مشخصات کتاب

سرشناسه : شریفانی، محمد، 1340 -

عنوان و نام پدیدآور : کلام امیر (علیه السلام): ترجمه و شرح نهج البلاغه/ محمد شریفانی.

مشخصات نشر : قم: نشر حبیب، 1401.

مشخصات ظاهری : 9 ج.

شابک : دوره:978-622-5710-26-9 ؛ ج.1: 978-622-5710-27-6 ؛ ج. 2 978-622-5710-28-3: ؛ ج.3 978-622-5710-29-0 : ؛ ج.4 978-622-5710-30-6 : ؛ ج.5: 978-622-5710-31-3 ؛ ج.6 978-622-5710-32-0 : ؛ ج.7 978-622-5710-33-7 : ؛ ج.8: 978-622-5710-34-4 ؛ ج.9:978-622-5710-35-1

وضعیت فهرست نویسی : فاپا

یادداشت : کتابنامه.

مندرجات : ج.1. خطبه 1تا30.-ج.2. خطبه 31تا83.-ج.3.خطبه 84 تا 108.-ج.4. خطبه 109-145.-ج.5.خطبه 146تا 178.- ج.6.خطبه 179تا193.-ج.7.خطبه 194تا241.-ج.8. نامه 1تا31.-ج.9.نامه 32تا 79.

عنوان دیگر : ترجمه و شرح نهج البلاغه.

موضوع : علی بن ابی طالب (ع)، امام اول، 23 قبل از هجرت - 40ق -- خطبه ها

موضوع : Ali ibn Abi-talib, Imam I, 600-661 -- *Public speaking

موضوع : علی بن ابی طالب (ع)، امام اول، 23 قبل از هجرت - 40ق . نهج البلاغه -- نقد و تفسیر

موضوع : Ali ibn Abi-talib, Imam I. Nahjol - Balaghah -- Criticism and interpretation

رده بندی کنگره : BP39/5

رده بندی دیویی : 297/9515

شماره کتابشناسی ملی : 9117569

اطلاعات رکورد کتابشناسی : فاپا

خیراندیش دیجیتالی: کانون فرهنگی اندیشه اصفهان

ویراستار کتاب: شهناز محققیان

اشاره

کلام امیر علیه السلام

ترجمه و شرح نهج البلاغه

جلد 4

دکتر محمد شریفانی

عضو هیئت علمی دانشگاه علامه طباطبایی

سرشناسه: شریفانی، محمد، 1340-

عنوان و نام پدیدآور: (علیه السلام)/ محمد شریفانی

مشخصات نشر: قم: نشر حبیب، 1401-

مشخصات ظاهری: 502 صفحه

شابک: دوره 9-26-5710-622-978

ج.4-6-30-5710-622-978

وضعیت فهرست نویسی: فیپا

یادداشت: کتابنامه.

موضوع: علی بن ابی طالب (علیه السلام) امام اول، 23 قبل از هجرت - 40 ق -- خطبه ها علی بن ابی طالب (علیه السلام) امام ،اول 23 قبل از هجرت - 40 ق . نهج البلاغه -- نقد و تفسیر

رده بندی دیویی: 297/9515

رده بندی کنگره: BP 39/5

شماره کتابشناسی ملی: 9117569

عنوان کتاب: کلام امیر جلد4

مؤلف: محمد شریفانی

ویراستار: سمیه بازیار

صفحه آرا و طراح جلد: سمیه بازیار

ناشر: نشر حبیب

چاپ اول: 1401

چاپ عترت

شمارگان: 1000

شابک جلد: 6 - 30 - 5710 - 622 - 978

شابک دوره: 9 - 26 - 5710 - 622 - 978

فهرست

خطبه 109...29

11 سرنوشت جهان در آستانه قیامت...68

خطبه 110...83

خطبه 111...103

18 . دنیا تکیه گاهی بسیار سست...116

خطبه 112...133

ناتوانی در توصیف خداوند...135

خطبه 113 ... 137

خطبه 114 ... 153

16 ویژگی های دنیا...165

20 . تشویق به انجام نیکی ها و پرهیز از بدی ها...174

خطبه 115...181

خطبه 116 ...195

خطبهٔ 117...209

خطبه 118 ... 213

خطبه 119...219

خطبة 120...229

خطبه 121 ...239

10 هشدار امام درباره وسوسه های شیطان...248

خطبه 122...251

خطبه 123...263

خطبه 124... 269

خطبه 125 ...285

.1. 2. کافی نبودن قرآن به تنهایی...287

خطبه 126 ...297

خطبه 127 ...303

خطبه 128...317

خطبه 129...333

دوران ادبار خیر و اقبال شر...337

خطبه 130...347

خطبه 131...353

یاران ناموافق، عاملان شکست...357

خطبه 132...365

خطبه 133...379

1.6 . بیان کننده حقایق... 396

خطبه 134...401

خطبه 135...409

1 . تحقیر مغیرة ابن اخنس...410

خطبه 136...413

4 شناساندن حق مظلوم...416

خطبه 137...419

خطبه 138...431

1 ویژگی های دوران حضرت مهدی...432

خطبه 139... 445

خطبه 140 ...449

خطبهٔ 141...457

خطبه 142...461

خطبه 143...467

خطبه 144...479

خطبهٔ 145 ...493

کتابنامه...499

خطبه 109

اشاره

شناسنامه خطبه

تاریخ، زمان و مکان وقوع: نامعلوم

مخاطب: مردم

موضوع: اعتقادی، اخلاقی، سیاسی

ویژگی: سکرات مرگ و فرجام شناسی ⁽¹⁾

پیشگفتار خطبه

این خطبه از خطبه های بسیار فصیح، بلیغ، پرمحتوا و با ارزش نهج البلاغه است؛ به همین دلیل آن را «الزهراء» نامیده اند به معنی «درخشنده» امام این خطبه را برای بیان قدرت و عظمت خداوند و مسئله رستاخیز و قیامت بیان فرموده است.

کُلُّ شَیْءٍ خَاشِعٌ لَهُ وَ کُلُّ شَیْءٍ قَائِمٌ بِهِ غِنَی کُلِّ فَقِیرٍ وَ عِزُّ کُلَّ ذَلِیلٍ وَ قُوَّةً کُلِّ ضَعِیفٍ وَ مَفْزَعُ کُلِّ مَلْهُوفٍ مَنْ تَکَلَّمَ سَمِعَ نُطْقَهُ وَ مَنْ سَکَتَ عَلِمَ سِرَّهُ وَ مَنْ عَاشَ فَعَلَیْهِ رِزْقُهُ وَ مَنْ مَاتَ فَإِلَیْهِ مُنْقَلَبُهُ لَمْ تَرَکَ الْعُیُونُ فَتُخْبِرَ عَنْکَ بَلْ کُنْتَ قَبْلَ الْوَاصِفِینَ مِنْ خَلْقِکَ لَمْ تَخْلُقِ الْخَلْقَ لِوَحْشَةِ وَ لَا اسْتَعْمَلْتَهُمْ لِمَنْفَعَةٍ وَلَا یَسْبِقُکَ مَنْ طَلَبْتَ وَلَا یُفْلِتُکَ مَنْ أَخَذْتَ وَ لَا یَنْقُصُ سُلْطَانَکَ مَنْ عَصَاکَ وَ لَا یَزِیدُ فِی مُلْکِکَ مَنْ أَطَاعَکَ وَ لَا یَرُدُّ أَمْرَکَ مَنْ سَخِطَ قَضَاءَ کَ وَ لَا یَسْتَغْنِی عَنْکَ مَنْ تَوَلَّی عَنْ أَمْرِکَ کُلُّ سِرِّ عِنْدَکَ عَلَانِیَةٌ وَکُلُّ غَیْبٍ عِنْدَکَ شَهَادَةٌ أَنْتَ الْأَبَدُ فَلَا أَمَدَ لَکَ وَ أَنْتَ الْمُنْتَهَی فَلَا مَحِیصَ عَنْکَ وَ أَنْتَ الْمَوْعِدُ فَلَا مَنْجَی مِنْکَ إِلَّا إِلَیْکَ بِیَدِکَ نَاصِیَةُ کُلِّ دَابَّةٍ وَ إِلَیْکَ مَصِیرُ کُلِّ نَسَمَةٍ سُبْحَانَکَ مَا أَعْظَمَ شَأْنَکَ سُبْحَانَکَ مَا أَعْظَمَ مَا نَرَی مِنْ خَلْقِکَ وَ مَا أَصْغَرَ کُلَّ عَظِیمَةٍ فِی جَنْبِ قُدْرَتِکَ وَ مَا أَهْوَلَ مَا نَرَی مِنْ مَلَکُوتِکَ وَ مَا أَحْقَرَ ذَلِکَ فِیمَا غَابَ عَنَّا مِنْ سُلْطَانِکَ وَ مَا أَسْبَغَ نِعَمَکَ فِی الدُّنْیَا وَ مَا أَصْغَرَهَا فِی نِعَمِ الْآخِرَةِ. مِنْ مَلَائِکَةِ أَسْکَنْتَهُمْ سَمَاوَاتِکَ وَ رَفَعْتَهُمْ عَنْ أَرْضِکَ هُمْ أَعْلَمُ خَلْقِکَ بِکَ وَ أَخْوَفُهُمْ لَکَ وَ أَقْرَبُهُمْ مِنْکَ لَمْ یَسْکُنُوا الْأَصْلَابَ وَلَمْ یُضَمَّنُوا الْأَرْحَامَ وَ لَمْ یُخْلَقُوا مِنْ مَاءٍ مَهِینٍ وَ لَمْ یَتَشَعَّبْهُمْ رَیْبُ الْمَنُونِ وَ إِنَّهُمْ عَلَی مَکَانِهِمْ مِنْکَ وَ مَنْزِلَتِهِمْ عِنْدَکَ وَ اسْتِجْمَاعِ أَهْوَائِهِمْ فِیکَ وَ کَثْرَةِ طَاعَتِهِمْ لَکَ وَ قِلَّةِ غَفْلَتِهِمْ عَنْ أَمْرِکَ لَوْ عَایَنُوا کُنْهَ مَا خَفِیَ عَلَیْهِمْ مِنْکَ لَحَقَّرُوا أَعْمَالَهُمْ وَ لَزَرَوْا عَلَی أَنْفُسِهِمْ وَ لَعَرَفُوا أَنَّهُمْ لَمْ یَعْبُدُوکَ حَقَّ عِبَادَتِکَ وَ لَمْ یُطِیعُوکَ حَقَّ طَاعَتِکَ.

1. اوصاف کمال پروردگار

1. 1. قدرت مطلقه پروردگار

کُلِّ شَیْءٍ خَاشِعٌ لَهُ وَ کُلَّ شَیْءٍ قَائِمٌ بِهِ همه چیز در برابر او خاضع است و هرچیزی به وجود او قائم.

نکته ها

خاشع از ماده خشوع در اصل به معنای خضوع است ولی مفهوم آن گسترده است و خضوع ظاهری و باطنی و تشریعی و تکوینی را شامل می شود. ⁽¹⁾

خشوع انسان در برابر خداوند عبارت است از اطمینان و آرامش یافتن بدو و فروتنی و خضوع در برابر اوست و خشوع فرشتگان مداومت و کوشش خستگی ناپذیر در عبادت و پرستش اوست که ناشی از توجه آن ها به عظمت باری تعالی است. خشوع موجودات دیگر عبارت است از منفعل و متأثر بودن از قدرت او و طوق رقیت امکان را به گردن داشتن و همچنین نیازمندی آن ها بدوست. ⁽¹⁾

همه موجودات قیام به حق دارند؛ یعنی پایداری آنان به وسیله خداوند است برای این که وجود آنان هم از جهت حدوث و هم از جهت بقا وابسته به حق است. در اصل همهٔ موجودات جلوه حق هستند و در جهان هستی اگر خدا را از موجودات بگیریم، چیزی باقی نمی ماند.

مشابه

وَ لِلَّهِ یَسْجُدُ ما فِی السَّماواتِ وَ ما فِی الْأَرْض ⁽²⁾هر چه در آسمان ها و زمین است او را سجده می کنند. وَ خَشَعَتِ الْأَصْواتُ لِلرَّحْمَنِ فَلا تَسْمَعُ إِلا هَمْسا ⁽³⁾به خشوع می گراید و از هیچ کس جز صدای پایی نخواهی شنید.

1. 2. غنی مطلق

غِنَی کُلِّ فَقِیرِ (خداوند) بی نیاز کننده هر فقیر است.

مشابه

یا أَیُّهَا النَّاسُ أَنْتُمُ الْفُقَراءُ إِلَی اللَّهِ وَاللَّهُ هُوَ الْغَنِیُّ الْحَمید ⁽⁴⁾ای مردم، همه شما به خدا نیازمندید. اوست بی نیاز و ستودنی.

1. 3. عزت خداوند

وَ عِزُّ کُلِّ ذَلِیلٍ ⁽⁵⁾ (خداوند) عزت بخش هر فرد خوار و ذلیل است

نکته

هرکسی که به ظاهر و در بین مردم ذلیل و خوار است اگر با خداوند که همه عزت ها از آن اوست ارتباط داشته و وابسته به حق باشد بالاترین عزت ها را دارد و خداوند موجب عزت و غلبه او می شود. و لِلَّهِ الْعِزَّةُ وَلِرَسُولِهِ وَلِلْمُؤْمِنین ⁽¹⁾

مشابه

قُلِ اللَّهُمَّ مَالِکَ الْمُلْکِ تُؤْتِی الْمُلْکَ مَنْ تَشَاءُ وَ تَنْزِعُ الْمُلْکَ مِمَّنْ تَشَاءُ وَتُعِزُّ مَنْ تَشَاءُ وَتُذِلُّ مَنْ تَشاءُ بِیَدِکَ الْخَیْرُ إِنَّکَ عَلی کُلِّ شَیْءٍ قَدیر ⁽²⁾بگو: بار خدایا، تویی دارنده ملک. به هرکه بخواهی ملک می دهی و از هرکه بخواهی مُلک می ستانی هرکس را که بخواهی عزت می دهی و هرکس را که بخواهی ذلت می دهی همه نیکی ها به دست توست و تو بر هر کاری توانایی.

1. 4. قدرت خداوند

وَقُوَّةُ کُلِّ ضَعِیفٍ (خداوند) نیروی هر ناتوان است.

نکته

وَ قُوَّةُ کُلِّ ضَعِیفٍ قوّت و نیرومندی برای بیان کمال قدرت و توانایی و شدت منع و دفع به کار می رود و واژه مقابل آن ضعف و ناتوانی است این دو واژه از مقوله تشکیک است و اگر در مورد اشخاص استعمال شود، محتمل زیاده و نقصان است و چون ثابت است که خداوند متعال پشتوانه و تکیه گاه همه موجودات است و اوست که به هر چیزی به اندازه قابلیت وی آن چه را استعداد و استحقاق دارد می بخشد؛ از این رو او عطا کننده و بخشنده قدرت و کمال به هر ناتوانی است که از پیش خود نیرو و توانی ندارد لذا توان و نیروی هر ضعیفی به هر دو معنایی که از قوّت ذکر شد، از اوست. ⁽³⁾

1. 5. پناهگاه هر درمانده

وَ مَفْزَعُ کُلِّ مَلْهُوفٍ ⁽¹⁾

و [خداوند] پناهگاه هر مصیبت زده است.

نکته ها

ملهوف در اصل به معنای غم و اندوه است که به خاطر از دست دادن چیزی به انسان دست می دهد و گاه در مورد افرادی به کار می رود که مظلوم شده اند و فریاد استغاثه برآورده اند. ⁽²⁾

هر کس که گرفتار باشد حتی اگر به ظاهر کافر بوده و خدا را انکار کند در شرایط گرفتاری و سختی ها به خداوند پناه می برد و به او متوسل می شود. انسان ممکن است در شرایط عادی و معمولی زندگی خداوند را فراموش کند ولی گاهی که گرفتار می شود به طور فطری و طبیعی دلش متوجه یک نیروی غیبی می شود که آن نیروی خداوند است.

مشابه

أَمَّنْ یُجِیبُ الْمُضْطَرَّ إِذا دَعاهُ وَیَکْشِفُ السُّوء ⁽³⁾ای آن که درمانده را چون بخواندش پاسخ می دهد و رنج را از او دور می کند. قالَ لَوْ أَنَّ لِی بِکُمْ قُوَّةً أَوْ آوِی إِلی رُکْن ⁽⁴⁾کاش مرا بر شما قدرتی بود یا بتوانم به جای محکمی پناه برم. ثُمَّ إِذا مَسَّکُمُ الضُّرُّ فَإِلَیْهِ تَجْتَرُون ⁽⁵⁾چون محنتی به شما رسد به پیشگاه او زاری می کنید. وَ إِذا مَسَّکُمُ الضُّرُّ فِی الْبَحْرِ ضَلَّ مَنْ تَدْعُونَ إِلَّا إِیَّاهُ ⁽⁶⁾چون در دریا شما را گزند رسد، همه آن هایی که می پرستید از نظرتان محو شوند مگر او.

1. 6. خداوند ناظر بر احوال

مَنْ تَکَلَّمَ سَمِعَ نُطْقَهُ وَ مَنْ سَکَتَ عَلِمَ سِرَّهُ هرکس سخنی بگوید نطق او را می شنود و هرکس سکوت کند اسرار درونش را می داند.

مشابه

وَ إِنْ تَجْهَرْ بِالْقَوْلِ فَإِنَّهُ یَعْلَمُ السِّرَّ وَ أَخْفی ⁽¹⁾و اگر سخن بلند گویی، او به راز نهان و نهان تر آگاه است.

1. 7. روزی دهنده بندگان

وَ مَنْ عَاشَ فَعَلَیْهِ رِزْقُهُ ⁽²⁾ آن کس که زنده است روزی اش بر اوست.

مشابه

وَ اللَّهُ یَرْزُقُ مَنْ یَشَاءُ بِغَیْرِ حِساب ⁽³⁾و خدا هرکس را بخواهد بی حساب روزی می دهد.

1. 8. محل بازگشت موجودات

وَ مَنْ مَاتَ فَإِلَیْهِ مُنْقَلَبُهُ ⁽⁴⁾ و آن کس که می میرد بازگشتش به سوی اوست.

مشابه

وَسَیَعْلَمُ الَّذِینَ ظَلَمُوا أَیَّ مُنْقَلَبٍ یَنْقَلِبُون ⁽⁵⁾و ستمکاران به زودی خواهند دانست که به چه مکانی باز می گردند.

1. 9. ازلی بودن خداوند

لَمْ تَرَکَ الْعُیُونُ فَتُخْبِرَ عَنْکَ بَلْ کُنْتَ قَبْلَ الْوَاصِفِینَ مِنْ خَلْقِکَ ⁽¹⁾ چشم ها تو را ندیده تا از تو خبر دهند؛ بلکه تو پیش از آن که وصف کنندگانت وجود پیدا کنند، بوده ای.

نکته ها

«لَمْ تَرَکَ الْعُیُونُ» اشاره به این دارد که تو نه مخلوق بوده ای و نه جسم تا بخواهد اوصاف تو را بیان کنند و جملهٔ بعد علت آن را بیان می کند که چون خداوند ازلی بوده است ممکن نیست که جسم باشد؛ زیرا باشد؛ زیرا جسم حادث است. ⁽²⁾

«کُنت» در این جا برای زمان ماضی نیست بلکه برای تقدم به حسب ذات است؛ به این معنا که خداوند به حسب ذات و مرتبه وجودی پیش از همه موجودات و از جمله پیش از توصیف کنندگان خود وجود دارد.

مشابه

لا تُدْرِکْهُ الْأَبْصَارُ وَ هُوَ یُدْرِکُ الْأَبْصَارَ وَ هُوَ اللَّطِیفُ الْخَبیر﴾ ⁽³⁾چشم ها او را نمی بینند و او بینندگان را می بیند و او دقیق و آگاه است.

1. 10. حکمت خلقت

لَمْ تَخْلُقِ الْخَلْقَ لِوَحْشَةٍ وَ لَا اسْتَعْمَلْتَهُمْ لِمَنْفَعَةٍ ⁽⁴⁾ آفریدگان را برای رفع وحشت تنهایی نیافریدی و برای سود خود، آن ها را به کار وانداشتی.

1. 11. سیطره خداوند بر همه چیز

وَ لَا یَسْبقُکَ مَنْ طَلَبْتَ وَ لَا یُفْلِتُکَ مَنْ أَخَذْتَ ⁽¹⁾ هیچ کس از پنجه قدرت تو نمی تواند فرار کند و آن کس را که بگیری از حیطه قدرتت بیرون نمی رود.

نکته

منظور از «وَ لَا یُفْلِتُک» آن است که هیچ چیز از دایره چیرگی تو خارج نیست تا بتواند فرار کند. ⁽²⁾

1. 12. عظمت خداوند

وَ لَا یَنْقُصُ سُلْطَانَکَ مَنْ عَصَاکَ ⁽³⁾

مصیبت گنهکاران از عظمت تو نمی کاهد.

1. 13. حاکمیت خداوند

وَ لَا یَزِیدُ فِی مُلْکِکَ مَنْ أَطَاعَکَ و اطاعت مطیعان بر حاکمیت تو نمی افزاید

1. 14. حتمیت قضاوقدر

وَ لَا یَرُدُّ أَمْرَکَ مَنْ سَخِطَ قَضَاءَ کَ ⁽⁴⁾

آن کس که از قضاوقدر تو به خشم آید، نمی تواند فرمانت را برگرداند.

1. 15. نیاز مندی بندگان به خداوند

وَ لَا یَسْتَغْنِی عَنْکَ مَنْ تَوَلَّی عَنْ أَمْرِکَ ⁽¹⁾

و آن کس که از اوامر تو روی گرداند، از تو بی نیاز نمی شود.

نکته

مراد از «امر» در این جا قدر است که بر وفق قضای الهی نازل می شود و این بیان نیز گویای منتهای قدرت و کمال سلطنت خداوند است؛ زیرا خداوند به وجود هر چیزی عالم باشد ناگزیر آن چیز وجود دارد خواه آن چیز مطابق میل و محبوب بنده باشد یا نباشد. ⁽²⁾

1. 16. دانای کل

کُلُّ سِرِّ عِنْدَکَ عَلَانِیَةٌ وَکُلُّ غَیْبِ عِنْدَکَ شَهَادَةٌ ⁽³⁾ هر سرّی نزد تو آشکار است و هر پنهانی پیش تو حاضر.

مشابه

عالِمُ الْغَیْبِ وَالشَّهادَةِ الْکَبیرُ الْمُتعال ⁽⁴⁾دانای نهان و آشکار، آن خدای بزرگ متعال است.

1. 17. ابدیت خداوند

أَنْتَ الْأَبَدُ فَلَا أَمَدَ لَکَ وَ أَنْتَ الْمُنْتَهَی فَلَا مَحِیصَ عَنْکَ ⁽⁵⁾

محیص: گریز؛ از ماده «حَیص» به معنای بازگشت و عدول و کناره گیری کردن از چیزی است و از آن جا که محیص اسم مکان است این کلمه به معنای قرارگاه یا پناهگاه آمده است.

تو وجودی ابدی هستی که زمان برایت نیست و پایانی هستی که جز بازگشت به سویت راهی وجود ندارد.

نکته ها

تعبیر به «أَنْتَ الأَبَد» در واقع نوعی تأکید است بر ابدیت خداوند. او چنان ابدی است که گویی عین ابدیت است؛ چراکه او واجب الوجود است و به همین دلیل، نه آغازی دارد و نه پایانی؛ زیرا آغاز و پایان از اوصاف مخلوقات است که از جهات مختلف محدودند. ⁽¹⁾

تعبیر به «منتهی» و «موعد» دربارهٔ خداوند دو وصف متفاوت است. او «منتهی» است، یعنی همه چیز به سوی او باز می گردد إِنَّا لِلَّهِ وَ إِنَّا إِلَیْهِ راجِعُون و او «موعد» است، یعنی وعده گاهی است برای حساب و کتاب و بررسی اعمال انسان ها و هیچ کس توانایی فرار از دادگاه او را ندارد. ⁽²⁾

مشابه

إلی رَبِّکَ مُنْتَهاها ⁽³⁾منتهای آن نزد پروردگار توست.

1. 18. نجات از حکم خداوند

و أَنْتَ الْمَوْعِدُ فَلَا مَنْجَی مِنْکَ إِلَّا إِلَیْکَ ⁽⁴⁾

تویی میعاد همگان پس جز به تو از تو رهایی نیست.

مشابه

وَ یَعْلَمَ الَّذِینَ یُجادِلُونَ فِی آیَاتِنا ما لَهُمْ مِنْ مَحیص ⁽⁵⁾و تا بدانند کسانی که در آیات ما جدال می کنند آنان را هیچ گریزگاهی نیست. وَعَدَ اللَّهُ الَّذِینَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ لَهُمْ مَغْفِرَةٌ وَأَجْرٌ عظیم ⁽⁶⁾خدا به کسانی که ایمان آورده اند و کارهای نیکو کرده اند و عده آمرزش و مزدی بزرگ داده است. إِنَّا مُنَجُوکَ وَ أَهْلَکَ إِلَّا امْرَأَتَکَ کَانَتْ مِنَ الْغَابِرِین ⁽⁷⁾ما تو و خاندانت را جز همسرت که در همان جا خواهد ماند نجات می دهیم.

1. 19. بازگشت موجودات به خدا

بِیَدِکَ نَاصِیَةُ کُلِّ دَابَّةٍ وَ إِلَیْکَ مَصِیرُ کُلِّ نَسَمَةٍ ⁽¹⁾

نَسمة: نفوس؛ از ماده نَسَمَ؛ الأَنَاسِم مردم این واژه جمع انسام جمع النَّسَم است؛ تَنَسَّمَ، تَنَسماً الرجُلُ: آن مرد نفس کشید.

ناصیه (و زمام) اختیار هر جنبندهای به دست توست و بازگشت همه نفوس به سوی توست.

نکته ها

با توجه به این که «نَاصِیَةُ» به معنای موی پیش سر است و برای رام کردن و تسلیم نمودن حیوانات موی پیش سر آن ها را محکم می گیرند، تعبیر فوق به معنای تسلیم همه جنبندگان در برابر اراده مطلقه پروردگار است. ⁽²⁾

تعبیر به «کُلّ نَسَمَةٍ» اشاره به این دارد که هر موجود زنده ای سرانجام به سوی خداوند باز می گردد و در محضر عدل الهی حاضر می شود. ⁽³⁾

مشابه

ما مِنْ دَابَّةٍ إِلا هُوَ آخِذُ بِناصِیَتِها ⁽⁴⁾هیچ جنبنده ای نیست مگر آن که زمام اختیارش را او گرفته است. وَیُحَذِّرُکُمُ اللَّهُ نَفْسَهُ وَ إِلَی اللَّهِ الْمَصِیرُ ⁽⁵⁾و خدا شما را از خودش می ترساند که بازگشت به سوی اوست.

1. 20. عظمت خداوند

سُبْحَانَکَ مَا أَعْظَمَ شَأْنَکَ سُبْحَانَکَ مَا أَعْظَمَ مَا نَرَی مِنْ خَلْقِکَ وَ مَا أَصْغَرَ کُلَّ

﴿عَظِیمَةٍ فِی جَنْبِ قُدْرَتِکَ وَ مَا أَهْوَلَ مَا نَرَی مِنْ مَلَکُوتِکَ وَ مَا أَحْقَرَ ذَلِکَ فِیمَا غَابَ عَنَّا مِنْ سُلْطَانِکَ ⁽¹⁾

أحقر: خوار و کوچک شمرد؛ از ماده حَقَرَ به معنای کوچک شمرد، اسْتَحْفَرَ اسْتِحْقَاراً ه: او را کوچک شمرد.

غاب: پوشیده شد.

پروردگارا! پاک و منزهی چه بزرگ است مقام تو! باز هم منزهی. چه بزرگ است آن چه از آفریده هایت می بینیم و چه کوچک است هر بزرگی در برابر قدرت و عظمت تو! و چه باشکوه است آن چه از ملکوتت مشاهده می کنیم و چقدر ناچیز است آن چه می بینیم در برابر آن چه از قلمرو حکومتت از ما پنهان است

نکته ها

این آسمان ها و کهکشان ها و ظرافت هایی که ما در جهان مشاهده می کنیم بسیار شگفت انگیز و با عظمت است ولی در عین حال اگر این موجودات بزرگ را با قدرت خداوند مقایسه کنیم بسیار کوچک جلوه می کنند. قدرت خداوند آن چنان بزرگ است که همه این کهکشان ها و موجودات عجیب و غریب در مقایسه با آن بسیار ناچیز است.

مشابه

لَخَلْقُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ أَکْبَرُ مِنْ خَلْقِ النَّاسِ وَ لکِنَّ أَکْثَرَ النَّاسِ لَا یَعْلَمُونَ ⁽²⁾آفرینش آسمان و زمین از آفرینش مردم بزرگ تر است ولی بیشتر مردم نمی دانند. فَسُبْحانَ الَّذِی بِیَدِهِ مَلَکُوتُ کُلِّ شَیْءٍ وَإِلَیْهِ تُرْجَعُونَ ⁽³⁾منزه است آن خدایی که ملکوت هر چیزی به دست اوست و همه به سوی او باز گردانده می شوید. قُلْ مَنْ بِیَدِهِ مَلَکُوتُ کُلِّ شَیْءٍ وَ هُوَ یُجیرُ وَ لا یُجارُ عَلَیْهِ ⁽⁴⁾بگو: ملکوت همه چیز به دست کیست؟ کیست آن که به همه کس پناه دهد و کسی را از او پناه نیست؟

2. نعمت های دنیا و آخرت

وَ مَا أَسْبَغَ نِعَمَکَ فِی الدُّنْیَا وَ مَا أَصْغَرَهَا فِی نِعَمِ الْآخِرَة ⁽⁵⁾

چقدر نعمت های دنیایت فراوان و پراهمیت است و چه کوچک است در برابر نعمت های آخرت!

نکته

اگر انسان در مورد نعمت های خداوند در این دنیا مقداری اندیشه کند دچار حیرت و شگفتی خواهد شد؛ زیرا نعمت های الهی بسیار زیاد و قابل شمارش نیست ولی همه این نعمت های زیاد در برابر نعمت های آخرت ناچیز است زیرا در آخرت بهشتی که به متقین وعده داده شده از همه آسمان ها و زمینی که در این دنیا وجود دارد گسترده تر است.

مشابه

إِنْ تَعُدُّوا نِعْمَتَ اللَّهِ لا تُحْصُوها ⁽¹⁾و اگر خواهید که نعمت هایش را شمار کنید. وَأَسْبَغَ عَلَیْکُمْ نِعَمَهُ ظَاهِرَةً وَ باطِنَةً ⁽²⁾و نعمت های خود را چه آشکار و چه پنهان به تمامی بر شما ارزانی داشته؟ وَبَشِّرِ الَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحاتِ أَنَّ لَهُمْ جَنَّاتٍ تَجْری مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهَارُ ⁽³⁾به آنان که ایمان آورده اند و کارهای شایسته کرده اند بشارت ده که برایشان بهشت هایی است که در آن نهرها جاری است. إِنَّ لِلْمُتَّقِینَ مَفازاً * حَدائِقَ وَ أَعْناباً وَ کَوَاعِبَ أَتْراباً وَ کَأْساً دِهاقا ⁽⁴⁾پرهیزکاران را جایی است در امان از هر آسیب بستان ها و تاکستان ها و حوریانی بسیار جوان و هم سن وسال و جام های پر.

3. ملائکه

3. 1. عظمت فرشتگان

مِنْ مَلَائِکَةٍ أَسْکَنْتَهُمْ سَمَاوَاتِکَ وَ رَفَعْتَهُمْ عَنْ أَرْضِکَ ⁽⁵⁾ از جمله آن ها فرشتگانی هستند که آن ها را در آسمان های خود سکونت بخشیدی و از زمینت بالا بردی.

نکته

مقصود از آسمان ها در اینجا آسمان های طبیعی و مادی که از عالم ناسوت و ماده هستند، نیست بلکه مقصود از آن عالمی است که بالاتر از عالم ماده باشد که همان عالم ملکوت است؛ زیرا «سماوات» جمع «سماء» به معنای بالاست.

3. 2. صفات ثبوتیه فرشتگان

هُمْ أَعْلَمُ خَلْقِکَ بِکَ وَ أَخْوَفُهُمْ لَکَ وَ أَقْرَبُهُمْ مِنْکَ ⁽¹⁾ آن ها از همه مخلوقات تو نسبت به تو آگاه ترند و بیشتر از همه از تو خائف اند و از همه به تو نزدیک ترند.

نکته

ممکن است کسی سؤال کند که عقیده ما درباره پیامبران و ائمه معصومین و اولیای الهی این است که آنان بالاتر از ملائکه هستند و خداوند را بهتر از فرشتگان می شناسند، بنابراین چگونه حضرت امیر می فرماید فرشتگان داناترین مخلوقات نسبت به خدا هستند؟ الف. پیامبران و امامان معصوم استثنا هستند؛ ب. حضرت امیر می خواهند بفرمایند فرشتگان که در عالم ملکوت یا عالم جبروت هستند از موجوداتی که در عالم ماده و طبیعت اند به خداوند داناترند.

3. 3. صفات سلبیه فرشتگان

لَمْ یَسْکُنُوا الْأَصْلَابَ وَلَمْ یُضَمَّنُوا الْأَرْحَامَ وَ لَمْ یُخْلَقُوا مِنْ مَاءٍ مَهِینٍ ⁽²⁾

مهین: حقیر؛ از ماده «مهانت» به معنای حقارت و پستی است و ماء مهین اشاره به آب منی است که هم از نظر مقدار ناچیز است و هم از نظر ارزش ظاهری؛ ماء مهین أی ضعیف حقیر و هی النطفة.

آن ها هرگز در صلب پدران قرار نداشته و رحم مادران آنان را در بر نگرفته و از آبی پست آفریده نشده اند.

مشابه

وَ اللَّهُ أَخْرَجَکُمْ مِنْ بُطُونِ أُمَّهَاتِکُمْ لا تَعْلَمُونَ شَیْئا ⁽¹⁾خدا شما را از بطن مادرانتان بیرون آورد و هیچ نمی دانستید. یَخْلُقُکُمْ فِی بُطُونِ أُمَّهَاتِکُمْ خَلْقاً مِنْ بَعْدِ خَلْقٍ فی ظُلُماتِ ثَلاث ⁽²⁾شما را در شکم مادرتان در چند مرحله در درون تاریکی های سه گانه آفرید.

3. 4. جدایی ناپذیر

اشاره

وَ لَمْ یَتَشَعَّبْهُمْ رَیْبُ الْمَنُون ⁽³⁾

حوادث زمان و مرگ و میرها آن ها را از یکدیگر جدا نساخته است.

نکته ها

روشن است قرار گرفتن در مکانی محدود همچون صلب پدران و سپس رحم مادران و آفریده شدن از قطره آبی به ظاهر پست و بی مقدار نقصان هایی است که دامن انسان ها را گرفته است؛ در حالی که فرشتگان نه ازدواجی دارند و نه تولدی همچون انسان ها، اضافه بر این آن ها نه مرگ ومیر دارند و نه تغییر و دگرگونی بر اثر گذشت زمان نه بیماری دامان آن ها را می گیرد و نه پیری و فرسودگی. ⁽⁴⁾

وجود این امتیازات در ،فرشتگان گرچه نشانه شرافت خلقت آن هاست و انسان ها از این نظر بی شک نسبت به آن ها در مقام پایین تری قرار می گیرند ولی آن چه سبب عظمت انسان و برتری او بر فرشتگان می شود همان روح الهی است که در جمله وَنَفَخْتُ فِیهِ مِنْ رُوحِی ⁽⁵⁾به آن اشاره شده است و همین امر سبب سجده تمام آن ها در برابر آفرینش آدم شد. ⁽⁶⁾

3. 5. منزلت فرشتگان نزد خداوند

وَ إِنَّهُمْ عَلَی مَکَانِهِمْ مِنْکَ وَ مَنْزِلَتِهِمْ عِنْدَکَ وَ اسْتِجْمَاعِ أَهْوَائِهِمْ فِیکَ وَ کَثْرَةِ طَاعَتِهِمْ لَکَ وَقِلَّةِ غَفْلَتِهِمْ عَنْ أَمْرِکَ ⁽¹⁾

با این قرب و منزلتی که نزد تو دارند و امیالی که بر محور وجود تو جمع کرده و طاعت بسیاری که برای تو انجام داده و با این که نسبت به امر تو غفلت کمتری دارند.

نکته ها

تعبیر به «اهواء» (جمع هوی) در جمله «وَ اسْتِجْمَاع أَهْوَائِهِمْ فِیکَ» به معنای هو او هوس ها نیست بلکه به معنای عشق و علاقه است. ⁽²⁾

تعبیر به «قِلَّةِ غَفْلَتِهِمْ عَنْ أَمْرِک» نشان می دهد که غفلت برای فرشتگان نیز امکان پذیر است ولی کم و ناچیز است. ⁽³⁾

مشابه

هوَ الْمَلَائِکَةُ یُسَبِّحُونَ بِحَمْدِ رَبِّهِمْ وَیَسْتَغْفِرُونَ لِمَنْ فِی الْأَرْض ⁽⁴⁾و فرشتگان به ستایش پروردگارشان تسبیح می گویند و برای ساکنان زمین آمرزش می طلبند.

3. 6. فرشتگان و درک عظمت کنه الهی

لَوْ عَایَنُوا کُنْهَ مَا خَفِیَ عَلَیْهِمْ مِنْکَ لَحَقَّرُوا أَعْمَالَهُمْ وَ لَزَرَوْا عَلَی أَنْفُسِهِمْ وَ لَعَرَفُوا أَنَّهُمْ لَمْ یَعْبُدُوکَ حَقَّ عِبَادَتِکَ وَ لَمْ یُطِیعُوکَ حَقَّ طَاعَتِکَ ⁽⁵⁾

حقرُوا: کوچک شمردند.

یُطِیعُوکَ: اطاعت نکرده اند؛ از ماده طَوع به معنی انقیاد است طاعت نیز بدان معنی است لیکن بیشتر در فرمانبری و اطاعت به کار رود؛ تطوّع از باب تفعّل به قول راغب تکلّف اطاعت است؛ استطاعت قدرت و طلب طاعت است. زروا ملامت کردند؛ از ماده «زری» به معنای عیب گرفتن یا توبیخ و سرزنش کردن است و از «راء» نیز به همین معناست؛ زری علیه زریا من باب رمی و زریة و زرایة بالکسر عابه و استهزء. قال أبو عمر الشیبانی: الرّاری علی الانسان هو الذی ینکر علیه ولا یعده شیئا.

اگر کُنه حقیقت تو را که از آنان پنهان است، ببینند بیشک اعمال خود را کوچک شمرده و بر

خود عیب گیرند و به این معنا معرفت یابند که حق عبادت تو را به جای نیاورده و طاعتی که سزاوار توست انجام نداده اند.

مشابه

پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله با توجه به حدیث معروف: مَا عَبَدْنَاکَ حَقَ عِبَادَتِکَ وَ مَا عَرَفْنَاکَ حَقَّ مَعْرِفَتِک ⁽¹⁾ما تو را آن گونه که سزاوار عبادت توست عبادت نکردیم و آن گونه که سزاوار معرفت توست نشناختیم.

سُبْحَانَکَ خَالِقاً وَ مَعْبُوداً بحُسْن بَلَائِکَ عِنْدَ خَلْقِکَ خَلَقْتَ دَاراً وَ جَعَلْتَ فِیهَا مَأْدُبَةً مَشْرَباً وَ مَطْعَماً وَ أَزْوَاجًا وَ خَدَما وَقُصُوراً وَ أَنْهَاراً وَزُرُوعاً وَثِمَ-اراً ثُمَّ أَرْسَلْتَ دَاعِیاً یَدْعُو إِلَیْهَا فَلَا الدَّاعِیَ أَجَابُوا وَ لَا فِیمَا رَغَبْتَ رَغِبُوا وَ لَا إِلَی مَا شَوَّقْتَ إِلَیْهِ اشْتَاقُوا أَقْبَلُوا عَلَی جِیفَةٍ قَدِ افْتَضَحُوا بِأَکْلِهَا وَاصْطَلَحُوا عَلَی حُبِّهَا وَ مَنْ عَشِقَ شَیْئاً أَعْشَی بَصَرَهُ وَ أَمْرَضَ قَلْبَهُ فَهُوَ یَنْظُرُ بِعَیْنِ غَیْرِ صَحِیحَةٍ وَیَسْمَعُ بِأَذْنٍ غَیْرِ سَمِیعَةٍ قَدْ خَرَقَتِ الشَّهَوَاتُ عَقْلَهُ وَأَمَاتَتِ الدُّنْیَا قَلْبَهُ وَ وَلِهَتْ عَلَیْهَا نَفْسُهُ فَهُوَ عَبْدٌ لَهَا وَلِمَنْ فِی یَدَیْهِ شَیْءٌ مِنْهَا حَیْثُمَا زَالَتْ زَالَ إِلَیْهَا وَحَیْثُمَا أَقْبَلَتْ أَقْبَلَ عَلَیْهَا لَا یَنْزَجِرُ مِنَ اللَّهِ بِزَاجِرٍ وَ لَا یَتَّعِظُ مِنْهُ بوَاعِظٍ وَ هُوَ یَرَی الْمَأْخُوذِینَ عَلَی الْغِرَةِ حَیْثُ لَا إِقَالَةَ وَلَا رَجْعَةَ کَیْفَ نَزَلَ بِهِمْ مَا کَانُوا یَجْهَلُونَ وَ جَاءَهُمْ مِنْ فِرَاقِ الدُّنْیَا مَا کَانُوا یَأْمَنُونَ وَ قَدِمُوا مِنَ الآخِرَةِ عَلَی مَا کَانُوا یُوعَدُونَ فَغَیْرُ مَوْصُوفٍ مَا نَزَلَ بِهِمْ اجْتَمَعَتْ عَلَیْهِمْ سَکْرَةُ الْمَوْتِ وَ حَسْرَةُ الْفَوْتِ فَفَتَرَتْ لَهَا أَطِرَافُهُمْ وَ تَغَیَّرَتْ لَهَا أَلْوَانُهُمْ ثُمَّ ازْدَادَ الْمَوْتُ فِیهِمْ وُلُوجاً فَحِیلَ بَیْنَ أَحَدِهِمْ وَ بَیْنَ مَنْطِقِهِ وَ إِنَّهُ لَبَیْنَ أَهْلِهِ یَنْظُرُ بِبَصَرِهِ وَیَسْمَعُ بِأَذْنِهِ عَلَی صِحَةٍ مِنْ عَقْلِهِ وَبَقَاءِ مِنْ لُبِّهِ یُفَکِّرُ فِیمَ أَفْنَی عُمُرَهُ وَفِیمَ أَذْهَبَ دَهْرَهُ وَ یَتَذَکَّرُ أَمْوَالًا جَمَعَهَا أَغْمَضَ فِی مَطالِبهَا وَأَخَذَهَا مِنْ مُصَرَّحَاتِهَا وَ مُشْتَبِهَاتِهَا قَدْ لَزِمَتُهُ تَبِعَاتُ جَمْعِهَا وَ أَشْرَفَ عَلَی فِرَاقِهَا تَبْقَی لِمَنْ وَرَاءَهُ یَنْعَمُونَ فِیهَا وَیَتَمَتَّعُونَ بِهَا فَیَکُونُ الْمَهْنَأُ لِغَیْرِهِ وَ الْعِبْءُ عَلَی ظَهْرِهِ وَ الْمَرْءُ قَدْ غَلِقَتْ رُهُونُهُ بِهَا فَهُوَ یَعَضُّ یَدَهُ نَدَامَةً عَلَی مَا أَصْحَرَ لَهُ عِنْدَ الْمَوْتِ مِنْ أَمْرِهِ وَیَزْهَدُ فِیمَا کَانَ یَرْغَبُ فِیهِ أَیَّامَ عُمُرِهِ وَیَتَمَنَّی أَنَّ الَّذِی کَانَ یَغْبِطُهُ بِهَا وَیَحْسُدُهُ عَلَیْهَا قَدْ حَازَهَا دُونَهُ فَلَمْ یَزَلِ الْمَوْتُ یُبَالِغُ فِی جَسَدِهِ حَتَّی خَالَطَ لِسَانُهُ سَمْعَهُ فَصَارَ بَیْنَ أَهْلِهِ لَا یَنْطِقُ بِلِسَانِهِ وَلَا یَسْمَعُ بِسَمْعِهِ یُرَدَّدُ طَرْفَهُ بِالنَّظَرِ فِی وُجُوهِهِمْ یَرَی حَرَکَاتِ أَلْسِنَتِهِمْ وَ لَا یَسْمَعُ رَجْعَ کَلَامِهِمْ ثُمَّ ازْدَادَ الْمَوْتُ الْتِیَاطاً بِهِ فَقُبِضَ بَصَرُهُ کَمَا قُبِضَ سَمْعُهُ وَ خَرَجَتِ الرُّوحُ مِنْ جَسَدِهِ فَصَارَ جِیفَةً بَیْنَ أَهْلِهِ قَدْ أَوْحَشُوا مِنْ جَانِبِهِ وَ تَبَاعَدُوا مِنْ قُرْبِهِ لَا یُسْعِدُ بَاکِیاً وَ لَا یُجِیبُ دَاعِیاً ثُمَّ حَمَلُوهُ إِلَی مَخَطَّ فِی الْأَرْضِ فَأَسْلَمُوهُ فِیهِ إِلَی عَمَلِهِ وَ انْقَطَعُوا عَنْ زَوْرَتِهِ.

4. ترسیم گویایی از سرای دیگر

4. 1. تنزیه خداوند

سُبْحَانَکَ خَالِقاً وَ مَعْبُوداً بِحُسْنِ بَلَائِکَ عِنْدَ خَلْقِکَ ⁽¹⁾ خدایا تو را از هر عیب و نقصی منزّه و مبرا می دانم که آفریننده خلایق و پرستیده شده هستی.

نکته

خداوند بندگان خود را با روش های گوناگون آزمایش می.کند یک روش، روش نیکویی است که خداوند بهشت را خلق کرد و انسان ها را برای انجام اعمال صالح از راه وعده به نعمت های بهشتی ترغیب کرده .است خداوند انسان ها را برای ورود به بهشت، دعوت به پیروی از شریعت و دین فرموده است و افراد عاقل برای به دست آوردن آن از دستورات دینی سرپیچی نمی کنند ولی کسانی که نمی فهمند دنیا را بر آن مقدم می دارند.

مشابه

إِنَّا بَلَوْنَاهُمْ کَما بَلَوْنَا أَصْحَابَ الْجَنَّةِ إِذْ أَقْسَمُوا لَیَصْرِ مُنَّها مُصْبِحِینَ ⁽²⁾ما آن ها را آزمودیم؛ چنان که صاحبان آن بستان ها را آزمودیم. آن گاه که قسم خوردند که فردا بامداد میوه ها را خواهند چید. إِنَّا خَلَقْنَا الْإِنْسانَ مِنْ نُطْفَةٍ أَمْشَاجِ نَبْتَلیه ⁽³⁾ما آدمی را از نطفه ای آمیخته بیافریده ایم تا او را امتحان کنیم. وَلَوْ یَشاءُ اللَّهُ لاَنْتَصَرَ مِنْهُمْ وَ لکِنْ لِیَبْلُوا بَعْضَکُمْ بِبَعْض ⁽⁴⁾و اگر خدا می خواست از آنان انتقام می گرفت ولی خواست تا شما را با یکدیگر بیازماید.

4. 2. نعمت های آخرتی

خَلَقْتَ دَاراً وَ جَعَلْتَ فِیهَا مَأْدُبَةً مَشْرَباً وَ مَطْعَماً وَ أَزْوَاجاً وَ خَدَماً وَ قُصُوراً وَ أَنْهَاراً وَ

زُرُوعاً وَ ثِمَاراً ⁽¹⁾

قصوراً: کاخ های مجلل قصرها از ماده قصر به معنای کاخ ها.

زروعاً: مزارع؛ از ماده زرع به معنای رویاندن، کاشتن؛ ازْدَرَعَ ازْدِرَاعاً الرجلُ الأرضَ: آن مرد زمین را کاشت؛ زارع، مُزَارَعَةً بر روی زمین کشت کرد؛ زَرَعَ زَرْعاً تخم بر زمین پاشید و کشت کرد.

ثمار: میوه ها؛ از ماده ثَمَر به معنی میوه؛ جمع آن ثمرات است؛ أَثْمَرَ، إِثْماراً الشجرُ: درخت میوه داد؛ الاستثمار: بهره برداری، انتفاع، سودجویی؛ اسْتَثْمَرَ اسْتِثْماراً الشیء: آن چیز را به ثمر رسانید؛ الثَّامِر من الشجر: درختی که میوه آن برآمده باشد؛ تُمُوراً الشجَرُ: میوه درخت نمایان شد.

سرایی آفریده ای با عظمت که در آن انواع نعمت ها قرار داده ای آشامیدنی ها، خوردنی ها، همسران خدمتکاران، کاخ ها، نهرها، درختان بارور و میوه ها.

نکته

منظور از «دار» بهشت است و منظور از «زرع اعم از درخت است و هرجور گیاهی را شامل می شود. ⁽²⁾

استعاره

مستعار: مأدبه

مستعار به: سفره نعمت مستعارله بهشت

جامع: در بهشت آن چه دلخواه است گرد آمده و همه لذات و خوشی ها فراهم شده است؛ همان گونه که در ضیافت دیده می شود.

استعاره

مستعار: دار

مستعارٌ به: خانه

مستعارٌله: اسلام

جامع: اسلام پیروان خود را گرد می آورد و مانند خانه از اهل خود حمایت می کند.

5. دعوت پیامبر و عکس العمل مردم

ثُمَّ أَرْسَلْتَ دَاعِیاً یَدْعُو إِلَیْهَا فَلَا الدَّاعِیَ أَجَابُوا وَ لَا فِیمَا رَغَبْتَ رَغِبُوا وَ لَا إِلَی مَا شَوَّقْتَ إِلَیْهِ اشْتَاقُوا ⁽¹⁾

یَدْعُو: دعوت می کند

رغبت: ترغیب کردی.

شَوَّقْت: از ماده شوق به سویش مایل و مشتاق شد؛ تَشَوَّقَ تَشَوُّقاً إلیهِ: اشتیاق بسیار خود را به آن آشکار کرد؛ اشتاق، اشتیاقاً الیه: دل او به سویش مایل و مشتاق شد؛ شَوَّقَ، تَشْوِیقاً: تشویق کرد؛ الشَّوْق: جمع أَشْوَاق به معنای خواسته نفس، آرزوی وصال عشق ؛ المَشُوق آن که عشق او را مشتاق کرده باشد؛ المُشَوق: تشویق کننده.

سپس دعوت کننده ای فرستادی که مردم را به سوی آن همه نعمت دعوت کند ولی نه دعوت او را اجابت کردند و نه به آن چه ترغیب کرده ای اظهار علاقه نمودند و نه به آن چه تشویق نموده ای مشتاق شدند.

نکته ها

منظور از داعی، پیامبر صلی الله علیه و آله است که مردم را به بهترین شیوه هدایت می کند. ⁽²⁾

منظور امام علیه السلام از «ارسال دعوت کننده» فرستادن پیامبران الهی مخصوصاً پیامبر گرامی اسلام صلی الله علیه و آله است و منظور از عدم اجابت دعوت همه انسان ها نیست بلکه اکثریت طالبان دنیا و پیروان هواوهوس و تارکان آخرت است. ⁽³⁾

خداوند توسط پیامبران و اولیای خود مردم را به اخلاق و احکام الهی که مقدمه و سبب رسیدن به بهشت است دعوت کرد ولی نوع مردم این دعوت را اجابت نکردند و باز خداوند مردم را به آن ها ترغیب فرمود و درجات و مقاماتی را که برای انسان های صالح و

مطیع در بهشت وجود دارد یادآور شده و مردم را به آن ها تشویق فرمود ولی مردم نه ترغیب شدند و نه تشویق هر چه پیامبران از بهشت و نعمت ها و درجات آن می گویند عموم مردم به آن گوش نمی دهند.

مشابه

وَ إِنْ تَدْعُوهُمْ إِلَی الْهُدی لا یَسْمَعُوا وَ تَراهُمْ یَنْظُرُونَ إِلَیْکَ وَهُمْ لا یُبْصِرُون ⁽¹⁾و اگر آن ها را به راه هدایت بخوانی نمی شنوند و می بینی که به تو می نگرند ولی گویی که نمی بینند.

6. توافق با یکدیگر در عشق به دنیا

أَقْبَلُوا عَلَی جِیفَةٍ قَدِ افْتَضَحُوا بِأَکْلِهَا وَ اصْطَلَحُوا عَلَی حُبِّهَا ⁽²⁾

أَکلها: خوردن آن؛ از ماده أکل به معنای خوردن؛ آکَلَ مُؤَاکَلَةً و إِکَالًا: غذا خورد، او را غذا داد؛ الأَکال: پرخور؛ الأکُل جمع آگال به معنای خوردنی؛ الأَکْلَة: یک بار غذا خوردن؛ الأُکَلَة: پرخور، آن که بسیار غذا خورد.

اصْطَلَحُوا: اتفاق نمودند؛ باب افتعال از ماده صلح به معنای با هم تبانی و سازش کردند.

نکته

مردم به جای این که مشتاق بشوند به انجام وظایف خود که زمینه رسیدن به بهشت و نعمت ها و درجات آن است به مردار بدبو و متعفن دنیا رو آوردند که با خوردن آن رسوا و مفتضح شدهاند و بر سر محبت و علاقه داشتن به دنیا با یکدیگر سازش نمودند.

مشابه

إِنَّمَا الدُّنْیَا جِیفَةٌ وَالْمُتَوَاخُونَ عَلَیْهَا أَشْبَاهُ الْکِلَابِ فَلَا تَمْنَعُهُمْ أُخْوَتُهُمْ لَهَا مِنَ النَّهَارُشِ عَلَیْهَا ⁽³⁾به درستی که دنیا مرداری بیش نیست و جمعی که برادر یکدیگرند مانند سگان بر سر آن هستند و بر سر رسیدن به آن به گزیدن و دریدن یکدیگر می پردازند و برادری آن ها را از این کار باز نمی دارد.

الدُّنْیَا جیفَةٌ فَمَنْ أَرَادَ مِنْهَا شَیْئاً فَلْیَصْبرْ عَلَی مُعَاشَرَةِ الْکِلاب ⁽¹⁾دنیا مرداری است. هر که چیزی از آن می خواهد باید به معاشرت سگ ها بسازد. تَکَشَفَتْ لَکَ عَنْ مَسَاوِیهَا فَإِنَّمَا أَهْلُهَا کِلَابُ عَاوِیَةٌ وَسِبَاعٌ ضَارِیَةٌ یَهِرُّ بَعْضُهَا عَلَی بَعْضٍ وَیَأْکُلُ عَزِیزُهَا ذَلِیلَها ⁽²⁾دنیا پرستان سگانی فریاد زننده و درندگانی شکار کننده هستند یکدیگر را می گزند و زورمندش ضعیفش را می خورد. تشبیه

مشبه: طالبان دنیا

مشبه به: حیوانات درنده

وجه شَبَه: امام علیه السلام طالبان دنیا را به حیوانات درنده ای تشبیه می کند که بر سر جیفه ای ریخته اند و خود را به خاطر آن رسوا می سازند چراکه بوی جیفه از دست و دهان آن ها استشمام می شود و آثار مردار گندیده دنیا در تمام وجودشان ظاهر می گردد. این تشبیه به خاطر تعفنی است که در باطن دنیای آلوده به انواع ظلم ها و گناهان وجود دارد و یا به خاطر این است که دنیا پرستان به خاطر ربودن آن از یکدیگر به جنگ و ستیز بر می خیزند.

استعاره

مستعار: افتضاح

مستعار منه: رسوایی

مستعارله: کسانی که به گردآوری مال و منال دنیا مشهورند.

جامع: واژه «افتضاح» برای کسانی استعاره شده که به گردآوری مال و منال دنیا مشهور گشته و بدین سبب از جرگه صالحان و پرهیزکاران خارج شده اند. جهت مناسبت این است که چون رو آوردن به جمع آوری مال و اعراض از خدا و اشتغال به امور دنیا از نظر شرع از بزرگترین گناهان کبیره و اعمال زشت است و «افتضاح» عبارت از مکشوف شدن بدی هایی است که قبح آن ها مسلّم است؛ لذا امام علیه السلام شهرت داشتن به مال و ثروت و حرص بر گردآوری آن را به «افتضاح» و رسوایی تشبیه فرموده است.

7. علاقه به دنیا و آثار آن

اشاره

وَ مَنْ عَشِقَ شَیْئاً أَعْشَی بَصَرَهُ وَ أَمْرَضَ قَلْبَهُ فَهُوَ یَنْظُرُ بِعَیْنِ غَیْرِ صَحِیحَةٍ وَیَسْمَعُ بِأَذْنٍ غَیْرِ سَمِیعَةٍ ⁽¹⁾

هرکس به چیزی عشق می ورزد چشم او را ناتوان و قلب و فکر او را بیمار می سازد، در نتیجه با چشمی معیوب (به همه چیز) می نگرد و با گوشی ناشنوا می شنود.

نکته ها

امام علیه السلام بیان می کند که دنیا پرستی و زرق و برق و زینت های دنیای مادی، نیروی داوری و قضاوت صحیح را به کلی از انسان سلب می کند؛ به گونه ای که تمام سعادت و خوشبختی خود را در وصول به این دنیای مادی می پندارد از هر طریق و به هر قیمت که باشد و جدایی از آن او را بی تاب و بیمار می سازد. ⁽²⁾

تعبیر «غیر صحیح» برای چشم کنایه است بر این که از چشم ناسالم سودی عاید و فایده ای برده نمی شود. ⁽³⁾

تعبیر به «اعشی» و شب کوری در این عبارت از آن جهت است که بیانات حضرت درباره دنیا بود، در نتیجه می فرماید کسی که علاقه شدید به دنیا پیدا کند و فریفته آن گردد مانند این است که در تاریکی دنیا حقایق را نمی بیند هرکس چیزی را به شدت دوست بدارد، محو آن شده و در نتیجه چشم او را شب کور می کند و قلب و دل او را بیمار و از حق منحرف می نماید.

مشابه

حدیثی از پیامبر اکرم: مَنْ جَعَلَ الدُّنْیَا أَکْبَرَ هَمِّهِ فَرَّقَ اللَّهُ عَلَیْهِ هَمَّهُ وَ جَعَلَ فَقْرَهُ بَیْنَ عَیْنَیْه ⁽⁴⁾آن کس که مهمترین فکر او دنیا باشد، خداوند فکر او را پریشان می سازد و فقر او را در برابر چشمانش قرار می دهد.

7. 1. تأثیر شهوات بر عقل

قَدْ خَرَقَتِ الشَّهَوَاتُ عَقْلَهُ ⁽¹⁾

شهوات و خواسته های دل جامه عقلش را دریده است.

نکته

کسی که دل بستگی زیاد به دنیا پیدا کرده و عاشق آن شده است، شهوت ها و خواهش های گوناگون عقل او را پاره کرده است؛ به این معنا که اسیر خواهش های خود شده و عقل خود را از دست می دهد و دلش می میرد و دیگر حق و باطل را تشخیص نمی دهد.

مشابه

الْمَالُ مَادَّةُ الشَّهَوَاتِ ⁽²⁾مال سرچشمه شهوات است. زیِّنَ لِلنَّاسِ حُبُّ الشَّهَواتِ مِنَ النِّساءِ وَ الْبَنینَ وَ الْقَناطِیرِ الْمُقَنْطَرَةِ مِنَ الذَّهَبِ وَالْفِضَّةِ وَالْخَیْلِ الْمُسَوَّمَةِ وَ الْأَنْعَامِ وَ الْحَرْثِ ذلِکَ مَتاعُ الْحَیَاةِ الدُّنْیَا وَاللَّهُ عِنْدَهُ حُسْنُ الْمَآبِ ⁽³⁾در چشم مردم آرایش یافته است، عشق به امیال نفسانی و دوست داشتن زنان و فرزندان و همیان های زر و سیم و اسبان داغ بر نهاده و چهارپایان و زراعت. همه این ها متاع زندگی این جهانی هستند در حالی که بازگشتگاه خوب نزد خداست. تشبیه

مشبه: عقل

مشبه به: لباس

وجه شبه: امام علیه السلام عقل انسان را به لباسی تشبیه می کند که هم حافظ و هم زینت انسان است در واقع عقل مانند لباس هم می تواند زیبایی محسوب شود هم حافظ رفتار انسان باشد ولی شهوات جامه زیبای عقل را پاره می کند و مغلوب شدن عقل در برابر شهوات مرگ عقل است.

7. 2. دنیا پرستی

وَ أَمَاتَتِ الدُّنْیَا قَلْبَهُ وَ وَلِهَتْ عَلَیْهَا نَفْسُهُ و دنیا پرستی قلبش را می رانده و تمام وجودش شیفته آن شده است.

نکته

«تولّه» که به معنای شیفتگی است، کنایه از شدت محبت به دنیاست. ⁽¹⁾

مشابه

و أَمَّا الَّذِینَ فِی قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ فَزَادَتْهُمْ رِجْساً إِلَی رِجْسِهِمْ وَ مَاتُوا وَ هُمْ کَافِرُون ⁽²⁾اما آنان که در دل هایشان مرضی است جز انکاری بر انکارشان نیفزود و همچنان کافر بمردند. استعاره

مستعار: أماته

مستعار منه: میراندن

مستعارله: دل

جامع: واژه اماته را برای دل استعاره آورده و جهت مناسبت این است که مانند مردگان از قلب خود سود نمی برد؛ یعنی همان سودی که به معنای حقیقی خود بوده و پایدار و ماندنی باشد.

7. 3. بندگی دنیا

فَهُوَ عَبْدٌ لَهَا وَ لِمَنْ فِی یَدَیْهِ شَیْءٌ مِنْهَا حَیْثُمَا زَالَتْ زَالَ إِلَیْهَا وَ حَیْثُمَا أَقْبَلَتْ أَقْبَلَ عَلَیْهَا از این رو او برده دنیاست و بنده کسی که اندکی از دنیا در اختیار دارد دنیا به هر طرف حرکت کند او هم حرکت می کند و به هر سو روی کند، او هم روی می آورد.

استعاره

مستعار: عبد

مستعار منه: بنده

مستعارله: دوستدار دنیا

جامع: واژه عبد را برای دوستدار دنیا استعاره آمده است؛ زیرا او دوست و شیفته آن است و برای به دست آوردن دنیا غیر آن را رها کرده و به دنبال آن به هرگونه که دنیا در آید او نیز به همان گونه در می آید و به هر سو حرکت کند او نیز به همان سو گام بر می دارد. اگر دنیا را به دست آورده باشد در افزونی و آبادانی و حفظ آن می کوشد و اگر آن را از دست داده باشد در راه تحصیل آن تلاش می کند و در این هنگام او مانند بنده و برده بلکه از این نیز پست تر و زبون تر است.

7. 4. پند ناپذیری

لَا یَنْزَجِرُ مِنَ اللَّهِ بِزَاجِرٍ وَ لَا یَتَّعِظُ مِنْهُ بِوَاعِظُ وَ هُوَ یَرَی الْمَأْخُوذِینَ عَلَی الْغِرَّةِ حَیْثُ لَا إِقَالَةَ [لَهُمْ] وَ لَا رَجْعَةَ ⁽¹⁾

لَا یَتَّعِظُ: پند نمی گیرد؛ در اصل یوتَعِظ» بوده است و به لحاظ این که فاء الفعل آن «واو» بوده، قلب به «تاء» شده است.

الْغِرَّة: غفلت از ماده «غُرور» که به معنای فریب و نیرنگ است گرفته شده زیرا فریب انسان را غافلگیر می کند؛ بکسر الغین المعجمة الاغترار و الغفلة یقال اغترّه فلان أی أتاه علی غرّة منه.

إقَالَةَ: برگرداندن؛ از ماده «قبل» به معنای فسخ کردن معامله و مانند آن است و گاه گفته اند که معنای آن نجات دادن کسی از سقوط است و در اینجا به معنای عفو خداوند از گناهان بنده آمده است و خواب نیمروز را از این جهت «قیلوله» می گویند که موجب آرامش است؛ همان گونه که فسخ کردن معامله کسی که از معامله پشیمان شده است، مایه آرامش و راحتی است.

رَجْعَ: برگشتن.

این دل باخته به دنیا از هیچ نهی کننده الهی پذیرا نمی شود و موعظه هیچ واعظ ربانی را قبول نمی کند؛ در حالی که با چشم خود غافلانی را می بیند که ناگهان در چنگال مرگ گرفتار می شوند، در جایی که نه تقاضای عفو پذیرفته می شود و نه بازگشتی وجود دارد.

مشابه

وَ لَقَدْ جَاءَهُمْ مِنَ الْأَنْبَاءِ مَا فِیهِ مُزْدَجَرُ ⁽¹⁾و برایشان خبرهایی آمده است که از گناهشان باز می دارد. قالُوا سَواءٌ عَلَیْنا أَ وَعَظْتَ أَمْ لَمْ تَکُنْ مِنَ الْواعِظینَ ⁽²⁾گفتند: برای ما یکسان است که ما را اندرز دهی یا اندرز ندهی. ذلِکُمْ یُوعَظُ بِهِ مَنْ کَانَ یُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَالْیَوْمِ الآخِرِ ⁽³⁾هر که را به خدا و روز قیامت ایمان دارد، این چنین اندرز می دهند. کَذَّبُوا بِآیَاتِنا کُلّها فَأَخَذْناهُمْ أَخْذَ عَزیزِ مُقْتَدِر ⁽⁴⁾همه آیات ما را تکذیب کردند. ما نیز آن ها را فرو گرفتیم چون فروگرفتن پیروزمندی مقتدر. أَلَمْ یَرَوْا کَمْ أَهْلَکْنَا قَبْلَهُمْ مِنَ الْقُرُونِ أَنَّهُمْ إِلَیْهِمْ لا یَرْجِعُون ⁽⁵⁾آیا ندیده اند که چه مردمی را پیش از آن ها هلاک کرده ایم که دیگر به نزدشان بازنمی گردند.

7. 5. فرود آمدن حوادث سخت

کَیْفَ نَزَلَ بِهِمْ مَا کَانُوا یَجْهَلُونَ ⁽⁶⁾ آری او می بیند چگونه حوادث دردناکی که از آن خبر نداشتند بر سر آن ها فرود آمده است.

7. 6. جدا شدن از دنیا

وَ جَاءَهُمْ مِنْ فِرَاقِ الدُّنْیَا مَا کَانُوا یَأْمَنُونَ ⁽⁷⁾

و دنیایی را که جایگاه امنی می پنداشتند از آن ها جدا شده است.

نکته

«ما کانوا یأمنون» اشاره به مرگ و احوال پس از آن است؛ زیرا آن غافلی که در لذات دنیا فرو رفته و خود را به دست خواهش های نفس سپرده است، ترس مردن و بیم جان دادن در چنین احوال و اوضاعی به او دست نمی دهد بلکه خود را از مرگ در امن و امان می پندارد. ⁽¹⁾

7. 7. رسیدن به وعده های آخرت

وَ قَدِمُوا مِنَ الآخِرَةِ عَلَی مَا کَانُوا یُوعَدُونَ فَغَیْرُ مَوْصُوفٍ مَا نَزَلَ بِهِمْ ⁽²⁾ و به آن چه از آخرت به آن ها وعده داده شده بود رسیده.اند حوادثی بر سر آن ها فرود آمده که به هیچ وجه توصیف شدنی نیست.

نکته ها

«فَغَیْرُ مَوْصُوفِ مَا نَزَلَ بِهِمْ» به معنای این است که سختی هایی که به آن ها خواهد رسید و شداید سهمگینی که بر آن ها وارد خواهد شد از حد توصیف بیرون است و شرح آن ها ممکن نیست. ⁽³⁾

اهل دنیا و دنیا پرستان تصور می کردند که وقتی ثروتمند و قدرتمندند دیگر در امان هستند و چیزی که خلاف میل و خواسته شان باشد بر آنان وارد نمی شود اما ناگهان از دنیا و وابستگی های آن جدا شده و وارد آخرت شدند که به آن ها وعده داده شده بود ولی باور نمی کردند.

مشابه

هذا ما وَعَدَنَا اللَّهُ وَرَسُولُهُ وَ صَدَقَ اللَّهُ وَرَسُولُهُ ⁽⁴⁾این همان چیزی است که خدا و پیامبرش به ما وعده داده اند. حَتَّی إِذا رَأَوْا مَا یُوعَدُونَ إِمَّا الْعَذابَ وَإِمَّا السَّاعَةَ ⁽⁵⁾تا زمانی که آن چه به به آنان و داده اند ببینند یا عقوبت و شکنجه در دنیا را یا عذاب قیامت را

8. سکرات مرگ

اشاره

اجْتَمَعَتْ عَلَیْهِمْ سَکْرَةُ الْمَوْتِ وَ حَسْرَةُ الْفَوْتِ ⁽¹⁾ سکرات و شداید مرگ و حسرت از دست دادن همه چیز بر آن ها هجوم آورده است.

نکته

در واقع دو هجوم سنگین در آستانه مرگ به انسان می شود؛ نخست: هجوم سکرات موت است و آن حالتی است شبیه به گیجی مستی که بر اثر فرا رسیدن مرگ به انسان دست می دهد و گاه بر عقل او چیره می شود و او را در اضطراب و ناآرامی فوق العاده ای فرو می برد و دیگر حسرت از دست دادن تمام چیزهایی است که در طول عمر طولانی برای گردآوری آن ها زحمت کشیده و رنج ها تحمل نموده است. ⁽²⁾

مشابه

لَعَمْرُکَ إِنَّهُمْ لَفِی سَکْرَتِهِمْ یَعْمَهُون ⁽³⁾به جان تو سوگند که آن ها در مستی خویش سرگشته بودند. کَلأَ إِذا بَلَغَتِ التَّراقِیَ وَ قِیلَ مَنْ راقٍ وَ ظَنَّ أَنَّهُ الْفِراقُ وَالْتَفَّتِ السَّاقُ بِالسَّاقِ إِلی رَبِّکَ یَوْمَئِذٍ الْمَساق ⁽⁴⁾چون جان به گلوگاه رسد و گفته شود که چه کسی است که افسون بخواند و یقین کند که زمان جدایی فرا رسیده و ساقهای پا در هم پیچیده شوند. آن روز روز راندنش به سوی پروردگار توست. کَذلِکَ یُرِیهِمُ اللَّهُ أَعْمَالَهُمْ حَسَراتٍ عَلَیْهِم ⁽⁵⁾خداوند کردارهایشان را این چنین مایه حسرتشان سازد.

8. 1. سستی اعضا

فَفَتَرَتْ لَهَا أَطْرَافُهُمْ وَتَغَیَّرَتْ لَهَا أَلْوَانُهُمْ ⁽¹⁾

تَغَیَّرَتُ: تغییر کرد؛ از ماده غیر به معنای تغییر به معنی تبدیل و تحویل است؛ تَغَایَرَ، تَغَایُراً الأشیاءُ: آن چیزها گوناگون شدند؛ تَغَیَّرَ تَغَیَّراً دگرگون شد تبدیل یا تغییر یافت غَیَّرَ تَغییراً الشیء : آن را به شکلی دیگر درآورد، آن را دگرگون و با چیزی دیگر عوض کرد.

أَلْوَان: رنگ ها؛ از ماده ،لون به معنای رنگ؛ تَلَوَّنَ، تَلَوُّناً رنگارنگ شد؛ لَوَّنَ، تَلْوِویناً الشیء: چیزی را رنگ کرد.

اعضای بدنشان در برابر آن سختی ها به سستی گرایید و رنگشان تغییر کرد

8. 2. ناتوانی در سخن گفتن

ثُمَّ ازْدَادَ الْمَوْتُ فِیهِمْ وُلُوجاً فَحِیلَ بَیْنَ أَحَدِهِمْ وَبَیْنَ مَنْطِقِهِ وَإِنَّهُ لَبَیْنَ أَهْلِهِ یَنْظُرُ بِبَصَرِهِ وَ یَسْمَعُ بِأُذُنِهِ عَلَی صِیَّةٍ مِنْ عَقْلِهِ وَبَقَاءٍ مِنْ لُبِّهِ ⁽²⁾

حیل: فاصله انداخت؛ از مادهٔ حال یحیل که مجهول شده به معنای حائل شده.

مَنْطِق: سخن.

لبّ: مغز؛ عقل و خرد.

حالت مرگ بیشتر در وجودشان نفوذ کرد و بین آنان و سخن گفتنشان مانع شد و آن سپس محتضر در میان اهل بیتش با دیده اش می بیند و با گوشش می شنود در حالی که عقلش هنوز سالم و فکرش باقی است.

نکته

از این تعبیر به خوبی استفاده می شود که معمولاً اولین چیزی که از کار می افتد، زبان است. همان زبانی که بزرگترین سرمایه انسان برای حل مشکلات اوست و چه دردناک است که انسان با چشم ببیند و با گوش بشنود و عقل او سالم باشد ولی نتواند سخنی بر زبان جاری کند. ⁽³⁾

8. 3. فکرکردن درباره عمر گذشته

یُفَکِّرُ فِیمَ أَفْنَی عُمُرَهُ وَ فِیمَ أَذْهَبَ دَهْرَه ⁽¹⁾

عمیقاً به فکر فرو می رود فکر می کند که عمرش را برای چه چیزهایی بر باد داده و روزگارش را در چه راهی سپری نموده است.

8. 4. یاد ثروت های گرد آمده

وَ یَتَذَکَّرُ أَمْوَالًا جَمَعَهَا أَغْمَضَ فِی مَطَالِبِهَا وَ أَخَذَهَا مِنْ مُصَرَّحَاتِهَا وَ مُشْتَبِهَاتِهَا قَدْ لَزِمَتْهُ تَبِعَاتُ جَمْعِهَا وَ أَشْرَفَ عَلَی فِرَاقِهَا ⁽²⁾

مُشْتَبِهَاتِ: مشکوک؛ از ماده «شبه» به معنای مثل و نظیر شبهه آن است که دو چیز در اثر مماثلت از همدیگر تشخیص داده نشوند.

تبعات: پیامدها؛ جمع التبعة و هو الاثم.

به یاد ثروت هایی می افتد که گردآوری کرده است؛ در جمع آوری آن چشم بر هم گذارده و از حلال و حرام و مشکوک (هرچه به دستش آمده) در اختیار گرفته است و گناه جمع آوری آن بر دامان او نشسته و هنگام جدایی از آن فرا رسیده است.

نکته

این که اموالی را گرد آورده که حقی از دیگری در آن است در آخر عمر تأسف می خورد که باید همه را پاسخ بدهد و ناراحتی مهمتر او این است که می بیند از همه این اموال و ثروت ها جدا می شود.

8. 5. حسرت اموال

تَبْقَی لِمَنْ وَرَاءَهُ یَنْعَمُونَ فِیهَا وَ یَتَمَتَّعُونَ بِهَا فَیَکُونُ الْمَهْنَأُ لِغَیْرِهِ وَ الْعِبْءُ عَلَی ظَهْرِهِ

وَالْمَرْءُ قَدْ غَلِقَتْ رُهُونُهُ بِهَا ⁽¹⁾

یَتَمَتَّعُونَ: برخوردار می شوند

مهنا: ثروت بدون مشقت؛ گوارایی؛ خوشی و لذت بردن؛ بر وزن فعیل به معنای گوارایی و آن چه بدون زحمت به دست می آید؛ المصدر من هنا الطعام یهنأ و هنوء یهنوء بالکسر والضم إذا صار هنیئا.

الْعِب: بار سنگینی؛ به معنای ثقل و سنگینی است و ریشه اصلی آن «عب» به معنای مهیا ساختن است؛ الثقل.

رُهُونُ: گروگان؛ جمع «رهن» به معنای گروگان و محبوس شدن هر چیزی است و آن وثیقه ای است که معمولاً در برابر وام داده می شود که تا وام پرداخت نشود وثیقه آزاد نخواهد شد و جمله «وَ الْمَرْءُ قَدْ عَلِقَتْ رُهُونُهُ بِهَا » اشاره به این است که تمام وثیقه های معنوی وجود انسان گویی گروگان اموال او می شود اموالی که حلال و حرام در آن به هم آمیخته است. سعادت انسان نجات او و سرنوشت آینده او همه در گرو آن است.

این اموال برای بازماندگان او به جای می ماند و از آن بهره می گیرند و متنعم می شوند. لذت و آسایش آن برای دیگران است و سنگینی گناهانش بر دوش او و او گروگان این اموال است.

نکته ها

تعبیر به «رهون» اشاره به این است که او در گرو اموال حرامی است که از دیگران گرفته، که تا گروگان را نپردازد خلاصی و رهایی نمی یابد. ⁽²⁾

شخصی که در حال احتضار است متوجه می شود که گوارایی و استفاده مالی را که او با مشقت و رنج فراوان به دست آورده برای دیگران است یا وارث آن را می خورد ولی سنگینی بار مسئولیت آن بر دوش اوست و روز قیامت باید تمام آن ها را پاسخ دهد.

مشابه

وَ مَا یَصْنَعُ بِالْمَالِ مَنْ عَمَّا قَلِیلٍ یُسْلَبُهُ وَیَبْقَی عَلَیْهِ حِسَابُهُ وَ تَبِعَتُهُ ⁽³⁾چه می کند مال را کسی که پس از اندک زمانی ربوده می شود مال از او و باقی می ماند بر او حساب آن و وبال آن.

8. 6. اظهار ندامت

فَهُوَ یَعَضُّ یَدَهُ نَدَامَةً عَلَی مَا أَصْحَرَ لَهُ عِنْدَ الْمَوْتِ مِنْ أَمْرِهِ ⁽¹⁾

یَزْهَدُ: بی اعتنا می شود؛ تَزَهَّدَ تَزَهداً زاهد و پارسا شد؛ الزّهد روی گردانی از چیزی که بیهوده باشد.

أصْحَرَ له: برای او آشکار و روشن شد؛ به معنای خارج شدن به سوی صحراست و چون در بیابان همه چیز ظاهر و آشکار می شود به خلاف کوچه ها و پس کوچه های شهر این واژه به معنای اظهار و آشکار ساختن آمده است؛ أی ظهر و انکشف و اصله من أصحر القوم اذا برزوا من المکمن الی الصحرا.

او در این حال به خاطر اموری که به هنگام مرگ برای او روشن شده، دست خود را از پشیمانی می گزد.

نکته

جمله «یَعَضُّ یَدَهُ» اشاره است به تأسف و اندوه شدیدی که در این حال به او دست می دهد و با ملاحظه این که مرگش فرا رسیده و اسباب و وسایل میان او و پروردگارش منقطع شده بر گناهان و تقصیراتی که در برابر خداوند متعال مرتکب گردیده، دچار پشیمانی می شود و از این که آن چه وی را از خداوند غافل می داشت و او آن را باقی و پایدار می پنداشت فانی و نابود شده نادم و اندوهگین می گردد. ⁽²⁾

مشابه

وَیَوْمَ یَعَضُّ الظَّالِمُ عَلَی یَدَیْهِ یَقُولُ یَا لَیْتَنِی اتَّخَذْتُ مَعَ الرَّسُولِ سَبیلا ⁽³⁾روزی که کافر دستان خود را به دندان گزد و گوید ای کاش راهی را که رسول در پیش گرفته بود، در پیش گرفته بودم.

8. 7. بی اعتنایی به اموال دنیا

وَ یَزْهَدُ فِیمَا کَانَ یَرْغَبُ فِیهِ أَیَّامَ عُمُرِهِ و نسبت به آن چه در تمام عمر به آن علاقه داشت، بی اعتنا می شود.

نکته

هنگامی که انسان در حال سکرات مرگ قرار گرفته و مرگ خود را از نزدیک می بیند نسبت به پست و مقامی که یک عمر برای آن زحمت کشیده و حتی برای به دست آوردنش حلال و حرام کرده، بی رغبت می شود.

8. 8. آرزوهای لحظه مرگ

وَ یَتَمَنَّی أَنَّ الَّذِی کَانَ یَغْبِطُهُ بِهَا وَ یَحْسُدُهُ عَلَیْهَا قَدْ حَازَهَا دُونَهُ ⁽¹⁾

حَازَ: در اختیار گرفت؛ حیازت کرده بود به خود اختصاص داده بود.

و آرزو می کند ای کاش آن کسی که قبل از این به ثروت او غبطه می خورد و به خاطر آن به او حسد می ورزید آن ثروت را به جای او گرد آورده بود.

مشابه

أَنْ تَقُولَ نَفْسٌ یَا حَسْرَتی عَلی ما فَرَّطْتُ فِی جَنْبِ اللَّهِ وَإِنْ کُنْتُ لَمِنَ السَّاخِرِینَ * أَوْ تَقُولَ لَوْ أَنَّ اللَّهَ هَدانِی لَکُنت ⁽²⁾این که کسی بگوید افسوس بر من از کوتاهی هایی که در فرمان برداری از خدا کردم و آیات او را به سخره گرفتم و اگر خداوند مرا هدایت می کرد از پرهیزکاران بودم.

8. 9. پیشروی مرگ

فَلَمْ یَزَلِ الْمَوْتُ یُبَالِغُ فِی جَسَدِهِ حَتَّی خَالَطَ لِسَانُهُ سَمْعَهُ فَصَارَ بَیْنَ أَهْلِهِ لَا یَنْطِقُ بِلِسَانِهِ وَ لَا یَسْمَعُ بِسَمْعِهِ ⁽³⁾ سپس مرگ همچنان در وجود او پیشروی می کند تا آن جا که گوشش همچون زبانش از کار می افتد؛ به طوری که در میان خانواده اش نه زبان برای سخن گفتن دارد و نه گوش برای شنیدن.

8. 10. از کار افتادن گوش

یُرَدَّدُ طَرْفَهُ بِالنَّظَرِ فِی وُجُوهِهِمْ یَرَی حَرَکَاتِ أَلْسِنَتِهِمْ وَلَا یَسْمَعُ رَجْعَ کَلَامِهِمْ ⁽⁴⁾

رَجْعَ: برگشتن به لحاظ این که کلام و سخن معمولاً دوطرفه است و در بین دو طرف رد و بدل می گردد، تعبیر به «رجع» شده است؛ الکلام ما یتراجع منه.

پیوسته به صورت خانواده اش می نگرد حرکات زبانشان را می بیند ولی صدای آنان را نمی شنود.

9. فرو رفتن در چنگال مرگ

اشاره

ثُمَّ ازْدَادَ الْمَوْتُ الْتِیَاطاً بِهِ فَقُبِضَ بَصَرُهُ کَمَا قُبِضَ سَمْعُهُ وَ خَرَجَتِ الرُّوحُ مِنْ جَسَدِهِ ⁽⁵⁾

سپس چنگال مرگ در او بیشتر فرو می رود چشمش نیز همانند گوشش از کار می افتد و روح او از بدنش برای همیشه خارج می شود.

9. 1. وحشت مردم از میت

فَصَارَ جِیفَةً بَیْنَ أَهْلِهِ قَدْ أَوْحَشُوا مِنْ جَانِبِهِ ⁽¹⁾

در این هنگام به صورت مرداری در میان خانواده اش قرار می گیرد که از نشستن نزد او وحشت می کنند.

9. 2. ناتوان از پاسخ گویی

وَ تَبَاعَدُوا مِنْ قُرْبِهِ لَا یُسْعِدُ بَاکِیاً وَ لَا یُجِیبُ دَاعِیاً ⁽²⁾

یُجِیبُ: پاسخ می دهد؛ از ماده جوبَ جَابَ به معنای پاسخ او را داد؛ اسْتَجَابَ اسْتِجَابَةً به او پاسخ داد؛ اسْتَجُوبَ پاسخ داد؛ جَاوَبَ، مُجَاوَبَةً: پاسخ سؤال او را داد.

و از او فاصله می گیرند ولی نه می تواند سوگوارانش را یاری دهد و نه کسی که او را می خواند، پاسخ گوید.

9. 3. گودال قبر

ثُمَّ حَمَلُوهُ إِلَی مَخَطِّ فِی الْأَرْضِ ⁽³⁾ سرانجام او را به سوی گودالی در درون زمین حمل می کنند.

9. 4. جدایی همیشگی از دنیا

فَأَسْلَمُوهُ فِیهِ إِلَی عَمَلِهِ وَ انْقَطَعُوا عَنْ زَوْرَتِهِ ⁽⁴⁾

او را به دست عملش می سپارند و برای همیشه از دیدارش چشم می پوشند.

نکته

این جمله اشاره است به این که هر نوع ثواب و عقاب اخروی که به آدمی داده می شود، بر حسب آمادگی و قابلیتی است که در نتیجه کارهای خوب و بدی که انجام داده، از پیش برای خود فراهم کرده است؛ بنابراین در آن هنگام که انسان هیچ یار و یاوری ندارد، تنها چیزی که به او سود یا زیان می رساند عمل گذشته اوست و چون مقصود امام علیه السلام بیم دادن و ترسانیدن مردم از عذاب و عقاب الهی است فرموده است که او را به دست عملش می سپارند و به آن تسلیم می کنند؛ زیرا تسلیم غالباً برای گردن نهادن در قبال دشمن به کار می رود. آن حضرت برای این که مردم را از ارتکاب کارهای زشت بترساند، تذکر می دهد که کردار ناشایست هرکس به منزله دشمن نیرومندی برای اوست که پس از مردن تسلیم او می شود. ⁽¹⁾

حَتَّی إِذَا بَلَغَ الْکِتَابُ أَجَلَهُ وَ الْأَمْرُ مَقَادِیرَهُ وَ أُلْحِقَ آخِرُ الْخَلْقِ بِأَوَّلِهِ وَ جَاءَ مِنْ أَمْرِ اللَّهِ مَا یُرِیدُهُ مِنْ تَجْدِیدِ خَلْقِهِ أَمَادَ السَّمَاءَ وَ فَطَرَهَا وَ أَرَجَ الْأَرْضَ وَ أَرْجَفَهَا وَقَلَعَ جِبَالَهَا وَ نَسَفَهَا وَ دَکَ بَعْضُهَا بَعْضاً مِنْ هَیْبَةِ جَلَالَتِهِ وَ مَخُوفِ سَطْوَتِهِ وَ أَخْرَجَ مَنْ فِیهَا فَجَدَّدَهُمْ بَعْدَ إِخْلَاقِهِمْ وَ جَمَعَهُمْ بَعْدَ تَفَرُّقِهِمْ ثُمَّ مَیَّزَهُمْ. لِمَا یُرِیدُهُ مِنْ مَسْأَلَتِهِمْ عَنْ خَفَایَا الْأَعْمَالِ وَ خَبَایَا الْأَفْعَالِ وَ جَعَلَهُمْ فَرِیقَیْنِ أَنْعَمَ عَلَی هَؤُلَاءِ وَانْتَقَمَ مِنْ هَؤُلَاءِ فَأَمَّا أَهْلُ الطَّاعَةِ فَأَثَابَهُمْ بِجِوَارِهِ وَ خَلَّدَهُمْ فِی دَارِهِ حَیْثُ لَا یَظْعَنُ النُّزَّالُ وَلَا تَتَغَیَّرُ بِهِمُ الْحَالُ وَلَا تَنُوبُهُمُ الْأَفْزَاعُ وَلَا تَنَالُهُمُ الْأَسْقَامُ وَ لَا تَعْرِضُ لَهُمُ الْأَخْطَارُ وَ لَا تُشْخِصُهُمُ الْأَسْفَارُ وَ أَمَّا أَهْلُ الْمَعْصِیَةِ فَأَنْزَلَهُمْ شَرَّ دَارٍ وَ غَلَّ الْأَیْدِیَ إِلَی الْأَعْنَاقِ وَ قَرَنَ النَّوَاصِیَ بِالْأَقْدَامِ وَ أَلْبَسَهُمْ سَرَابِیلَ الْقَطِرَانِ وَ مُقَطَّعَاتِ النِّیرَانِ فِی عَذَابٍ قَدِ اشْتَدَّ حَرُّهُ وَبَابٍ قَدْ أَطْبِقَ عَلَی أَهْلِهِ فِی نَارِ لَهَا کَلَبٌ وَ لَجَبٌ وَ لَهَبٌ سَاطِعٌ وَ قَصِیفٌ هَائِلٌ لَا یَطْعَنُ مُقِیمُهَا وَلَا یُفَادَی أَسِیرُهَا وَ لَا تُفْصَمُ کُبُولُهَا لَا مُدَّةَ لِلدَّارِ فَتَفْنِی وَ لَا أَجَلَ لِلْقَوْمِ فَیُقْضَی قَدْ حَقَّرَ الدُّنْیَا وَصَغَرَهَا وَ أَهْوَنَ بِهَا وَ هَوَّنَهَا وَ عَلِمَ أَنَّ اللَّهَ زَوَاهَا عَنْهُ اخْتِیَاراً وَ بَسَطَهَا لِغَیْرِهِ احْتِقَاراً فَأَعْرَضَ عَنِ الدُّنْیَا بِقَلْبِهِ وَ أَمَاتَ ذِکْرَهَا عَنْ نَفْسِهِ وَ أَحَبَّ أَنْ تَغِیبَ زِینَتَهَا عَنْ عَیْنِهِ لِکَیْلَا یَتَّخِذَ مِنْهَا رِیَاشَاً أَوْ یَرْجُوَ فِیهَا مَقَاماً بَلَّغَ عَنْ رَبِّهِ مُعْذِراً وَنَصَحَ لِأُمَّتِهِ مُنْذِراً وَ دَعَا إِلَی الْجَنَّةِ مُبَشِّراً وَ خَوَّفَ مِنَ النَّارِ مُحَذِّرا نَحْنُ شَجَرَةُ النُّبُوَّةِ وَمَحَطُّ الرَّسَالَةِ وَ مُخْتَلَفُ الْمَلَائِکَةِ وَ مَعَادِنُ الْعِلْمِ وَیَنَابِیعُ الْحُکْمِ نَاصِرُنَا وَ مُحِبُّنَا یَنْتَظِرُ الرَّحْمَةَ وَعَدُونَا وَ مُبْغِضُنَا یَنْتَظِرُ السَّطْوَة.

10. رستاخیز انسان ها

حَتَّی إِذَا بَلَغَ الْکِتَابُ أَجَلَهُ وَ الْأَمْرُ مَقَادِیرَهُ وَ أُلْحِقَ آخِرُ الْخَلْقِ بِأَوَّلِهِ وَ جَاءَ مِنْ أَمْرِ اللَّهِ مَا یُرِیدُهُ مِنْ تَجْدِیدِ خَلْقِهِ ⁽¹⁾

ألحق: ملحق شد؛ پیوست؛ از ماده لحق به معنی ادراک و رسیدن است؛ لحوق به معنی ملازمت و لحاق به معنی ادراک مناسب است؛ الْتَحَقَ الْتِحَاقاً به او رسید و پیوست به آن چسبید؛ الْحَق الْحَاقاً: خود را به او رسانید. تَجْدِیدِ نو شدن؛ بازآفرینی.

این وضع همچنان ادامه می یابد تا عمر جهان پایان گیرد و مقدرات به انتها برسد و آخرین مخلوقات به نخستین آن ها ملحق گردد همه بمیرند و فرمان خدا برای تجدید خلقت که اراده کرده است، صادر گردد.

نکته ها

به عاقبت و نهایت آدمی پس از مرگ اشاره فرموده و آن عبارت است از فرا رسیدن وقت معینی که همه آدمیان را در آن هنگام گرد آورند و این همان روز رستاخیز است و منظور از «أمر» در جمله «الأمر مقادیره» قضا و فرمان الهی است و مراد از «مقادیر» وقایع و آثاری است که بر وفق قضای خداوند تحقق می یابد. ⁽¹⁾

مراد از «تجدید خلق» برانگیختن و بازگشت دادن آن هاست. ⁽²⁾

مشابه

وَ هُوَ عَلَی جَمْعِهِمْ إِذا یَشاءُ قدیرٌ ⁽³⁾و هرگاه بخواهد بر گردآوردنشان تواناست. رَبَّنَا إِنَّکَ جَامِعُ النَّاسِ لِیَوْمٍ لا ریب فیه ⁽⁴⁾ای پروردگار ما! تو مردم را در آن روزی که هیچ شکی در آن نیست، گرد می آوری. لَمَجْمُوعُونَ إِلی مِیقَاتِ یَوْمٍ مَعْلُومٍ ⁽⁵⁾همه در وعده گاه آن روز معین خواهند بود. وَ قالُوا أَ إِذا کُنَّا عِظاماً وَ رُفاتاً أَ إِنَّا لَمَبْعُوثُونَ خَلْقاً جَدیدا ⁽⁶⁾گفتند: آیا اگر از ما استخوانی بماند و خاکی باز هم با آفرینشی نو از قبر برمی خیزیم؟ وَإِنْ تَعْجَبْ فَعَجَبٌ قَوْلُهُمْ أَ إِذا کُنَّا تُراباً أَ إِنَّا لَفِی خَلْقِ جَدید ⁽⁷⁾اگر تو در شگفت می آیی، شگفت سخن ایشان است که آیا آن هنگام که خاک شویم از نو ما را بیافرینند؟

11. سرنوشت جهان در آستانه قیامت

11. 1. شکافته شدن آسمان

أَمَادَ السَّمَاءَ وَفَطَرَهَا ⁽¹⁾

در این هنگام آسمان (کرات آسمانی) را به حرکت در می آورد و از هم می شکافد.

11. 2. لرزش زمین

وَ أَرَجَ الْأَرْضَ وَ أَرْجَفَهَا ⁽²⁾

زمین را به لرزه در آورده به سختی تکان می دهد.

11. 3. متلاشی شدن کوه ها

وَ قَلَعَ جِبَالَهَا وَ نَسَفَهَا وَ دَکَ بَعْضُهَا بَعْضاً مِنْ هَیْبَةِ جَلَالَتِهِ وَ مَخُوفِ سَطْوَتِهِ ⁽³⁾

دکّ: کوبید؛ در اصل به معنای زمین صاف و هموار است و از آن جا که برای صاف کردن زمین ناهموار باید آن را در هم کوبید این واژه در بسیاری از موارد به معنای کوبیدن شدید به کار می رود.

سَطْوَته: قهر، غلبه، غضب.

کوه ها را از جا کنده و به هر سو پرتاب می کند و آن ها از هیبت و جلال و خوف سطوتش به یکدیگر کوبیده شده و متلاشی می گردد.

مشابه

یَوْمَ تُبَدَّلُ الْأَرْضُ غَیْرَ الْأَرْضِ وَ السَّماواتُ وَبَرَزُوا لِلَّهِ الْواحِدِ الْقَهَّارِ ⁽¹⁾آن روز که زمین به زمینی جز این بدل شود و آسمان ها به آسمانی دیگر و همه در پیشگاه خدای واحد قهار حاضر آیند. إِذَا السَّمَاءُ انْفَطَرَتْ * وَإِذَا الْکَواکِبُ انْتَثَرَت ⁽²⁾آن گاه که آسمان بشکافد و آن گاه که ستارگان پراکنده شوند. إِذا رُجَتِ الْأَرْضُ رَجًا * وَیُسَتِ الْجِبالُ بَسَّا فَکانَتْ هَباءً مُنْبَیًّا ⁽³⁾آن گاه که زمین به سختی بلرزد و کوه ها به تمامی متلاشی شوند و چون غباری پراکنده گردند. وَیَسْئلُونَکَ عَنِ الْجِبالِ فَقُلْ یَنْسِفُها رَبِّی نَسْفا ⁽⁴⁾از تو درباره کوه ها می پرسند. بگو: پروردگار من همه را پراکنده می سازد.

11. 4. خروج از قبرها

وَ أَخْرَجَ مَنْ فِیهَا فَجَدَّدَهُمْ بَعْدَ إِخْلَاقِهِمْ وَ جَمَعَهُمْ بَعْدَ تَفَرُّقِهِمْ ⁽⁵⁾

و هرکه را در دل زمین است بیرون آرد و بعد از کهنه شدن نو سازد و پس از پراکندگی جمع نماید.

نکته ها

در معنای این عبارت چند احتمال وجود دارد. الف. خداوند آنان را بعد از پوساندن و کهنه گرداندن تجدید می کند و این معنا با «اخلاق» مصدر باب افعال تناسب دارد؛ ب. پس خداوند آن ها را تجدید می کند بعد از کهنگی ها و پوسیدن هایشان این احتمال با «أخلاق» که آن را جمع «خَلَق» بدانیم تناسب دارد؛ ج. خداوند انسان ها را تجدید می کند و حیات تازه ای به آنان می دهد انسان ها بر اساس آن خلق و خو و ملکه ای که دارند و آن را در دنیا به دست آورده اند، محشور می شوند.

تعبیر به «جَدَّدَهُمْ» اشاره به معاد جسمانی و نوسازی انسان ها و تکامل جسمی آنان در عرصه محشر است. ⁽¹⁾

جمله «وَ جَمَعَهُمْ بَعْدَ تَفَرُّقِهِمْ» ممکن است اشاره به اجتماع انسان ها در صحنه محشر باشد یا اشاره به جمع شدن ذرات پراکنده هر انسانی برای تجدید حیات و مانعی ندارد که عبارت مذکور اشاره به هر دو معنا باشد. ⁽²⁾

11. 5. سؤال در قیامت

لاثُمَّ مَیَّزَهُمْ لِمَا یُرِیدُهُ مِنْ مَسْأَلَتِهِمْ عَنْ خَفَایَا الْأَعْمَالِ وَ خَبَایَا الْأَفْعَالِ وَ جَعَلَهُمْ فَرِیقَیْنِ أَنْعَمَ عَلَی هَؤُلَاءِ وَانْتَقَمَ مِنْ هَؤُلَاء ⁽³⁾

انتَقَمَ: انتقام گرفت؛ از ماده «نقمت» در اصل به معنای کیفر دادن و مجازات کردن است و گاه به معنای تلافی کردن توأم با کینه جویی آمده است؛ ولی در خطبه بالا و مواردی که در قرآن به کار رفته است همان معنای مجازات کردن را دارد.

سپس آن ها را برای سؤال از اعمال مخفی و افعال پنهانی از هم جدا ساخته، به دو گروه تقسیم می کند به این گروه نعمت می بخشد و آن گروه را مجازات می کند.

نکته

برای کارهای آشکار و واضح چندان جای سؤال وجود ندارد؛ هر چند انسان ها برای آن ها هم باید پاسخ گو و دارای حجت شرعی باشند ولی درباره کارهایی که پوشیده است و پنهانی انجام گرفته در قیامت سؤال می شود؛ البته در آن جا انسان نمی تواند آن چه را انجام داده انکار ،کند زیرا اعضای بدن انسان گواهی و شهادت می دهند.

مشابه

فَلَنَسْتَلَنَّ الَّذِینَ أُرْسِلَ إِلَیْهِمْ وَلَنَسْتَلَنَّ الْمُرْسَلین ⁽¹⁾البته از مردمی که برایشان پیامبرانی فرستاده شده و نیز از پیامبرانی که فرستاده شده اند، سؤال خواهیم کرد. وَأَوْفُوا بِالْعَهْدِ إِنَّ الْعَهْدَ کانَ مَسْؤُلا ⁽²⁾و به عهد خویش وفا کنید که بازخواست خواهید شد. وَ کَذلِکَ أَوْحَیْنَا إِلَیْکَ قُرْآناً عَرَبِیًّا لِتُنْذِرَ أُمَّ الْقُری وَ مَنْ حَوْلَهَا وَ تُنْذِرَ یَوْمَ الْجَمْعِ لَا رَیْبَ فِیهِ فَرِیقٌ فِی الْجَنَّةِ وَ فَرِیقٌ فِی السَّعیر ⁽³⁾خداوند متعال می فرماید و این گونه قرآنی عربی (فصیح و گویا) بر تو وحی کردیم تا انذار کنی ام القری و کسانی را که در اطراف آن هستند و آن ها را از روزی که همه خلایق جمع می شوند و شک و تردید در آن روز نیست بترسانی؛ همان روزی که گروهی در بهشت هستند و گروهی در جهنم.

11. 6. آخرین منزلگاه هستی

» فَأَمَّا أَهْلُ الطَّاعَةِ فَأَتَابَهُمْ بِجِوَارِهِ وَ خَلَّدَهُمْ فِی دَارِهِ﴾ ⁽⁴⁾

خَلَّدَهُمْ: جاودانگی بخشید از ماده خلد به معنای همیشه بودن؛ أَخْلَدَ إِخْلاداً: جاویدان ساخت؛ الخَالِد: همیشه، پایدار، دانم؛ خَلَّدَ، تَخلیداً: پایدار کرد؛ الخُلد: دوام و بقا و پایداری.

اما اطاعت کنندگان را در جوار رحمت خویش پاداش می دهد و در سرای جاودانی خود آنان را برای همیشه جای می دهد.

نکته

خداوند اهل طاعت خود را در پناه خویش پاداش می دهد که همان مشمولیت او برای رحمت خاصه است و آن را در خانه خود که بهشت باشد، جاودانه می سازد.

مشابه

وَ مَنْ یُطِعِ اللَّهَ وَرَسُولَهُ یُدْخِلْهُ جَنَّاتٍ تَجْرِی مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهَارُ خَالِدِینَ فِیهَا وَ ذَلِکَ الْفَوْزُ العظیم ⁽⁵⁾هرکس از خدا و پیامبرش فرمان برد او را به بهشتهایی که در آن نهرها جاری است در آورد و همواره در آن جا خواهد بود و این کامیابی بزرگی است.

خالدین فیها حَسُنَتْ مُسْتَقَرًّا وَ مُقاما ⁽¹⁾جاودانه در آن جا باشند. چه نیکو قرارگاه و مکانی است!

12. ویژگی های بهشت

12. 1. سرای ابدی

حَیْثُ لَا یَطْعَنُ النَّزَالُ وَ لَا تَتَغَیَّرُ بهِمُ الْحَالُ ⁽²⁾

سرایی که اقامت کنندگانش هرگز از آن کوچ نمی کنند و حالاتشان دگرگون نمی شود.

12. 2. دور بودن از وحشت

وَ لَا تَنُوبُهُمُ الْأَفْرَاعُ ⁽³⁾

ترس و وحشت به آنان روی نمی آورد.

12. 3. دور بودن از بیماری

وَلَا تَنَالُهُمُ الْأَسْقَامُ ⁽⁴⁾

و بیماری به وجودشان نمی رسد.

12. 4. دور بودن از خطرات

وَ لَا تَعْرِضُ لَهُمُ الْأَخْطَارُ وَلَا تُشْخِصُهُمُ الْأَسْفَارُ ⁽⁵⁾

لا تُشْخِصُ : ناآرام و بی قرار نمی کند؛ از ماده «اشخاص» به معنای بیرون کردن از منزلی به منزل دیگر است؛ شخص: یشخص من باب منع خرج من موضع إلی غیره ویتعدّی بالهمزة فیقال أشخصته.

الْأَسْفَارُ: سفرها.

و خطرات متوجه آنان نشود و سفری آن ها را از خانه خود بیرون نبرد.

نکته

تفاوت میان جمله «لَا یَظْعَنُ النُّزَّالُ» و «وَ لَا تُشْخِصُهُمُ الْأَسْفَارُ» ممکن است از این نظر باشد که اولی اشاره به کوچ های اجباری باشد که انسان در دنیا گاهی مجبور به آن می شود و به کلی ترک وطن می گوید و دومی اشاره به سفرهایی است که انسان در دنیا به حکم اجبار برای تأمین حاجات زندگی، مشکلات و رنج آن را پذیرا می شود. در سرای آخرت هیچ یک از آن ها وجود ندارد. ⁽¹⁾

مشابه

وَ قالُوا الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِی أَذْهَبَ عَنَّا الْحَزَنَ إِنَّ رَبَّنَا لَغَفُورٌ شَکُورٌ * الَّذِی أَحَلَّنا دارَ الْمُقَامَةِ مِنْ فَضْلِهِ لا یَمَسُّنا فیها نَصَبٌ وَلا یَمَسُّنا فیها لُغُوب ⁽²⁾و می گویند: سپاس خدایی را که اندوه را از ما دور کرد؛ زیرا پروردگار ما آمرزنده و شکر پذیر است. آن خدایی که ما را از فضل خویش بدین سرای جاویدان در آورد که در آن جا نه رنجی به ما می رسد و نه خستگی. مَنْ جاءَ بِالْحَسَنَةِ فَلَهُ خَیْرٌ مِنْها وَهُمْ مِنْ فَزَع یَوْمَئِذٍ آمِنُونَ ⁽³⁾هرکس که کار نیکی کند بهتر از آن را پاداش گیرد و نیکوکاران از وحشت آن روز در امان باشند. فَوَقاهُمُ اللَّهُ شَرَّ ذلِکَ الْیَوْمِ وَلَقَّاهُمْ نَضْرَةً وَ سُرُوراً ⁽⁴⁾خدا ایشان را از شر آن روز نگه داشت و آنان را طراوت و شادمانی بخشید.

13. ویژگی های دوزخ

13. 1. منزلگاه گنهکاران

وَأَمَّا أَهْلُ الْمَعْصِیَةِ فَأَنْزَلَهُمْ شَرَّ دَارٍ وَغَلَّ الْأَیْدِیَ إِلَی الْأَعْنَاقِ وَ قَرَنَ النَّوَاصِیَ بِالْأَقْدَامِ ⁽⁵⁾

أَعْنَاقِ: گردن ها؛ از ماده «عُنق» به معنی گردن؛ أَعْنَقَ، إعْنَاقاً الکلب بر گردن سگ گردن بند آویخت؛ عَنْقاء. جمع عنق: گردن بلند.

قرن: نزدیک کرد و به هم پیوست؛ قرین به معنای همراه و همتا از همین ماده است.

النَّوَاصِی: پیشانی

نکته

«أَهْلُ الْمَعْصِیَةِ» می تواند مبتدا باشد و «اهل» با ضمه خوانده شود و می تواند از باب اشتغال باشد و «اهل» با فتحه خوانده شود که مفعول فعل محذوف باشد.

آن چه حضرت در این عبارات بیان داشته مطالبی نیست که انسان آن ها را بی اهمیت یا غیر واقعی بپندارد و در حقیقت این گونه عذاب ها نتیجه کردار و رفتار خود انسان است. جنایات و ستمهایی که انسان در طول زندگی خود انجام می دهد طبعاً نتایج و پیامدهایی دارد که انسان باطن آن اعمال را در قیامت مشاهده خواهد کرد.

مشابه

إِذِ الْأَغْلالُ فِی أَعْنَاقِهِمْ وَ السَّلاسِلُ یُسْحَبُونَ * فِی الْحَمِیمِ ثُمَّ فِی النَّارِ یُسْجَرُونَ ⁽¹⁾آن گاه که غُل ها را به گردنشان اندازند و با زنجیرها بکشندشان، در آب جوشان، سپس در آتش افروخته شوند. أُولئِکَ شَرِّ مَکاناً وَ أَضَلُّ عَنْ سَواءِ السَّبِیلِ ⁽²⁾اینان را بدترین جایگاه است و از راه راست گم گشته ترند. سَتُغْلَبُونَ وَتُحْشَرُونَ إِلی جَهَنَّمَ وَبِئْسَ الْمِهَادُ ⁽³⁾به زودی مغلوب خواهید شد و در جهنم آن آرامگاه بد، گرد خواهید آمد. أُولئِکَ الَّذِینَ کَفَرُوا بِرَبِّهِمْ وَ أُولئِکَ الْأَغْلالُ فی أَعْنَاقِهِمْ وَ أُولئِکَ أَصْحَابُ النَّارِ هُمْ فیها خالِدُونَ ⁽⁴⁾اینان به پروردگارشان ایمان ندارند بر گردن هایشان غُلها باشد و اهل جهنم اند و در آن جاودانه اند. إِذِ الْأَغْلالُ فِی أَعْنَاقِهِمْ وَالسَّلاسِلُ یُسْحَبُون ⁽⁵⁾آن گاه که غل ها را به گردنشان اندازند و با زنجیرها بکشندشان

یُعْرَفُ الْمُجْرِمُونَ بِسیماهُمْ فَیُؤْخَذُ بِالنَّواصِی وَ الْأَقْدام ⁽¹⁾کافران را به نشان صورتشان می شناسند و از موی جلوی سر و پاهایشان می گیرند.

13. 2. جامه های آتشین

وَ أَلْبَسَهُمْ سَرَابِیلَ الْقَطِرَانِ ⁽²⁾

خداوند جامه هایی از مواد آتش زا و لباس هایی از قطعه های آتش بر آن ها می پوشاند.

مشابه

وَ جَعَلَ لَکُمْ مِنَ الْجِبَالِ أَکْناناً وَ جَعَلَ لَکُمْ سَرابیلَ تَقِیکُمُ الْحَرَّ وَ سَرَابِیلَ تَقِیکُمْ بَأْسَکُمْ ⁽³⁾و در کوه ها برایتان غارها ساخت و جامه هایی که شما را از گرما حفظ می کند و جامه هایی که در جنگ نگهدار شماست.

13. 3. آتش هراس انگیز

وَ مُقَطَّعَاتِ النَّیرَانِ فِی عَذَابٍ قَدِ اشْتَدَّ حَرُّهُ وَ بَابٍ قَدْ أُطْبِقَ عَلَی أَهْلِهِ فِی نَارٍ لَهَا کَلَبٌ وَ لَجَبْ وَ لَهَبٌ سَاطِعٌ وَ قَصِیفٌ هَائِلٌ ⁽⁴⁾

کلب: هیجان و اشتداد؛ کنایه از هیجان آتش است؛ از ماده «کلب» در اصل به معنای فشار آوردن بر اسب به وسیلهٔ مهمیز است تا به سرعت حرکت کند؛ سپس این واژه به هر نوع شدتی استعمال شده است. سگ را که کلب می گویند بیشتر به همین جهت است که با هیجان حمله می کند و به یکی از دردها که داء الکلب» می گویند به خاطر این است که همانهاری سگ به انسان سرایت کرده و کسی که این بیماری را پیدا کرده مانند سگهار شده است؛ محرکة الشدّة ویقال کلب الدهر علی أهله اذا ألح علیهم و اشتد.

لَجَبْ: صدای بلند معنای مصدری و اسم مصدری دارد به معنای سروصد است؛ بالتحریک أیضا الصوت.

لَهَبٌ: شعله.

مشتعل: شدن آتش؛ الالتهاب سرخی و تورم عضوی از بدن همراه با درد و تب، التهاب.

قصیفٌ: صدای شدید؛ الصوت الشدیدة.

هائل: هولناک هول آور؛ از ماده هول.

در عذابی که حرارتش بسیار شدید است و درش به روی آن ها بسته است. آتشی پرهیجان که می خروشد و زبانه می کشد شعله هایش فروزان و صدایش هراس انگیز است.

نکته

حضرت می خواهند با تعبیرات گوناگون صفات آتش جهنم و کیفیت آن را بیان کنند و گرفتاری های اهل دوزخ را ترسیم کنند. این عذاب ها و شدت آن ها بستگی به رفتار انسان در دنیا دارد. کسانی که اهل گناهان بزرگ بوده و در جامعه و بین مردم ظلم و ستم و آتش به پا می کنند، در قیامت رفتار و اعمال خود را به صورت عذاب های هولناک و وحشت آور مشاهده می کنند.

مشابه

کَمَنْ هُوَ خالِدٌ فِی النَّارِ وَسُقُوا ماءً حَمِیماً فَقَطَّعَ أَمْعَاءَ هُم ⁽¹⁾آیا بهشتیان همانند کسانی هستند که در آتش جاودانه اند و آنان را از آبی جوشان می آشامانند چنانکه روده هایشان تکه تکه می شود؟ کُلَّما أَرادُوا أَنْ یَخْرُجُوا مِنْها مِنْ غَمَّ أُعِیدُوا فیها وَ ذُوقُوا عَذابَ الْحَرِیقِ ⁽²⁾هرگاه که خواهند از آن عذاب، از آن اندوه بیرون آیند، بار دیگر آنان را بدان بازگردانند که بچشید عذاب آتش سوزنده را. انْطَلِقُوا إِلی ما کُنْتُمْ بِهِ تُکَذِّبُونَ انْطَلِقُوا إِلی ظِلّ ذی ثَلَاثِ شُعَبٍ لَا ظَلیلٍ وَلا یُغْنِی مِنَ اللَّهَبِ إِنَّهَا تَرْمَی بِشَرَرٍ کَالْقَصْرِ کَأَنَّهُ جِمالَتُ صُفْرٌ وَیْلٌ یَوْمَئِذٍ لِلْمُکَذِّبِینَ ⁽³⁾به سوی آن چه دروغش می شمردید به راه افتید به سوی آن دود سه شعبه به راه افتید که نه شما را از آسیب نگه دارد و نه دفع آن شعله کند و جهنم شراره هایی می افکند هر یک به بلندی کاخی عظیم؛ گویی که اشترانی زردگون اند. در آن روز وای بر تکذیب کنندگان!

13. 4. جاودانی عذاب

لَا یَطْعَنُ مُقِیمُهَا وَ لَا یُفَادَی أَسِیرُهَا وَ لَا تُفْصَمُ کُبُولُهَا ⁽¹⁾

کُبُولُ: قیدها و بندها؛ جمع و کبلته إذا قیدته فهو مکبول و مکبل.

گنهکاران همیشه در آن اقامت دارند و برای آزادی اسیرانش غرامتی پذیرفته نمی شود و زنجیرهایش گسسته نمی گردد.

نکته

کسی که اسیر و گرفتار آتش است فدا داده نمی شود؛ یعنی نمی تواند مالی بدهد تا از آتش نجات پیدا کند یا به دیگران مالی داده تا او را نجات دهند البته کسانی که در این دنیا آلوده بوده اند ولی با ایمان از دنیا رفته اند با این که فدیه برای نجات آن ها پذیرفته نمی شود اما پس از مدتی طولانی نجات پیدا می کنند و ایمان و توحید آن ها مانند طلا خالص شده و آلودگی های آن ها در این مدت از بین می رود و در نهایت نجات می یابند.

13. 5. نامحدود بودن زمان

لَا مُدَّةَ لِلدَّارِ فَتَفْنَی وَ لَا أَجَلَ لِلْقَوْمِ فَیُقْضَی ⁽²⁾

مدتی برای آن سرا تعیین نشده تا پایان گیرد و سرآمدی برای آن قوم وجود ندارد تا به آخر رسد.

مشابه

تَری کَثیراً مِنْهُمْ یَتَوَلَّوْنَ الَّذِینَ کَفَرُوا لَبِئْسَ ما قَدَّمَتْ لَهُمْ أَنْفُسُهُمْ أَنْ سَخِطَ اللَّهُ عَلَیْهِمْ وَ فِی الْعَذابِ هُمْ خَالِدُون ⁽³⁾بسیاری از ایشان را می بینی که با کافران دوستی می ورزند. بد است آن چه پیشاپیش برای خود فرستادند خشم خدا بر آن هاست و در عذاب جاودانه اند. وَ إِذا رَأَی الَّذِینَ ظَلَمُوا الْعَذابَ فَلا یُخَفَّفُ عَنْهُمْ وَلا هُمْ یُنْظُرُون ⁽⁴⁾و ستمگران عذاب را بنگرند؛ عذابی که هیچ تخفیف نیابد و هیچ مهلتشان ندهند.

فَیَمُوتُوا وَ لا یُخَفَّفُ عَنْهُمْ مِنْ عَذاب ⁽¹⁾نه بمیرانندشان و نه از عذابشان کاسته گردد.

14. زهد پیامبر خدا

14. 1. حقیر بودن دنیا نزد پیامبر

قَدْ حَقَّرَ الدُّنْیَا وَصَغَرَهَا وَ أَهْوَنَ بِهَا وَ هَوْنَهَا ⁽²⁾

هون: اهانت کرد؛ الشیء هونا و هوانا ذلّ و حقر فهو هین بالتشدید و هین بالسکون و یتعدّی بالهمزة فیقال أهنته و بالتضعیف فیقال هونته أی أذللته وفی بعض النسخ أهون بها بدل أهونها أی لم یعتد بها و لم تکن عزیزة علیه.

او دنیا را بسیار حقیر و کوچک می شمرد و آن را خوار و بی مقدار می دانست و در دیدگاه دیگران نیز تحقیرش می نمود.

نکته

اشاره به مقام زهد پیامبر صلی الله علیه و آله است؛ زیرا کسی که دنیا را حقیر بداند و حقارت آن را به دیگران نیز توصیه کند به یقین وابستگی و دلبستگی به دنیا نخواهد داشت؛ چراکه شیء حقیر و بی مقدار ارزشی ندارد که عقل او را برباید و قلب او را به خود جذب کند. ⁽³⁾

14. 2. انزوای از دنیا

وَ عَلِمَ أَنَّ اللَّهَ زَوَاهَا عَنْهُ اخْتِیَاراً وَ بَسَطَهَا لِغَیْرِهِ احْتِقَاراً ⁽⁴⁾

احْتِقَاراً: کوچک شمردن؛ از ماده حَقَرَ به معنای کوچک شمرد، او را خوار و ناچیز دانست؛ أَحْقَرَ، إِحْقاراً: خوار و کوچک شمرد؛ اسْتَحْقَرَ اسْتِحْقَاراً او را کوچک شمرد؛ تَحَاقَرَ، تَحَاقُراً خود را خوار و کوچک کرد.

و می دانست که خداوند برای احترام و گرامی داشت او دنیا را از وی گرفته و به خاطر حقارتش آن را برای دیگران گسترده ساخته است.

نکته

در مورد «اختیاراً» دو احتمال وجود دارد. الف. خداوند در میان دنیا و آخرت به عنوان انتخاب برت دنیا را از او دور کرد و آخرت را به او داد؛ ب این انتخاب از جانب پیامبر بود، زیرا اگر پیامبر دنیا را از خدا می خواست خداوند به او عطا می کرد ولی خود پیامبر

برای این که می خواست به این دنیای فانی روی نشان ندهد و برای همه مردم الگو باشد به زندگی ساده ای که داشت قناعت می کرد و خدا نیز دنیا را از او جدا کرده بود.

مشابه

وَلَوْلا أَنْ یَکُونَ النَّاسُ أُمَّةً واحِدَةً لَجَعَلْنَا لِمَنْ یَکْفُرُ بالرَّحْمَن لِبُیُوتِهِمْ سُقُفاً مِنْ فِضَّةٍ وَ مَعارِجَ عَلَیْها یَظْهَرُونَ * وَ لِبُیُوتِهِمْ أَبواباً وَ سُرُراً عَلَیْها یَتَّکِونَ وَزُخْرُفَاً وَ إِنْ کُلُّ ذلِک لَمَّا مَتاعُ الْحَیَاةِ الدُّنْیَا وَالْآخِرَةُ عِنْدَ رَبِّکَ لِلْمُتَّقِینَ ⁽¹⁾و اگر نه آن بود که همه مردم یک امت می شدند، سقف های خانه های کسانی را که خدای رحمان را باور ندارند از نقره می کردیم و بر آن ها نردبام هایی می نهادیم تا بر آن بالا روند و برای خانه هایشان نیز درهایی از نقره می کردیم و تخت هایی که بر آن تکیه زنند و از هر گونه زینت و همه این ها برخورداری ناچیز دنیوی است حال آن که آخرت در نزد پروردگار تو برای پرهیزکاران است. مَا الْحَیاةُ الدُّنْیا إِلَّا مَتاعُ الْغُرُور ⁽²⁾و این زندگی دنیا جز متاعی فریبنده نیست. وَلا یَحْسَبَنَّ الَّذِینَ کَفَرُوا أَنَّما نُمْلِی لَهُمْ خَیْرٌ لِأَنْفُسِهِمْ إِنَّمَا نُمْلِی لَهُمْ لِیَزْدادُوا إِثْماً وَلَهُمْ عَذابٌ مُهینٌ ⁽³⁾کافران مپندارند که در مهلتی که به آن ها می دهیم خیر آن هاست. به آن ها مهلت می دهیم تا بیشتر به گناهانشان بیفزایند و برای آن هاست عذابی خوارکننده

14. 3. اعراض قلبی از دنیا

فَأَعْرَضَ عَنِ الدُّنْیَا بِقَلْبِهِ وَ أَمَاتَ ذِکْرَهَا عَنْ نَفْسِهِ ⁽⁴⁾ پیامبر با قلب و روح خود از دنیا روی گردانید و یاد آن را (برای همیشه) در دل خود می راند.

14. 4. اعراض از زینت های دنیا

وَ أَحَبَّ أَنْ تَغِیبَ زِینَتَهَا عَنْ عَیْنِهِ لِکَیْلَا یَتَّخِذَ مِنْهَا رِیَاشَاً أَوْ یَرْجُوَ فِیهَا مَقَاماً ⁽⁵⁾

اَنْ تَغِیبَ: نهان؛ نهفته هر آن چه از دیده یا از علم نهان است؛ از ماده غیب.

و (پیامبر) دوست می داشت که زینت های آن از پیش چشمش پنهان و دور شود؛ تا از آن لباس فاخری تهیه نکند و یا اقامت در آن را آرزو ننماید

نکته ها

عنایات خاص خداوند پیامبر صلی الله علیه و آله را از توجه به متاع پست دنیا بازداشته و او را به سوی کمالات و مقاماتی که برایش اختصاص داده جذب کرده بود و هم به این جهت بود که مبادا بر اثر میل و رغبت به دنیا از این مقام رفیع که الطاف ویژهٔ خداوندی او را سبب نظام عالم قرار داده تنزّل کند. ⁽¹⁾

تعبیر به ریاش می تواند اشاره به همه زرق و برق های دنیا بکند که یکی از آن ها لباس های فاخر است. ⁽²⁾

مشابه

إِنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ فَرَضَ عَلَی أَئِمَّةِ الْعَدْلِ أَنْ یُقَدِّرُوا أَنْفُسَهُمْ بِضَعَفَةِ النَّاسِ کَیْلَا یَتَبَیَّغَ بالْفَقِیرِ فَقْرُه ⁽³⁾خداوند بر حاکمان عدل واجب ساخته است که خود را همانند ضعیف ترین مردم گردانند تا تهی دستی بر فقیران گران نیاید یَا مُوسی، إِنَّ الدُّنْیَا دَارُ عُقُوبَةٍ، عَاقَبْتُ فِیهَا آدَمَ عِنْدَ خَطِیئَتِهِ، وَجَعَلْتُهَا مَلْعُونَةً، مَلْعُونُ مَا فِیهَا إِلَّا مَا کَانَ فِیهَا لِی؛ یَا مُوسَی إِنَّ عِبَادِیَ الصَّالِحِینَ زَهِدُوا فِی الدُّنْیَا بِقَدْرِ عِلْمِهِمْ، وَ سَائِرَ الْخَلْقِ رَغِبُوا فِیهَا بِقَدْرِ جَهْلِهِم ⁽⁴⁾ای موسی! دنیا خانه کیفری است که آدم را به خاطر اشتباهش در آن عقوبت نمودم و دنیا را ملعون قرار دادم هر چه در آن است ملعون است مگر آن چه برای من باشد ای موسی بندگان صالحم به اندازه شناختی که از من داشتند در آن زاهد شدند بقیه آنان به خاطر جهلشان نسبت به من میل به دنیا پیدا کردند و کسی از بندگانم نیست که آن را بزرگ شمارد و چشمش در آن روشن گردد و هیچ کس آن را پست نشمرد جز آن که بدان بهره مند شود. یا أَیُّهَا الَّذِینَ کَفَرُوا لَا تَعْتَذِرُوا الْیَوْمَ إِنَّمَا تُجْزَوْنَ مَا کُنْتُمْ تَعْمَلُون ⁽⁵⁾ای کافران در آن روز پوزش مخواهید جز این نیست که برابر کاری که کرده اید کیفر داده شوید.

15. ثمرات نبوت

15. 1. تبلیغ رسالت

بَلغَ عَنْ رَبِّهِ مُعْذِراً ⁽¹⁾ در تبلیغ احکام الهی به بندگان برای قطع عذر و اتمام حجت اصرار ورزید.

مشابه

بَلِ الْإِنْسانُ عَلَی نَفْسِهِ بَصِیرَةٌ وَ لَوْ أَلْقَی مَعاذیره ⁽²⁾بلکه آدمی خویشتن خویش را نیک می شناسد؛ هر چند به زبان عذرها آورد.

15. 2. پند و نصیحت مردم

وَ نَصَحَ لِأُمَّتِهِ مُنْذِراً ⁽³⁾

و امت خویش را از عذاب خدا بیم داد و نصیحت کرد.

15. 3. بشارت به بهشت و انذار از جهنم

وَ دَعَا إِلَی الْجَنَّةِ مُبَشِّراً وَ خَوَّفَ مِنَ النَّارِ مُحَذِّراً ⁽⁴⁾

و آن ها را به سوی بهشت دعوت نمود و بشارت داد و از آتش دوزخ بر حذر داشت.

16. اهل بیت

16. 1. شاخه های درخت پربار نبوت

نَحْنُ شَجَرَةُ النُّبُوَّةِ وَ مَحَطُّ الرَّسَالَةِ وَ مُخْتَلَفُ الْمَلَائِکَةِ، وَ مَعَادِنُ الْعِلْمِ وَیَنَابِیعُ الْحُکْمِ ⁽⁵⁾

یَنَابِیعُ: چشمه ها؛ از ماده «نبَعَ» یعنی جوشید؛ ینابیع جمع ینبوع به معنای چشمه هاست.

الْحُکْمِ حکمت؛ منظور از حکم حکمت است که در قرآن نیز به این معنا آمده است.

ما درخت پربار نبوت و جایگاه رسالت و محل رفت و آمد فرشتگان و معادن علم و چشمه سارهای حکمتیم

نکته ها

معادن علم اشاره به این دارد که امامان علیهم السلام وارثان علوم پیامبر و حافظ کتاب و سنت بودند. ⁽¹⁾

تفاوت «شَجَرةُ النُّبوَّة» و «مَحَطُّ الرَّسَالَة» از این نظر است که پیامبر صلی الله علیه و آله دارای دو مقام بود: مقام نبوت که همان خبر دادن از سوی خداست و مقام رسالت که تبلیغ آن است. ⁽²⁾

حضرت در این فرمایش خود شجره را به صورت جمع نمی آورد که بفرماید ما درخت های نبوت هستیم برای این که گویا تنها یک شجره طیبه وجود دارد که یک جزء از آن پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله است و جزء دیگر آن امیرالمؤمنین علیه السلام و ائمه اطهار علیهم السلام هستند.

مشابه

َلَمْ تَرَ کَیْفَ ضَرَبَ اللَّهُ مَثَلاً کَلِمَةً طَیِّبَةً کَشَجَرَةٍ طَیِّبَةٍ أَصْلُهَا ثَابِتٌ وَفَرْعُهَا فِی السَّمَاءِ ⁽³⁾آیا ندیده ای که خدا چگونه مثل زد؟ سخن پاک چون درختی پاک است که ریشه اش در زمین استوار و شاخه هایش در آسمان است. تشبیه

مشبه: نبوت

مشبه به: درختی پرثمر

وجه شَبَه: تعبیر به شجره اشاره به این است که نبوت همچون درخت پرباری است که شاخه ها و فروع مختلفی دارد ریشه و ساقه درخت پیامبر صلی الله علیه و آله و فرزندان آن حضرت، شاخ و برگ های آن و هدایت مردم به سوی خدا میوه آن است.

16. 2. دوستان و دشمنان

نَاصِرُنَا وَ مُحِبُّنَا یَنْتَظِرُ الرَّحْمَةَ وَعَدُونَا وَ مُبْغِضُنَا یَنْتَظِرُ السَّطْوَة ⁽¹⁾

یاور و دوستدار ما در انتظار رحمت حق است و دشمن کینه توز ما در انتظار مجازات حق.

نکته

این گفتار برای جلب یاری و محبت مردم است و با ذکر وعدهٔ رحمت و افاضه برکت از جانب پروردگار آنان را برای نصرت خویش دعوت کرده و از دشمنی و کینه ورزی نسبت به او که موجب خشم و نزول عذاب پروردگار است بر حذر می دارد. ⁽²⁾

مشابه

لَوْ ضَرَبْتُ خَیْشُومَ الْمُؤْمِنِ بِسَیْفِی هَذَا عَلَی أَنْ یُبْغِضَنِی مَا أَبْغَضَنِی وَلَوْ صَبَبْتُ الدُّنْیَا بِجَمَّاتِهَا عَلَی الْمُنَافِقِ عَلَی أَنْ یُحِبَّنِی مَا أَحَبَّنِی وَ ذَلِکَ أَنَّهُ قُضِیَ فَانْقَضَی عَلَی لِسَانِ النَّبِیِّ الْأُمِّیِّ صلی الله علیه و آله أَنَّهُ قَالَ یَا عَلِیٌّ لَا یُبْغِضُکَ مُؤْمِنٌ وَ لَا یُحِبُّکَ مُنَافِق ⁽³⁾اگر با این شمشیرم به بینی مؤمن بزنم که با من دشمن شود، دشمنی نخواهد نمود و اگر همه دنیا را بر سر منافق بریزم که مرا دوست بدارد دوست نخواهد داشت و این برای آن است که در حکم الهی گذشته و به زبان پیغمبر امّی صلی الله علیه و آله جاری گشته که فرموده یا علی مؤمن با تو دشمن نمی شود و منافق تو را دوست نمی دارد.

خطبه 110

اشاره

شناسنامه خطبه

تاریخ زمان و مکان وقوع: نامعلوم

مخاطب: مردم

موضوع: اعتقادی، اخلاقی

ویژگی: غایت احکام و عبادات ⁽¹⁾

پیشگفتار خطبه

در این خطبه امام علیه السلام اسباب تقرب به خدا را که عبارت از ایمان، جهاد، اخلاص، نماز و زکات و مانند آن است در ده عنوان بیان فرموده است و به جنبه های عملی ایمان و طرق رسیدن به آن پرداخته است.

إِنَّ أَفْضَلَ مَا تَوَسَّلَ بِهِ الْمُتَوَسِّلُونَ إِلَی اللَّهِ سُبْحَانَهُ وَتَعَالَی الْإِیمَانُ بِهِ وَ بِرَسُولِهِ وَ الْجِهَادُ فِی سَبِیلِهِ فَإِنَّهُ ذِرْوَةُ الْإِسْلَامِ وَ کَلِمَةُ الْإِخْلَاصِ فَإِنَّهَا الْفِطْرَةُ وَ إِقَامُ الصَّلَاةِ فَإِنَّهَا الْمِلَّةُ وَإِیتَاءُ الزَّکَاةِ فَإِنَّهَا فَرِیضَةٌ وَاجِبَةٌ وَ صَوْمُ شَهْرِ رَمَضَانَ فَإِنَّهُ جُنَّةٌ مِنَ الْعِقَابِ وَ حَجُّ الْبَیْتِ وَ اعْتِمَارُهُ فَإِنَّهُمَا یَنْفِیَانِ الْفَقْرَ وَ یَرْحَضَانِ الذَّنْبَ وَصِلَةُ الرَّحِمِ فَإِنَّهَا مَثْرَاةٌ فِی الْمَالِ وَ مَنْسَأَةٌ فِی الْأَجَلِ وَ صَدَقَةُ السِّرِّ فَإِنَّهَا تُکَفِّرُ الْخَطِیئَةَ وَ صَدَقَةُ الْعَلَانِیَةِ فَإِنَّهَا تَدْفَعُ مِیتَةَ السُّوءِ وَ صَنَائِعُ الْمَعْرُوفِ فَإِنَّهَا تَقِی مَصَارِعَ الْهَوَانِ أَفِیضُوا فِی ذِکْرِ اللَّهِ فَإِنَّهُ أَحْسَنُ الذِّکْرِ وَ ارْغَبُوا فِیمَا وَعَدَ الْمُتَّقِینَ فَإِنَّ وَعْدَهُ أَصْدَقُ الْوَعْدِ وَ اقْتَدُوا بِهَدْی نَبِیِّکُمْ فَإِنَّهُ أَفْضَلُ الْهَدْی وَاسْتَنُّوا بِسُنَّتِهِ فَإِنَّهَا أَهْدَی السُّنَنِ.وَتَعَلَّمُوا الْقُرْآنَ فَإِنَّهُ أَحْسَنُ الْحَدِیثِ وَ تَفَقَّهُوا فِیهِ فَإِنَّهُ رَبِیعُ الْقُلُوبِ وَ اسْتَشْفُوا بِنُورِهِ فَإِنَّهُ شِفَاءُ الصُّدُورِ وَ أَحْسِنُوا تِلَاوَتَهُ فَإِنَّهُ أَنْفَعُ الْقَصَصِ وَ إِنَّ الْعَالِمَ الْعَامِلَ بِغَیْرِ عِلْمِهِ کَالْجَاهِلِ الْحَائِرِ الَّذِی لَا یَسْتَفِیقُ مِنْ جَهْلِهِ بَلِ الْحُجَّةُ عَلَیْهِ أَعْظَمُ وَالْحَسْرَة له ألزم وهو عند الله ألوم.

1. کارآمدترین وسیله های رسیدن به خدا

1. 1. ایمان به خدا و پیامبر

إِنَ أَفْضَلَ مَا تَوَسَّلَ بِهِ الْمُتَوَسِّلُونَ إِلَی اللَّهِ سُبْحَانَهُ وَ تَعَالَی الْإِیمَانُ بِهِ وَبِرَسُولِهِ ⁽¹⁾برترین وسیله ای که متوسلان به خدا به آن توسل می جویند ایمان به خدا و پیامبر اوست.

نکته ها

ایمان، اعتقاد و باوری است که موجب آرامش می شود؛ چون انسان وقتی که خدا را باور داشته باشد این باور سبب آرامش دل او می گردد ألا بِذِکْرِ اللَّهِ تَطْمَئِنُّ الْقُلُوب ⁽²⁾

پس اولین وسیله ای که انسان را به خداوند نزدیک می سازد و موجب ارتباط با خدا می شود ایمان است.

ایمان به خدا پایه همه اصول است ایمان نظری تنها یک باور است و اما ایمان عملی باور به همراه عمل است و اگر عمل نباشد ایمان به سان درختی بدون میوه است. ⁽¹⁾

مشابه

یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ وَابْتَغُوا إِلَیْهِ الْوَسیله ⁽²⁾ای کسانی که ایمان آورده اید، از خدا بترسید و به او تقرب جویید. رَبَّنَا إِنَّنَا سَمِعْنا مُنادِیاً یُنادی لِلْإِیمَانِ أَنْ آمِنُوا بِرَبِّکُمْ فَآمَنَّا ⁽³⁾ای پروردگار ما، شنیدیم که منادی به ایمان فرا می خواند که به پروردگارتان ایمان بیاورید. قَدْ جَاءَکُمُ الرَّسُولُ بِالْحَقِّ مِنْ رَبِّکُمْ فَآمِنُوا خَیْراً لَکُم ⁽⁴⁾پیامبری به حق از جانب خدا بر شما مبعوث شد پس به او ایمان بیاورید که خیر شما در آن است. الْإِیمَانُ إِقْرَارُ بِاللِّسَانِ وَ مَعْرِفَةٌ بِالْقَلْبِ وَ عَمَل بِالْأَرْکَانِ ⁽⁵⁾ایمان عبارت است از اقرار به زبان و شناخت و عرفان به قلب و عمل کردن به ارکان دین فَبِالْإِیمَانِ یُسْتَدَلُ عَلَی الصَّالِحَاتِ وَبِالصَّالِحَاتِ یُسْتَدَلُّ عَلَی الْإِیمَانِ وَبِالْإِیمَانِ یُعْمَرُ الْعِلْمُ وَ بِالْعِلْمِ یُرْهَبُ الْمَوْتُ وَبِالْمَوْتِ تُخْتَمُ الدُّنْیَا وَ بِالدُّنْیَا تُحْرَزُ الْآخِرَةُ وَ بِالْقِیَامَةِ تُؤْلَفُ الْجَنَّةُ وَ تُبَرَّزُ الْجَحِیمُ لِلْغَاوِینَ وَ إِنَّ الْخَلْقَ لَا مَقْصَرَ لَهُمْ عَنِ الْقِیَامَةِ مُرْقِلِینَ فِی مِضْمَارِهَا إِلَی الْغَایَةِ الْقُصْوَی ⁽⁶⁾به ایمان بر اعمال شایسته استدلال می شود و به اعمال شایسته بر ایمان دلیل می آورند. ساختمان علم با ایمان آباد می گردد و انسان به سبب دانش از مرگ هراسان می شود و با مرگ دنیای آدمی پایان می پذیرد و با دنیا آخرت به دست می آید، با قیامت بهشت برای پرهیزکاران نزدیک و دوزخ برای گمراهان آشکار می گردد.

1. 2. جهاد، قله رفیع اسلام

وَ الْجِهَادُ فِی سَبِیلِهِ فَإِنَّهُ ذِرْوَةُ الْإِسْلَامِ ⁽¹⁾ و جهاد در راه ،او چراکه جهاد قله رفیع اسلام است.

نکته ها

اگر دین حقی وجود داشته باشد باید ابتدا برای آن پایگاه محکمی درست کرد که از بین نرود جهاد در راه خداوند چه جهاد و پیکار با دشمن بیرونی و چه جهاد درونی با نفس اماره که به آن جهاد اکبر می گویند باعث می شود که پایگاه ایمان محکم شود و هنگامی که پایگاه محکم شد دیگر می توان نماز یا واجبات دیگر الهی را آن چنان که باید عمل و آشکار کرد و از دشمنان ترسی به دل راه نداد.

«ذِرْوَةُ الْإِسْلَامِ» به معنای قلهٔ رفیع اسلام. اشاره به این است که تا جهاد همه جانبه نباشد کاری از پیش نخواهد رفت. ⁽²⁾

مشابه

فَمَنْ تَرَکَهُ رَغْبَةً عَنْهُ أَلْبَسَهُ اللَّهُ ثَوْبَ الذُّلِ وَ شَمِلَهُ الْبَلَاءُ وَ فَارَقَ الرَّضَا وَ دُیِّثَ بِالصَّغَارِ وَ الْقَمَاءَةِ وَضُرِبَ عَلَی قَلْبِهِ بِالْأَسْدَادِ وَ أُدِیلَ الْحَقُّ مِنْهُ بِتَضْیِیعِ الْجِهَادِ، وَسِیمَ الْخَسْفَ وَ مُنِعَ النَّصف ⁽³⁾هرکس از جهاد روی گردان شود خداوند او را لباس ذلت و خواری می پوشاند و گرفتاری و بلا بر او سایه افکنده و کوچک و بی اعتبار می شود و عقل و خرد از او رخت بر بندد و حق او ضایع شود. وَ الَّذینَ جاهَدُوا فینا لَنَهْدِیَنَّهُمْ سُبُلَنا ⁽⁴⁾کسانی را که در راه ما مجاهدت کنند، به راه های خویش هدایتشان می کنیم. یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ وَابْتَغُوا إِلَیْهِ الْوَسیلَة وَ جاهِدُوا فی سبیله ⁽⁵⁾ای کسانی که ایمان آورده اید از خدا بترسید و به او تقرب جویید و در راهش جهاد کنید.

وَ الْجِهَادُ عِزَّ الْإِسْلَامِ ⁽¹⁾خداوند جهاد را برای عزت و سربلندی اسلام و مسلمین قرار داده است.

1. 3. هماهنگی اخلاص با فطرت انسان

وَ کَلِمَةُ الْإِخْلَاصِ فَإِنَّهَا الْفِطْرَةُ ⁽²⁾ و کلمه اخلاص که هماهنگ با فطرت انسانی است.

نکته

حضرت در این جا جهاد را مقدم بر اخلاص کرد و شاید علتش این باشد که تا جهاد نباشد توحید کامل نیز در کار نیست؛ گرچه جهاد نیز بدون انگیزه توحیدی فایده ندارد و در این جا ترتیب به این لحاظ است که وقتی جهاد آمد به تدریج مزایای اسلام بروز و ظهور پیدا می کند و از جمله مردم می توانند به خوبی توحید را آشکار نمایند.

مشابه

از امام صادق علیه السلام می خوانیم: مَنْ قَالَ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ مُخْلِصاً دَخَلَ الْجَنَّةَ وَإِخْلَاصُهُ أَنْ تَحْجُرَهُ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ عَمَّا حَرَّمَ اللَّهُ ⁽³⁾هر که لا إِلهَ إِلَّا اللهُ بگوید از روی اخلاص داخل بهشت شود و اخلاصش آن است که لا إِلهَ إِلَّا اللَّهُ او را مانع شود از آن چه خدای عزّوجلّ حرام گردانیده.

فَأَقِمْ وَجْهَکَ لِلدِّینِ حَنِیفاً فِطْرَتَ اللَّهِ الَّتی فَطَرَ النَّاسَ عَلَیْها ⁽⁴⁾به یکتاپرستی روی به دین آور. فطرتی است که خدا همه را بدان فطرت بیافریده است.

1. 4. برپا داشتن نماز

وَ إِقَامُ الصَّلَاةِ فَإِنَّهَا الْمِلَّةُ ⁽⁵⁾ و برپا داشتن نماز که حقیقت دین و آیین است.

مشابه

حدیث معروف پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله آمده است:

الصَّلَاةُ عِمَادُ الدِّینِ فَمَنْ تَرَکَ صَلَاتَهُ مُتَعَمِّداً فَقَدْ هَدَمَ دِینَه ⁽¹⁾نماز ستون دین است. کسی که عمداً آن را ترک کند دین خود را ویران کرده است. مَثَلُ الصَّلَاةِ مَثَلُ عَمُودِ الْفُسْطَاطِ إِذَا ثَبَتَ الْعَمُودُ نَفَعَتِ الْأَطْنَابُ وَالْأَوْتَادُ وَالْعِشَاءُ وَإِذَا انْکَسَرَ الْعَمُودُ لَمْ یَنْفَعْ طُنُّبٌ وَ لَا وَتِدٌ وَ لَا غِشَاءُ ⁽²⁾نماز همچون ستون خیمه است هنگامی که ستون خیمه برقرار باشد طناب ها و میخ ها و پوشش خیمه برقرار و مفید است و هنگامی که ستون بشکند نه طناب ها به کار می آید و نه میخ ها و پوشش. إِنَّ اللَّهَ وَمَلائِکَتَهُ یُصَلُّونَ عَلَی النَّبِیِّ یَا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا صَلُّوا عَلَیْهِ وَسَلَّمُوا تَسْلِیماً. ⁽³⁾خدا و فرشتگانش بر پیامبر صلوات می فرستند ای کسانی که ایمان آورده اید، بر او صلوات فرستید و سلام کنید؛ سلامی نیکو إِنَّ الصَّلاةَ کَانَتْ عَلَی الْمُؤْمِنینَ کِتاباً مَوْقُوتاً ⁽⁴⁾نماز بر مؤمنان در وقت های معین واجب گشته است.

1. 5. پرداخت زکات

وَإِیتَاءُ الزَّکَاةِ فَإِنَّهَا فَرِیضَةٌ وَاجِبَة و ادای زکات که فریضه ای واجب است.

مشابه

امام باقر علیه السلام می فرمایند: هنگامی که پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله در مسجد بود پنج نفر را صدا زد و فرمود برخیزید و از مسجد ما بیرون روید! لَا تُصَلُّوا فِیهِ وَأَنْتُمْ لَا تُزَکُون ⁽⁵⁾شما که زکات نمی دهید در مسجد ما نماز نخوانید.

الَّذینَ یُقیمُونَ الصَّلاةَ وَیُؤْتُونَ الزَّکَاةَ وَهُمْ رَاکِعُون ⁽⁶⁾مؤمنانی که نماز می خوانند و همچنان که در رکوع اند انفاق می کنند.

1. 6. روزه داری

وَ صَوْمُ شَهْرِ رَمَضَانَ فَإِنَّهُ جُنَّةٌ مِنَ الْعِقَابِ ⁽¹⁾ و روزه ماه رمضان که سپری در برابر عقاب است.

نکته

تعبیر به «جُنَّة» که به معنای سپر است در مورد روزه به این دلیل است که سرچشمه گناهان وسوسه های شیطانی است و به وسیلهٔ روزه شهوات در کنترل عقل در می آید و با این وسیله دفاعی از حملات شیطان در امان می ماند. ⁽²⁾

مشابه

یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا کُتِبَ عَلَیْکُمُ الصِّیامُ کَما کُتِبَ عَلَی الَّذِینَ مِنْ قَبْلِکُمْ لَعَلَّکُمْ تَتَّقُونَ ⁽³⁾ای کسانی که ایمان آورده اید روزه بر شما مقرر شده است همان گونه که بر پیش از شما مقرر شده بود باشد که پرهیزکار شوید. أُحِلَّ لَکُمْ لَیْلَةَ الصّیامِ الرَّفَثُ إِلَی نِسائِکُمْ ⁽⁴⁾در شب های روزه، همخوابگی با زنانتان بر شما حلال گردیده است.

1. 7. برگزاری حج و عمره

وَ حَجُّ الْبَیْتِ وَ اعْتِمَارُهُ فَإِنَّهُمَا یَنْفِیَانِ الْفَقْرَ وَیَرْحَضَانِ الذَّنْبَ ⁽⁵⁾

یَرْحَضَانِ: می شوید و از بین می برد؛ از ماده «رحض» به معنای شستن است. اشاره به این که حج و عمره آثار گناه را از صحنه عمل یا از صحنه دل می شوید؛ رحض الثوب و نحوه بالحاء المهملة و الضاد المعجمة من باب منع غسله کأرحضه فهو رحیض و مرحوض.

ذنْبَ: گناه؛ جمع ذنب ذنوب بر وزن عقول است؛ أَذْنَبَ إِذْنَاباً گناه کرد؛ المُذنب: گناهکار.

و حج و عمره خانه خدا که نابود کننده فقر و شست و شو دهنده گناه است.

مشابه

لِیَشْهَدُوا مَنافِعَ لَهُمْ ⁽¹⁾تا سودهایی را که از آن آن هاست ببینند. وَلِلَّهِ عَلَی النَّاسِ حِجُّ الْبَیْتِ مَنِ اسْتَطَاعَ إِلَیْهِ سَبِیلاً وَ مَنْ کَفَرَ فَإِنَّ اللَّهَ غَنِیٌّ عَنِ العالمین ⁽²⁾و برای خدا حج آن خانه بر عهده مردم است [البته بر] کسی که بتواند به سوی آن راه یابد و هرکه کفر ورزد یقیناً خداوند از جهانیان بی نیاز است. یَسْئلُونَکَ عَنِ الْأَهِلَّةِ قُلْ هِیَ مَواقیتُ لِلنَّاسِ وَ الْحَجِّ ⁽³⁾درباره هلال ها [ی ماه] از تو می پرسند بگو آن ها گاه شماری برای مردم و [موسم] حج اند. امام صادق علیه السلام: مَا رَأَیْتُ شَیْئاً أَسْرَعَ غِنِّی وَ لَا أَنْفَی لِلْفَقْرِ مِنْ إِدْمَانِ حِجَّ هَذَا الْبَیْتِ ⁽⁴⁾

برای بی نیازی مالی و نابودی فقر چیزی سریع تر از مداومت حج خانه خدا ندیدم یَخْرُجُ مِنْ ذُنُوبِهِ کَهَیْئَةِ یَوْمَ وَلَدَتْهُ أُمُّهُ ⁽⁵⁾از گناهان خود پاک می شوند مانند آن روزی که از مادر به دنیا آمده اند.

8. صله رح رحم

اشاره

وَصِلَةُ الرَّحِمِ فَإِنَّهَا مَثْرَاةٌ فِی الْمَالِ وَ مَنْسَأَةٌ فِی الْأَجَلِ ⁽⁶⁾

و صله رحم که سبب فزونی مال و تأخیر اجل و طول عمر است.

نکته

منظور این است که صله رحم سبب سودمندتر شدن مقدار مال ثابت می شود و به آن برکت می دهد و تعداد اعمال صالح را در هر روز از عمر انسان افزایش می دهد. ⁽¹⁾

مشابه

وَ أُولُوا الْأَرْحامِ بَعْضُهُمْ أَوْلی بِبَعْض فی کِتابِ الله ⁽²⁾و خویشاوندان نسبت به یکدیگر [از دیگران] در کتاب خدا سزاوارترند آری، خدا به هر چیزی داناست. از امام صادق علیه السلام: صِلَةُ الْأَرْحَامِ تُزَکَّی الْأَعْمَالَ وَ تُنْمِی الْأَمْوَالَ وَتَدْفَعُ الْبَلْوَی وَتُیَسِّرُ الْحِسَابَ وَتُنْسِیُّ فِی الْأَجَلِ ⁽³⁾صله رحم اعمال را پاک می کند و اموال را رشد و نمو می دهد و بلا را دفع و حساب را آسان و اجل را به تأخیر می اندازد.

1. 9. پرداخت صدقه پنهانی

وَ صَدَقَةُ السِّرِّ فَإِنَّهَا تُکَفِّرُ الْخَطِیئَةَ و صدقه پنهانی که کفاره گناهان است.

نکته

منظور از صدقه سر کمک هایی است که انسان به افرادِ نیازمند و آبرومند می کند که هم خلوص نیت بیشتری و هم حفظ آبروی افراد نیازمند در آن است و به همین دلیل، برکات فراوانی دارد و این تعبیر هم شامل صدقات واجب مانند کفاره و نذر می شود و هم صدقات مستحب و انفاق.

1. 10. صدقهٔ آشکار

وَ صَدَقَةُ الْعَلَانِیَةِ فَإِنَّهَا تَدْفَعُ مِیتَةَ السُّوءِ ⁽⁴⁾ و صدقه آشکار که از مرگ بد پیشگیری می کند.

نکته ها

منظور از «مَیْتَةُ السُّوء» مرگ و میرهایی است که با شکنجه و ناراحتی شدید واقع می شود؛ مانند سوختن در آتش و بیماری های جانکاه و مشقت بار و تصادف های شدید به هنگام رانندگی. ⁽⁵⁾

منظور از «صدقه علانیه» کمک هایی است که آشکارا انجام می شود و یکی از آثار و برکات آن تشویق دیگران به کار خیر و دعای مردم در حق صدقه دهنده است. ⁽¹⁾

مشابه

الَّذِینَ یُنْفِقُونَ أَمْوالَهُمْ بِاللَّیْلِ وَ النَّهارِ سِرًّا وَ عَلانِیَةً فَلَهُمْ أَجْرُهُمْ عِنْدَ رَبِّهِمْ وَلَا خَوْفٌ عَلَیْهِمْ وَلا هُمْ یَحْزَنُون ⁽²⁾آنان که اموال خویش را در شب و روز، در پنهان و آشکار انفاق کنند اجرشان با پروردگارشان است نه بیمناک می شوند و نه غمگین. إِنَّمَا الصَّدَقَاتُ لِلْفُقَرَاءِ وَالْمَسَاکِینِ وَالْعَامِلِینَ عَلَیْها ⁽³⁾صدقات، تنها برای تهیدستان و بینوایان و متصدیان آن است. وإِن تُبْدُوا الصَّدَقَاتِ فَنِعِمَّا هِی ⁽⁴⁾اگر صدقه ها را آشکار کنید، این کار خوبی است. امام کاظم علیه السلام: عَوْنُکَ لِلضَّعِیفِ مِنْ أَفْضَلِ الصَّدَقَةِ ⁽⁵⁾کمک کردن تو به ضعیفان از بالاترین صدقات است

امام کاظم علیه السلام: الْکَلِمَةُ الطَّیِّبَةُ صَدَقَة ⁽⁶⁾هر سخن پاکیزه ای صدقه است.

امام صادق علیه السلام: إِسْمَاعُ الْأَصَمِ مِنْ غَیْرِ تَضَجُرٍ صَدَقَةٌ هَنِیئَةٌ ⁽⁷⁾رساندن مطلب بدون اظهار ناراحتی به گوش افرادی که شنوایی آن ها ضعیف است صدقه گوارایی است.

1. 11. خدمت به خلق

وَ صَنَائِعُ الْمَعْرُوفِ فَإِنَّهَا تَقِی مَصَارِعَ الْهَوَانِ ⁽⁸⁾

مَصَارِع: افتادن؛ محل افتادن؛ جمع «مصرع» به معنای محل افکندن و زمین افتادن است و به قتلگاه، «مصرع» گفته می شود و به کشتی گرفتن «مصارعه» می گویند؛ چون هر یک از دو طرف می خواهد دیگری را به زمین بیفکند؛ صرعه: کمنعه طرحه علی الأرض و المصرع وزان مقعد موضع الصرع.

هوان: خواری و ذلت؛ از ماده هون

و کارهای خوب مخصوصاً خدمت به خلق که از لغزش ها و شکست های خفت بار

جلوگیری می کند.

نکته

تعبیر «صَنَائِعُ الْمَعْرُوفِ» هر کار خیری را شامل می شود از قبیل ذکر عام بعد از خاص است و «مَصَارِعَ الْهَوَانِ» شکست هایی است که در زندگی برای انسان پیش می آید و توأم با خواری است. ⁽¹⁾

مشابه

لَعَنَهُمُ اللَّهُ فِی الدُّنْیا وَالآخِرَةِ وَأَعَدَّ لَهُمْ عَذاباً مُهینا ⁽²⁾خدا آنان را در دنیا و آخرت لعنت کرده و برایشان عذابی خفت آور آماده ساخته است. إِلَیْهِ یَصْعَدُ الْکَلِمُ الطَّیِّبُ وَالْعَمَلُ الصَّالِحُ یَرْفَعُهُ وَالَّذِینَ یَمْکُرُونَ السَّیِّئَاتِ لَهُمْ عَذَابٌ شَدیدٌ وَ مَکْرُ أُولئِکَ هُوَ یَبُورُ ⁽³⁾سخن خوش و پاک به سوی او بالا می رود و کردار نیک است که آن را بالا می برد و برای آنان که از روی مکر به تبهکاری می پردازند، عذابی است سخت و مکرشان نیز از میان برود. از امام صادق علیه السلام: أَوَّلُ مَنْ یَدْخُلُ الْجَنَّةَ أَهْلُ الْمَعْرُوف ⁽⁴⁾نخستین کسانی که وارد بهشت می شوند کسانی هستند که اهل کارهای خیر و خدمت به خلق هستند.

امیر مؤمنان علی علام: عَلَیْکُمْ بِصَنَائِعِ الْمَعْرُوفِ فَإِنَّهَا نِعْمَ الزَّادُ إِلَی الْمَعَادِ ⁽⁵⁾بر شما باد به کارهای نیک و خدمت به خلق که بهترین زاد و توشه برای معاد است.

امام صادق علیه السلام: إِنَ الْعَبْدَ لَیَمْشِی فِی حَاجَةِ أَخِیهِ الْمُؤْمِنِ فَیُوَکِّلُ اللَّهُ عَزَّوَجَلَّ بِهِ مَلَکَیْنِ وَاحِدٌ عَنْ یَمِینِهِ وَ آخَرُ عَنْ شِمَالِهِ یَسْتَغْفِرَانِ لَهُ رَبَّهُ یَدْعُوَانِ لَهُ بِقَضَاءِ حَاجَتِه ⁽⁶⁾بنده ای که در طریق برآوردن حاجت برادر مؤمنش گام بر می دارد خداوند دو فرشته را مأمور می کند یکی از طرف چپ با او می روند و پیوسته برای او استغفار می کنند و برآوردن حاجت او را از خدا می خواهند.

2. دستوراتی برای پیاده کردن ارکان

2. 1. یاد خدا

أَفِیضُوا فِی ذِکْرِ اللَّهِ فَإِنَّهُ أَحْسَنُ الذِّکْرِ ⁽¹⁾ پیوسته به یاد خدا باشید که بهترین یادهاست!

نکته ها

تعبیر به «افاضه» که در اصل به معنای خروج آب با کثرت و فزونی است در این جا به معنای توجه فراوان به ذکر خدا و همواره به یاد او بودن است. ⁽²⁾

تعبیر به «أَحْسَنُ الذِّکْرِ» به خاطر آن است که تمام برکات معنوی و مادی از آن سرچشمه می گیرد. ⁽³⁾

مشابه

در حدیثی از پیامبر اکرم صلی الله علیه وسلم می خوانیم که فرمود: لیس عمل احب الی الله تعالی ولا انجی لعبد من کل سیئه فی الدنیا والاخره من ذکر الله قیل ولا القتال فی سبیل الله؟ قال: لو لا ذکر الله لم یومر بالقتال ⁽⁴⁾هیچ عملی نزد خدای متعال محبوب تر و هیچ عاملی برای نجات بنده از هر گناهی در دنیا و آخرت مؤثرتر از ذکر خدا نیست. کسی پرسید حتی جهاد در راه خدا پیامبر فرمود اگر به خاطر ذکر خدا نبود، دستور به جهاد داده نمی شد.

وَ اذْکُرِ اسْمَ رَبِّکَ بُکْرَةً و أصیلا ⁽⁵⁾و نام پروردگارت را بامدادان و شامگاهان یاد کن. وَ الذَّاکِرِینَ اللَّهَ کَثیراً وَ الذَّاکِرَاتِ أَعَدَّ اللَّهُ لَهُمْ مَغْفِرَةً وَ أَجْراً عظیماً ⁽⁶⁾مردان و زنان که بسیار یاد خدا می کنند خداوند برای همه آن ها مغفرت و پاداش بزرگی فراهم ساخته است.

2. تقوامداری

اشاره

وَ ارْغَبُوا فِیمَا وَعَدَ الْمُتَّقِینَ فَإِنَّ وَعْدَهُ أَصْدَقُ الْوَعْدِ ⁽¹⁾

به آن چه خداوند به پرهیزکاران وعده داده است علاقه مند باشید که وعده او صادق ترین وعده هاست.

نکته ها

مقصود امام این است که احساس ایمان در دل مؤمن ژرفتر و عملش افزون تر گردد. ⁽²⁾

ممکن است مردم از وعده های خود تخلف کنند اما خداوند هیچ گاه از وعده خود تخلف نمی کند؛ زیرا تخلف از وعده یا به خاطر عجز و ناتوانی یا به خاطر بخل است و خداوند نه بخیل است و نه ناتوان، پس از وعده خود تخلف نمی کند.

مشابه

إِنَّ الْمُتَّقِینَ فِی جَنَّاتٍ وَ نَهَرٍ فی مَقْعَدِ صِدْقٍ عِنْدَ مَلیک مُقْتَدِر ⁽³⁾در حقیقت، مردم پرهیزکار در میان باغ ها و نهرها در قرارگاه صدق، نزد پادشاهی توانا هستند. إِنَّ لِلْمُتَّقِینَ عِنْدَ رَبِّهِمْ جَنَّاتِ النَّعیم ⁽⁴⁾برای پرهیزکاران نزد پروردگارشان باغستان های پرناز و نعمت است.

2. 3. پیروی از راه انبیا

وَ اقْتَدُوا بِهَذِی نَبِیِّکُمْ فَإِنَّهُ أَفْضَلُ الْهَدْی وَاسْتَنُّوا بِسُنَّتِهِ فَإِنَّهَا أَهْدَی السُّنَنِ ⁽⁵⁾

و به راه و رسم پیامبرتان اقتدا کنید که بهترین راه و رسم هاست؛ دستورات و سنت او را به کار ببندید که هدایت کننده ترین سنت هاست.

نکته

منظور از «هدی» به معنای راه و رسم و طریقه و روش است و «سُنَّت» به معنای دستوراتی است که در زمینه های مختلف صادر فرموده است و با توجه به این که پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله خاتم انبیاست طبیعی است که راه و رسم و سنت او برترین راه و رسم و سنت ها بوده باشد. ⁽¹⁾

مشابه

لَقَدْ کانَ لَکُمْ فِی رَسُولِ اللَّهِ أُسْوَةٌ حَسَنَةٌ لِمَنْ کانَ یَرْجُوا اللَّهَ وَالْیَوْمَ الْآخِرَ وَ ذَکَرَ اللَّهَ کثیراً ⁽²⁾قطعاً برای شما در [اقتدا به] رسول خدا سر مشقی نیکوست؛ برای آن کس که به خدا و روز باز پسین امید دارد و خدا را فراوان یاد می کند. یا أَیُّهَا النَّبِیُّ حَسْبُکَ اللَّهُ وَ مَنِ اتَّبَعَکَ مِنَ الْمُؤْمِنین ⁽³⁾ای پیامبر، خدا و کسانی از مؤمنان که پیرو تواند تو را بس است.

3. انس با قرآن

3. 1. قرآن بهترین گفته ها

وَ تَعَلَّمُوا الْقُرْآنَ فَإِنَّهُ أَحْسَنُ الْحَدِیثِ ⁽⁴⁾ قرآن را فرا گیرید که بهترین گفته هاست.

مشابه

اللَّهُ نَزَّلَ أَحْسَنَ الْحَدِیثِ کِتاباً مُتَشابهاً مَثانِی ⁽⁵⁾خداوند بهترین سخن را نازل کرده است؛ کتابی که آیاتش همانند یکدیگر است؛ آیاتی مکرر دارد.

3. 2. قرآن بهار قلبها

وَ تَفَقَّهُوا فِیهِ فَإِنَّهُ رَبِیعُ الْقُلُوبِ ⁽⁶⁾ و در آن بیندیشید که بهار قلب هاست.

مشابه

انْظُرْ کَیْفَ نُصَرِّفُ الآیَاتِ لَعَلَّهُمْ یَفْقَهُونَ ⁽¹⁾بنگر چگونه آیات [خود] را گوناگون بیان می کنیم باشد که آنان بفهمند. هَلْ یَسْتَوِی الْأَعْمَی وَالْبَصِیرُ أَفَلا تَتَفَکَّرُونَ ⁽²⁾بگو: «آیا نابینا و بینا یکسان است؟ آیا تفکر نمی کنید.» أَفَلَا یَتَدَبَّرُونَ الْقُرْآنَ وَلَوْ کَانَ مِنْ عِنْدِ غَیْرِ اللَّهِ لَوَجَدُوا فِیهِ اخْتِلافاً کثیراً ⁽³⁾آیا در [معانی] قرآن نمی اندیشند؟ اگر از جانب غیر خدا بود قطعاً در آن اختلاف بسیاری می یافتند. تشبیه

مشبه: قرآن

مشبه به: بهار

وجه شَبَه: همان گونه که در فصل بهار شکوفه ها و گل ها و سبزه ها همه جا می روید به برکت قرآن مجید نیز گل های فضایل اخلاق و شکوفه های معارف الهیه بر صفحه دل ظاهر می شود و آن کس که حیات انسانی از آن نگیرد، همچون درخت خشکیده ای است که در فصل بهار تکان نمی خورد

3. 3. قرآن شفای دل ها

وَ اسْتَشْفُوا بِنُورِهِ فَإِنَّهُ شِفَاءُ الصُّدُورِ ⁽⁴⁾ از نور آن شفا و درمان بطلبید که شفای دل ها [ی بیمار] است.

نکته

حضرت نمی خواهد قرآن را تنها باعث شفای قلب های جسمانی بداند بلکه در حقیقت درمان دردهای روحی انسان است هنگامی که قلب انسان به کار باشد انسان دارای درک و شعور است ولی هنگامی که قلب از کار افتاد انسان می میرد و دیگر درک و شعور

ظاهری ندارد؛ بنابراین حضرت به اعتبار این رابطه ها قرآن را شفای سینه ها ذکر می فرماید و این تعبیر برگرفته از این آیه قرآنی است وَ شِفاءٌ لِما فِی الصُّدُور ⁽¹⁾

مشابه

قَدْ جَاءَتْکُمْ مَوْعِظَةٌ مِنْ رَبِّکُمْ وَ شِفاءٌ لِما فِی الصُّدُور ⁽²⁾به یقین برای شما از جانب پروردگارتان اندرزی و درمانی برای آن چه در سینه هاست. تشبیه

مشبه: شفا به وسیله قرآن

مشبه به: شفا به وسیله نور آفتاب

وجه شَبَه: همان گونه که بسیاری از بیماران از پرتو نور آفتاب، سلامتی خود را باز می یابند و محیط زندگی آن ها با تابش نور آفتاب از عوامل بیماری پاک می شود که گفته اند آن جا که آفتاب بتابد طبیب نیاید.

3. 4. قرآن سودمندترین سخن ها

وَ أَحْسِنُوا تِلَاوَتَهُ فَإِنَّهُ أَنْفَعُ الْقَصَص و آن را به نیکوترین وجه تلاوت کنید که نافع ترین سخن هاست.

نکته

قرآن را به نیکوترین وجه تلاوت کنید تا دل های مشتاقان به سوی آن جذب شود و دور افتادگان به آن نزدیک گردند وظیفه تبلیغ صحیح قرآن را گوشزد می نماید. ⁽³⁾

مشابه

نَحْنُ نَقُصُّ عَلَیْکَ أَحْسَنَ الْقَصَصِ بِما أَوْحَیْنا ⁽⁴⁾ما نیکوترین سرگذشت را به موجب این قرآن که به تو وحی کردیم، بر تو حکایت می کنیم.

نَحْنُ نَقُصُّ عَلَیْکَ أَحْسَنَ الْقَصَصِ بِما أَوْحَیْنَا إِلَیْکَ هَذَا الْقُرْآنَ وَإِنْ کُنْتَ مِنْ قَبْلِهِ لَمِنَ الْغافِلین ⁽¹⁾ما نیکوترین سرگذشت را به موجب این قرآن که به تو وحی کردیم، بر تو حکایت می کنیم و تو قطعاً پیش از آن از بی خبران بودی. کَذلِکَ لِنُثَبِّتَ بِهِ فُؤادَکَ وَرَتَّلْناهُ تَرْتِیلاً ⁽²⁾این گونه [ما آن را به تدریج نازل کردیم] تا قلبت را به وسیله آن استوار گردانیم و آن را به آرامی [بر تو] خواندیم.

5. عالم بی عمل

وَ إِنَّ الْعَالِمَ الْعَامِلَ بِغَیْرِ عِلْمِهِ کَالْجَاهِلِ الْحَائِرِ الَّذِی لَا یَسْتَفِیقُ مِنْ جَهْلِهِ ⁽³⁾به یقین عالمی که به غیر علمش عمل می کند همچون جاهل سرگردانی است که هرگز از جهل خویش به خود نمی آید.

نکته

«وَانَّ» به عنوان بیان علت نسبت به اهمیت عمل آمده است زیرا هنگامی که انسان چیزی را بداند ولی بر اساس علم و دانش خود عمل نکند مانند انسان نادان در چاه گمراهی سقوط می کند؛ بنابراین چنین شخصی ملامت و حسرتش نیز بیشتر است چون گمراهی و سقوط انسان جاهل به خاطر نادانی اش است ولی انسان عالم با این که راه نجات را می دانسته گمراه شده و معذور هم نیست.

مشابه

امام صادق علیه السلام: یُغْفَرُ لِلْجَاهِلِ سَبْعُونَ ذَنْباً، قَبْلَ أَنْ یُغْفَرَ لِلْعَالِمِ ذَنْبُ وَاحِدٌ ⁽⁴⁾هفتاد گناه جاهل بخشوده می شود پیش از آن که یک گناه عالم بخشوده شود.

مَثَلُ الَّذِینَ حُمِّلُوا التَّوْراةَ ثُمَّ لَمْ یَحْمِلُوها کَمَثَلِ الْحِمَارِ یَحْمِلُ أَسفارا ⁽⁵⁾مَثَل کسانی که تورات بر آنان بار شد آن گاه آن را به کار نبستند همچون مَثَل خری است که کتاب هایی را بر پشت می کشد.

تشبیه

مشبه: عالم بی عمل

مشبه به: جاهل سرگردان

وجه شَبَه: عالم بی عمل به جاهل سرگردانی می ماند که هرگز از جهل خود بیدار نمی شود و امیدی به هدایت او نیست؛ چراکه آگاهانه در راه خلاف گام نهاده و به همین جهت خداوند توفیق هدایت را از او سلب می کند؛ نیروهای خود را در این سرگردانی از دست می دهد و هرگز به ساحل نجات نمی رسد و در گرداب های هلاکت گرفتار می شود.

15. سرزنش عالم بی عمل

الْحُجَّةُ عَلَیْهِ أَعْظَمُ وَ الْحَسْرَةً لَهُ أَلزم وَ هُوَ عِندَ اللهِ أَلْوم ⁽¹⁾

بلکه حجت بر او عظیم تر و حسرتش پایدارتر و سرزنش او در پیشگاه خدا سزاوارتر است.

مشابه

قُلْ هَلْ نُنَبِّئُکُمْ بِالْأَخْسَرِینَ أَعْمَالاً الَّذِینَ ضَلَّ سَعْیُهُمْ فِی الْحَیَاةِ الدُّنْیَا وَهُمْ یَحْسَبُونَ م یُحْسِنُونَ صُنْعا ⁽²⁾بگو آیا شما را آگاه کنیم که کردار چه کسانی بیش از همه به زیانشان بود؟ آن هایی که تلاششان در زندگی دنیا تباه شد و می پنداشتند کاری نیکو می کنند. فَکُبْکِبُوا فیها هُمْ وَ الْغاوون ⁽³⁾آن ها و کافران را سرنگون در جهنم اندازند.

خطبه 111

اشاره

شناسنامه خطبه

تاریخ، زمان و مکان وقوع: نامعلوم

مخاطب مردم

موضوع: اخلاقی

ویژگی دنیاشناسی ⁽¹⁾

پیشگفتار خطبه

این خطبه به طور کلی درباره نکوهش دنیا سخن می گوید دنیایی که انسان در زرق و برق و لذات نامشروع و کامجویی های بی حساب آن غرق می شود و ظلم و عدالت در آن مفهومی ندارد.

أَمَّا بَعْدُ فَإِنِّی أُحَذِّرُکُمُ الدُّنْیَا فَإِنَّهَا حُلْوَةٌ خَضِرَةٌ حُقَّتْ بِالشَّهَوَاتِ وَ تَحَبَّبَتْ بِالْعَاجِلَةِ وَ رَاقَتْ بِالْقَلِیلِ وَ تَحَلَّتْ بِالْآمَالِ وَ تَزَیَّنَتْ بِالْغُرُورِ لَا تَدُومُ حَبْرَتُهَا وَ لَا تُؤْمَنُ فَجْعَتُهَا غَرَارَةٌ ضَرَّارَةٌ حَائِلَةٌ زَائِلَةٌ نَافِدَةٌ بَائِدَةً أَکَالَةً غَوَّالَةٌ لَا تَعْدُو إِذَا تَنَاهَتْ إِلَی أُمْنِیَّةِ أَهْلِ الرَّغْبَةِ فِیهَا وَالرّضَاءِ بِهَا أَنْ تَکُونَ کَمَا قَالَ اللَّهُ تَعَالَی سُبْحَانَهُ کَمَاءٍ أَنْزَلْنَاهُ مِنَ السَّمَاءِ فَاخْتَلَطَ بِهِ نَبَاتُ الْأَرْضِ فَأَصْبَحَ هَشِیماً تَذْرُوهُ الرّیاحُ وَ کانَ اللَّهُ عَلی کُلِّ شَیْءٍ مُقْتَدِراً لَمْ یَکُنِ امْرُؤٌ مِنْهَا فِی حَبْرَةٍ إِلَّا أَعْقَبَتْهُ بَعْدَهَا عَبْرَةً وَ لَمْ یَلْقَ فِی سَرَّائِهَا بَطْناً إِلَّا مَنَحَتْهُ مِنْ ضَرَّائِهَا ظَهْراً وَ لَمْ تَطْلَّهُ فِیهَا دِیمَةُ رَخَاءٍ إِلَّا هَتَنَتْ عَلَیْهِ مُزْنَةُ بَلَاءٍ وَ حَرِیٌّ إِذَا أَصْبَحَتْ لَهُ مُنْتَصِرَةً أَنْ تُمْسِیَ لَهُ مُتَنَکِّرَةً وَ إِنْ جَانِبُ مِنْهَا اعْذَوْذَبَ وَ احْلَوْلَی أَمَرَّ مِنْهَا جَانِبٌ فَأَوْبَی لَا یَنَالُ امْرُؤٌ مِنْ غَضَارَتِهَا رَغَباً إِلَّا أَرْهَقَتْهُ مِنْ نَوَائِبِهَا تَعَباً وَ لَا یُمْسِی مِنْهَا فِی جَنَاحِ أَمْنِ إِلَّا أَصْبَحَ عَلَی قَوَادِمِ خَوْفٍ غَرَّارَةٌ غُرُورٌ مَا فِیهَا فَانِیَةٌ فَانٍ مَنْ عَلَیْهَا لَا خَیْرَ فِی شَیْءٍ مِنْ أَزْوَادِهَا إِلَّا التَّقْوَی مَنْ أَقَلَّ مِنْهَا اسْتَکْثَرَ مِمَّا یُؤْمِنْهُ وَ مَنِ اسْتَکْثَرَ مِنْهَا اسْتَکْثَرَ مِمَّا یُوبِقُهُ وَ زَالَ عَمَّا قَلِیلِ عَنْهُ کَمْ مِنْ وَاثِقِ بِهَا قَدْ فَجَعَتْهُ وَ ذِی طُمَأْنِینَةٍ إِلَیْهَا قَدْ صَرَعَتْهُ وَ ذِی أُیُّهَةٍ قَدْ جَعَلَتْهُ حَقِیرًا وَ ذِی نَخْوَةٍ قَدْ رَدَّتْهُ ذَلِیلًا .

1. دنیای فریب کار

أَمَّا بَعْدُ فَإِنِّی أُحَذِّرُکُمُ الدُّنْیَا فَإِنَّهَا حُلْوَةٌ خَضِرَةٌ حُفَّتْ بِالشَّهَوَاتِ ⁽¹⁾

حُلْوَةٌ: شیرین؛ از ماده حلو به معنای شیرین؛ گوارا؛ أَحْلَی إِحْلَاء: شیرین یافت یا شیرین کرد؛ احْلَوْلَی احْلِیلَاء: شیرین شد؛ «مَا أُحَیْلَی» چه خوب چه گوارا؛ حَالَی مُحَالاةً الرجُلَ با آن مرد خوش طبعی و محبت کرد. خضرة: سبز بودن؛ باطراوت خضر جمع اخضر است؛ اخْتُضِرَ (الشیء): آن چیز را تازه و رسیده گرفت.

حُفَّت: پیچیده شده؛ از ماده حَفَّ به معنای احاطه شده؛ حافه اطراف آن را فرا گرفته است.

اما بعد از (حمد و ثنای الهی) شما را از دنیا بر حذر می دارم؛ چراکه ظاهرش شیرین و باطراوت و در لابه لای شهوات پیچیده شده است.

نکته

خداوند بر روی جهنم پلی قرار داده تا مردم از روی آن پل عبور کرده و خود را به بهشت برسانند و این پل همین صراط مستقیم یا صراط حقی است که خداوند در این جهان آن را قرار داده و معرفی کرده تا انسان ها گرفتار دنیا و در نتیجه گرفتار جهنم نشوند و بتوانند با عبور از آن پل به بهشت برسند.

مشابه

وزُیِّنَ لِلنَّاسِ حُبُّ الشَّهَواتِ مِنَ النِّساءِ وَالْبَنینَ وَالْقَناطیر الْمُقَنْطَرَة ⁽¹⁾محبت امور مادی از زنان و فرزندان و اموال هنگفت در نظر مردم جلوه داده شده است. استعاره

مستعار: حلاوت خضرت

مستعار به: شیرینی سبزی

مستعارله: هر چه نفس از آن لذت می برد

جامع: واژه حلاوت (شیرینی) و خضرت (سبزی) را که به حس ذائقه و باصره تعلق دارد برای هر چه نفس از آن شکفته می شود و لذت می برد، استعاره آمده است و جهت تشبیه این است که چشیدن شیرینی و دیدن سبزه مانند دیگر چیزهای لذیذ، مطبوع و لذت بخش است و این که تنها به لذت حاصل از این دو حس اشاره فرموده برای این است که لذتی که از طریق این دو حس به دست می آید در مقایسه با دیگر حواس بیشتر و به وسیله آن ها التذاذ نفس زیادتر است.

2. زیبا جلوه کردن دنیا

وَ تَحَبَّبَتْ بِالْعَاجِلَةِ وَ رَاقَتْ بِالْقَلِیلِ ⁽²⁾

راقت: جلب نظر کرد؛ از ماده «روق» به معنی سرور ساختن و در شگفتی فرو بردن است.

و با نعمت های زودگذر دوستی می ورزد و با متاع اندکش زیبا جلوه می کند.

نکته ها

تعبیر «رَاقَتْ بِالْقَلِیلِ» اشاره به این است که دنیا متاع اندک خود را چنان تزیین می کند که دل های دنیاپرستان را مجذوب می سازد. ⁽¹⁾

«ب» برای سببیت است؛ یعنی دوستی خود را با نزدیک و در دسترس بودن جا می اندازد.

مشابه

إِنَّ هؤلاءِ یُحِبُّونَ الْعاجِلَةَ ⁽²⁾آن ها زندگی زودگذر را دوست دارند. ذلِکَ بِأَنَّهُمُ اسْتَحَبُّوا الْحَیَاةَ الدُّنْیا عَلَی الْآخِرَةِ وَ أَنَّ اللَّهَ لا یَهْدِی الْقَوْمَ الْکَافِرِینَ ⁽³⁾و این بدان سبب است که اینان زندگی دنیا را بیشتر از زندگی آخرت دوست دارند و خدا مردم کافر را هدایت نمی کند.

3. آمال و آرزوی دنیا

و تَحَلَّتْ بِالآمَالِ وَ تَزَیَّنَتْ بِالْغُرُورِ ⁽⁴⁾

تَزَیَّنَتْ: زینت داد و آراست؛ از ماده زَیَّنَ؛ أَزَانَ إزَانَةً هُ: آن را آراست ازْدَانَ، ازْدِیَاناً: زیبا و آراسته شد.

الْغُرُور: فریب ها.

و در لباس آرزوها خود را نشان می دهد و با زینت غرور خود را می آراید.

نکته ها

جمله «تَحَلَّتْ بالآمَالِ» اشاره به این است که زینت دنیا جنبهٔ واقعی ندارد بلکه با پندارها و خیال ها و آرزوها تزیین شده است. ⁽⁵⁾

جمله «تَزَیَّنَتْ بِالْغُرُورِ» بر این معنا تأکید می کند که فریب و نیرنگ سرمایه اصلی دنیا و عامل تزیین آن است. ⁽⁶⁾

مشابه

وَ مَا الْحَیاةُ الدُّنْیا إِلَّا مَتاعُ الْغُرُورِ ⁽¹⁾زندگی دنیا جز وسیله فریب نیست. ذَرْهُمْ یَأْکُلُوا وَیَتَمَتَّعُوا وَیُنْهِهِمُ الْأَمَلُ ⁽²⁾بگذار بخورند و بهره گیرند و آرزوها آن ها را سرگرم و غافل سازد. وَ ذَرِ الَّذِینَ اتَّخَذُوا دینَهُمْ لَعِباً وَ لَهْواً وَ غَرَّتْهُمُ الْحَیاةُ الدُّنْیا ⁽³⁾و واگذار آن کسانی را که دین خویش بازیچه و لهو گرفته اند و زندگانی دنیا فریبشان داد. فَما مَتَاعُ الْحَیاةِ الدُّنْیا فِی الآخِرَةِ إِلا قلیلٌ ⁽⁴⁾متاع این دنیا در برابر متاع آخرت جز اندکی هیچ نیست. فَلا تَغُرَّنَّکُمُ الْحَیاةُ الدُّنْیا وَ لا یَغُرَّنَّکُمْ بِاللَّهِ الْغَرُور ⁽⁵⁾زندگی دنیا شما را نفریبد و آن شیطان فریبنده به خدا مغرورتان نگرداند.

4. ناپایداری دنیا

لَا تَدُومُ حَبْرَتُهَا وَ لَا تُؤْمَنُ فَجْعَتُهَا ⁽⁶⁾

فَجْعَتُه: مصیبت؛ از ماده فَجَعَ به معنای فاجعه مصیبت؛ تَفَجَّعَ، تَفَجُعاً: دردمند شد؛ الفاجع: چیزی که باعث اندوه شدید می شود؛ الفاجعة جمع فَوَاجِع: اندوه و مصیبت؛ فَجِیعَة جمع فَجَائِع: مصیبت سخت و دردناک.

شادمانی و نعمت آن پایدار نیست و از دردها و مشکلاتش کسی در امان نیست.

نکته

انسان ممکن است امروز بالاترین مقام را داشته باشد یا دارای بیشترین ثروت باشد ولی مدت کوتاهی پس از آن مقامش را می گیرند یا ثروتش از بین رفته یا اساساً مرگ او فرا می رسد.

بلکه در همان زمان که مقام یا ثروت در اختیار دارد و همه فکر می کنند که خوشبخت تر انسان هاست ولی این گونه نیست و در همان حال نیز اندوه فراوان به سراغ او می آید.