیدای شخصیت سیاستمداران را از پس لبخندها و فریادهای آنان آشکار سازد و دریچه ای بگشاید رو به حقایقی که بی گمان در پسِ ذهن آنان حضور دارند و علی رغم همه انکار ها دیر یا زود در تصمیم گیری هایشان رخ نشان می دهند. از این رو در قالب دیدگاه روانشناسانه، کالبد شکافی شخصیت صدام حسین را به عنوان آغاز گر دورانی سخت برای هزاران فرزند و پدر و مادر ایرانی برگزیدم. پیگیری شناخت شخصیت صدام موجب شد تا به حقیقتی دست یابم؛ همه ما فارغ از موقعیت اجتماعی که با آن شناخته می شویم، در بعدی دیگر از زندگی به سر می بریم که اتفاقاً در بسیاری از تصمیم گیری هایمان، ناخودآگاه نقش دارد و تصمیم گیرنده است. گذشته ای که هرگز نه از ما جدا می شود و نه فراموش، بلکه هم چون سایه ای بر حال و آینده ما احاطه دارد و گریز از آن هرچند محال نیست، اما اراده و درکی به عمق شناخت خویشتن می طلبد.

در اینجا ذکر دو نکته ضروری است نخست، علی رغم آنکه صدام، شخصیتی ناخوشایند در فرهنگ دفاع از نام ایران است اما در این کتاب سعی بر آن داشتم تا بدون غرض ورزی و تعصب ایرانی بودن، تنها آنچه روی داده است را تحلیل و بیان نمایم. بنابراین آنچه در تجزیه و تحلیل های کتاب مطالعه میکنید نتایجی است که نگارنده در پی تحقیقات خود به آن دست یافته است. دوم، اعتقاد نگارنده مبنی بر اینکه نظریه روانشناسی مناسب ترین گزینه برای پاسخ گویی به چرایی آغاز جنگ تحمیلی است، لزوماً بدان معنا نیست که آغاز جنگ تحمیلی را می بایست تنها از این منظر دید و سایر دلایل و انگیزه ها را مورد غفلت قرار داد.

در حقیقت نگارنده از آن جهت رویکرد روانشناسانه به جنگ را برگزید که تا کنون در این حوزه آثار قابل توجهی ارائه نگردیده و این در حالیست که علی رغم مهجور ماندن دیدگاه روانشناسی در جنگ تحمیلی، ظرفیت های بالای این حوزه می تواند راه گشای آشکار سازی بسیاری از دغدغه های جنگ برای سیاستمداران و پژوهشگران باشد. امید است این کتاب بتواند بخشی از پرسش های خوانندگان عزیز، به ویژه نسل پس از جنگ را تا حدودی پاسخ دهد.

در پایان از زحمات اساتید گرانقدرم آقایان دکتر رشید رکابیان، دکتر ناصر پورحسن، دکتر عبدالمجید سیفی و دکتر محمود علیپور به جهت راهنمایی های دلسوزانه و گرانبهای خود تشکر و قدردانی می نمایم و برایشان توفیقات روزافزون از باریتعالی آرزومندم. همچنین بر خود لازم می دانم از موزه دفاع مقدس به جهت حمایت های ارزشمند خود و کلیه کسانی که با کوشش خود امکان انتشار این کتاب را فراهم آوردند، تشکر و قدردانی کنم.

مرجان اسمعیل نژاد اردبیلی

کارشناس ارشد علوم سیاسی، شهریور1397

مقدمه

جنگ ها را به لحاظ تأثیرات مادی و روانی که بر ملت ها به جا می گذارند می توان در زمره تأثیر گذار ترین وقایع بشری به شمار آورد. تجربیاتی که در این مقطع از تاریخ در اختیار کشورها و ملت ها قرار می گیرد به نوعی منحصر به فرد است چرا که هر جنگی به لحاظ مؤلفه های شکل دهنده آن، چگونگی آغاز، روند و نحوه پایان آن با جنگی دیگر متفاوت است؛ ضمن آن که تفاوت های ناشی از بسترهای وقوع جنگ و نیز موقعیت های جغرافیایی کشورها و دیگر عوامل دخیل در جنگ ها موجب تفاوت در نوع دیدگاه ها و درک تجربیاتی دیگر گونه می گردد. در این بین به دو نکته باید توجه داشت نخست آنکه پس از وقوع هر جنگی برای دو نسل سؤالاتی بر جای می ماند که تاریخ ناگزیر از پاسخ به آنهاست. یکی نسل حاضر در جنگ و دیگری نسل پس از جنگ.

نسل حاضر در جنگ از این جهت دچار پرسش می شود که خود به طور مستقیم و ملموس یا حتی غیر مستقیم با جنگ و وقایع مرتبط با آن در ارتباط بوده و معتقد است راه های بسیاری وجود داشته که از وقوع جنگ جلوگیری به عمل آید و حتی بیش از آن، پیشگیری از جنگ را مطرح می کنند. در حالی که نسل پس از جنگ علاوه بر پرسش های نسل نخست خواهان ارزیابی دستاوردهای جنگی نیز هست و به نوعی به برآورد هزینه ها و مزایا نیز توجه دارد. از این روست که در هر برهه ای از تاریخ، جنگ ها مورد نقد قرار می گیرند و از زاویه ای متفاوت و مطابق با دیدگاه های نسل جدید از آن صحبت به میان می آید؛ لذا پژوهش و کنکاش در خصوص

چرایی و چگونگی جنگ ها هرگز از دیدگاه محققان پایان نمی پذیرد زیرا که نسل بشر در تکامل دیدگاه ها و زوایای نگرش به وقایع به اشکال مختلفی از شناخت دست می یابد که پیش از آن برای نسل پیشین مطرح نبوده و یا کمتر مورد توجه قرار گرفته است. از آن جهت که تاریخ معاصر ایران ارتباطی تنگاتنگ با دوران هشت ساله جنگ تحمیلی دارد؛ لذا بدیهی است شناخت این دوره از تاریخ منوط به رمزگشایی از تحولات جنگ تحمیلی است. دوره ای که افزون بر تأثیراتی که بر ایران و ملت آن داشته است با فراز و فرودهای فکری نیز همراه بوده است. اصولاً هدف از مطالعه تاریخ، بررسی وقایعی است که در پی تحولات و شرایطی خاص بر گذشتگان رفته است و اکنون از پس گذر سال ها بر آن وقایع، آن چه برای خواننده در وهله اول ایجاد جذابیت می کند دلایل وقوع پدیده های تاریخی است، در ادامه نحوه عملکرد، بررسی نقاط قوت و کاستی های رفتاری و فکری افراد و نتایج و عواقب این حوادث نیز در جریان شکل دهی به تفکرات خواننده تاریخی دخیل است؛ اینها همگی ابزارهایی هستند تا ذهن آدمی با مقایسه دیروز و امروز، آینده را با تجربیاتی پربارتر در پیش بگیرد و در این بین هر کسی بنا بر نوع نگرش، الگوهای ذهنی و رفتاری، خلقیات، باورها و ارزش های هنجارگونه اش از تاریخ می آموزد و می گذرد. در این بین آنچه محققان و پژوهشگران را به تحقیقات تاریخی به ویژه تاریخ جنگ ترغیب می کند ناگفته های بسیاری است که از پس گفتنی های بیشمار دیگران رخ نشان می دهد. شاید عجیب به نظر برسد اما هرچه در مورد موضوعی بیشتر اطلاعات داشته باشید، ذهن درگیر پرسش های بیشتری خواهد شد و این واقعیت انکار ناپذیر یکی از دلایل نگارش این کتاب است.

بدین ترتیب کتاب حاضر که تحت عنوان صدام، رهبری جهان عرب و جنگ تحمیلی پیش روی شماست؛ به ارزیابی دلایل وقوع جنگ تحمیلی می پردازد. کتابی از دیدگاه نسل حاضر در جنگ که هم چنان برای نخستین پرسش جنگ، پاسخی قانع کننده نیافته است. از این رو در این کتاب بر شخصیت صدام

به عنوان برجسته ترین چهره آغازگر جنگ تحمیلی پرداخته شد. از آن جهت که در این کتاب از نظریات روان شناسانه بهره گرفته شده است لذا بر بعد کودکی صدام بیش از دیگر دوره های زندگی وی تأکید خواهیم داشت و بر پرسش هایی از این دست نظر داریم، بین گذشته صدام و وقوع جنگ تحمیلی چه ارتباط معناداری وجود دارد؟ اگر صدام حسین در مسند قدرت عراق قرار نمی گرفت باز هم وقوع جنگ تحمیلی اجتناب ناپذیر بود؟ بسترهای لازم جهت حمله صدام حسین چگونه فراهم گردید؟ مهم ترین هدف صدام در جنگ تحمیلی چه بود؟

در پاسخ به پرسش های فوق، کتاب حاضر مشتمل بر چهار فصل تنظیم گردیده است. در فصل اول نظریه روان شناسی آلفرد آدلر مورد بررسی قرار گرفته است. فصل دوم به بررسی زمینه ها و بسترهای وقوع جنگ تحمیلی می پردازد.

در فصل سوم کالبد شکافی شخصیت روانی و روحیات شخصی صدام حسین را تجزیه و تحلیل می کنیم.

و در فصل چهارم به چینش اهداف صدام از جنگ تحمیلی بر اساس نظریه آدلر می پردازیم.

فصل اول: نظریه روانشناسی فردی آلفرد آدلر

اشاره

نظریه روانشناسی فردی

شناخت نفس و ذات وجودی انسان از دیرباز در زمره علاقمندی ها و دغدغه های بشری بوده است. در این راستا علوم انسانی پا به پای دیگر علوم در تلاش و تکاپو بوده تا هرچه بیشتر، نتایجی ملموس و جامع تر به دست آورد، همین واقعیت موجب گردیده تا بر اهتمام بشر برای شناخت خویشتن پایانی متصور نباشیم. بدیهی است انسان ذاتاً موجودی پیچیده و ناشناخته است، این واقعیت انکار ناپذیر موجب گردیده تا اندیشمندان بیشماری در پی کشف راز و رمز آن برآیند. شوق بشر در راه شناخت ذات وجودی خویش موجب گردیده تا علوم بسیاری در حوزه های پیدا و ناپیدای انسان شناسی پدید آیند که هر کدام تنها قادر به درک بخشی از پیچیدگی های بشری هستند. در این بین یکی از شگفت انگیز ترین علومی که لایه های درونی و نیمه پنهان وجودی انسان که همانا، روح بشر می باشد را مورد کنکاش قرار می دهد، علم روانشناسی است. روانشناسی منحصراً و نه مستقیماً با روح انسان در تماس است و ادراکات انسانی را که جزو زوایای پنهان نهاد بشری است، مورد بررسی قرار می دهد. تلاش روانشناسان در این راه سبب گردیده تا طی سال ها این علم به حوزه های متعددی تقسیم گردد که هر کدام به بررسی جنبه های مختلفی از زندگی، اجتماع، سیاست، محیط، انسان و غیره می پردازند. در این بین حوزه روانشناسی فردی را می توان نزدیک ترین شاخه این علم در شناخت شخصیت و خلقیات انسانی دانست. روانشناسی فردی همان گونه که از عنوان آن بر می آید به بررسی و شناخت

افراد، تیپ های شخصیتی، خلقیات، روحیات، تمایلات خودآگاه و ناخودآگاه و دیگر جنبه های فردی شخصیت انسان می پردازد، که در شناخت هر چه بیشتر افراد راه گشاست. در حوزه روانشناسی فردی نظریه پردازان بسیاری به تحقیق و نظریه پردازی پرداخته اند از جمله فروید، کتل، زاکرمن، فروم، کِلی و دیگران که البته در اینجا به هیچ روی قصد نداریم نظریات همه آنها را پیگیری کنیم. از میان نظریه پردازانی که در حوزه روانشناسی فردی به تحقیق پرداخته اند؛ نظریه روانشناسی فردی آلفرد آدلر به لحاظ الگوی انطباق، به عنوان مناسب ترین نظریه مد نظر این کتاب قرار گرفت. آدلر در حوزه روانشناسی فردی تلاش های گسترده ای را برای شناخت انسان ها انجام داده است. وی شناخت انسان را از جنبه فردی آن آغاز می کند و معتقد است شناخت افراد در فردیت یگانه آنها منجر به شناخت جامعه و بهبود کیفیت در روابط انسانی می شود. از این رو بر شناخت ذهنیات، خلقیات، تمایلات، اهداف و انگیزه های ویژه افراد به عنوان مهمترین عامل تعیین کننده نگرش و رفتار انسان ها تأکید دارد. از آن جهت که انتخاب نظریه، بخشی از کار پژوهشی این کتاب بود و بخش تکمیلی آن مربوط به شناسایی شاخص های شخصیتی صدام حسین و تأثیر و تأثرات شخصیت وی در آغاز جنگ تحمیلی و گزینش استراتژی رهبری جهان عرب بود، لذا به نظریات آدلر استناد نمودیم.

بدیهی است علم روانشناسی را می بایست در راستای مطالعه و شناخت روان، رفتار و ادراکات افراد ارزیابی نمود. روان شناسی فردی سیستم و روش اکتشافی برای خود خلق می کند. رفتار انسان را مورد بررسی قرار می دهد، چنان که گویی رفتار انسان مجموعه نهایی از روابط است که تحت تأثیر تلاش برای نیل به هدفی مشخص شکل می گیرد.(آدلر،56،1379و55) در روانشناسی فردی بررسی زندگی روانی افراد در کودکی، محور اصلی دانش شناخت انسان است و

در این خصوص بسیاری از محققان سرشناس، به تحقیق و مطالعه سالهای اول زندگی افراد پرداختند؛ زیرا که مهمترین عوامل تعیین کننده ساختار زندگی روانی، از همان اوان کودکی شکل می گیرد. (آدلر،1379،14-12) از آنجا که دانش شناخت انسان از اهمیت فوق العاده ای برخوردار است در دو وجه مورد کنکاش قرار می گیرد، وجه نخست دانش شناخت انسان، وجه فردی آن است و تنها هدف شایسته این دانش آن است که هر فردی خودش درصدد شناسایی خویشتن باشد. وجه دیگر، جنبه اجتماعی شناخت انسان است که اولین هدف آن، باید افزایش آگاهی انسانها نسبت به انسانهای دیگر باشد؛ به عبارت دیگر این دانش باید امکان پرورش رشد روانی بهتر و کامل تری را برای ما فراهم کند.(آدلر،1379،17-15) از آن جهت که نظریه روانشناسی فردی آدلر ویژگی های شخصیتی افراد را در انتخاب ها و تصمیمات بعدی زندگی مؤثر می داند و با توجه به اینکه بسیاری از اقدامات صدام در طول دوران زمامداری اش نشأت یافته از دوران کودکی و وقایع متأثر از آن بود، لذا در این کتاب از نظریه آلفرد آدلر بهره بردیم.

آلفرد آدلر، دومین کودک از شش فرزند خانواده، در هفتم فوریه 1870 متولد شده و فرزند یکی از بازرگانان حومه وین بوده است. آدلر برای مکتب روانشناسی خود نام «روانشناسی فردی و تطبیقی⁽¹⁾» را انتخاب کرده است. با این اصطلاح و با توجه به ریشه کلمه (Individual) که به معنی غیر قابل تقسیم است می خواهد فرد را به عنوان کل و جوهری تقسیم ناپذیر معرفی کند که شناختش تنها در صورتی که در کلیتش در نظر گرفته شود امکان پذیر است.(شافه،بی تا،100-97) آدلر نظریه خود را بر پایه شناخت انسان در دوران کودکی قرار داد. از این رو وقایع و اتفاقات زندگی فرد، چگونگی مواجهه و پذیرش اتفاقات و یا عدم پذیرش آن در شناخت بهتر افراد سهم بسزایی دارد. به همین دلیل است که مؤلفه های نظریه وی به صورت دومینو وار مطرح می شوند؛ به این معنا که هر مؤلفه سبب ساز پدیدآمدن مؤلفه ای دیگر می شود و نظریه آدلر شکل می گیرد. در اینجا مؤلفه های نظریه آدلر را به صورت خلاصه بیان می کنیم: اصل حقارت، تأثیر ترتیب تولد، اصل برتری جویی، شیوه زندگی، اصل علایق اجتماعی و خودِخلاق.

مؤلفه های نظریه آدلر

اشاره

آدلر در کتاب جنبه نظری و عملی روانشناسی فردی که در سال 1928 انتشار یافته اساس نظریه خود را توضیح داده است. آدلر، برخلاف فروید که غریزه ها را انگیزه اصلی رفتار می دانست، بر جنبه اجتماعی بودن انسان تأکید می ورزید. وی همچنین منبع اصلی انرژی و انگیزه های بشری را میل به قدرت می دانست و با نپذیرفتن مرز مشخص بین خودآگاه و ناخودآگاه، مکانیزم واپس زنیِ فروید را رد کرد. او همچنین امیال پرخاشگرانه را جانشین امیال جنسی، که مورد تأکید فروید بود، کرد.(کریمی،1374،95) ویژگی های اصلی نظریه آدلر را می توان به صورت زیر خلاصه کرد:

1. اصل احساس حقارت

اشاره

اصل احساس حقارت⁽¹⁾

بر حسب نظریه آدلر، احساس حقارت یکی از مهم ترین واقعیت های زندگی روانی بشر است و اهمیت آن از این جهت است که حقارت پدیده ای اتفاقی و تصادفی نیست بلکه با سرشت انسان درآمیخته است. انسان در برابر طبیعت تنها موجودی است که فاقد کلیه وسایل دفاع طبیعی است. موقعیت او این ناتوانی و محرومیت را کاملاً آشکار می سازد، پس برای کسب منافع و برتری خود، آدمی باید با زحمت بسیار این کاستی طبیعی را جبران کند. آنچه مسلم است انسان بدون احساس نارسایی و تهی دستی از وسایل دفاع در وجود خویش و ساختمان جسمانی اش، هرگز قادر نبود که در توسعه دانش و فن به چنین پیشرفت و پیروزی دست یابد. بنابراین موقعیت و امکان توسعه برای انسان را ترس از زندگی (هستی، پی آمدهای جهان واقع) یا احساس حقارت می سازد و انسان در راه سیر تکامل خود برای غلبه بر مشکلات مجبور است که دست به فعالیت های سازنده بزند. آدلر در کتاب « مفهوم زندگی» می گوید:

«راستی چه کسی می تواند در این امر تردید کند که طبیعت به جبران بی مهری اش در مورد انسان، نیرویی از احساس حقارت به او عنایت کرده تا بدین

وسیله پیوسته رو به جوانب مثبت زندگی داشته و برای تأمین خویش و غلبه بر مصائب زندگی بکوشد. من پیش از این نیز بر این موضوع تکیه کردم که انسان بودن، یعنی احساس حقارت کردن ... احساس حقارت تسلط خاصی بر زندگی روانی داشته و مفهوم آن، همان درک نقص کمال یا ناتمام بودن و تلاش بی وقفه بشر و بشریت برای خاتمه بخشیدن به آن است.»(راتنر،1390،41و40)

این احساس حقارت حاکم بر آدمی، در هر نوزاد تازه تولد یافته و هر کودک نوسال، سر برداشته و او را به جهت رشد و تکامل پیش می برد. کودک در همان اوان نوزایی فقط با کوچک بودن جسم و احساس ناتوانی اش پی می برد که در برابر زندگی ضعیف است. در حقیقت جنبش روانی کودک به شرط قرار داشتن در شرایط مناسب، زیر تأثیر همین احساس ضعف و کوتاه دستی قرار گرفته و به جریان در می آید و بر اثر همین فعل و انفعال است که جریان رشد و «شدن» (شکل گرفتن) او برقرار می شود. ضمن این جریان نیز احساس خستگی ناپذیری در کودک بیدار می شود که راه را بر سیر یادگیری های بی شمار او می گشاید و بدین وسیله کودک می تواند در مدتی کوتاه، توانایی های بسیار به دست آورده، مسایل روزانه ای را که یکی پس از دیگری به او رو می آورد، تحمل نماید.(راتنر،1390،41و40)

بدین ترتیب آدمی هم از نظر زیستی و هم از نظر روان شناسی موجودی است که پیوسته «احساس حقارت» را با خود دارد. این احساس چه ناشی از نقص جسمی و چه ناشی از نقص روانی باشد، همه عمر با او همراه است.(راس،1376،103) اگر ضعف جنبه جسمی داشته باشد، فرد در طول زندگی یا آن را ابزاری برای «دلیل تراشی» و توجیه شکست های خود قلمداد می کند و یا آنکه وادار می شود که به «جبران» بپردازد. برای نمونه دموستن در دوران یونان باستان دچار لکنت زبان بود اما با جبران آن، یکی از بزرگترین خطبای یونان و جهان شد. برای نمونه فرانکلین روزولت که در جوانی بسیار ضعیف بود، در نتیجه تمرین منظم، قوی و در زندگی چنان پیشرفت کرد که به مقام ریاست جمهوری رسید. پس احساس حقارت یا کهتری در صورتی که از حد تجاوز نکند موجب ترقی می شود.

(آدلر،1370،59-55) آدلر عقیده داشت که همه افراد دارای احساس حقارت هستند و همین احساس باعث می شود برای بهتر و برتر شدن تلاش زیادی از خود نشان دهند و البته این تمایلی مثبت است برای غلبه بر نقص ها و کمبودها تا از این طریق به تکامل فردی دست یابند. کودک، بعد از تولد، به دنیای قوی بزرگسالان قدم می گذارد و همین موضوع باعث می شود که احساس حقارت کند و علاوه بر این ترتیب تولد و موقعیت کودک در خانواده نیز می تواند به مقایسه های خاص منجر شود که نهایتاً احساس حقارت را به دنبال خواهد داشت.(راس،1376،103) آمادگی تربیتی کودک نیز نسبت مستقیم با احساس حقارت او دارد. دریافت ضعف و ناتوانی به او این قدرت را می دهد که پذیرای مقولات تربیتی گشته یا آنها را رد کند و طبیعی است که با یک روش آموزشکاری معیوب کودک وادار می شود که «ترس از زندگی» خود را به وسیله ستیزه ورزی و رد همه مقولات تربیتی، تعادل ببخشد. راتنر یکی از شاگردان آدلر معتقد است احساس حقارت می تواند از تکامل طبیعی جلوگیری کند و آن هنگامی است که کودک کاملاً در این احساس غوطه ور شده با دست و پا زدن بی حاصل و غرض، بخواهد خود را از این وضع نجات بخشد. در این حالت، بدبینی و وحشت راه بر «عقده حقارت» می گشاید و کودک در حیطه اختلالات روانی قرار می گیرد. در این نقطه، حرکت روانی به حال سکون و سکوت در می آید؛ بدین معنی که کودک دیگر قادر به غلبه بر ضعف و نارسایی های خود نیست و به ناچار چاره ای جز این ندارد که با یک تعادل بخشی تخیلی (جبران کاذب ⁽¹⁾)

خود را در اختیار محیط بگذارد. باید به خاطر سپرد که هر مورد از عقده حقارت، به منزله یک حالت هشدار است به اطرافیان که شخص از آن سوء استفاده می جوید. عقده حقارت نیرویی درونی خلق می کند که نتیجه فعالیتش بی ثمر گشتن زندگی و پشت کردن به موازین و مقررات است و وقتی کار بدین مسیر پیش برود، پیدایش صورت عصبی در شخص، اشکال گوناگون عدم تعادل روانی را حتمی می سازد.(راتنر،1390،41)

جبران احساس حقارت

احساس حقارت واقعی کودک آن چنان که برای اقتصاد روانی او مهم است، معیار اهمیت احساس حقارت یا ناامنی او نیست؛ چرا که این امر به شدت بستگی به برداشت فرد از خودش دارد. نمی توان انتظار داشت که کودک در موقعیت های ویژه، برآورد صحیحی از خود داشته باشد و حتی از بزرگترها نمی توان این انتظار را داشت! حقیقت این است که مشکلات با سرعت زیادی در حال افزایش است. کودک در موقعیت بسیار پیچیده ای رشد خواهد کرد که به طور حتم نمی توان میزان حقارت او را با اطمینان تعیین کرد. کودک دیگری بهتر می تواند موقعیت خود را تفسیر کند. اما در مجموع، اگر تفسیری را که کودک از احساس حقارت می کند در نظر بگیریم، می بینیم که تعبیر او روز به روز تغییر می کند تا زمانی که این تعبیرها به صورت واحدی در می آیند و کودک ارزیابی خود را به طور صریح بیان می دارد و در کردار خود این ارزیابی (دایمی) را حفظ می کند. مطابق با این هنجار متبلور شده یا (خود ارزیابی جاودانی)، روندهای جبران که کودک برای رفع احساس حقارت خود به کار می گیرد، به سمت این هدف و اهداف دیگر هدایت خواهد شد. مشابه این مکانیسم جبران کننده که روان انسان به کمک آن سعی در خنثی کردن احساس زجرآور حقارت دارد، در مورد اندام ها و اعضای بدن نیز به چشم می خورد. برای مثال وقتی یکی از اعضای حیاتی بدن انسان دچار آسیب می شود، اعضای دیگر رشد بی رویه پیدا می کنند و بیش از حد کار می کنند. از این رو، اگر قلب در جریان گردش خون دچار مشکل شود، برای به دست آوردن نیروی جدید از تمام اعضای بدن کمک می گیرد و به همین دلیل اندازه آن از یک قلب معمولی بزرگتر می شود. به همین شکل، وقتی فرد احساس حقارت می کند یا تصور کوچک و درمانده بودن او را عذاب می دهد، تمام همّ و غمّ خود را برای غلبه بر این (عقده حقارت) به کار می گیرد.(آدلر،1379،57 و 56)

مبحث «مکانیزم جبران» که آدلر در مقوله حقارت عضوی از آن سخن راند، در هدایت حرکت زندگی روانی نیز دخالت دارد، در اینجا هم همه چیز

به سوی تعادل بخشیدن به عدم کفایت ها و ناتوانی ها، پیش می رود و حتی در یک احساس حقارت پیشرفته که میزان اطمینان و اعتماد عادی برای شخص کافی و خشنود کننده نیست، آزمایشی در جهت مکانیزم «فوق جبران» ظاهر می شود. وقتی شخص در زمان کودکی پی به ارزش وجود خود نبرده باشد (بدین معنی که اِشکالی فرا راه شناخت ارزش واقعی او از دید و داوری خودش به وجود آمده باشد) عضو روانی ناچار به هیجان آمده و به هر تقدیر (و لو به صورتی هیجان آمیز و مردد) از این وضع سرباز می زند. همان طور که پیشتر بیان کردیم، مکانیسم جبران حقارت یکی دیگر از مؤلفه های نظریه آدلر را بنیان می نهد، بدین گونه که جبران حقارت موجب پی افکندن بنای تلاشی مداوم بر «برتری جویی» خواهد شد که در صورت جبران افراطی گاهی صورتی از یک بیماری روانی را بروز می دهد. انتخاب هدف از سوی یک فرد نیز در جهت برتری جویی او، پاسخی است به احساس حقارتش که این هدف درست در نقطه ای مقابل احساس حقارت قرار گرفته و می تواند به شکل های مختلف آشکار و پنهان ظاهر شده، فرد آگاهانه یا ناآگاهانه به فعالیت بپردازد.(راتنر،1390،47و46)

پر معناترین صورت های توفیق جبران در برابر ناایمنی ها، خاصه در اوج رشد و توانایی نیروی تلاش، در کوششی آشکار است که فرد برای کسب معلومات، توانایی بیشتر و به دست آوردن مهارت ابراز می کند. باید دانست که زیر بنای فرایند تربیت و یادگیری را هم «ارزش جویی» می سازد. اگر کودک در مسیر اصلی خود، یعنی سود رساندن به همه و گسترش احساس هم زیستی و هم کاری باقی بماند، به هدف «نمود» خویش دست می یابد و نیازی احساس نمی کند که با محیط به جدال برخیزد.(راتنر،1390،47)

2. تأثیر ترتیب تولد

از نظر آدلر، منظومه خانواده اولین محیط اجتماعی را تشکیل می دهد. هر کودکی، میکوشد در این منظومه، با رقابت ورزی، مورد توجه و اهمیت دیگران

قرار گیرد و موقعیتی برای خود دست و پا کند. یک همشیر ممکن است «بهترین» و همشیر دیگر «بدترین» باشد. مطلوب بودن، رضایت از جنسیت کودک، جذب کردن ارزش های خانوادگی، همانند سازی، یا قرار گرفتن در کنار یکی از والدین یا همشیران می تواند زمینه را برای احساس ِ داشتنِ موقعیت مهیا کند. معلولیت ها یا یتیم بودن نیز برای بعضی از کودکان موقعیت ساز است. بنابراین، موقعیت کودک در منظومه خانواده بسیار حائز اهمیت است.(علیزاده،1383،52 و51)

آدلر ترتیب تولد را از عوامل مؤثر اجتماعی در دوران کودکی می دانست که بر مبنای آن، فرد سبک زندگی خود را پدید می آورد. او بر سه موقعیت تأکید داشت: فرزند اول، فرزند دوم، و فرزند آخر. به نظر آدلر ترتیب تولد فرزندان ممکن است در رشد سیاسی - اجتماعی آنان مؤثر باشد. زیرا فرزندان اول، دوم و آخر به دلیل موقعیتشان در خانواده از تجارب اجتماعی متفاوتی برخوردارند و در نتیجه شخصیت های گوناگونی پیدا می کنند.(پروین،1372،172) در اینجا موقعیت فرزندان را به ترتیب تولد آنها بررسی خواهیم کرد.

فرزند اول، آدلر دریافت که فرزندان ارشد خانواده اغلب گذشته نگر هستند و دیدی بدبینانه و حسرت بار به آینده دارند. از آنجا که آنها مزایای قدرت را در مقطعی از زمان تجربه می کنند و آن را فرا می گیرند، این حالت در تمام دوران زندگی در آنها می ماند. آنها هم چنین می توانند قدرت را تا حدودی بر خواهران و برادران کوچک تر خود اعمال کنند. نتیجه این جریان ها این است که فرزند اول میل به نگهداری برتری و اقتدار دارد. آدلر دریافت که این فرزندان به سازمان دهنده هایی بسیار خوب، با وجدان و وسواسی نسبت به جزئیات تبدیل می شوند و نگرشی اقتدار طلبانه و محافظه کارانه خواهند داشت.(شولتز،1383،155-152) او در آغاز کانون توجهات و محبت های والدین است و پس از آمدن فرزند دوم ناگهان احساس می کند موقعیت خود را از دست داده است و احساس ناامنی و خصومت و حسادت می کند. آنها علاقمند به حفظ نظم و اقتدار و در نتیجه محافظه کارند. البته حسادت و نفرت ایجاد شده ممکن است آنان را به سوی روان نژدی و رفتارهای

نابهنجار سوق دهد. به نظر آدلر بیشتر جنایتکاران، مجرمان، منحرفان و بیماران روانی فرزند اول خانواده اند.(شولتز،1375،317)

فرزند دوم، فوق العاده جاه طلب، عصیانگر و حسود است و به طور دائم می کوشد از فرزند اول سبقت بگیرد. آدلر که خود فرزند دوم بود، همه عمرش چنین رابطه ای با برادر بزرگش داشت. با این همه وی معتقد بود که فرزند دوم از سایر فرزندان سازگاری اجتماعی بیشتری دارد.(سیاسی،1377،89) بدین ترتیب فرزند دوم در رقابت با فرزند اول، حکم چاشنی ِ راه انداز را برای فرزند دوم دارد و اغلب موجب رشد سریع تر وی می شود. فرزند دوم برانگیخته می شود تا از خواهر یا برادر بزرگتر پیشی بگیرد، هدفی که معمولاً رشد حرکتی و زبان را شتاب می بخشد از آنجا که دومین فرزند قدرت را تجربه نمی کند، پس در مقایسه با فرزند اول، چندان توجهی بدان ندارد و به آینده خوشبین تر است.(شولتز،1383،155-152)

فرزند آخر، آنان در محیط خانواده محبت و موفقیت فراوانی به دست می آورند، معمولاً لوس و پرتوقع و نازپرورده اند و در معرض آسیب پذیری اجتماعی اند؛ زیرا از وقتی که وارد مدرسه می شوند، ملاحظه می کنند که دیگر کانون توجه دیگران نیستند و دچار شکست و ناکامی می شوند. بنابراین بعد از فرزند اول بیشتر در معرض روان نژدی اند.(کریمی،1374،96) آخرین فرزند هیچ گاه با ضربه خلع شدگی از سوی کودکی دیگر رو به رو نمی شود و بیشتر اوقات اصطلاحاً «عزیز دردانه» تمام خانواده است، به ویژه اگر فاصله سنی خواهر یا برادرانش از وی خیلی کم نباشد. بر اثر نیروی ناشی از نیاز به پیشی گرفتن از خواهر و برادران بزرگ تر، رشد فرزند آخر اغلب سرعتی چشمگیر دارد. در نتیجه، اکثر این کودکان در بزرگسالی، در هر کاری که به عهده می گیرند، کامیاب می شوند. از آنجا که تک فرزند، در مقایسه با کودکانی که دارای خواهر یا برادر هستند، زمان بیشتری را در کنار والدین سپری می کند، در نتیجه، اغلب خیلی زود می بالد و سریع تر به رفتارها و نگرش های بزرگ مآبانه دست

می زند. البته باید گفت تک فرزندان هنگامی که در می یابند در عرصه های زندگی بیرون از خانه (مانند مدرسه) دیگر مورد توجه نیستند، ضربه روانی شدیدی را تجربه می کنند.(حسام قاضی،1393،27و26)

3. اصل برتری جویی

آدلر همواره خاطر نشان ساخته است که فقر و احتیاج به وجود آورنده حالتی از بدبینی درباره زندگی و آینده، در طفل است. از این رو تربیت یکی از مهمترین عواملی است که در به وجود آمدن احساس حقارت کمک عمیق می کند. تمام عواملی که در بروز احساس حقارت نقش دارند می توانند به وسیله تربیتِ درست، از حالت بیماری خارج شوند. به عبارت دیگر هیچ دلیل ضروری وجود ندارد تا انسان مجبور شود به این که عقده حقارت را در خویشتن توسعه دهد. تمام عوامل عضوی (جسمانی)، اجتماعی و خانوادگی می توانند به وسیله یک روش درست تعلیم و تربیت و با ظرافت روانشناسانه، تصحیح و ترمیم شوند. در حالی که اگر روش یا محیط سالم تربیت وجود نداشته باشد، عوامل بیرونی فراوانی پیدا می شوند که سبب بروز اختلالات خطرناک شوند. چنین به نظر می رسد که احساس حقارت و عقده حقارت مانند رشته نخ رنگینی در تمام حالات اختلال روانی کشیده شده است. یک کودک عصبی یا بی استعداد، بزرگسالی فاقد نیروی تعادل روانی است، روان نژندها، بزهکاران، منحرفین جنسی⁽²⁾

و بیماران روانی، همه به رنج از احساس نارسایی و ضعف خویش واقف اند و همواره در تردید و گمراهی به سر می برند و نقطه اتکایشان هم همان تردید و رنج خویش است که در آن برای خویش اتکاء و استواری می جویند. در این گونه مردم، به تدریج تلاشی روانی آغاز رشد می کند تا آنها به آن وسیله ترس و عدم کفایت خود را زیر سرپوش آن مخفی نگه دارند. آدلر این تلاش روانی را «برتری جویی» یا «ارزش طلبی⁽³⁾» نام داده است و مطابق با این منظور، وظیفه این تلاش در زندگی روانی سالم یا وضعیت بیمار آن است که بر ضعف و عدم کفایت احساس شده،

غالب شود و بدین وسیله تعادلی مجدد، به وجود آید.(راتنر،1390،44-42)

هدف برتری طلبی غالباً برای انسان، ناشناس مانده و از مناسبات خودشناسی فردی دور می ماند. آدمی فقط در فکر جلب سود و رَد زیان های خویش است، باید دانست که شخصیت ایده آل در هر فرد، در سنینی به وجود می آید که هنوز بیان کودکانه اش رشد کامل نکرده و در حقیقت ارزش طلبی در ذهن او به کلمه در نمی آید بلکه این تمایل به شکلی نامعین و گسسته در تاریکی ذهنش سرگردان است.(راتنر،1390،49و48)

آنچه مسلم است تلاش برای بازشناسی و برتری هدف زندگی هر فرد بر اساس احساس حقارت، بی کفایتی و ناامنی مشخص می شود. کودک از همان ابتدا مایل است تا مورد توجه دیگران باشد و نظر والدین را به خود جلب کند. اولین علایم این میل بیدار برای بازشناسی خود، تحت تأثیر احساس حقارت سر بر می آورد و هدف و قصد فرد این است که بر محیط اطراف خود برتری پیدا کند. میزان و کیفیت احساس تعاون، برتری طلبی فرد را تعیین می کند. ما نمی توانیم در مورد افراد (چه کوچک، چه بزرگ) قضاوت کنیم، مگر اینکه هدف فرد را از برتری طلبی با مقدار احساس تعاون او مقایسه کنیم. هدف فرد به گونه ای است که دستیابی به آن، به او احساس برتری و تعالی شخصیت می دهد، تا آن درجه که زندگی را شایسته، زیستن می بیند. همین هدف احساسات ما را ارزشمند و هیجانات و عواطف ما را به هم مربوط می کند و تخیل ما را شکل می دهد و نیروهای خلّاقه ما را هدایت می کند و معیّن می سازد که چه چیزی را باید به خاطر بسپاریم و چه چیزی را فراموش کنیم.(آدلر،1379،55)

در حقیقت برتری جویی از احساس حقارت ناشی می شود و این دو از یکدیگر تفکیک ناپذیرند. مفهوم برتری جویی به معنای سلطه بر دیگران نیست، بلکه کوششی است برای آنکه شخص از آنچه هست، بهتر و کامل تر شود و استعدادهای بالقوه خود را بالفعل کند. برتری جویی در نزد آدلر یعنی گام برداری در راه کمال نفس که وی آن را جزو سرشت انسان و بلکه عین زندگی می داند. به نظر وی، همین انگیزه برتری جویی است که آدمی را از هنگام زادن تا واپسین دم زندگی

از مرحله ای به مراحل دیگر پیش می برد و جنبه اجتماعی او را تقویت می کند.(سیاسی،1377،86) در این بین حقیقت این است که کودکان نمی توانند آشکارا بگویند در پی برتری هستند، بلکه با بلند نظری و مهربانی این میل خود را بیان می کنند و کار خود را در پشت پرده انجام می دهند. آنها متواضعانه از افشای این روش طفره می روند. برتری طلبی بی پروا و صریح در رشد روانی کودک انحطاط ایجاد می کند و کشاننده اغراق آمیزی از امنیت و قدرت است که برای غلبه بر دنیا، شجاعت را به گستاخی و بی شرمی، اطاعت را به بزدلی و مهربانی را به ریاکاری هوشمندانه تبدیل می کند. انسانها در بروز احساسات و حالات طبیعی باز فکر ریاکارانه ای در سر می پرورانند که هدف نهایی آن، تحت انقیاد در آوردن محیط است. در امر آموزش، به موجب میل آگاه و ناخودآگاه، کودک برای جبران ناامنی خویش، تحت تأثیر قرار می گیرد، روش زندگی را می آموزد، درک و شناخت پیدا می کند و احساس اجتماعی (تعاون) نسبت به همنوعانش در او به وجود می آید. تمام این اقدامات را با هر هدفی که دنبال کند، ابزاری هستند که به کودک در حال رشد کمک می نماید تا خود را از احساس حقارت و ناامنی رها سازد.(آدلر،1379،56) باید در نظر گرفت که پیامدهای عملی احساس حقارت لزوماً به کمال و سعادت فرد نمی انجامد. گاه این اتفاق می افتد و فرد با تلاش خود آن حقارت را بر طرف می کند؛ اما در صورتی که فرد، هدفهای دست نیافتنی برگزیند، به رغم تلاش ها نمی تواند بر حقارت غلبه کند و دچار «نِوروز» می شود.(بلوم،1352،204)

4. اسلوب زندگی یا شیوه زندگی

اشاره

خودِ خلاق و اصل برتری طلبی موجب می شود که هرکس به وجهی خاص، دست به عمل بزند و شیوه خاص زندگی خود را پی ریزی کند. شیوه زندگی تکیه کلام آدلر است و در تمام نوشته هایش مکرر به کار رفته و مشخص ترین بُعد روان شناسی فردی است.(شفیع آبادی،1386،93) به نظر آدلر چگونگی تلاش

فرد برای کنار آمدن با احساسات حقارت آمیز بخشی از «سبک زندگی» خاص وی می شود، یعنی به صورت یک جنبه از کارکردهای شخصیتی وی در می آید.(پروین،1372،171) سبک زندگی، یعنی کلیت بی همتا و فردی زندگی که همه فرایندهای عمومی زندگی، ذیل آن قرار دارد.(Adler,1956,191) سبک زندگی خلاقیتی است حاصل از کنار آمدن با محیط و محدودیت های آن. زین سبب افراد از این حیث مختلف اند؛ زیرا علاوه بر احساس حقارت و برتری طلبی که میان همه آدمیان مشترک است، سه عامل بدنی، روانی و اجتماعی، که به ترتیب در ساختمان بدنی و عمل اعضای آن صفات و استعدادهای روانی و ارتباطات اجتماعی نهفته است، در آدمیان متفاوت اند. همین امر شیوه خاص هر فرد برای جبران احساس حقارت و برتری طلبی را تعیین می کند. شیوه زندگی پیروزی طلبانه ناپلئون شاید علتش جثه نسبتاً کوچک وی بوده است. سیادت طلبی و اعمال وحشیانه آقا محمد خان قاجار ریشه در پیامدهای اجتماعی اختگی وی داشته است و حرص هیتلر برای تسلط بر عالم، شاید از نقص جنسی وی سرچشمه گرفته باشد.(سیاسی،1377،86) بدین ترتیب اگر تمام روابط انسانها را در نظر بگیریم، به تدریج منش و ویژگی های دیگر آنها را هم خواهیم شناخت که هر کدام یک مُهر ضد اجتماعی بر خود خواهد داشت. مهمترین این ویژگی ها، تکبر، نخوت و میل غلبه بر دیگران به هر قیمت ممکن است. فرهیختگی نسبی فرد و تقبیح تمام کسانی که با آنها در ارتباط است، ویژگی برتری بر دیگران را نشان می دهد که در آن مهمترین چیز «فاصله» است که فرد را از همنوعانش جدا می سازد. محیط و اطرافیان فرد از نوع رویکرد او ناراحت هستند؛ چرا که پیوسته جنبه تاریک زندگی را می نگرد و از هر شادی و شادمانی محروم است. بعضی کودکان با میل افراطی که برای کسب قدرت دارند، می خواهند اعتبار خود را در محیط پیرامون تثبیت کنند و این میل آنها را وادار می کند تا در مقابل وظایف و تکالیف زندگی روزمره مقاومت نمایند.(آدلر،1379،58) نکته اینجاست که شیوه زندگی هر فرد به اعتقاد آدلر در پنج یا شش سالگی پایه گذاری می شود. وی سه مثال برای سه

عامل بدنی، روانی و اجتماعی می زند که همگی تحت تأثیر محیط خانوادگی اند.

نقص بدنی

کودکی که معلولیت جسمی دارد و خود را در قیاس با همسالانش عقب مانده می بیند، می تواند به کمک پدر و مادر فهمیده و مربیان کارآزموده به جبران آن بپردازد و احساس حقارت خود را به احساس نیرومندی تبدیل کند. (شولتز،1375،315) افرادی که ضعف بدنی خود را به قدرت تبدیل کرده اند فراوان اند. حقارت های عضوی می تواند دو واکنش را در افراد برانگیزد. نوع اول آنکه عضو دیگری جانشین عضو ضعیف شود، به طور مثال شخص نابینا بکوشد تا با تقویت شنوایی خود آن را جبران کند. نوع دوم تمرکز بر عضو ضعیف تا جایی است که آن ضعف برطرف شود؛ مانند غلبه بر لکنت زبان تا جایی که شخص سخنران گردد.(بلوم،1352،204)

نقص روانی

از سوی دیگر کودکان نازپرورده که مورد حمایت زیاد و افراطی والدین ناآگاه خود قرار می گیرند، ممکن است خود محور شوند و علایق اجتماعی در آنان ضعیف شود و از دیگران انتظار دارند که خواسته هایشان را برآورده سازند.(شولتز،1375،315) آدلر این کودکان را بالقوه خطرناک می داند. بالفعل شدن این خطر در صورتی است که به موقع راهنمایی نشوند و به حال خود رها گردند.(سیاسی،1377،88)

نقص اجتماعی

کودکان به خود رها شده و طرد شده ممکن است گونه ای از سبک زندگی برای خود به وجود آورند که مستلزم انتقام جویی از جامعه باشد.(شولتز،1375،315) این کودکان مثال نوع نقص عامل اجتماعی اند. آنان بر اثر جدایی پدر و مادر از یکدیگر، یا بر اثر غفلت و بی اعتنایی نسبت به تربیت آنها از راهنمایی و تشویق محروم بوده اند و نمی توانند شیوه زندگی خود را گسترش دهند. افرادی که در کودکی مورد بی مهری و بدرفتاری بوده اند، در بزرگسالی دشمنان اجتماع می شوند و شیوه زندگی آنان بر اساس نیاز به انتقام جویی در می آید. (سیاسی،1377،88) مفهوم «سبک زندگی» نیز متأثر از عوامل سه گانه بدنی، روانی و اجتماعی

است. وضعیت نقایص سه گانه در شخص و استعدادهای وی و نیز زمینه های اجتماعی و امکانات آن، راه های گوناگونی را پیش روی هر فرد قرار می دهد و وجه خاصی برای جبران احساس حقارت رقم می زند و شیوه زندگی معینی تحقق می یابد.(منصور،1369،26-24) در چنین چارچوبی تأکید روزولت بر انجام دادن «کارهای بزرگ» و «شدت عمل» احتمالاً نشانه ای از سازوکارهای دفاعی او علیه احساس حقارت مربوط به ضعف های دوره کودکی است. در حقیقت چگونگی تلاش برای کنار آمدن با احساسات حقارت آمیز خود یا غلبه بر آنها بخشی از سبک زندگی ویژه شخص و بخشی از کارکردهای شخصیتی وی می­شود.(پروین ،1372،171)

5. اصل علائق اجتماعی

به نظر آدلر انسان با علاقه اجتماعی به دنیا می آید و اجتماعی بودن در فطرت و ذات بشر است؛ اما این امر به صورت بالقوه است و مانند سایر غرایز فطری برای پرورش و به فعلیت درآمدن نیازمند است که این امر از طریق تماس با عالم خارج صورت می گیرد. این تماس ابتدا از طریق مادر و خانواده و سپس مدرسه، معلمان، همکلاسی ها و سرانجام افراد دیگر در جامعه انجام می شود. حس برتری طلبی نیز ابتدا جنبه شخصی دارد؛ اما بعدها به صورت اجتماعی در می آید.(کریمی،1374،93) کودکانی که در محیط نازپرورد و یا فاقد محبت بزرگ می شوند و فضایی کامل از استقلال نفس و آزادی نمی بینند، به زودی کاشف وسیله ای می شوند که قالبی از ترس دارد و این دستاویزی است تا در کاربرد آن بتوانند توجه افراد پیرامون خویش را به خود جلب نمایند و به اصطلاح آنها را به خدمت خویش وادارند.(راتنر،1390،137) آدلر به نکته ای اشاره می دارد که سیر تکامل علاقه فردی به اجتماع تا علاقه جمعی اجتماعی را مشخص می نماید. وی معتقد است حس برتری جوئی هر فرد موجب می گردد که وی از یاری دیگران دریغ نورزد و در این راه قدم بردارد و همین امر به نوبه خود سبب تقویت حس اجتماعی فرد شود؛ اما از آنجا که برتری جوئی آدمی هیچگاه ارضاء نمی شود؛ چرا که اهداف بشر بصورت سلسله مراتبی و سلسله وار

یکی پس از دیگری پیش می آیند، احساس ناتمامی را در همه افراد بشر پدید می آورند که خواه ناخواه تحقق آن مستلزم تحقق شخصیت اجتماعی و کمال اجتماعی است. از این رو آدمیان به مصلحت اجتماع قدم بر می دارند، یعنی علاوه بر همکاری با همنوعان و حس تفاهم، آنان مصلحت اجتماع را بر مصلحت خویشتن ترجیح می دهند. از این روست که آدلر کمال اجتماع را متضمن کمال فرد می داند و می گوید: «مصلحت اجتماعی جبران واقعی و اجتناب ناپذیری است برای همه ضعف ها و نارسائی های افراد بشر»(سیاسی،1390) حاصل اینکه برتری جوئی آدمی که نخست شخصی و خصوصی است به تدریج جنبه اجتماعی پیدا می کند و نفع شخصی تحت الشعاع قرار می گیرد. آدمی که برای خیر عموم کار می کند ضعف شخصی خود را بدین وسیله جبران می کند و نتیجه این می شود که علاقه مندی به اجتماع و دنبال کردن مصلحت آن بر شیوه زندگی و خود خلاق آدمی اضافه می گردد و در آنها اثر می گذارد، یعنی رفتار، مؤثر واقع می شود.(سیاسی،1390)

در این راستا مهر مادری از بزرگ ترین و مهم ترین سرچشمه های احساس تعاون است با این حکم، کودک از طریق مادر برای بار اول در زندگی، همکاری می آموزد و می توان گفت که مادر، خود نگاهبان دروازه «هم نوع جویی» است و تأثیراتی که او به نسبت نیاز هر دو طرف، بر طفل می گذارد نه تنها علائق اجتماعی را در کودک بیدار می کند، بلکه او را برای انتقال این تمایلات به دیگر اعضاء خانواده نیز آماده می سازد.(راتنر،53،1390) بدین گونه اصل علایق اجتماعی وجود یک احساس اجتماعی همگانی است، احساس اجتماعی، پایه و اساس تمام پیشرفت های مهم تمدن است. علاقه اجتماعی در نوع احساسات ما نسبت به دیگران و روابط با آنها تأثیر بسزایی دارد.(شفیع آبادی،1386،93) در ویژگی بعدی، آدلر از اصطلاح «خودِ خلاق» استفاده کرد. خودِ

خلاق بدین معنی است که انسان، برای ارضای میل برتری جویی اش، عوامل زیستی و اجتماعی را در تجارب تازه و فعالیت های ابتکاری به کار می گیرد. این گونه ابتکارات مظاهری از خودِ خلاق هستند.(کریمی،1374،99-96)

6 .خود خلاق

6 .خود خلاق⁽¹⁾

مطالعات آدلر او را به این عقیده رساند که شخصیت آدمی فقط حاصل استعدادهای غریزی و ارثی و تأثیرات محیط خارجی و فعل و انفعالات آن نیست، بلکه خلاقیت و ابتکار شخصی هم در کار است. به این معنا که آدمی برای ارضای تمایل برتری جویی خود، عوامل زیستی و اجتماعی را در تجارب جدید و فعالیت های ابتکاری مورد استفاده قرار می دهد. این ابتکار و خلاقیت، مظاهر و جلوه های بیرونی «خودِ خلاق» است؛ زیرا خود ِخلاق

دیده نمی شود و فقط از طریق آثارش به وجود آن پی می بریم. طبق این نظریه هر کس معمار و سازنده شخصیت خویش است و این «بناء» را با مواد خام وراثت و تجارب زندگی به وجود می آورد که هم پدید آورنده هدف است و هم ایجاد کننده وسایل نیل بدان هدف. به عبارت دیگر آدمی می تواند حاکم بر سرنوشت خود باشد و نه محکوم آن.(سیاسی،1377،93)

زمانی که احساس حقارت تا آن درجه شدت پیدا کند که کودک واهمه شکست در مقابل این احساس و عدم جبران را پیدا کند، آنگاه در زمان توانایی برای غلبه بر این احساس هم راضی نمی شود و خواستار فوق جبران خواهد بود. ممکن است قدرت طلبی و برتری جویی فرد آن چنان زیاد شود و تشدید یابد که به شکل یک بیماری آسیب شناسی درآید. وقتی این اتفاق می افتد، دیگر فرد از روابط عادی زندگی راضی نخواهد شد. تحرکاتی که در این موارد انجام می شود و حالت متکبرانه خاصی که نسبت به آنها نشان می دهد، کاملاً در جهت سازگاری با اهدافشان است، در مواردی که با نیروهای کشاننده آسیب شناسی سروکار داریم با اشخاصی رو به رو می شویم که بدون ملاحظه دیگران با تلاش فوق العاده، شتاب زیاد و انگیزه های آنی شدید می خواهند موقعیت خود را در زندگی حفظ کنند. اینها کودکانی هستند که افعال آنها، به دلیل حرکات اغراق آمیزشان برای نیل به هدف برتری بر دیگران، بسیار محسوس است، اینان با تجاوز به حقوق دیگران سعی دارند از حیات و زندگی

خود دفاع کنند. آنها در مقابل دنیا ایستاده اند و دنیا در مقابل آنها. قدرت طلبی بعضی کودکان به حدی است که در تعارض با دیگران قرار نمی گیرند و جاه طلبی آنها نابهنجار به نظر نمی رسد. با وجود این، وقتی فعالیت ها و موفقیت های آنها را بررسی می کنیم، متوجه می شویم که جامعه از پیروزی های آنها بهره ای نمی برد؛ چرا که جاه طلبی آنها امری غیر اجتماعی است. جاه طلبی آنها همیشه باعث خواهد شد آنها به عنوان عناصر آشوبگر، بر سر راه انسان های دیگر قرار بگیرند.(آدلر،1379،58و57)

سلطه پذیری و سلطه جویی

اشاره

آدلر در مورد شخصیت های شکل گرفته از نظریه اش دو سنخ شخصیتی را تحت عنوان شخصیت سلطه پذیر و سلطه جو معرفی می کند که در ادامه به آن می پردازیم.

سلطه پذیری

افرادی که روح بندگی دارند، در موقعیت هایی هم که به قوه ابتکار عمل نیاز است، سازگاری ندارند. فرد ذلیل با قوانین و مقررات دیگران زندگی می کند و به ناچار در پی موقعیت های ذلیل کننده است. در بسیاری از روابط مختلف زندگی، این نگرش بنده وار دیده می شود. وجود این صفت در شخص، او را در حالتی خمیده و قوز کرده نشان می دهد. آنها را می بینیم که در مقابل دیگران خم و راست می شوند و به حرف آنها به دقت گوش می دهند، بدون آن که حرف های آنها را بسنجند و یا مورد بررسی قرار دهند، فقط آن دستورات را اجرا می کنند و احساسات آن افراد را بروز می دهند و تأیید می نمایند. آنها گاه سلطه پذیری را به طرزی باور نکردنی برای خود افتخار می دانند. این افراد، وقتی تحت انقیاد دیگران هستند، احساس رضایت دارند. البته قصد نداریم که بگوییم افراد سلطه جو، افراد ایده آلی هستند. افرادی وجود دارند که آن چنان پست و زبون شده اند که تنها وقتی از دیگران تشکر می کنند، رضایت دارند و خوشحال هستند؛ به ظاهر آنها برای

خود در دنیا، همواره شرمنده هستند. البته ما نباید فریب بخوریم که آنها این کار را با خوشحالی انجام می دهند. در بسیاری موارد آنها خودشان هم احساس ناراحتی می کنند.(آدلر،1379،178-176)

سلطه جویی

در مقابل فرد پست و سلطه پذیر که در بالا توضیح دادیم، فرد متکبر و سلطه جو هم وجود دارد که باید همیشه نقش بهتر را داشته باشد و دوست دارد نقش برتر را ایفا کند. تنها فکر او در زندگی این است که «چگونه می توانم از دیگران برتر باشم؟» این نقش با نومیدی های بسیاری همراه است. اگر نقش آمرانه او رنگ تهاجمی وخشونتی زیادی نداشته باشد و در یک میزان معیّن باشد، سودمند است. این افراد به دنبال موقعیتی هستند که دستورات آنها به اجرا در بیاید. وقتی ملّتی انقلاب می کند و ناآرام می شود این ماهیّت های مستبدانه و سلطه جویانه ظاهر می شوند و قابل درک است که همین افراد به جهت حرکات و نگرش ها و امیال مناسب و نیز آمادگی بیشتر برای ایفای نقش رهبری، سر کار بیایند. آنها به دستور دادن در خانه های خود عادت کرده اند. در بازی هیچ نقشی آنها را راضی نمی کند، مگر اینکه نقش پادشاه، فرمانده یا ژنرال داشته باشند. در میان این افراد تعدادی هم هستند، که اگر کسی چیزی به آنها دیکته نکند، نمی توانند کاری انجام دهند و به هنگام الزام اطاعت از دستورات دیگران نیز هیجان زده و عصبانی می شوند. در دورانی که جنگ و ناآرامی در میان نباشد چنین افرادی یا در زمینه تجارت یا در جامعه، رهبری گروه های کوچک را عهده دار می شوند تا زمانی که قوانین زندگی را بر هم نمی زنند، نمی توانیم به آنها اعتراض کنیم با وجود اینکه جامعه ارزش زیادی برای این افراد قائل است، نمی توانیم بر ارزشمندی آنها صحه بگذاریم. درتمام زندگی هّم و غّم آنها در این است که به بالاترین درجه برسند و تا زمانی که برتری خود را ثابت نکنند به تلاش ادامه می دهند و آرام و قرار ندارند.(آدلر،1379،179و178)

فصل دوم: خلأ قدرت در منطقه

اشاره

انگلستان سالها حضوری همه جانبه در منطقه خاورمیانه داشت و با اتکا بر قدرت نظامی و ناوگان خود به عنوان اصلی ترین قدرت منطقه به شمار می رفت. بدین ترتیب انگلستان تا سال 1968 نقش داور و مدیر را درخاورمیانه داشت و بر درگیری های محلی و دخالت های خارجی نظارت می کرد.(اسدیان،1381،23) موقعیت و قدرت انگلستان در مستعمرات و به ویژه منطقه خاورمیانه، پس از جنگ جهانی دوم در مقایسه با دوران قبل از جنگ و نیز شرایط ویژه دوران پس از جنگ جهانی اول بسیارتغییر کرد. تحمل هزینه های سرسام آور و خسارات فراوان ناشی از جنگ، حملات گسترده نیروی هوایی آلمان به تأسیسات صنعتی و اقتصادی، ویرانی شهرهایی که بمباران شده بودند و نابودی بخش قابل ملاحظه ای از ناوگان نظامی، از جمله عواملی بودند که شرایط نابسامان و بسیار نامطلوبی را به ویژه از نظر اقتصادی برای انگلستان ایجاد کرده بود.(پالمر،1340،605) همین شرایط ویژه اقتصادی پس از جنگ، به عنوان یک زمینه ساز مهم باعث شد تا توازن قدرت سیاسی موجودِ قبل از جنگ در عرصه سیاست بین الملل به هم بخورد و نظام جدیدی پس از جنگ شکل بگیرد.(اسدی،1393،311) البته وقایعی دیگر همچون ملی شدن نفت ایران (1951)، ملی شدن کانال سوئز (1956)، کودتای ژنرال عبدالکریم قاسم در عراق (1958) و استقلال کویت (1961) در تحدید هر چه بیشتر انگلستان در منطقه نیز مؤثر بود.(جزء محمد پور،1385،22)

پایان جنگ دوم جهانی، موجب تحول در ساختار نظام بین الملل و جایگزینی نظام دو قطبی به جای نظام چند قطبی گردید، با این تفاوت که در نظام قبلی، سرمایه داری بدون رقیب بود اما در دوره جدید، کمونیسم به عنوان رقیب و دشمن جدی سرمایه داری مطرح شد.(اردستانی،1388،70و69) در سایه سلاح های

هسته ای، نقش جدید دو ابر قدرت بسیار جدی و خطرناک بود. این دوره به دوره «جنگ سرد» نیز مشهور شد.(الهی،1388،255) در این دوره، خلیج فارس از مناطق اصلی رقابت امریکا و اتحاد شوروی بود و هریک از دو ابرقدرت سعی داشتند تا نفوذ خود را از طریق جذب بازیگران منطقه ای در خلیج فارس افزایش دهند. ایران در دوران قبل از انقلاب و کشورهای عربی حاشیه جنوبی خلیج فارس در شمار متحدین امریکا قرار داشتند و رژیم بعثی عراق، مصر زمان ناصر، سوریه و یمن جنوبی روابط بسیار نزدیکی با اتحاد جماهیر شوروی برقرار ساخته بود.(اسدی،1393،63)

روند خروج انگلستان از خاورمیانه را دولت جدید کارگری انگلیس به رهبری هارولد ویلسن در 16 ژانویه 1968 در مجلس عوام آن کشور اعلام کرد، بدین ترتیب انگلستان اعلام کرد تمامی واحدهای نظامی خود را تا پایان سال 1971(1350) از منطقه خلیج فارس و شرق سوئز (مالزی و سنگاپور) خارج خواهد کرد. تصمیم انگلستان دایر بر خروج از منطقه، مسأله مهم و بحث انگیزی به نام «خلأ قدرت» را در پاره ای از نقاط اقیانوس هند و به ویژه خاورمیانه مطرح کرد.(اسدی،1393،116-114) در این دیدگاه مفهوم عملی «خلاء قدرت» آن است که اولاً کشورهای منطقه به علت فقر اقتصادی و ناپایداری سیاسی قادر به دفاع از خویش نیستند و بنابراین برای «حفظ ثبات» بایستی حداقل یکی از قدرت های بزرگ در منطقه حضور داشته باشد. ثانیاً این بدان مفهوم بود که کشورهای منطقه به محافظ و سرپرست احتیاج دارند. ثالثاً در صورت بروز اختلاف بین کشورهای منطقه، چنین تصور می رفت که قدرت های بزرگ خارجی، به دلیل برتری نیروی نظامی بتوانند در مواقع لزوم نقش داور را بازی کنند، رابعاً هروقت قدرت های بزرگ خارجی مناسب بدانند در امور داخلی کشورهای منطقه نفوذ نمایند.(میرزا،1355،9) بدین ترتیب با خروج انگلیس از خاورمیانه این منطقه دچار نوعی خلأ قدرت شد که کشورهای بسیاری در رقابت با یکدیگر در پی پر کردن این خلأ برآمدند که در ادامه موضوع بررسی خواهد شد.

امریکا پس از انگلستان

خروج نیروهای انگلیس از شرق سوئز و خلیج فارس در واقع پایان یک دوره بلند مدت استعمار در منطقه تلقی می شود و عمده دلایل خروج را می توان چنین برشمرد:

دولت انگلیس پیش از خروج نهایی از خلیج فارس سه روش متفاوت زیر را در مناطق تحت نفوذ خویش در پیش گرفت:

الف) اعلام استقلال مناطقی که به عنوان تحت الحمایه اداره می شدند، مانند کویت و قطر.

ب) درباره سرزمین ها و یا جزایر مورد اختلاف دو روش زیر را می توان اتخاذ کرد:

پیشنهاد و عمل

کرد؛ مثل اعاده حاکمیت ایران بر جزایر سه گانه ابوموسی، تنب کوچک و تنب بزرگ. (باوند،1377،45)

البته در خصوص خروج انگلستان از منطقه گمانه زنی های بسیاری صورت گرفت و از این رو تصمیم دولت انگلیس مبنی بر خروج از شرق سوئز و خلیج فارس در اکثر محافل دیپلماتیک عجیب و غیر مترقبه تفسیر شد و فقط عده ای ژرف اندیش سیاسی آن را ناشی از جبر زمان و مانوری ماهرانه برای به دست آوردن منافع جدید و بهره برداری های آتی قلمداد کردند. از آن جمله لرد پالمرستون، سیاستمدار انگلیسی، در این خصوص گفت: «بریتانیا دوستان پایداری ندارد، ولی منافع پایدار و همیشگی دارد.» دولت انگلیس هزینه های 35 تا 40 میلیون دلاری سالیانه بابت حضور نیروهای خود را تقلیل داده و به خزانه اش واریز کرد؛ از سوی دیگر برای حفظ تصدی مشاغل حساس کشورهای جنوبی خلیج فارس حدود چهار هزار نفر از افسران بازنشسته خود را اعزام کرد. به این ترتیب قدرت و سیطره انگلیس در این کشورها نه تنها کاسته نشد، بلکه در برخی از کشورهای عرب خلیج فارس مانند سلطنت عمان بیشتر شد. به عبارت دیگر انگلیسی ها از در بیرون رفتند و از پنجره به خلیج فارس بازگشتند. (جناب،1349،402)

اما بر چه اساس، امریکا کاندید جانشینی انگلستان در منطقه گردید، به طور کلی امپراتوری انگلیس از زیر آوارهای جنگ جهانی دوم ضعیف و مقروض بیرون آمد، در حالی که امریکا شکوفا و نیرومند بود. در این دوره، این گونه به نظر می رسید که مرکز ثقل رهبری جهان سرمایه داری بایستی دیر یا زود از امپراتوری کهن به مستعمره تازه به دوران رسیده اش نقل مکان کند؛ اما این فرایند مستلزم زمان بود و اتخاذ سیاست جدیدی را در برخورد با کشورهای زیر سلطه ایجاب می کرد.

از سوی دیگر ساختار اقتصادی انگلیس به گونه ای بود که به جزیره ای کوچک امکان می داد بر نیمی از جهان حکمرانی کند. این ساختار بر نظام ساده تولید، توزیع کالا و خدمات در ارتباط با مستعمرات قرار داشت، خرید مواد اولیه از مستعمرات به بهای نازل، حمل آن با کشتی های انگلیسی به بنادر این کشور،

تولید کالاهای صنعتی و حمل دوباره آنها با کشتی های انگلیسی برای فروش به قیمت بالا در مستعمرات. این گردش پرسود مواد و کالا تا زمانی می توانست ادامه یابد که این تخصیص دو جانبه (مواد اولیه در مستعمرات و تولید کالا در انگلیس) پایدار بماند و کسی در مستعمرات به فکر صنعتی شدن یا بالا بردن قیمت مواد اولیه نیفتد؛ در حالی که ساختار اقتصادی امریکا تا حدی مقابل ساختار انگلیس بود؛ کشوری پهناور و به نسبت غنی از نظر مواد اولیه و انرژی و دارای بازارهای داخلی. در نتیجه نسبت تجارت خارجی به تولید ملی در امریکا ناچیز بود و سود عمده تجارت خارجی امریکا، به خاطر سطح بالای تکنولوژی تولیدات آن، از مبادلات با کشورهای پیشرفته اروپا به دست می آمد، نه از مبادله با کشورهای فقیر مستعمره و نیمه مستعمره. بنابراین افزایش درآمد سرانه کشورهای فقیر و حتی نوع صنعتی شدن آنها از نظر امریکا نه تنها نامطلوب نبود، بلکه دقیقاً در جهت منافع امریکا قرار داشت.(وودهاوس،1364،134)

بدین ترتیب در واپسین روزهای حضور نظامی - سیاسی انگلیس در خلیج فارس، انگلیس و امریکا برای دیپلماسی درازمدت در خلیج فارس در 5 اصل زیر با هم توافق کردند:

اول: استقلال کشورهای عربی تازه استقلال یافته باید دست نخورده و محفوظ باقی بماند.

دوم: دستیابی آزاد کشورهای غربی به ذخایر نفتی خلیج فارس فراهم و تسهیل گردد.

سوم: ثبات سیاسی بر اساس ایدئولوژی محافظه کارانه این کشورها یک مسئله حیاتی است.

چهارم: افراط به هر شکل چه در چارچوب رژیم ها و چه از سوی جنبش های آزادی بخش پذیرفتنی و تحمل کردنی نیست.

پنجم: برتری نظامی و دیپلماتیک ایران به عنوان ضامن اصلی ثبات منطقه ای.(نخله،1359،72و71)

این گونه بود که پس از جنگ جهانی دوم، ایالات متحده امریکا از انزوا درآمد

و الگوی سیاست خارجی خود را جهانی ترسیم کرد. از این رو در منشور پیمان آتلانتیک شمالی که اروپا و امریکا برای مبارزه با توسعه طلبی اتحاد جماهیر شوروی و تهدیدهای جنبش های کمونیستی آن را منعقد کردند یک بند مهم گنجانده شد و آن حضور امریکایی ها در منطقه بود که قرار شد انگلیسی ها منطقه نفت خیز خلیج فارس را تحویل امریکایی ها بدهند و به تدریج از منطقه خارج شوند.(روحانی،1384،8) بدین ترتیب در پی اعلام انگلستان مبنی بر خارج کردن نیروهای خود از منطقه خلیج فارس و خاتمه دادن به حضور نظامی خود در منطقه، امریکا درصدد برآمد تا این خلأ قدرت را پر کند. از این زمان امریکایی ها دو گزینه در پیش رو داشتند.

حضور امریکا در خلیج فارس

سیاستمداران امریکایی بعد از بررسی وضعیت منطقه و اوضاع جهانی از حضور مستقیم نیروهای خود در حوزه خلیج فارس به دلایل ذیل امتناع کردند که عمده این دلایل عبارتند از:

همه این عوامل باعث شد تا سرانجام رویکرد ایالات متحده برای اجرای برنامه های خود در حوزه خلیج فارس به گزینه دوم متمایل شود.(جزء محمدپور،1385،25و24)

سیاست دو پایه ای نیکسون

با توجه به دلایل مطرح شده در خصوص عدم حضور مستقیم امریکا در منطقه، اکنون می بایست یک قدرت منطقه ای خلأ قدرت به وجود آمده را پر کند؛ بدین ترتیب از زمان به قدرت رسیدن ریچارد نیکسون (ژانویه 1969) رئیس جمهوری امریکا، تغییر جهتی در سیاست امریکا در خلیج فارس مشاهده شد. بدین ترتیب که امریکا از سیاست پیشین خود مبنی بر ایجاد کمربندهای دفاعی و پیمان های نظامی - امنیتی منطقه ای با مشارکت مستقیم خود (نظیر پیمان سنتو) به سوی روش حفظ و کنترل ثبات و امنیت منطقه ای به وسیله مشارکت مستقیم دولت های منطقه و به هزینه آنها حرکت کرد.(اسدی،1393،356) بر این اساس بود که امریکا، با شروع زمزمه های خروج انگلیسی ها، بر استفاده و همکاری های منطقه ای تأکید ورزید. در 1968 (1347) مدیر کل اداره شبه جزیره عربی، قسمت خاور دور در آسیای جنوبی وزارت امور خارجه امریکا در کنفرانسی که پیرامون مسائل خاورمیانه تشکیل شده بود گفت: «رهبران محلی باید و خواهند توانست بعد از خاتمه نقش تاریخی انگلستان، جای آنان را بگیرند، امریکا هم چنان هر کاری که قادر باشد برای کمک به آنها انجام خواهد داد، لیکن نمی توان از هیچ گونه نقش ویژه ای برای امریکا در مسائل خلیج فارس صحبت کرد.»(Young,1968,174) در این راستا، البته ایران به عنوان مقتدرترین و بزرگترین دولت منطقه ای مورد نظر امریکا بود. شاه نیز با توجه به رابطه خیلی نزدیک و دوستانه اش با شخص نیکسون و آمال سیاسی خود، تمایل زیادی

به ایفای نقش برتر و چشمگیرتری در منطقه داشت. مقامات امریکایی نیز معتقد بودند که پس از خروج نیروهای انگلیسی از خلیج فارس، امریکا نمی تواند به شکل فیزیکی و نظامی در منطقه حضور دائم داشته باشد. بلکه بیشتر علاقمند به همکاری ایران و عربستان در منطقه است.(اسدی،1393،357و356)

الیزابت مونرو نویسنده امریکایی در این رابطه می نویسد: «از آنجا که هیچ قدرت بزرگ، نقش نگهبانی انگلستان را دنبال نکرد ایران از لحاظ سیاسی نظامی، جمعیتی، آموزشی و وجود طبقه متوسط در آن کشور، قدرتمند ترین دولت خلیج فارس است و در اثر تجربیات طولانی توازنی را بین شوروی و غرب برقرار کرده و از قدرتی برخوردار است که تنها نیروهایی توانایی مقابله با آن را دارند که از خارج تقویت شوند.» (Monroe, 1963,178)

بدین ترتیب ریچارد نیکسون در 22 ژوئیه 1969 در راه سفرش به فیلیپین، و در زمان اقامتش در جزیره گوام⁽¹⁾

دکترین خود را اعلام کرد. بر اساس دکترین نیکسون (یا «دکترین نیکسون - کیسینجر» یا «گوام») امریکا منافع منطقه ای خود را با استفاده از دوستان و متحدان منطقه ای و بدون مشارکت مستقیم خود تأمین و حفظ خواهد کرد. بر همین اساس، پس از خروج کامل نیروهای انگلیسی از خلیج فارس در پایان دسامبر 1971(دی ماه 1350)، یک ترتیب جدید امنیت منطقه ای به نام «سیاست دو ستونی⁽²⁾»

با مشارکت مستقیم ایران و عربستان سعودی شکل گرفت.(Olson,1987, 207)

در اجرای سیاست دو ستونی امریکا در خلیج فارس، ایران به عنوان «ستون نظامی» و عربستان سعودی به عنوان «ستون مالی و پشتیبان» ایفای نقش می کردند. انتخاب این دو کشور با دلایل محکمی همراه بود. ایران دارای بیشترین ساحل مشترک با خلیج فارس (کل ساحل شمالی)، پر جمعیت ترین کشور منطقه، دارای ارتشی بزرگ و قدرتمند و به ویژه آموزش دیده غرب، دارای سابقه تاریخی طولانی و درخشان و بعضاً قدرتمند

در خلیج فارس و بالاخره روابط دوستانه و نزدیک شاه با نیکسون بود.(اسدی،1393،358) از بین دو ستون، انتخاب اول، ایران بود و به عربستان در درجه دوم، بیشتر از دیدگاه تأمین کننده مالی برنامه های امنیتی، توجه می شد؛ چرا که عربستان به علت کمی جمعیت و عقب ماندگی صنعتی و فقدان سازمان های اداری و سیاسی مستحکم، با وجود ثروت ناشی از نفت نمی توانست ژاندارم باشد.(فونتن،1362،406) در خصوص دلیل انتخاب عربستان می توان گفت، عربستان سعودی به عنوان بزرگترین تولید کننده نفت منطقه و اوپک، دارای توان مالی قابل توجه با نفوذ سیاسی زیاد میان کشورهای عرب خلیج فارس و خاورمیانه، بزرگترین کشور منطقه از نظر وسعت و به ویژه دارای روابط نزدیک با امریکا مطرح بود. مشارکت عربستان سعودی در این ترتیب جدید امنیتی عاملی بود در رفع کاهش مشکلات بعدی سیاسی میان ایران و کشورهای عرب؛ زیرا بروز عکس العمل ها و عدم پذیرش و هضم ایران از سوی کشورهای عرب در این طرح به خاطر تمایزهای نژادی (عرب و عجم) بسیار محتمل بود. چنانکه بعداً نیز عربستان سعودی به عنوان میانجی و پشتیبان، برخی مسائل پیش آمده را حل کرد.(اسدی،1393،358)

بدین ترتیب اساس دکترین نیکسون بر تقویت قدرت نظامی ایران و عربستان قرار داشت. به نحوی که به ویژه ایران بتواند با موافقت و همکاری عربستان سعودی به صورت یک قدرت منطقه ای «ژاندارم یا پلیس منطقه» وارد عمل شود.(لابروس،1352،66-63) پس از آنکه ایران به عنوان یک نیروی قوی منطقه به عنوان ژاندارم انتخاب شد. دولت ایران در فروردین 1344(1965) اعلام کرد که از آن پس در عملیات نظامی بیشتر به ناحیه خلیج فارس توجه خواهد نمود و در پائیز همان سال مجلس ایران قانونی را به تصویب رسانید که بر اساس آن، حدود 400 میلیون دلار به تقویت نیروهای مسلح تخصیص داده شد. سهم قابل توجهی از این مبلغ به تشکیل یک نیروی دریایی مؤثر تخصیص یافت. هم چنین یک پایگاه دریایی جدید در بندرعباس ساخته شد. (Cottrell,1982,986-988)در همین راستا بود که در مهرماه 1349( نوامبر 1970) قدرت نیروی نظامی ایران در

خلیج فارس به نمایش گذاشته شد تا خود را برای جایگزینی انگلیس آماده نشان دهد.(الهی،1388،260و259)

نیکسون از آن پس سیاست چهارگانه زیر را برای منطقه خلیج فارس تعیین کرد: 1. همکاری نزدیک با ایران و عربستان به عنوان پایه های ثبات منطقه 2. حضور نظامی نیروی دریایی امریکا به مقدار اندک در حد سه کشتی از واحد فرماندهی خاورمیانه 3. افزایش فعالیت های دیپلماتیک در منطقه و توسعه کمک های تکنولوژی به آن کشورها 4. کاستن از توجه کشورهای کوچک منطقه به انگلستان در جهت تأمین نیازهای امنیتی آنان.(حافظ نیا،1371،117) نیکسون معتقد بود که همکاری بین ایران و عربستان و کمک به آنها وسیله ای برای ایجاد ثبات و امنیت منطقه ای و جلوگیری از نفوذ خارجی و به ویژه ایدئولوژی کمونیسم (به وسیله شوروی) در منطقه خواهد شد. در این رابطه امریکا (با همکاری انگلستان) در زمینه سازی تحقق سیاست جدید منطقه ای خود پس از اعلام دکترین نیکسون، تلاش کرد که روابط ایران و کشورهای عرب منطقه بهبود یافته و حتی الامکان اختلافات جاری فیما بین را کاهش دهد.(اسدی ،1393،357و356) در همین راستا است که اختلاف ایران با همسایگانش به سرعت مرتفع می گردد.

4.در 1347(اکتبر 1968) قرارداد ایران و عربستان سعودی به اختلاف دو کشور در مورد فلات قاره و خلیج فارس خاتمه داد.

1354 (1975) حل شد. (الهی،1388،262و261)

در راستای تحقق دکترین نیکسون امریکا به تدریج کمک های نظامی قابل توجهی را به هر دو کشور ارائه کرد.(لابروس،1352،66-63) و به ایران اجازه داد هرگونه و هر مقدار سلاح غیر هسته ای را که مایل باشد بدست آورد. (فونتن،1362،457) با یک برنامه حساب شده، امریکا شروع به تحویل انواع تسلیحات و مسلح کردن گسترده ایران و عربستان سعودی کرد. همچنین تعداد نظامیان ایرانی آموزش دیده در امریکا در مقایسه با سال های قبل چند برابر شد. برای نمونه در فاصله سالهای1351-1328 در حدود 11 هزار نفر از نفرات نظامی ایران در امریکا آموزش دیده بودند.(اسدی،1393،359) از طرف دیگر، تنها دو ماه پس از سفر نیکسون به تهران (در ماه مه 1972) ایران سفارش خرید سلاح هایی به مبلغ 1/2 میلیارد دلار را به امریکا داد. تا آن زمان، این بزرگترین معامله ای بود که یکجا و در یک مرحله به وسیله یک کشور صورت گرفته بود و شامل 175 فروند جت جنگنده، 500 هلیکوپتر و تعداد زیادی موشک های هوا به زمین می شد. روند افزایش قیمت نفت از اوایل دهه1970 و به ویژه بعد از جنگ اکتبر (رمضان 1973) که قیمت هر بشکه نفت به چهار برابر افزایش یافت (حدود 12 دلار)، و نیز جنگ اخیر اعراب و اسرائیل (در مورد کشورهای عرب) وسیله ای شد برای خرید بیشتر تسلیحات از امریکا در راستای تحقق دکترین نیکسون و سیاست دو ستونی و ژاندارمی ایران در منطقه. بر اساس اعلام رسمی وزارت دفاع امریکا، کل فروش جنگ افزارهای امریکایی به ایران در خلال سالهای 1977-1972 جمعاً مبلغ 4/16742 میلیون دلار (74/16 میلیارد دلار) بوده است، مثلاً ایران در سال 1974 (بلافاصله پس از افزایش قیمت نفت) بیشترین خرید را به مبلغ 2/4373 و کمترین خرید را یک سال قبل از افزایش قیمت، جمعاً

به مبلغ 1/519 میلیون دلار انجام داده است.(مهدوی، 1368،275و274)

بدین گونه ایران در خلال این سالها به تقویت هر سه نیروی نظامی خود پرداخت. برای نمونه در نیروی دریایی یکی از بزرگ ترین ناوگان های هاورکرافت جهان را تأسیس کرد.(اسدی،1393،359) و به تشکیل بزرگ ترین نیروی دریایی در این منطقه پرداخت، بندر بزرگ جدیدی در بندرعباس در دهانه خلیج [فارس] بنا نهاد و با ساختن بندرهای جدید، بندرهای شاهپور [امام خمینی] گناوه و بوشهر را از طریق جاده و راه آهن به خلیج [فارس] متصل کرد. این اقدامات، نیروی دریایی ایران را که به سرعت در حال گسترش بود از وابستگی به شط العرب [اروند رود] بی نیاز ساخت.(کردزمن،1390،70) افزون بر این، ایران با هزینه ای معادل 800 میلیون دلار ساختن بندر نظامی (پایگاه وسیع) در منطقه چابهار را آغاز کرد. از این پایگاه عظیم نه تنها حکمرانی بر دریای عمان و خلیج فارس ممکن بود؛ بلکه در کشمکش منطقه اقیانوس هند نیز مؤثر می افتاد و همچنین پیشرفت احتمالی شوروی به سمت اقیانوس هند را از راه خشکی می توانست سد نماید.(الهی،270،1388) سیاست دو ستونی با ویژگی هایی که برشمردیم و با همکاری مطلوب سیاسی - اقتصادی ایران و عربستان تا سال 1357 یعنی زمان رخداد انقلاب اسلامی ایران در خلیج فارس جاری بود. در ادامه مهمترین دلایل انتخاب ایران برای اجرای سیاست دو ستونی نیکسون را بررسی می کنیم.

دلایل انتخاب ایران در استراتژی امریکا

اشاره

اصل نیکسون در کشورهایی اجرا شد که از توانمندی های لازم برای حفظ منافع امریکا و تحکیم نفوذ این کشور برخوردار بودند. ایران نیز بر اساس ملاحظات زیر، توانایی اجرای وظیفه مورد نظر سیاست امریکا را دارا بود:

1. موقعیت استراتژیک

یکی از شرایط مهم ایالات متحده در این انتخاب، برخورداری هم پیمان منطقه ای از موقعیت استراتژیکی مهم در حوزه مورد نظر بود.(الحسنی،81،1374) تلفیقی از نفت در جنوب و کمونیسم شوروی در شمال، مفاهیم بنیادی و اساس

آشکار اهمیت استراتژیکی ایران بود. ایران در میان کشورهای عرب منطقه، تنها کشوری است که برخلیج فارس اشراف کامل داشت، در حالی که در ساحل جنوبی خلیج فارس، کشورهای متعدد عرب قرار داشتند که کوچک و ناتوان بودند. این وضعیت بدان مفهوم بود که ایران می تواند بیش از سایر کشورهای منطقه، در کنترل خلیج فارس مؤثر باشد. بنابراین رژیم شاه می بایست به طور انحصاری هر تصمیم سیاسی یا موضع گیری نظامی را در مورد وضعیت منطقه اتخاذ می نمود. در صورتی که این وظیفه به دولت های حاشیه جنوبی خلیج فارس واگذار می شد، واشنگتن برای پیشبرد استراتژی امریکا در منطقه باید با شش کشور هماهنگی برقرار می کرد. به علاوه از لحاظ جغرافیایی، ایران در مرز جنوبی اتحاد جماهیر شوروی واقع شده بود که از نظر منافع امریکا حائز اهمیت بسیار بود. اهمیت استراتژیکی ایران از پایان جنگ دوم جهانی و شروع جنگ سرد در برنامه های امریکا افزایش یافت. رؤسای ستاد مشترک نیروهای مسلح امریکا در 11 اکتبر 1946 میلادی، ضمن تأکید بر اهمیت استراتژیکی ایران اعلام کردند که حمایت از ایران، برای حفظ منافع ملی امریکا ضروری است. ایران یک مانع طبیعی در برابر نفوذ شوروی بر منابع نفت خاورمیانه بود و با تقویت و حمایت از این کشور، امریکا در واقع منابع نفتی خود را در عربستان حفظ و حراست می کرد.(روبین،44،1363)

در نتیجه استراتژی «دفاع از پیرامون» آیزنهاور، با توجه به عواملی چون جایگاه ایران در خط شمالی خاورمیانه، دفاع از منطقه مدیترانه با استفاده از پایگاه شمالی برای حملات هوایی یا زمینی به شوروی، دسترسی به منابع نفت ایران و دیگر کشورهای خلیج فارس برای تغذیه اروپا و غرب در یک جنگ طولانی و همچنین امکانات بهره برداری جاسوسی از شوروی، توجه ویژه ای به موقعیت ایران شد.(گازیورسکی،165،1376) بر اساس نظریات پژوهشگر امور نظامی «جاشوا اپستین» با استناد به مدارک متعدد منتشر شده از سوی ناتو و پنتاگون و دستگاه نظامی شوروی در پنجاه سال گذشته، ایران به طرز حیرت آوری در استراتژی های نظامی امریکا اهمیت محوری یافته

بود. در استراتژی نظامی امریکا، حتی استفاده از سلاح های هسته ای برای دور نمودن شوروی از ایران نیز مد نظر قرار گرفته بود. در این راستا انفجار محدود اتمی در ایران برای نابودی ارتباطات و خطوط راه ها و حمله به اهداف شوروی در خارج از ایران برای خروج شوروی و استفاده از نیروهای واکنش سریع در حفظ دستاوردهای غرب از دیگر برنامه های استراتژیکی امریکا بوده است.(اپستین،1370،11-8) هارولد براون، وزیر اسبق دفاع امریکا، در مقایسه ای میان تصرف ایران به دست شوروی با تصرف اروپا به وسیله همین کشور، نظر می دهد که امتیاز به دست آمده از ایران به همان اندازه بزرگ خواهد بود، زیرا کنترل نفت خلیج فارس، تسلط بر اروپای غربی و ژاپن را ممکن خواهد ساخت.(اپستین،1370،28)

بدین ترتیب ایران مرکز کمربند امنیتی پیرامون شوروی در حاشیه آن کشور بود و آن را با کمک پیمان سنتو در چارچوب سیاست جلوگیری از توسعه و پیشرفت شوروی مستحکم می نمود، چرا که ضعیف گشتن ایران و خلیج فارس، سببب تسلط شوروی بر اروپا و شرق آسیا می گردید.(چمنکار،1385،47) ریچارد نیکسون، ریاست جمهوری امریکا، می گوید که اگر خطی ژئوپلیتیک میان خاورمیانه رسم شود، آن خط مستقیماً از عربستان، ایران، امارات و تنگه هرمز عبور خواهد کرد؛ تنگه ای استراتژیک که چهل درصد از نفت جهان آزاد از آن می گذرد و روزی بیست میلیون بشکه نفت، به قرار ساعتی هشتصد هزار بشکه، از آن عبور خواهد کرد. (نیکسون،1364،147و146) ایران همچنین وظیفه اتصال ناتو را به پیمان سنتو بر عهده داشت. این زنجیره دفاعی به منظور سد نفوذ کمونیسم، از اروپای غربی و شمال مدیترانه شروع، و در کنار هم به منتهی الیه جناح شرقی در ترکیه ختم می شد و از طریق ایران و پاکستان به جنوب شرقی آسیا منتهی می گشت.(سهرابی،337،1369) شاه نیز با درک موقعیت استراتژیک ایران و به منظور پیشبرد اهداف برون و درون مرزی خود بر آن تأکید می کرد. شاه در 17 بهمن 1340( فوریه1962) در مصاحبه ای گفت: «امریکا باید در ارزیابی ارزش سوق الجیشی ایران تجدید نظر کند و مسلم سازد که ایران و سایر نقاط حساس

در جنگ سرد فعلی به بوته فراموشی سپرده نخواهد شد، ایران بالنسبه از برلین یا افریقا برای امریکا حساس و ارزشمندتر است و افتادن ایران به دامان کمونیسم برای وحدت جهانی خطرناک است.»(کرباسچی،1371،79)

2. جلوگیری از گسترش فعالیت های شوروی در منطقه

خروج نیروهای بریتانیا از خلیج فارس که سد نفوذ توسعه شوروی در این منطقه بود، امریکا را به شدت با مشکل رو به رو ساخت. بر اساس توافقات دوره تنش زدایی و تلاش ابرقدرت ها در تحریک نکردن یکدیگر، امریکا با دو معضل عمده رو به رو بود: 1. خروج نیروهای انگلیسی، خلأ قدرت و احتمال نفوذ شوروی 2. ناتوانی در جانشین ساختن مستقیم نیروهای امریکا به جای انگلیس.

در سال 1347 (1968) با اعلام انگلستان مبنی بر تخلیه نیروهای خود از شرق کانال سوئز، شوروی یک ناوگان دریایی که شامل دو ناوشکن موشک انداز و کشتی های اسکورت تدارکاتی بود، به بازدید از هند فرستاد که این ناوگان، قبل از بازگشت به پایگاه های خود در ولادی وستک، از بنادر پاکستان، عراق و سومالی بازدید کرد. منابع مطلع بیان می کنند که از آن تاریخ، به جز یک روز در سال 1348 (1969)، هر روز حداقل یک کشتی نیروی دریایی شوروی در منطقه اقیانوس هند حضور داشته و این امر به معنی تشدید بحران و احتمال مسابقه تسلیحاتی بین ابرقدرت ها در منطقه بوده است.(الهی،1370،108و 107) احتمال توسعه قدرت شوروی در منطقه خلیج فارس یا به اصطلاح اهتزاز ستاره سرخ بر اقیانوس هند و خلیج فارس، لزوم توجه به نیروی سوم بومی را که خارج از رقابت های تسلیحاتی ابرقدرت ها، بتواند مانع از نفوذ بیشتر شوروی شود، افزون کرد. بدین ترتیب امریکایی ها احساس کردند که رژیم شاه به عنوان سدی در برابر کمونیسم و ستونی برای ثبات منطقه و سپر دفاعی در مقابل اهداف شوروی نسبت به خلیج فارس و منابع عظیم آن، شایستگی انجام دادن این کار را دارد.(هرمن،89،1374)

3. تثبیت حاکمیت مجدد امریکا

در دهه 1950 و 1960 جنبش های ملی گرایی و سپس ناصریسم، و ظهور دولتهای عرب رادیکال، پایه های تسلط امریکا را لرزان، و صحنه خاورمیانه را به نفع رقیب سنتی، یعنی شوروی، دگرگون ساخته بود. اسرائیل پناهگاه و سنگر اصلی امریکا در این مناطق بود که وظیفه داشت با جنبش های منطقه مبارزه کند و آنها را سرکوب نماید، اما قرائن معکوس بود. حضور اسرائیل نه تنها استقرار آرامش را در منطقه تأمین نکرد، بلکه بر عکس ناآرامی و تشنج را افزایش داد و نه تنها نتوانست جنبش های آزادیخواهانه ملی اعراب را سرکوب کند، بلکه، گسترش بیشتری به آن بخشید و آن را اصیل تر و ریشه دارتر کرد و از همه خطرناک تر، احساسات خصمانه علیه غرب را در بین توده های مردم عرب افزایش داد. زیرا اعراب، غرب را مسئول و حامی تجاوز اسرائیل می دانستند و در نتیجه شهرت و حیثیت غرب در کشورهای عربی در هم فرو ریخت و حکومت های رادیکال عرب را به دامان شوروی افکند. با وجود نتایج درخشانی که نیروهای مسلح اسرائیل در جنگ 1967 به آن دست یافتند، کشورهای عربی به زانو درنیامدند و این اقدامات پیامدهای معکوسی به همراه داشت که مشهودترین آن توسعه نقش اقتصادی، سیاسی و نظامی شوروی در خاورمیانه بود. در نتیجه، شوروی در مصر عصر جمال عبد الناصر، عراق و یمن جنوبی به شدت نفوذ کرد و با آنان در طی سال های 1970 و 1971 قراردادهای دوستی و کمک های تسلیحاتی امضا نمود.(چمنکار،1385،48)

ایران با بررسی تحولات خاورمیانه و ترس دولت امریکا از پیامدهای سوء آن، سعی کرد که از آن در سیاست مداخله و نقش ژاندارمی خود استفاده کند. شاه در مصاحبه با واشنگتن پست در 7 تیر 1345( 28 ژوئن 1966) گفت: «ایران در خلیج فارس باید آماده دفاع باشد، چرا که جمال عبد الناصر می خواهد پس از تخلیه انگلستان از عدن نیروهای خود را از یمن به طرف شبه جزیره عربستان و شیخ نشین های خلیج [فارس] بکشاند.(کرباسچی،1371،267) در 29 بهمن

1345( 18 فوریه 1967) رادیو لندن طی تفسیری از قول روزنامه گاردین اعلام کرد که نیروهای ایران به سواحل خلیج فارس منتقل می شوند. این شبکه خبری چنین اظهار کرد که تهدیدی که از جانب ناصر متوجه جنوب ایران است، بیش از تهدیدی است که در شمال احتمال آن می رود، در نتیجه ایران نیروهای خود را در جنوب کشور تقویت می کند.(کرباسچی،1371،281) همچنین شاه طی مصاحبه ای با خبرگزاری آلمان در 21 اردیبهشت 1346 (11 آوریل 1967) گفت: «ایران حضور ناصر را در خلیج فارس تحمل نمی کند.»(کرباسچی،1371،391) خشم و نفرت ملت عرب نسبت به امریکا و اسرائیل، ایران را به بهترین و مهم ترین پناهگاه برای امریکا و غرب تبدیل کرد. ایران از دو دیدگاه، برای امریکا حائز اهمیت بود: 1. ایران یک کشور عربی نبود و در نتیجه در مسائل پیچیده اعراب و اسرائیل هم درگیر نبود 2. ایران یک کشور اسلامی بود و می توانست تحت لوای دین، ضمن رهبری اعراب مسلمان، به تثبیت منافع غرب نیز مدد رساند. ایران پیرو همین شرایط، در دوران جنگ اعراب و اسرائیل و قطع صدور نفت اعراب، به فروش نفت و رابطه با اسرائیل ادامه داد؛ چنان که پس از شکست اعراب از اسرائیل در 1967و به مخاطره افتادن جان اتباع غربی، تهران به عنوان امن ترین پایتخت خاورمیانه از آنان پذیرایی نمود. بدین ترتیب، ایران نسخه بدل اسرائیل در منطقه گردید و بدون آن که خشم و نفرت اعراب را شعله ور سازد، منافع امریکا را تثبیت کرد.(چمنکار،1385،49)

4. ثبات و آرامش نسبی داخلی

دولت امریکا در پی ریزی استراتژی منطقه ای خود همواره در جستجوی متحدانی بود که برای تداوم قدرت خود از ثبات و امنیت لازم برخوردار باشند، به عبارت روشن تر، امریکا نمی توانست در سیاست های منطقه ای خود به هم پیمانانی متکی باشد که اوضاع داخلی آنها به سادگی دستخوش ناآرامی شود یا به دلیل درگیر شدن با مشکلات داخلی، نتوانند به منافع امریکا خدمت کنند.

از دیدگاه استراتژیست های امریکا، ایران نیز در اوایل دهه 1970(1350) دارای

این ویژگی های مهم بود و شاه می توانست با ثبات کامل در صورت بروز خطرهای داخلی، بر اوضاع کشور مسلط شود، در حالی که رژیم های عربی از ثبات و امنیت لازم برای به عهده گرفتن مأموریت حفظ منافع ایالات متحده در منطقه برخوردار نبودند. مجموع رویدادهایی چون خاموشی تبعات جنبش ملی گرایی صنعت نفت و مرگ آخرین رهبر بازمانده آن، مصدق در 1345، سقوط کابینه دکتر علی امینی در 27 تیرماه 1341، که مهره عمده امریکا و تا اندازه ای نیروی مقاوم در برابر شاه بود، سرکوبی جنبش اسلامی مردم ایران در 15 خرداد 1342، اجرای انقلاب سفید، بر سر کار آمدن امیر اسد الله علم و امیر عباس هویدا با کابینه های خدمتگزار به منظور ایجاد ثبات و آرامش داخلی، کاهش تدریجی فشارهای امریکا بر ایران برای اجرای برنامه اتحاد برای پیشرفت کندی در دوران ریاست جمهوری جانسون و کمک های اقتصادی و نظامی به ایران، ثبات و آرامش نسبی را برای رژیم شاه هدیه آورد که البته آرامش قبل از توفان بود. شاه در اوایل دهه 1970 در قوی ترین شکل خود بسر می برد و مجموعه ای از سازمان های امنیتی و ابزار نظامی، آن را تقویت می کرد. شاه به منظور نشان دادن آرامش داخلی و تثبیت پایه های رژیم، سفرهای گوناگونی به اقصی نقاط جهان، سفر به شرق اروپا در سال 1344 شامل یوگسلاوی، بلغارستان، لهستان، مجارستان و رومانی و همچنین سفر به برزیل، آرژانتین، کانادا، اتریش، انگلستان و آلمان غربی و به خصوص امریکا، انجام داد تا جایی که ایران لقب جزیره ثبات را یافت. (چمنکار،1385،49)

5. توسعه طلبی سیاست خارجی ایران

ایران به رهبری محمدرضا پهلوی، اشتیاق شدیدی به اجرای نقش سرپرستی و حاکمیت سیاسی و نظامی بر پیرامون خود داشت. تشریح دکترین نیکسون در مشارکت جمعی، عظمت طلبی های شخصی شاه را ناگزیر ساخت و او به صورت یک امپریالیسم کوچک، جاه طلبی را در لفافه ژاندارمی و همکاری های منطقه ای ظاهر کرد.(چمنکار،1385،49) هدف عمده شاه، تثبیت پایه های حکومت

با گسترش توانایی های خود به خارج از مرزها و داشتن یک کارکرد بین المللی بود. تاجگذاری شاه در 29 اکتبر 1967(1346) در کاخ گلستان و لقب آریامهر و سپس مراسم تخت جمشید با حضور گسترده رهبران جهان مخصوصاً شیوخ خلیج فارس نشان دهنده این امر بود که ایران به صحنه سیاسی بین المللی وارد گشته است و باید بر منطقه خود تأثیر بگذارد. شاه در مصاحبه با آرنودو برچگویو، سردبیر مجله نیوزویک، در سال 1973 بر این امر تأکید کرد: «من در سال 1959 و 1960 در این باره فکر کردم و به این نتیجه رسیدم که امریکا نمی تواند مدت زیادی نقش ژاندارم بین المللی را بازی کند. در سال 1971، با خروج انگلیسی ها از خلیج فارس خلأ پدیدار شد. امریکایی ها نیز برای اجرای نقش ژاندارم بی میل بودند، دیگر ما چاره نداشتیم.»(واسیلیف،144،1358) شاه با افزایش قیمت نفت، اطمینان حاصل کرد که در آینده یکی از پنج قدرت بزرگ جهان می گردد و عنوان منجی جهان سوم را بر خود نهاد. اقدامات شاه در کمک به رژیم های مختلف منطقه خاورمیانه و حتی افریقا و اروپا نشان دهنده حس عظمت طلبی و اشتیاق سیری ناپذیر در قدرت و سلطه بود. (چمنکار،1385،50)

6. گسترش پیوندهای عمیق دوستی

رابطه شاه با نیکسون بسیار نزدیک و بر اساس دوستی قدیمی بود. هر دو رهبر همدیگر را عمیقاً تحسین و پشتیبانی می کردند. در فهرست نیکسون از رهبران بزرگ دنیا، نام شاه همیشه در ردیف سوم یا چهارم بود. نیکسون در این مورد می گوید: «من با شاه زمانی که چهل ساله بودم و از عمر وی فقط سی و چهار سال می گذشت، در تهران ملاقات کردم، او را زیرک، تیزهوش، متین و مؤثر، آرام و نه چندان مطمئن تشخیص دادم. او مستمع خوبی بود و سپس بارها با هم دیدار کردیم و با هم دوست شدیم. در دهه 1960 که مسئولیتی نداشتم، چهار بار به تهران سفر کردم.(نیکسون،457،1364) همچنین در جای دیگری می گوید:

«شاه از با استعدادترین زمامداران خاورمیانه و بهترین سیاست پیشه بود. او زمامدار لایقی بود. شاه متحد کلیدی امریکا در خاورمیانه و عامل ثبات در منطقه جغرافیایی از مدیترانه تا افغانستان گردید.»(نیکسون،1364،411- 409) به قراری شاه ایران نیز برای انتخاب نیکسون در انتخابات ریاست جمهوری مبالغی را مستقیم و غیر مستقیم پرداخت.(چمنکار،1385،50) بدین گونه طراحان سیاست خارجی امریکا، منافع ایران و امریکا را هم مرز و قرین یکدیگر می دیدند. به گفته کسینجر در تمام مسائل بزرگ بین المللی، سیر سیاسی امریکا و ایران به موازات همدیگر بود، بنابراین به طور متقابل به یکدیگر استمرار می بخشیدند. از دیدگاه کیسینجر، شاه از رهبران نادر دنیا و یک متحد واقعی و بی چون و چرا و کسی بود که درک او از دنیا، نظریات امریکا را تقویت می کرد.(بیل،279،1371) همچنین در تقدیر از سیاست های شاه می گوید: «ایران در میان کشورهای منطقه، صرف نظر از اسرائیل، دوستی با امریکا را نقطه آغاز سیاست خارجی خود قرار داده بود. نفوذ ایران همواره در حمایت از ما اعمال می شد. امکانات و کمک های ایران حتی در برخی از معادلات و قراردادهای گوشه و کنار جهان باعث تقویت امکانات و کمک های خود ما نیز می شد. او یکی از بهترین و مهم ترین و وفادارترین دوستان ما در جهان بود.»(کدیور،93،1374)

فروپاشی دکترین نیکسون

انقلاب اسلامی ایران در اوج جنگ سرد بین امریکا و شوروی که نظام دو قطبی را در جهان به وجود آورده بودند به پیروزی رسید. پس از فروپاشی نظام پادشاهی در 22 بهمن 1357 و پیروزی انقلاب اسلامی در ایران، تحولی اساسی در ساختار حکومتی و نیز روابط خارجی ایران پدید آمد. حکومت شاهنشاهی ایران متکی بر قدرت موروثی خانواده سلطنتی بود و مردم نقشی در تشکیل حکومت و تعیین پادشاهان و رؤسای کشور نداشتند. این حکومت به جمهوری اسلامی

تبدیل گردید که متکی بر آرای مردم و با محتوایی اسلامی است.(علایی،1395،37) با پیروزی انقلاب اسلامی، اسلام به شکلی جدی به عنوان یک مکتب و ایدئولوژی قدرتمند در برابر مکتب ها و اصول اعتقادی جاری در منطقه نظیر ناسیونالیسم های گوناگون بَعثیسم، پان عربیسم و ملی گرایی عرب، سوسیالیسم، کمونیسم و سکولاریسم (اعتقاد به جدایی دین از سیاست) قد برافراشت و به چالش با آنها پرداخت.(اسدی،1393،426و425) در همین راستا نوع ارتباط و تعامل جمهوری اسلامی با جهان سلطه و نیز دیگر دولت ها، نسبت به دوران رژیم وابسته شاهنشاهی تفاوت یافت و «استقلال» یکی از شعارهای اساسی ملت ایران، در دستور کار سیاست خارجی کشور قرار گرفت. ایران از حوزه حمایت و پشتیبانی امریکا و هم سویی و همراهی با این کشور خارج گشت و به منزله کشوری مستقل که نظریه حکومتی جدیدی را تجربه می کرد، در صحنه سیاسی غرب آسیا ظاهر شد. تغییر حکومت در ایران موجب تحول ساختاری در تمام ارکان حاکمیت ایران شد. بافت و ارکان قدرت به طور اساسی در ایران تغییر کرد. تکیه بر «قدرت های خارجی» و «سازمان های امنیتی» و «توانمندی های نظامی» به تکیه بر ظرفیت های دینی و فرهنگی و ملی و منطقه ای تبدیل شد.(علایی،1395،37)

انقلاب ایران ازهمان بدو امر، شعار « نه شرقی، نه غربی، جمهوری اسلامی» را پایه اصلی سیاست خارجی خود قرار داد و بدین ترتیب به نحو آشکار ابرقدرت های شرق و غرب را نفی کرد. چنین ویژگی بدان معنی بود که امریکا و همین طور شوروی نیز از این تاریخ به بعد در راه حفظ و توسعه علایق منطقه ای خود با مشکلات جدی برخورد خواهند کرد. در همین راستا بود که «هنری کیسینجر» نظریه پرداز اصلی سیاست خارجی و عضو شورای روابط خارجی امریکا، در بَرشمردن خطرهایی که منافع امریکا در خاورمیانه را تهدید می کند، مهم ترین آنها را ناشی از انقلاب ایران دانسته و آن را کابوسی برای همسایگانش می داند.(محمدی،1370،16) بدین ترتیب انقلاب ایران توازن قدرت و ترتیب امنیت منطقه ای را که بر پایه دکترین دو ستونی نیکسون بود، به هم زد و در کیفیت روابط دو ابر قدرت در خلیج فارس

تغییراتی ایجاد کرد. انقلاب ایران به عنوان پرچمدار یک نهضت احیاگر اصول اسلامی در اواخر قرن بیستم و در چالش با روندهای سکولاریستی در خاورمیانه، نمونه و الهام بخش ظهور یا گسترش بسیاری از گروه های اسلامی شیعه و سنی مذهب در کشورهای خلیج فارس و خاورمیانه شد. تا آنجا که نگرانی خاطر و وحشت رهبران میانه رو و حتی رادیکال کشورها را نسبت به بی ثباتی و دوام پایه های حکومت خود برانگیخت. قبل از وقوع انقلاب اسلامی ایران، نظام شاهنشاهی به عنوان یکی از پایه های دوگانه استراتژی امریکا در خاورمیانه و یکی از ستون های دوگانه ترتیب امنیت منطقه ای (نظام دو ستونی) دارای آن چنان اهمیتی بود که حتی روابط امریکا با کشورهای دیگر مانند پاکستان، ترکیه و شیخ نشین های خلیج فارس را تحت الشعاع خود قرار داده بود. اما انقلاب ایران روند اجرای استراتژی منطقه ای امریکا را مختل ساخت و از دیدگاه آن کشور خلأ قدرت قابل توجهی در منطقه ایجاد کرد که باید هر چه زودتر با آن برخورد مناسب کرد.(اسدی،1393،428-426)

افزون بر آن سقوط شاه، نظام «سد شمالی⁽¹⁾»

را که در جهت سد کردن نفوذ شوروی از طریق پیمان نظامی سنتو و اتصال آن به پیمان های « ناتو» و «سیتو» به مرحله اجرا درآمده بود، مختل کرد. به این شکل که با خروج ایران (و یک ماه پس از آن پاکستان) از پیمان سنتو در تاریخ 5 فروردین ماه 1358(مارس 1979) این پیمان مهم امنیتی -نظامی عملاً متلاشی گردید و پیرو آن دفتر مرکزی آن در آنکارا نیز رسماً در 26 سپتامبر 1979 بسته شد. ایران از اتحاد و نزدیکی با غرب و برخی کشورهای منطقه خارج شده و به جنبش غیر متعهدها پیوست و نیز با اسرائیل قطع رابطه کرد. با وجود آنکه پس از پیروزی انقلاب ایران، امریکا در زمره اولین کشورهایی بود که دولت جدید انقلابی ایران را به رسمیت شناخت؛ ولی روابط دو کشور با خروج ایران از پیمان سنتو و سپس انحلال آن، لغو قراردادهای نظامی دو جانبه، اخراج مستشاران نظامی و غیر نظامی امریکایی از ایران، عدم پذیرش سفیر جدید امریکا از سوی دولت موقت ایران و تقلیل روابط سیاسی

دو کشور به سطح کاردار، خودداری امریکا از تحویل سلاح ها و تجهیزات نظامی و غیر نظامی خریداری شده در زمان شاه، موضع گیری های غیر دوستانه و خصمانه کنگره و رسانه های جمعی امریکا علیه ایران، فرار بسیاری از مهره های اصلی نظام شاه به امریکا و مشارکت برخی از آنان در فعالیت های ضد انقلابی ایران، تحریکات و اقدامات امریکا در برخی نقاط حساس ایران مانند کردستان و بلوچستان، ملاقات برخی از مقامات و سیاستمداران امریکایی (از جمله ریچارد نیکسون) با شاه مخلوع و بالاخره اجازه ورود شاه و خانواده پهلوی به امریکا، و درپی آن اشغال ساختمان سفارت امریکا در تهران به وسیله دانشجویان و گروگانگیری کارکنان آن، به تدریج از سردی به تیرگی و سپس به وخامت و بالاخره به درگیری و خصومت آشکار تبدیل شد. بعد از جریان گروگانگیری در 13 آبان 1358، دولت امریکا پیرو شکست تمامی اقدامات دیپلماتیک خود در راه آزادی گروگان ها، بالاخره در فروردین ماه 1359 روابط سیاسی خود را با ایران قطع کرد. مدتی بعد در اردیبهشت ماه 1359 عملیات نظامی نجات گروگان های امریکایی در ایران معروف به (عملیات دلتا) را در خاک ایران انجام داد که به شکست انجامید. چندی بعد با شکست کودتای نوژه در ایران، امریکا در تیر ماه 1359 اقدام به مسدود کردن و توقیف کلیه ذخایر ارزی و دارایی های ایران در امریکا کرد. ضمناً سیاست محاصره و تحریم اقتصادی ایران را با همکاری نسبی برخی کشورهای اروپای غربی به مرحله اجرا گذاشت.(اسدی،1393،429و428) بدین ترتیب وقوع انقلاب اسلامی در ایران موجب شد که یک قدرت عمده منطقه ای از سلطه امریکا خارج و از نفوذ امریکا در خلیج فارس کاسته شود و تعامل بازیگران منطقه ای و قدرت های فرامنطقه ای در این منطقه در دهه1980، پیچیده تر شود.(اسدی،1393،63) با پیروزی انقلاب اسلامی ایران بار دیگر خلأ قدرت در منطقه پدیدار شد و عملاً دکترین نیکسون و ژاندارمی ایران دیگر کارایی نداشت بنابراین کارتر در مقام رئیس جمهوری امریکا دکترین جدیدی

را جایگزین دکترین نیکسون کرد تا خلأ قدرت در منطقه را پوشش دهد.

دکترین امنیتی کارتر

جیمز ارل کارتر با نام مخفف جیمی کارتر در 2 نوامبر 1976 به عنوان دوازدهمین رئیس جمهور امریکا وارد کاخ سفید شد.(غرایاق زندی و دیگران،1390،59) کارتر در عرصه سیاست خارجی معتقد بود دنیا با توجه به پدیده جهانی و گسترده ضد امریکایی گرایی⁽¹⁾،

باورش به امریکا را از دست داده است و از این رو، دولت ایالات متحده، می بایست اهداف سیاست خارجی خود را با ارزش های اصولی تر خود همچون صلح و حقوق بشر دنبال کند. (Spanier,1995, 174) اما با پیروزی انقلاب اسلامی در منطقه در چرخشی آشکار سیاست خارجی خود را تغییر داد. در فوریه 1979 (1357) انقلاب اسلامی ایران به پیروزی رسید. شاه، ژاندارم منطقه و متحد قدرتمند امریکا در خاورمیانه، سرنگون شد و ایران، قدرتمند ترین کشور حاشیه خلیج فارس، از حیطه نفوذ غرب خارج شد. بدین ترتیب سیاست خارجی امریکا در منطقه با بزرگ ترین شکست رو به رو شد زیرا در پی سرنگونی شاه، پیمان سنتو، لغو و حلقه مرکزی کمربند امنیتی غرب به دور کمونیسم گسسته شد و راهبرد منطقه ای امریکا (دکترین نیکسون) بازوی قدرتمند نظامی خود را از دست داد و ایالات متحده در رسیدن به هدف اصلی سیاست خارجی خود یعنی حفظِ ثبات، امنیت و برقراری توازن بین شرق و غرب در خاورمیانه ناکام ماند.(مرکز مطالعات استراتژی امریکا،1364،5) افزون بر این، با انحلال دو مرکز مراقبت استراتژیکی امریکا در بهشهر و کبکان، موقعیت ایالات متحده در نظارت بر فعالیت های اتمی شوروی و تحرکات نظامی آن کشور در شمال ایران نیز به طور کامل تضعیف شد.(کاردانکوس،1367،238)

در حالی که دولت کارتر هنوز از گرفتاری ناشی از پیروزی انقلاب اسلامی در ایران آسوده نشده بود، دو حادثه مهم دیگر در اواخر سال 1979 ضربه شدیدی

بر اعتبار سیاسی امریکا وارد آورد و توازن قوا در منطقه را به سود شوروی تغییر داد؛ واقعه نخست در 4 نوامبر 1979 (13 آبان 1358) در تهران روی داد و طی آن، دانشجویان پیرو خط امام سفارت امریکا را تسخیر کردند و اعضای آن را به گروگان گرفتند. این حادثه نه تنها به سرنگونی دولت متمایل به غربِ بازرگان انجامید و امید امریکا را برای نزدیکی به ایران به یأس مبدل کرد، بلکه به روند بهبود مناسبات بین شوروی و کشورهای منطقه که از خطر انقلاب اسلامی در هراس بودند، سرعت بخشید. اشغال سفارت ایالات متحده در تهران نشانه افول اراده سیاسی در امریکا تعبیر شد و حرمت و اعتبار آن کشور را خدشه دار کرد. (هالیدی،1364،31) حادثه دوم در 24 دسامبر 1979 (3 آذر 1358) روی داد که طی آن، نیروهای ارتش سرخ به بهانه پشتیبانی از دولت افغانستان، آن کشور را به اشغال خود درآوردند. روس ها که از مدت ها پیش در پی تثبیت موقعیت خود در افغانستان بودند، با سرنگونی شاه در ایران و تضعیف قدرت امریکا در منطقه، به فرصتی استثنایی دست یافتند و برای نخستین بار، از نیروهای نظامی در مناطق غیر اقماری خود استفاده کردند. و با این عمل، ضربه نهایی را به سیاست تشنج زدایی وارد ساختند.(هالیدی،1364،31) حضور نیروهای روسی در خاک افغانستان نگرانی های زیادی در امریکا پدید آورد. این نگرانی ها ناشی از آن بود که امریکایی ها اشغال افغانستان را نتیجه برنامه هماهنگ شوروی برای نفوذ در جهان سوم(هالیدی،1364،141) و تلاش آنان برای رسیدن به آب های گرم خلیج فارس با استفاده از خلأ قدرت موجود در خاورمیانه می دانستند.(یکتا،1395،60 و 59)

در پی وقوع این تحولات، در امریکا نیاز به اتخاذ یک استراتژی جدید منطقه ای و بین المللی بیش از پیش احساس می شد. با آغاز دهه هشتاد، امریکا برای تحکیم ثبات و امنیت در منطقه و حفاظت از متحدان منطقه ای خود و ایجاد اطمینان در آنان و پاک سازی نقطه های تاریک و تردید آمیز ناشی از سقوط شاه و اشغال افغانستان، تهاجم خود را به دو کانون منطقه یعنی انقلاب اسلامی ایران و شوروی آغاز کرد. شروع این تهاجم در دکترین کارتر تجلی یافت. جیمی کارتر

در نطق سالیانه خود با عنوان «وضعیت کشور» در 23 ژانویه 1980 در کنگره، دکترین خود را این گونه اعلام کرد: «بگذارید موضع ما کاملاً مشخص باشد؛ هر تلاشی از طرف هر نیروی بیگانه برای در اختیار گرفتن کنترل منطقه خلیج فارس به عنوان حمله به منافع حیاتی ایالات متحده تلقی خواهد شد و در نتیجه با استفاده از تمام وسایل ضروری از جمله نیروی نظامی با آن مقابله خواهد شد.»(سروان شرایبر،1362،111) در ادامه کارتر عنوان کرد: «ما آماده ایم با همکاری دیگر کشورهای منطقه به شکل دهی چارچوب همکاری آمیز امنیتی اقدام کنیم که به ارزش ها و باورهای سیاسی متفاوت ارج گذارد و به افزایش وابستگی متقابل، امنیت و کامیابی همه بیانجامد.»(Nutter,2002,73) این دکترین، عزیمتی از دکترین نیکسون به حساب می آمد و امریکا متعهد می شد بدون واسطه در خلیج فارس و بحران های آن دخالت کند. این دکترین، در واقع خلیج فارس را به منزله مجموعه امنیتی مستقلی تعریف می کرد که گرایش کلی آن حفظ یکپارچگی در برابر نفوذ جماهیر شوروی سوسیالیستی بود و در مقام خط مقدم مهار کمونیسم از سوی غرب ایفای نقش می کرد. ضمن آنکه حفره ای عظیم به نام «جمهوری اسلامی ایران» در این گرایش، خلأ ایجاد می کرد که دکترین مزبور با سه تمهید اساسی درصدد بود آن را جبران کند. این تمهیدات به ترتیب عبارت بودند از:

ریاست جمهوری وی، دو رویداد در این چارچوب به وقوع پیوست که موضوع هر دو جمهوری اسلامی ایران بود. مداخله نظامی ایالات متحده در ایران با هدف نجات گروگان های مستقر در سفارت این کشور و هجوم نظامی رژیم بعث عراق به مرزهای کشورمان که با حمایت و تأیید پنهانی کاخ سفید انجام شد، در این قالب معنا می یافت.(غرایاق زندی و دیگران،1390،87) به طور کلی می توان گفت دکترین کارتر در قالب 3 طرح تحقق یافت.. تشکیل نیروهای واکنش سریع به منظور مداخله نظامی مستقیم امریکا در منطقه که در صورت نیاز تحقق پذیرد. 2. ایجاد کمربند امنیتی از کشورهای منطقه شامل عربستان، پاکستان، عمان، بحرین، مصر 3. تشکیل شورای همکاری خلیج فارس با هدف همکاری های نظامی و اقتصادی منسجم تر کشورهای منطقه. اکنون 3 طرح مورد نظر کارتر را مورد بررسی قرار می دهیم.

تشکیل نیروهای واکنش سریع

فکر ایجاد نیروهای واکنش سریع طبق گزارش هفته نامه نیوزویک مورخ 23 تیرماه 1359 (14 ژوئیه 1980) در اوت 1977 (1356) یعنی یک سال و نیم قبل از انقلاب ایران و دو سال و نیم قبل از ورود نیروهای شوروی به خاک افغانستان در دولت امریکا به عنوان یک طرح پیشنهادی مطرح بوده است.(روزنامه کیهان 14/3/1363) بحران انرژی سال 1973(1352) موضوع را وارد مرحله جدی تری ساخت. در نهایت وقایع بین المللی سال های 1980-1979(1359- 1358) زمینه کافی برای اقدام عملی در این زمینه را به امریکایی ها داد.(الهی،1388،297)

در پی تحولات منطقه، مک فارلین که بعداً به عنوان مشاور رئیس جمهور امریکا در امور مربوط به امنیت ملی انجام وظیفه می کرد در سال 1978 مداخله نظامی را در خاورمیانه از نقطه نظر اهداف استراتژیک و سیاست داخلی پیشنهاد کرد. وی می نویسد: « اتخاذ روش های خشن نظامی در جریان بحران های محلی برای فهماندن مقاصد امریکا به ابرقدرت ها و مخالفان این کشور در منطقه حائز اهمیت است.»(روزنامه کیهان 30/5/1363) نیویورک تایمز در شماره 28ژانویه

1980 (1359) می نویسد: «برژینسکی در فوریه 1978(بهمن 1356) کارتر را به ضرورت اجرای برنامه حضور دریایی امریکا در اقیانوس هند و ایجاد پایگاه هایی در آن منطقه متقاعد ساخته بود.»

(روزنامه کیهان 14/3/1363) با توجه به این دیدگاه ها است که تشکیل نیروی واکنش سریع در سال 1979 (1358) به هنگام ریاست جمهوری کارتر جنبه عملی به خود گرفت.(الهی،1388،296)

بدین ترتیب کارتر رئیس جمهور وقت امریکا طی فرمان شماره 18 به تشکیل نیروهای سریع الانتقالی که بدون بر هم زدن توان رزمی نیروهای امریکایی در مواضع معمول آنها در اروپا و آسیا قادر به واکنش فوری در جنگ های محلی باشد، فرمان داد.(روزنامه کیهان 14/3/1363) به دنبال این تحولات در اول مارس 1980(11/12/1358) مرکز فرماندهی نیروهای واکنش سریع تحت فرماندهی آمادگی امریکا تأسیس گردید.(الهی،1388،297)

هدف اصلی ایجاد این نیروها، یکپارچه کردن شاخه های مختلف نیروهای مسلح امریکا در یک ارگان نظامی واحد با حداکثر تحرک به منظور دخالت نظامی فوری بخصوص در کشورهای جهان سوم می باشد. هدف سیاسی - نظامی نیروهای واکنش سریع نیز جلوگیری از حمله دشمن به نیروهای امریکایی و نیروهای متحد وی در «مناطق حیاتی» می باشد. این نیروها باید دارای چنان ظرفیتی باشند که در هر کجا و به هر طریق و هر وقت که منافع امریکا ایجاب کند وارد عمل شوند و طبق اصل «حداکثر تحرک» بایستی از لحظه شروع جنگ ابتکار عمل را در دست گیرند. این نیروها از چهار شاخه نیروی زمینی، دریایی، هوایی و تفنگداران دریایی تشکیل شده است. ساختار این نیروها تابع مدل استاندارد واحدهای جنگی امریکا نیست، بلکه هر واحد شامل تعداد نیرویی می شود که جهت اجرای عملیات ویژه بدان احتیاج است.(روزنامه کیهان 5/4/1363) بخش عملیاتی نیروهای واکنش سریع، 19 کشور را تحت پوشش قرار می دهد و مسئولیت آنها تنها دفاع از این کشورها نبوده، بلکه وظیفه قدرتمند کردن متحدان واشنگتن را از نظر سیاسی و نظامی به عهده دارد.(روزنامه کیهان 5/4/1363) این

نیروها در این راستا بایستی به سرکوب جنبش های سیاسی و اسلامی در کشورهای منطقه خلیج فارس بپردازند و در موقع لزوم از حوزه های نفتی منطقه حفاظت کنند.(روزنامه کیهان8/1/1364) ویژگی های اصلی نیروهای واکنش سریع، استقلال عمل، سرعت عمل و توانائی بقاء، به منظور دفاع از منافع امریکا و متحدانش در هر زمان و مکان می باشد. این نیروها تا زمانی که مورد نیاز باشند در موقعیت مورد نظر باقی می مانند.(روزنامه کیهان 20/8/1364)

کمربند امنیتی منطقه

اشاره

آمریکا با تجربه ای که از سقوط محمد رضا شاه پهلوی بدست آورده بود برای رسیدن به مقصود، ضمن تقویت عربستان می بایست ترتیبی اتخاذ می کرد که سایر کشورهای منطقه به نوعی به عنوان پشتوانه عربستان تجلی کنند. بدین ترتیب می بایست یک «کمربند امنیتی» از پاکستان تا مصر به وجود آید، تا ضمن ایجاد یک «پرده آهنین» به دور انقلاب اسلامی، حمایت دولت های منطقه را، به هنگام وقوع بحران برای عربستان تأمین کند. تقویت پاکستان، بازگرداندن مصر به جامعه عرب، تلاش در حل و فصل مسأله فلسطین - اسرائیل و تشکیل شورای همکاری خلیج فارس که در مجموع انعقاد یک پیمان «دفاع دسته جمعی» را ممکن می ساخت، در راستای به ثمر رسانیدن این سیاست بود. دستیابی به این هدف دقیقاً در راستای اجرای دکترین کیسینجر - نیکسون بود که بکارگیری منابع محلی را تجویز می کرد.(روزنامه اطلاعات 4/5/1361)

عربستان سعودی

پیروزی انقلاب اسلامی به ویژه در ارتباط با عربستان سعودی برای ایالات متحده بسیار پرهزینه بود. در واقع، با بروز بحران و ناآرامی در ایران، موقعیت عربستان سعودی در مجموعه امنیتی خلیج فارس به لحاظ استراتژیک افزایش یافت؛ زیرا با سقوط شاه، تنها پایه باقیمانده دکترین نیکسون در منطقه محسوب

می شد.(غرایاق زندی و دیگران،1390،79) اما امریکا برای حفظ این کشور تحت نفوذ خود می بایست موانع متعددی را که بیشتر آنها معلول شکست امریکا در مقابل انقلاب اسلامی ایران بود، از سر راه بردارد.

اولاً: ادامه نفوذ بر این کشور فقط زمانی میسر می گردید و یا حداقل مطمئن تر می شد که کوشش امریکا برای سلطه، فقط به عربستان محدود نشود بلکه بعد گسترده تر یافته و محدوده جغرافیایی وسیع تری را در بر گیرد، زیرا اتفاقاتی نظیر انقلاب ایران در هر یک از کشورهای منطقه می تواند به حضور امریکا در عربستان ضربه وارد آورد.

ثانیاً: پس از شکست های پیاپی امریکا در ایران، حیثیت سیاسی امریکا در منطقه بسیار تنزل کرده و دولت های وابسته نسبت به توانایی امریکا در حمایت آنها به هنگام بروز بحران دچار شک و تردید فراوان بودند. این دو عامل اصلی ذکر شده می توانست روابط عربستان با امریکا را محدود کرده و یا گسترش بیشتر روابط را با اشکال مواجه سازد. هرچند در جهت رفع این نظر منفی، امریکا اقدامات هماهنگی را به عمل آورد. از آن جمله می توان از نمایش حضور نیروی دریایی امریکا و ایجاد و توسعه پایگاه های آن کشور در منطقه نام برد. همزمان ایجاد «نیروهای واکنش سریع» به عنوان نشانی از تمایلات و آمادگی امریکا برای مداخله سریع در منطقه و نجات وابستگان خود و همچنین توسعه و تکمیل هواپیماهایی با برد طولانی تر برای حمل نیروها که بیان کننده ازدیاد توان بکارگیری نیروهای واکنش سریع بود و همچنین ایجاد ذخایر سوخت و لوازم و تسلیحات جنگی در پایگاه های امریکا از کنیا تا عمان همگی در آرامش بخشیدن به دولت های متکی به امریکا در منطقه و بخصوص عربستان بسیار مؤثر بوده اند.

در حقیقت نگرانی عربستان بعد از پیروزی انقلاب اسلامی ایران در مورد توان و خواست امریکا برای دخالت به هنگام بحران در کشورهای به اصطلاح «دوست» (تحت انقیاد) با این اقدامات امریکا به طور اساسی رفع گردید. این امر را در برخورد رژیم عربستان با مسائل منطقه به خوبی می توان مشاهده کرد. در همین رابطه قبول

عربستان برای پذیرش چهار هواپیمای جاسوسی آواکس امریکا در این دوره نشانی از ادامه تعهد این کشور در قبال امریکا بود. در حالی که بعد از وقایع ایران و با توجه به وضع امریکا، عربستان تمایلی به داشتن آواکس در خاک خود نداشت، ولی با توجه به اقدامات امریکا برای حضور نظامی گسترده در خلیج فارس بود که عربستان به همکاری بیشتر با امریکا پرداخت. هرچند همکاری های موجود بین عربستان و امریکا را نمی توان در قالب یک «اتحاد نظامی» خواند ولی نتایج حاصل از آن و روابط موجود تفاوت چندانی با آن نداشت.(الهی،1388،278و277)

بدین ترتیب عربستان پیشرفته ترین تکنولوژی را در اختیار گرفت. سیستم فرماندهی، کنترل و ارتباطات عربستان را قادر می ساخت تا عملیات خود را با نیروی هوایی در ناوهای هواپیمابر و پایگاه های زمینی امریکا از عمان تا قاهره هماهنگ کند، تا بدین ترتیب قدرت تهاجمی نیروهای امریکایی و عربستان از این هماهنگی افزایش یابد. در واقع مهم تر از نتایج و فوائد نظامی برای عربستان و نیروهای منطقه ای امریکا، نتایج سیاسی حاصل از همکاری نظامی دو کشور بود. از طریق این همکاری، تقویت حضور نظامی دولت های سلطه گر در خلیج فارس ممکن گشته و با ازدیاد توان رزمی، امریکا قدرت فشار بیشتری را در منطقه بدست آورد. البته امریکا سعی داشت با تقویت عربستان و ازدیاد حضور نظامی در خلیج فارس، حیثیت خدشه دار شده خود را نیز بهبود بخشد و رژیم های وابسته را به حمایت خود امیدوار نماید و همین طور علیه کشورهای مخالف دولت های سلطه گر در صورت نیاز وارد عملیات شود و سرانجام از قدرت نظامی خود به عنوان یک عامل بازدارنده در مقابل اهداف توسعه طلبانه شوروی استفاده کند.(الهی،1388،281)

پاکستان

تحقق دکترین کارتر برای حفظ سلطه خود در خلیج فارس بر اساس یک

استراتژی «گستره قابل اطمینان» بنا نهاده شده بود. به مفهوم دیگر در حالی که عربستان به عنوان کلید ادامه نفوذ امریکا و متحدان وی در منطقه بود در عین حال برای حفظ عربستان، امریکا باید از نظر جغرافیایی حوزه وسیع تری را تحت سلطه و نفوذ خود نگه می داشت. از جمله مناطقی که در این رابطه برای امریکا اهمیت داشت (گذشته از سایر ارزش ها ) پاکستان بود. امریکا به اهمیت استفاده از پایگاه ها و به خصوص بنادر پاکستان و فرودگاه کراچی برای عملیات نیروی دریایی ضربتی خودش در دریای عرب واقف بود.(روزنامه کیهان9/2/1361)

در استراتژی دکترین کارتر همکاری بین پاکستان و امریکا، توان نظامی منطقه ای امریکا را افزایش می داد و امریکا را به استفاده از زنجیره ای از امکانات و تجهیزات نظامی از کنیا تا جنوب آسیا قادر می نمود و امریکا با استفاده از این امکانات و تجهیزات می توانست نفوذ و سلطه خویش را بر منطقه اعمال کند و از این توان برای تحت فشار قرار دادن «رژیم های مستقل» منطقه استفاده نماید. بدیهی است این توان امریکا و این همکاری با پاکستان می توانست حیثیت امریکا را در نظر عربستان افزایش دهد و این کشور آمادگی بیشتری برای در اختیار قرار دادن کامل امکانات خود به امریکا بیابد. عربستان بسیار مایل بود که خود را از یک همکاری یک به یک با امریکا در منطقه برهاند و سایر دول منطقه را نیز در این مسأله شریک خود قلمداد کند. همکاری نزدیک و علنی امریکا و پاکستان برای روابط عربستان و امریکا یک اثر مثبت دیگر نیز داشت و آن، این که همکاری نظامی پاکستان و عربستان را ممکن ساخته، می توانست منجر به ایجاد یک اتحاد نظامی منطقه ای شود. خلاصه این که حرکت تدریجی امریکا به سوی روابط مستقیم نظامی نزدیک تر با عربستان باید با وسعت دادن به حوزه جغرافیایی همکاری نظامی امریکا در سایر مناطق اقیانوس هند هماهنگ شود.(Cottrell, 1984)

عمان

از جمله دیگر کشورهای منطقه که در سیستم کمربند امنیتی امریکا از نظر

موقعیت جغرافیایی اهمیتی ویژه داشت، کشور عمان بود. رژیم عمان معتقد بود که ثبات در خلیج فارس بدون حمایت کشورهای غربی ممکن نیست. به دنبال همین برداشت آمادگی همکاری نظامی (حتی به صورت محدود) با امریکا را پیدا کرد. هرچند مذاکرات برای همکاری امریکا و عمان مشکلاتی را به همراه آورد، زیرا مسقط با اینکه در مواردی برداشت امریکا را از تهدید قبول داشت، ولی اختلاف نظر در رابطه با وسعت و حجم این همکاری و همین طور تعداد پرسنل امریکایی که برای این کار مورد نیاز بود، نیز وجود داشت. بدین ترتیب قراردادی در سال 1980 (1359) بین عمان و امریکا به امضاء رسید که طبق آن تجهیزات نظامی نیروهای امریکایی مانند تانک و غیره اجازه یافتند در خاک عمان مستقر شوند و از خدمات تعمیراتی برخوردار گردند.(الهی،1388،289) طبق این قرارداد تصمیم گیری نهایی در مورد استفاده امریکا از تجهیزات و امکانات نظامی در خاک عمان در موقع بحران به عهده رژیم عمان قرار گرفت. در چارچوب این همکاری ها، انجام مانورهای مشترک بین دو کشور (که در اصل مانور نیروهای واکنش سریع بود که در دیماه 1362 (ژانویه 1983) نام آن به فرماندهی مرکزی ایالات متحده امریکا تبدیل و مسئولیت نظامی منطقه از پاکستان تا مصر را عهده دار شد) بطور سالانه در عمان آغاز گردید.(الهی،290،1388و 289) طبق گزارش روزنامه جمهوری اسلامی ایران، امریکا در 10 سال از سال 1361 (1982) حدود یک تا یک و نیم میلیارد دلار صرف ایجاد تسهیلات نظامی در عمان برای تجهیز و گسترش 4 پایگاه در جزایر مصیره، ثمریت، منسدم، سیب و دیگر بنادر خواهد نمود.(روزنامه جمهوری اسلامی 4/8/1361)

بحرین

امریکا در پایگاه جفیر این کشور طبق موافقتنامه ای که چهار ماه پس از اعلام استقلال بحرین و خروج انگلستان از آنجا در تاریخ 31 دسامبر 1971(10 دیماه1350) منعقد شد، حضور داشت. هرچند این امر با مخالفت

و تظاهرات ضد امریکایی در داخل بحرین ر و به رو شد که این ضدیت ها با وقوع جنگ اعراب - اسرائیل در سال 1352(اکتبر 1973) به اوج خود رسید که در نتیجه آن بحرین موافقتنامه نظامی با امریکا را یک جانبه فسخ کرد. با وجود این، بحرین یکی از مراکز مهم نیروهای دریایی امریکا در خاورمیانه باقی ماند.(گریزیک و دلاژ،1366،209و208)

مصر

با مرگ ناصر در شهریور 1349 (سپتامبر 1970) و به قدرت رسیدن سادات تغییری کلی در جهت گیری های سیاست داخلی و خارجی مصر به وجود آمد.(الهی،1388،284) در راستای اجرای دکترین کارتر سیاست امریکا بر این قرار گرفت که با بازگشت دادن کامل مصر به بلوک غرب، کشورهای عربی حوزه خلیج فارس از طریق کمک های مالی خود، مصر را در ایجاد یک قدرت نظامی یاری دهند. این قدرت می بایست ژاندارم منطقه شود، جایگزینی ایران توسط مصر حتماً لازم بود، زیرا کشورهای عربی شبه جزیره عربستان با وجود قدرت مالی عظیم خود از نظر ساختار و بنیادهای اقتصادی - اجتماعی بسیار ضعیف بودند و با توجه به محدودیت جمعیت، امکان بکارگیری مطلوب قدرت مالی را در راه توسعه قدرت اقتصادی و نظامی نداشتند. کوشش های کارتر برای حل مسأله اعراب با اسرائیل که می بایست منتهی به یک صلح پایدار در منطقه شده و در نتیجه به مصر فرصت رهبری جهان عرب را بدهد، به انعقاد یک صلح جداگانه بین مصر و اسرائیل انجامید که البته این خود سد راه انجام نقشه های امریکا شد. انعقاد پیمان صلح جداگانه بین مصر و اسرائیل در 6 فروردین 1358 (26 مارس 1979) خشم عمومی اعراب را نسبت به مصر برانگیخت. مصر از جامعه عرب طرد و کلیه کشورهای عربی (بجز عمان) مصر را تحریم و روابط دیپلماتیک خود را با وی قطع کردند. با وضعی که برای مصر پیش آمد اکنون بار دیگر سیاست دو ستونی امریکا در منطقه دچار مخاطره شده بود.(الهی،1388،286و285)

انعقاد قرار داد کمپ دیوید و انزوای سیاسی مصر و سادات در جهان عرب موجب شد که مصر (و نه فقط جمال عبدالناصر) نقش سنتی خود را به عنوان رهبر جهان عرب از دست بدهد و این موضوع، فرصتی طلایی برای صدام فراهم کرد تا عراق را جانشین مصر کند.(حسینی،34،1395)

شورای همکاری خلیج فارس

در پی رخداد انقلاب اسلامی در ایران و نگرانی دولت های جنوبی خلیج فارس و سفر دو نفر از مقامات عالی نظامی امریکا به عربستان سعودی، در سال 1981، شش کشور عربی حوزه خلیج فارس (امارات متحده عربی، بحرین، عربستان، عما، قطر و کویت) شورای همکاری خلیج فارس را بدون حضور ایران و عراق تأسیس کردند.(حافظ نیا و ربیعی،1392،254) البته فکر تشکیل چنین شورایی در سال های اولیه دهه 1970(1350) نیز وجود داشت که ایران دوره پهلوی نیز می بایست در آن عضو باشد. ولی به علت مخالفت رژیم عراق و بدبینی برخی رژیم های عربی شبه جزیره، نسبت به نقش شاه، این شورا تشکیل نگردید.(الهی،1388،421)

ازآنجا که این کشورها، به جز عربستان، طی دهه های 50 و 60 و اوایل دهه 70 قرن بیستم به استقلال رسیدند. یکی از مشترکات این کشورها نوپا بودن و وابستگی امنیتی و اقتصادی به خارج است و طبیعی است که برای دستیابی به امنیت، اقداماتی را به صورت مشترک و مجزا انجام دهند.(حافظ نیا و ربیعی،1392،254) پس از انقلاب اسلامی و در طول سال 1359، در پی حمله همه جانبه عراق به ایران، کشورهای عربی منطقه خلیج فارس مقدمات پیش نویس پیمان «امنیت دسته جمعی» را تهیه کردند و در اسفند ماه همان سال، اتحادیه ای فنی مأمور پی ریزی اساسنامه شورای همکاری شد. اساس این طرح با محورهای ذیل مطرح گردید.

بدین ترتیب در 22 اسفند 1359، سران این شش کشور در ریاض گرد هم آمدند و در 26 اسفند همان سال، طی انتشار بیانیه ای رسمی، موجودیت شورای همکاری خلیج فارس را رسماً اعلام کردند(حافظ نیا و ربیعی،1392،255)

دلایل تشکیل شورا

علت وجودی شورای همکاری خلیج فارس احساس نیاز به امنیتی بود که کشورهای منطقه را به هم گرایی و اتحاد منطقه ای در چهارچوب ساخت جغرافیایی متجانس فراخواند، تا از این طریق به امنیت دست یابند. شکل گیری اندیشه ایجاد اتحادیه منطقه ای در خلیج فارس، با توجه به وجود تجانس جغرافیایی در شبه جزیره عربستان، به دوره پایان حضور انگلستان در منطقه خلیج فارس باز می گردد؛ بعد از خروج نیروهای انگلستان از منطقه و به منظور متشکل کردن واحدهای عشیره ای سواحل جنوبی خلیج فارس، که سال ها تحت استعمار و نفوذ انگلیس بودند، انگلستان در سال 1971 طرح اولین تشکل منطقه ای را در قالب فدراسیون یا اتحادیه مطرح کرد؛ این طرح شامل بحرین و قطر و هفت شیخ نشین متصالحه ابوظبی، دبی، شارجه، عجمان، رأس الخیمه ، فجیره و ام القوین بود، که بحرین و قطر به صورت دو کشور مستقل و تحت نفوذ انگلستان باقی ماندند، ولی مجموعاً طرح تشکیل امارات متحد عربی را امضا کردند و سال بعد، انگلستان عقب نشینی خود را از پایگاه ها و مراکز شرق کانال سوئز، از جمله خلیج فارس، اعلام کرد.(Sandwick,1987,8)

در سال 1976، با پیشگامی سلطان قابوس، شاه عمان، وزرای امور خارجه

ایران، عراق، کویت، بحرین، قطر، امارات متحد عربی، عربستان سعودی و عمان در مسقط برای بحث درباره پیشنهاد عمان در زمینه اتخاذ سیاستی دفاعی و امنیت منطقه ای هماهنگ با همدیگر ملاقات کردند که چون وزرای حاضر اختیارات لازم را نداشتند، نشست بدون نتیجه خاتمه یافت و کسی پیشنهاد عمان را پیگیری نکرد. در همان سال تلاش دیگری به منظور تجمع اعراب منطقه انجام شد و شیخ جابر الاحمد، امیر کویت، در سفری به کشورهای خلیج فارس، موضوع وحدت عمل آنها را در حفظ امنیت و ثبات منطقه در مواجهه با مسائل سیاسی، اقتصادی و تهدیدات استراتژیکی به بحث گذاشت. این گونه تلاش ها و تشکیل جلسات و ملاقات ها به منظور گروه بندی و تشکل های منطقه ای بیش از پنج سال ادامه یافت، تا اینکه منطقه خلیج فارس وارد عصر جدیدی شد و آن وقوع انقلاب اسلامی و پیروزی آن در ایران بود که منافع حیاتی غرب را به خطر انداخت و ایران را از اردوگاه غرب بیرون کشید و مستقل کرد. از طرفی، امریکا برای حفظ تسلط خود بر منطقه خلیج فارس، به دو کشور ایران و عربستان امید بسته بود. عربستان از مدت ها قبل عرصه نفوذ امریکا بود و سابقه آن به سال 1933، که آرامکو امتیاز نفت عربستان را به دست آورد، بر می گشت؛ به دنبال این امر، قراردادهای اقتصادی و امنیتی بین عربستان و امریکا بسته شد، مانند قرارداد همکاری نظامی بین ابن سعود و روزولت در سال 1945، قرارداد تأسیس پایگاه نظامی امریکا در ظهران عربستان و در مجاورت تأسیسات نفتی شرکت آرامکو، و تصدی دانشکده افسری ریاض به وسیله هیئت نظامی امریکا. اکنون که امریکا به اهمیت عربستان پی برده بود، سرمایه گذاری زیادی در مورد آن انجام داد. از این رو آیزنهاور، رئیس جمهور امریکا در سال 1951، در کنگره امریکا اعلام کرد: «دفاع از عربستان سعودی برای امریکا به منزله دفاع از خود تلقی می شود.»(انصاری،38،1364) اهمیت موقعیت و نفت عربستان در راستای اهداف امریکا به دخالت در عربستان و امریکایی کردن ساختار نظامی و اقتصادی این کشور منجر و متقابلاً دولت عربستان نیز به پشتیبانی امریکا

دلگرم شد. از آنجا که عربستان به تنهایی نیاز امریکا را مرتفع نمی کرد و از طرفی ایران عوامل و مبانی قدرت چشمگیری در منطقه داشت، امریکا و انگلیس در پی خلأ قدرت ناشی از خروج قوای انگلیس از منطقه، ایران را با حمایت بی شائبه امریکا نامزد قدرت منطقه ای کردند و اولین مأموریت را هم زمان با خروج انگلیس در سال1971 به شاه ایران دادند. (Sandwick,1987,10)سیاست امریکا نیز، بعد از گرفتاری جنگ ویتنام، بر این مدار قرار گرفت که قدرت های منطقه ای خاصی را برای کنترل امنیت منطقه ای تعیین و سازماندهی کند تا در چهارچوب سیاست های امریکا و غرب عمل کنند. از این حیث، حکومت شاه ایران برای اهداف و نیات امریکا در خلیج فارس مناسب بود؛ از آنجا که دادن امکان مانورهای نظامی به شاه مستلزم تقویت قدرت نظامی بود، در سال 1972(یک سال پس از خروج انگلیس)، یک سوم بودجه کشور صرف خرید سلاح شد و ایران در مجموع، بیش از یک سوم اسلحه مورد معامله جهان سوم را خریداری کرد و به دنبال شوک نفتی و افزایش درآمدهای نفت، قرارداد 2500 میلیون دلاری خرید اسلحه با امریکا و خرید تانک های مدرن از انگلیس منعقد گردید و پایگاه های نظامی متعددی ایجاد و مأموریت های برون مرزی به ارتش ایران محول شد.(مانند سرکوبی شورش ظفار در عمان)(حافظ نیا و ربیعی،1392، 258و 257)

در مجله تایمز در سال 1971، چنین نوشتند: « محمد رضا پهلوی مسئولیت امنیت خلیج فارس را از سوی امریکا به عهده گرفته است و بعد از خروج بریتانیا از منطقه و کامل شدن آموزش نظامی و تحویل جنگ افزارهای جدید تا سال 1975، پیش بینی می شود که ایران به قدرتی بزرگ و رکن ثبات در خلیج فارس مبدل شود»؛ امریکا این موضوع را بارها تأیید کرد و ریچارد هلمز، رئیس سازمان «سیا»، را به عنوان سفیر خود در تهران برگزید. بدین ترتیب امریکا زمینه اقتدار شاه ایران را در تنگه هرمز نیز فراهم کرد و علاوه بر بستر سازی تنظیم قرارداد واگذاری حفظ امنیت آن به ایران، استفاده از جزیره الغنم را در دهانه تنگه هرمز در اختیار ایران قرار

داد.(انصاری،1364،34و33) علاوه بر مواردی که ذکر شد و توجه خاص امریکا به ایران، موقعیت جغرافیایی ایران نیز اهمیت این کشور را دو چندان کرده بود. موقعیت جغرافیایی ایران در ریملند باعث شده بود که این کشور در بخش مرکزی کمربند ابتکاری امریکا در چهارچوب پیمان «سنتو» ، متشکل از کشورهای ترکیه، ایران و پاکستان در چهارچوب سیاست کانتین منت⁽¹⁾

امریکا قرار گیرد. پیروزی انقلاب اسلامی در سال 1979 رکن اصلی استراتژی منطقه ای امریکا را در خلیج فارس در هم شکست و کمربند امنیتی و حصار بازدارندگی او را در حاشیه جنوبی شوروی متلاشی کرد و ایران را به پایگاه قوی ضد امریکا در منطقه خاورمیانه و خلیج فارس و کل جهان تبدیل کرد. بدین ترتیب پیروزی انقلاب اسلامی سیمای امنیتی منطقه را متحول و امیرنشین ها و شاهان منطقه را به شدت دچار نگرانی و احساس خطر کرد. (Sandwick,1987,36)

به دنبال پیروزی انقلاب اسلامی و احساس خطر شوروی از اوضاع داخلی افغانستان و تأثیرپذیری شدید آن از فرهنگ انقلاب اسلامی، و نیز به دلیل بهره برداری از فرصت ایجاد شده، شوروی خاک افغانستان را در سال 1979 اشغال کرد و باعث شد امریکا و غرب در خصوص حفظ منافعشان در منطقه خلیج فارس، به طور جدی، احساس خطر و به چاره اندیشی و ترتیبات امنیتی جدیدی اقدام کنند که دو ویژگی داشت:

و طرح «فرمان دهی مرکزی امریکا⁽³⁾»

تجلی یافت.

و سازماندهی آنها در راستای استراتژی منطقه ای امریکا که تشکیل «شورای همکاری خلیج فارس» و ترتیبات امنیتی محلی، نظیر طرح دفاع استراتژیک عربستان (سپر صلح) و «سپر صحرا»، از جلوه های آن به شمار می رود.

بدین ترتیب، مشخص می شود که شورای همکاری خلیج فارس ماهیتی دفاعی و امنیتی دارد و شکل گیری آن در ابتدا به دلیل احساس نیاز امنیتی امریکا و کشورهای منطقه برای رسیدن به اهداف و حفظ موجودیت خودشان در مقابل تهدیدات انقلاب اسلامی، به عنوان قدرتی نوظهور و در حال گسترش، و نیز نگرانی از نفوذ شوروی به جنوب و سواحل دریای عمان و تنگه هرمز و خلیج فارس بود.(حافظ نیا و ربیعی،1392،259)

ساندویک، نویسنده کتاب شورای همکاری خلیج فارس، که تحقیق عمیقی در خصوص این اتحادیه انجام داده است، چنین می نویسد: «در سال 1979، ایجاد رژیم انقلابی آیت الله خمینی تماماً تصویر امنیتی منطقه خلیج را تغییر داد ... و به نظر رسید که رژیم جدید ایران علیه کشورهای خلیج، خواه به صورت تجاوز مستقیم برای براندازی ... یا حمایت از طرف داران بومی، نظیر آنچه در سال 1981 در بحرین اتفاق افتاد، عمل خواهد کرد... .

سپس، در دسامبر 1979، شوروی به افغانستان تجاوز کرد و مناطق امنیتی نازک شد ... آن گاه، در سپتامبر 1980، جنگ ایران و عراق شروع شد ... . در مجموع، در این هنگام، آسیب پذیری کشورهای شبه جزیره عربستان به طور یأس آوری عیان شده بود ... در نتیجه، در اوایل فوریه 1981، وزرای امور خارجه امارات، بحرین، کویت، قطر، عمان و عربستان در ریاض گرد هم آمدند و متفقاً برای تأسیس شورای همکاری خلیج فارس موافقت کردند... و اگر چه مواد اصلی اساسنامه درباره همکاری اقتصادی بین آنها تأکید می کرد، مباحث اضطراری داخل شورا بیشتر بر محور دفاع و امنیت داخلی آنها دور می زد.»(Sandwick,1987,10)

قبل از تشکیل رسمی شورای همکاری، وزیر خارجه عربستان اعلام کرد که وقایع دیروز افغانستان نشان داد که شوروی به عصر تجاوز نظامی و

امپریالیسم رو کرده است و کشورهای خلیج باید برای حفاظت از استقلال و ثروتشان به خود متکی باشند و با تهیه سلاح در چهارچوب همکاری و ارتباط منطقه ای، برای تحقق منافع و اهداف خود بکوشند.(حافظ نیا و ربیعی،1392،260) در مراحل اولیه تشکیل شورا، پادشاهی عمان پیشنهاد همکاری نظامی بین اعضا را برای پاسداری و حفظ امنیت تنگه هرمز ارائه داد؛ این پیشنهاد با اعلام آمادگی برای پذیرش مداخله نیروهای خارجی در خلیج توسط عمان و ارائه تسهیلات و پایگاه های نظامی به امریکا همراه بود، به همین دلیل، و هم چنین به دلیل رعایت افکار عمومی مردم منطقه، با مخالفت رو به رو شد. دبیر کل شورای همکاری نیز اعلام داشت که ما چیزی شبیه ناتو نخواهیم بود، ولی اوضاع خاص منطقه (که ما را احاطه کرده است) باعث می شود که به ترتیبات امنیتی بیندیشیم.(حافظ نیا و ربیعی،1392،261و 260) دکتر احمد احراری، استاد دانشگاه می سی سی پی امریکا، اظهار داشت که: «شورای همکاری خلیج فارس به مثابه عامل موازنه منطقه ای در مقابل سلطه ایران و عراق است و هدف از تشکیل آن، جلوگیری از بی ثبات شدن اوضاع داخلی، مقابله با طرح های استراتژیک منطقه ای، و پویا شدن در روابط با ابرقدرت هاست.»(حافظ نیا و ربیعی،1392،261)

یک سال پس از تشکیل شورای همکاری خلیج فارس، اعضای این شورا، طی دومین نشست سران که اجلاس وزرای دفاع و رؤسای ستاد ارتش را در پی داشت، به ایجاد یک سیستم دفاعی هوایی متمرکز و افزایش نیروهای مسلح کشورهای عضو و ایجاد یک فرماندهی مشترک نظامی تصمیم گرفتند و تصمیم طرح «سپر صلح» را به همه کشورهای عضو اعلام کردند و با مانورهای معروف «سپر شبه جزیره» در امارات متحد عربی طرح مذکور را به این نام تغییر دادند و مقدمات اتخاذ استراتژی را با هماهنگی کامل غرب به وجود آوردند.(انصاری،38،1364) در حقیقت تشکیل شورای همکاری خلیج فارس سیاستی بود که غرب، به ویژه امریکا، بر اساس زمینه های موجود در منطقه و تشدید

احساس نگرانی دولت های منطقه از انقلاب اسلامی و تجاوز شوروی، مطرح کرده و پرورش داده بود و با توجه به وجود زمینه های تاریخی در خصوص نیاز به اتحاد منطقه ای، که قبلاً به آن اشاره شد، مقدمات تشکیل شورا فراهم گردید. برای تشکیل شورای مزبور، علاوه بر توجیهات امنیتی و تاریخی، توجیهات دیگری از قبیل مشترکات جغرافیایی، زبانی، مذهبی، اجتماعی، سطح توسعه اقتصادی، سیستم های حکومتی و فرهنگ جمعی در منطقه موجود بود؛ در نتیجه، با پیشگامی دولت های کویت و عربستان، به عنوان کارگزاران سیاست منطقه ای امریکا پس از پیروزی انقلاب اسلامی، سه ماه بعد از جلسه وزیران امور خارجه، در 25 ماه مه 1981، سران شش کشور شبه جزیره عربستان در ابوظبی گرد هم آمدند و منشور شورای همکاری خلیج فارس را امضا کردند و موجودیت آن را رسماً اعلام داشتند. (Sandwick,1987,10)تأسیس شورای همکاری خلیج فارس کشورهای عضو آن را هر چه بیشتر در حوزه نفوذ امریکا قرار داد. (Sandwick,1987,42)

جالب اینکه در بیانیه ای که در سال 1981 در ریاض منتشر شد، هدف از تأسیس شورا اشتراک مساعی کشورهای عضو در امور فرهنگی، آموزشی، بازرگانی، اقتصادی، بهداشتی، اجتماعی، جهانگردی، امور علمی، فنی، کشاورزی و صنایع و امور اطلاعاتی و غیره اعلام شد.(انصاری،41،1364) و از امور نظامی و دفاعی ذکری به میان نیامد. اهداف رسمی و تصویب شده شورا، که در ماده 4 اساسنامه آن آمده، به شرح ذیل است:(Sandwick,1987,218)

2.تعمیق و تقویت روابط، پیوندها و حوزه های همکاری متداول کنونی بین مردمانشان در حوزه های مختلف.

3.تنظیم مقررات مشابه در حوزه های مختلف شامل موارد ذیل:

الف) امور اقتصادی و مالی

ب) تجارت، حقوق و عوارض گمرکی و ارتباطات

ج) فرهنگ و تعلیم و تربیت

د) امور اجتماعی و بهداشتی

ه) اطلاعات و جهانگردی

و) قانون گذاری و امور اداری

همان طور که مشاهده شد، در شرح اهداف شورا، اثری از همکاری امنیتی و دفاعی دیده نمی شود. در واقع، اهداف یادشده، بیشتر به پوششی می ماند که توجیه کننده وجود شورای مزبور از نظر افکار عمومی مردم منطقه و نیز قدرت های منطقه ای چون ایران و عراق است. البته، شورا فعالیت های خود را صرفاً در زمینه های دفاعی و امنیتی محدود نکرده و در زمینه های اقتصادی، اجتماعی و ایجاد هماهنگی های لازم بین آنها نیز فعالیت هایی داشته است.

مهم ترین دستاورد این شورا ارائه قالب جدید هویت ساز برای ساکنان شبه جزیره عربستان است، به طوری که آنان قبل از این که هویتشان را به کشورشان منتسب بدانند، به شورای همکاری خلیج فارس مرتبط می کنند. البته، نهادی شدن و تحقق این مسئله برای کشورهایی که فاقد سابقه طولانی در زمینه نظام سیاسی مستقل هستند و در مراحل اولیه، از حیث مراحل شکل گیری کشورها، مبتنی بر ارزش ها و عناصر بومی هویت ساز هستند، کار مشکلی نیست!(حافظ نیا و ربیعی،1392،263و 262)

بدین ترتیب برخلاف آن چه به صراحت در اهداف شورا آمده است، فلسفه وجود آن نقش سیاسی و دفاعی و ضرورت های امنیتی برای مواجهه با تهدیدات منطقه ای بود. این تهدیدات به نظر اعضای شورا دو سرچشمه دارد:1.انقلاب اسلامی ایران 2.روسیه شوروی

از نظر بیشتر اعضای شورا، مسئله روسیه بعد از روی کارآمدن گورباچف و

اجرای اصلاحات ساختاری در قالب «گلاسنوست» و «پرسترویکا⁽¹⁾» حل شد و شوروی نیز از سال 1985 سیاست منطقه ای خود را با کشورهای خلیج فارس بر مبنای نزدیکی سیاسی و همکاری متقابل اقتصادی بنا نهاد و پس از فروپاشی نیز ادامه داده است. (Sandwick,1987,193) امروزه، روسیه با کشورهای عضو شورا، حتی با عربستان و عمان، روابط اقتصادی و سیاسی دارد و لذا به نظر اعضای شورا تهدید اصلی خارجی از ناحیه ایران است.

البته بعد از بحران اشغال کویت توسط عراق (1990)، نگرانی کشورهای شورا از ناحیه ایران کاهش و روابط سیاسی آنان با ایران توسعه یافت، چنان که بعد از بحران مزبور، هیئت های سیاسی کشورهای یادشده به تهران آمدند و وزرای امور خارجه عضو شورای همکاری در دفتر نمایندگی ایران در سازمان ملل متحد به ملاقات وزیر امور خارجه ایران رفتند و خواستار گسترش روابط ایران با این کشورها، به خصوص در زمینه امنیت و ثبات منطقه ای در خلیج فارس شدند. ولی پس از اشغال نظامی عراق توسط امریکا و سقوط رژیم بعث و صدام حسین، نگرانی های دولت های جنوبی خلیج فارس از ایران افزایش یافته است. (حافظ نیا و ربیعی،1392،265و264)

مصر، رهبر سنتی جهان عرب

اشاره

جمهوری عربی مصر از لحاظ وسعت، موقعیت جغرافیایی، تعداد جمعیت و پیشرفت، مهمترین کشور عربی می باشد. از این رو در میان کشورهای عربی، مصر به خاطر قدرت نظامی، قدرت اقتصادی و تجلی فرهنگی، نقش رهبری را داشت. به خصوص تعداد جمعیت آن از اهمیت بسزایی برخوردار بود.(الهی،1388،284) مصر یک کشور حقیقی ریشه دار با سابقه تمدنی چند هزار ساله و غیر از کشورهایی است که تاریخ و تمدن و هویت ندارند؛ در حقیقت مصر مرکز ثقل و نماد دنیای عرب است.(کدیور،1373،19) این کشور در تقاطع سه قاره آسیا،

اروپا و آفریقا قرار گرفته است و سواحل آن در دریای مدیترانه و دریای سرخ به آن اهمیت ویژه ای می بخشد. همین موقعیت ویژه موجب گردیده تا این کشور به عنوان پلی برای انتقال تمدن ها و فرهنگ ها به نقاط دوردست عمل کند.(تکیه ای،1375،85) افزون بر آن طی سال های سال هر حادثه مهمی که در قاهره رخ داده، نتایج اجتناب ناپذیری بر تمام جهان عرب داشته است. مانند 1. زمانی که ناصریسم در مصر در اوج خود بود و جهان عرب متأثر از اندیشه های ناصر به خروش آمد 2. رشد جریان اسلام گرایی در مصر با سابقه طولانی آن ریشه در اوایل قرن 20 دارد و تأثیر آن در پیدایش جریان های فکری اسلام گرا در کشورهای عربی 3. رهبری جهان عرب در مقابله با اسرائیل در مقطعی از تاریخ 4. صلح طلبی این کشور با اسرائیل و پذیرش این سیاست پس از گذشت یک دهه توسط سایر اعراب همگی نشان از نقش محوری مصر در تحولات جهان عرب و منطقه خاورمیانه و اثر پذیری بقیه اعراب از این کشور دارد.(کدیور،1373،19) از این رو جهت گیری سیاسی رهبران مصر همیشه برای سایر کشورهای عربی مهم بوده است و اینکه مصر موافق یا مخالف این رژیم ها باشد برای آنها پشتیبان یا خطر محسوب می شده است.(الهی،1388،284) در اینجا به بررسی تحولات مصر در دوره جمال عبدالناصر می پردازیم؛ دورانی که مصر به عنوان رهبر جهان عرب برگزیده شد و ناصر رهبری اعراب را بر عهده گرفت. کشورهای عربی در سایه ناصریسم تلاش کردند تا به نوعی خلأ قدرت در منطقه را پر کنند و وحدت، استقلال و استعمار ستیزی خود را به رخ امپریالیسم بکشانند.

رهبری جمال عبدالناصر

رهبری ناصر در زمانی متبلور شده بود که رقابت شدید نظامی و دیپلماتیک بین بلوک کمونیست و غرب در جریان بود.(Dekmejian,1971,43) جنگ 1948 اعراب و اسرائیل و شکست آسان ارتش های عربی، وارفتگی نظام سیاسی عرب را آشکار کرد. موضوع شکست از اسرائیل برای بسیاری از رهبران عربی که

در این نبرد شرکت داشتند تبدیل به یک نوع سرخوردگی عمیق شد، ارتش های شکست خورده آنان یکی پس از دیگری به انتقام جویی این شکست پرداختند و دشمن رهبرانی شدند که بی کفایت و فاسد بودند. این نسل از اعراب نه فقط از شرم شکست نظامی بلکه از حس همبستگی با برادران فلسطینی شان انگیزه می گرفتند که حالا در اردوگاه های آوارگان در سراسر منطقه پراکنده شده بودند.(کامروا،1388،116) در جریان تحولات دنیای عرب، جمال عبدالناصر به عنوان پرنفوذترین رهبری که توانایی اتحاد اعراب در مقابل اسرائیل و استعمار را داشت ظهور کرد. جمال عبدالناصر 15 ژانویه 1918 در اسکندریه به دنیا آمد. (Vatikiotis,1978,49)

با تحصیل [در رشته ] حقوق آغاز کرد، ولی آن را رها کرد تا وارد آکادمی نظامی شود و به رده سرهنگ دوم وابسته به ستاد ارتش ارتقا یافت. او، نخست به عنوان یک آموزگار در آکادمی نظامی، وسپس در کالج ستاد، خدمت کرد، تا اینکه خود را در طول جنگ 1948 فلسطین، شناساند.(عبدالملک،1384،141) نسل وی در زمان بی ثباتی عمیق سیاسی به بلوغ رسید، یعنی دوره ای که متناظر تحولات تاریخی ای بود که نه فقط در فلسطین بلکه بسیار نزدیک تر به کشورش، در خودِ مصر رخ می داد. حکومت پادشاهی مصر در آن زمان تحت رهبری فاسد و بی کفایت ملک فاروق بر کشوری حکم می راند که فقط اسماً مستقل بود و انگلیس حضور جابرانه ای در زندگی اقتصادی و سیاسی مصر داشت.(Vatikiotis,1978,49) ناصر پس از بازگشت از جنگ فلسطین در اواخر سال 1949 یک گروه کوچک نظامی سرّی موسوم به افسران آزاد تشکیل داد که هدف مشخص آن تسخیر قدرت سیاسی بود. ناصر در این باره می گوید: «ما در فلسطین می جنگیدیم اما رؤیاهایمان در مصر بود. گلوله های ما دشمنی را نشانه رفته بود که در سنگرهای مقابل ما در کمین بود، اما قلب هایمان بر فراز مام میهن در دور دست پر می زد.»(Nasser,1959,28)

این گروه که عمدتاً از افسران جوان و تازه کار تشکیل شده بودند حول برخی