مشخصات کتاب

سرشناسه : شریفانی، محمد، 1340 -

عنوان و نام پدیدآور : کلام امیر (علیه السلام): ترجمه و شرح نهج البلاغه/ محمد شریفانی.

مشخصات نشر : قم: نشر حبیب، 1401.

مشخصات ظاهری : 9 ج.

شابک : دوره:978-622-5710-26-9 ؛ ج.1: 978-622-5710-27-6 ؛ ج. 2 978-622-5710-28-3: ؛ ج.3 978-622-5710-29-0 : ؛ ج.4 978-622-5710-30-6 : ؛ ج.5: 978-622-5710-31-3 ؛ ج.6 978-622-5710-32-0 : ؛ ج.7 978-622-5710-33-7 : ؛ ج.8: 978-622-5710-34-4 ؛ ج.9:978-622-5710-35-1

وضعیت فهرست نویسی : فاپا

یادداشت : کتابنامه.

مندرجات : ج.1. خطبه 1تا30.-ج.2. خطبه 31تا83.-ج.3.خطبه 84 تا 108.-ج.4. خطبه 109-145.-ج.5.خطبه 146تا 178.- ج.6.خطبه 179تا193.-ج.7.خطبه 194تا241.-ج.8. نامه 1تا31.-ج.9.نامه 32تا 79.

عنوان دیگر : ترجمه و شرح نهج البلاغه.

موضوع : علی بن ابی طالب (ع)، امام اول، 23 قبل از هجرت - 40ق -- خطبه ها

موضوع : Ali ibn Abi-talib, Imam I, 600-661 -- *Public speaking

موضوع : علی بن ابی طالب (ع)، امام اول، 23 قبل از هجرت - 40ق . نهج البلاغه -- نقد و تفسیر

موضوع : Ali ibn Abi-talib, Imam I. Nahjol - Balaghah -- Criticism and interpretation

رده بندی کنگره : BP39/5

رده بندی دیویی : 297/9515

شماره کتابشناسی ملی : 9117569

اطلاعات رکورد کتابشناسی : فاپا

خیراندیش دیجیتالی: کانون فرهنگی اندیشه اصفهان

ویراستار کتاب: شهناز محققیان

اشاره

کلام امیر علیه السلام

ترجمه و شرح نهج البلاغه

جلد 6

دکتر محمد شریفانی

عضو هیئت علمی دانشگاه علامه طباطبایی

سرشناسه: شریفانی، محمد، 1340 -

عنوان و نام پدیدآور: (علیه السلام)/ محمد شریفانی

مشخصات نشر: قم: نشر حبیب، ب، 1401-

مشخصات ظاهری: 468 صفحه

شابک: دوره 9-26-5710-622-978

978-622-5710-32-0-ج 6

وضعیت فهرست نویسی: فییا

یادداشت: کتابنامه.

موضوع: علی بن ابی طالب (علیه السلام)، امام اول 23 قبل از هجرت - 40ق -- خطبه ها علی بن ابی طالب (علیه السلام)، امام اول 23 قبل از هجرت - 40 ق. نهج البلاغه نقد و تفسیر

رده بندی دیویی: 297/9515

رده بندی کنگره: BP 39/5

شماره کتابشناسی ملی: 9117569

عنوان کتاب: کلام امیر جلد 6

مؤلف: محمد شریفانی

ویراستار: سمیه بازیار

صفحه آرا و طراح جلد: سمیه بازیار

ناشر: نشر حبیب

چاپ اول: 1401

چاپ: عترت

شمارگان: 1000

شابک جلد: 0 - 32 - 5710 - 622 - 978

شابک دوره: 9 - 26 - 5710 – 622 - 978

فهرست

خطبه 179...29

خطبه 180...35

خطبه 181...

خطبه 182...49

خطبه 183...85

وحدت دین در طول تاریخ...95

وحدت برنامه های الهی درباره همه انسان ها...96

وظیفه ما در دنیا...97

خطبه 184...115

خطبه 185...119

5.5. بیان کننده راه حق...128

9.7. ضمانت روزی...135

خطبه 186...151

خطبه 187...187

خطبه 188...197

.. راه تکمیل نعمت های خداوند...204

خطبه 189...207

خطبه 190...217

خطبه 191...241

خطبه 192...273

1.14. 3. مقامات عالیه...353

1.14. 13. فرو بردن خشم...356

خطبه 193...407

5 44 غافل نبودن...450

کتابنامه...465

خطبه 179

اشارة

شناسنامه خطبه

تاریخ زمان و مکان وقوع: قبل از صفین در کوفه، سال 36 هجری

مخاطب: ذعلب یمانی

موضوع: اعتقادی

ویژگی: خداشناسی یقینی امام ⁽¹⁾

پیشگفتار خطبه

اشاره

این کلام عمدتاً درباره صفات خداوند سخن می گوید و بر این معنا تأکید می کند که اگر خدا را با چشم سر نمی توان دید با چشم دل و در لابه لای صفاتش می توان به خوبی مشاهده کرد.

هنگامی که امام بر کرسی خلافت ظاهری نشست و برای مردم خطبه ای خواند و در ضمن آن خطبه جمله «سَلُونِی قَبْلَ أَنْ تَفْقِدُونِی» را تکرار فرمود و بر این معنا تأکید کرد که مخصوصاً از تمام آیات قرآن و زمان و شأن نزول و ناسخ و منسوخ و محکم و متشابه آن باخبرم. در این هنگام ذعلب یمانی که مردی شجاع و فصیح بود برخاست و پرسید: ای امیر مؤمنان آیا پروردگار خود را دیده ای؟ و امام علیه السلام با زیبایی تمام به او پاسخ داد. ⁽²⁾

پاسخ امام: افا عبد ما لا اری؟! آیا چیزی را که نبینم می پرستم؟!

ذعلب در فکر فرو رفت که منظور امام علیه السلام در این جا کدام مشاهده است؟

لذا بلافاصله سؤال کرد: چگونه خدا را می بینی؟ «و کیف تراه؟» آیا این سؤال و استفهام برای کشف حقیقت بود یا نوعی انکار و جدال؟ پاسخ این سؤال بسته به این است که «ذعلب» را چگونه انسانی بدانیم از یاران معرفتی یا از اهل جدال.

و من کلام له صلی الله علیه و آله و قد سأله ذعلب الیمانی فقال هل رأیتَ ربَّکَ یا أمیر المؤمنین؟ فقال علیه السلام أفأعبد ما لا أری؟ فقال وکیف تراه ؟ لَا تُدْرِکُهُ الْعُیُونُ بِمُشَاهَدَةِ الْعِیَانِ وَ لَکِنْ تُدْرِکُهُ الْقُلُوبُ بِحَقَائِقِ الْإِیمَانِ، قَرِیبٌ مِنَ الْأَشْیَاءِ غَیْرَ مَّلَابِسٍ، بَعِیدٌ مِنْهَا غَیْرَ مُبَایِنِ، مُتَکَلِّمْ لَا بِرَوِیَّةٍ، مُرِیدٌ لَا بِهِمَّةٍ، صَانِعُ لَا بِجَارِحَةٍ، لَطِیفٌ لَا یُوصَفُ بِالْخَفَاءِ، کَبِیرٌ لَا یُوصَفَ بِالْجَفَاءِ، بَصِیرٌ لَا یُوصَفُ بِالْحَاسَةِ، رَحِیمٌ لَا یُوصَفُ بِالرَّقَةِ، تَعْنُو الْوُجُوهُ لِعَظَمَتِهِ وَ تَجِبُ الْقُلُوبُ مِنْ مَخَافَتِهِ.

1. مشاهده خداوند با دل

لَا تُدْرِکْهُ الْعُیُونُ بِمُشَاهَدَةِ الْعِیَانِ وَ لَکِنْ تُدْرِکُهُ الْقُلُوبُ بِحَقَائِقِ الْإِیمَانِ ⁽¹⁾ چشم ها هرگز او را آشکارا نبیند اما قلب ها با نیروی حقایق ایمان، وی را درک می کند.

نکته

منظور از حقایق ایمان، اصول اعتقادی و معارف حقه است. ⁽²⁾

مشابه

وَ کَذلِکَ نُری إِبْراهیمَ مَلَکُوتَ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ ⁽³⁾بدین سان به ابراهیم ملکوت آسمان ها و زمین را نشان دادیم درباره حضرت یعقوب علیه السلام می خوانیم هنگامی که برادران یوسف علیه السلام، پیراهن وی را در مصر از او گرفتند و حرکت کردند یعقوب علیه السلام گفت: من بوی یوسف را احساس می کنم: إِنِّی لَأَجِدُ رِیحَ یُوسُفَ لَوْ لا أَنْ تُفَنِّدُونِ ⁽⁴⁾اگر مرا دیوانه نخوانید بوی یوسف می شنوم.

2. اوصاف خدا

2. 1. قرب و بعد خدا

قَرِیبٌ مِنَ الْأَشْیَاءِ غَیْرَ مُلَابِسِ بَعِیدٌ مِنْهَا غَیْرَ مُبَایِنِ ⁽⁵⁾

مباین جدا؛ از ماده «بین» به معنای دوری؛ أَبانَ، إِبانَةً الشیء: آن چیز را برید و جدا کرد؛ تَبَایَنَ، تَبَایُناً الرجُلانِ: آن دو مرد از یکدیگر جدا شدند، دور شدند.

او به همه چیز نزدیک است اما نه آن گونه که به آن ها چسبیده باشد و از همه چیز دور است اما

نه آن گونه که از آن ها بیگانه شود.

مشابه

وَ نَحْنُ أَقْرَبُ إِلَیْهِ مِنْ حَبْلِ الْوَرید ⁽¹⁾زیرا ما از رگ گردنش به او نزدیک تریم. هُوَ مَعَکُمْ أَیْنَ مَا کُنْتُمْ وَاللَّهُ بِما تَعْمَلُونَ بَصیر ⁽²⁾هر جا که باشید همراه شماست و به هر کاری که می کنید، بیناست. وَ نَحْنُ أَقْرَبُ إِلَیْهِ مِنْکُمْ وَ لکِنْ لا تُبْصِرُون ⁽³⁾ما از شما به او نزدیک تریم ولی شما نمی بینید.

2. 2. تکلم و اراده خدا

مُتَکَلَّمُ لَا بِرَوِیَّةٍ مُرِیدٌ لَا بِهِمَّةٍ ⁽⁴⁾

همة: اهمیت دادن؛ از ماده «هم» که به معنای عزم کردن برای انجام دادن چیزی است این واژگان به معنای غم و اندوهی که فکر انسان را به خود مشغول می کند نیز آمده است و در خطبه مزبور به معنای اول است.

او سخن می گوید بی آن که نیاز به تفکر داشته باشد و اراده می کند بی آن که محتاج به تصمیم گرفتن باشد.

مشابه

و إذا أَرادَ اللَّهُ بِقَوْمٍ سُوءاً فَلا مَرَدَّ لَه ⁽⁵⁾اگر خدا برای مردمی بدی بخواهد، هیچ چیز مانع او نتواند شود. إِنَّمَا أَمْرُهُ إِذا أَرادَ شَیْئاً أَنْ یَقُولَ لَهُ کُنْ فَیَکُونُ ⁽⁶⁾چون بخواهد چیزی را بیافریند، فرمانش این است که می گوید موجود شو، پس موجود می شود.

2. 3. صنع الهی

صَانِعُ لَا بِجَارِحَةٍ﴾ ⁽⁷⁾

او سازنده و خالق است اما به وسیله اعضای پیکر.

مشابه

صُنْعَ اللَّهِ الَّذِی أَتْقَنَ کُلَّ شَیْءٍ إِنَّهُ خَبِیرٌ بِما تَفْعَلُونَ ⁽¹⁾کار خداوند است که هر چیزی را به کمال پدید آورده است هر آینه او به هر چه می کنید، آگاه است.

2. 4. لطافت الهی

لَطِیفٌ لَا یُوصَفُ بِالْخَفَاءِ کَبِیرٌ لَا یُوصَفُ بِالْجَفَاءِ ⁽²⁾

او لطیف است اما نه به این معنا که پنهان باشد و بزرگ و قدرتمند است ولی نه به این معنا که جفاکار باشد.

نکته

لطیف بودن خداوند از دو جهت است یکی این که خداوند به بندگان لطف و عنایت دارد و دوم این که خداوند ذاتاً لطیف است و جسم نیست؛ از این رو با چشم دیده نمی شود ألا یَعْلَمُ مَنْ خَلَقَ وَهُوَ اللَّطیفُ الْخَبیرُ. ⁽³⁾

مشابه

وَإِنَّ اللَّهَ لَطیفٌ خَبِیرٌ ⁽⁴⁾هر آینه خدا باریک بین و آگاه است. عالِمُ الْغَیْبِ وَالشَّهَادَةِ الْکَبِیرُ الْمُتَعالِ ⁽⁵⁾دانای نهان و آشکار، آن خدای بزرگ متعال.

2. 5. بصیرت و ترحم الهی

بَصِیرٌ لَا یُوصَفُ بِالْحَاسَةِ رَحِیمٌ لَا یُوصَفُ بِالرِّقَةِ ⁽⁶⁾

بیناست نه با عضو بینایی و چشم و مهربان است نه به معنای نازک دل بودن.

نکته

بصیر و بینا بودن خداوند به معنای علم او به تمام موجوداتی است که با چشم دیده

می شود و رحیم بودن او به معنای لطف و رحمت و بخشش عطای اوست به بندگانش. این گونه اوصاف ترکیبی است از کمال و نقص خداوند؛ کمال آن را داراست و از نقص آن منزه است. ⁽¹⁾

مشابه

وَ اللَّهُ بَصِیرٌ بِما یَعْمَلُونَ ⁽²⁾خدا به اعمالشان بیناست.

2. 6. عظمت الهی

تَعْنُو الْوُجُوهُ لِعَظَمَتِهِ وَ تَجِبُ الْقُلُوبُ مِنْ مَخَافَتِهِ ⁽³⁾

صورت ها در برابر عظمتش خاضع و قلب ها از هیبتش لرزان است.

نکته

اشاره به این که گرچه او لطیف و مهربان است اما به گونه ای نیست که بندگانش این اوصاف را دستاویزی برای جرئت و جسارت در برابر او قرار دهند بلکه باید در عین امید به لطف و رحمتش از مجازاتش بیمناک باشند. ⁽⁴⁾

مشابه

وَ عَنَتِ الْوُجُوهُ لِلْحَیِّ الْقَیُّومِ وَقَدْ خَابَ مَنْ حَمَلَ ظُلْماً ⁽⁵⁾و چهره ها در برابر خدای زنده پاینده خاضع می شود و هرکه بار کفر بر دوش می کشد، نومید می گردد. هوَ أَمَّا مَنْ خَافَ مَقَامَ رَبِّهِ وَنَهَی النَّفْسَ عَنِ الْهَوی فَإِنَّ الْجَنَّةَ هِیَ الْمَأْوِی ⁽⁶⁾اما هرکس که از ایستادن در برابر پروردگارش ترسیده و نفس را از هوا بازداشته بهشت جایگاه اوست.

خطبه 180

اشارة

شناسنامه خطبه

تاریخ زمان و مکان وقوع: پس از نهروان، سال 38 هجری در کوفه

مخاطب: کوفیان

موضوع: سیاسی

ویژگی: درد، اندوه و تنهایی امام ⁽¹⁾

پیشگفتار خطبه

اشاره

امام علیه السلام این خطبه را در نکوهش یاران نافرمان خویش ایراد کرد و از همه برای دفع فتنه ابن عاص از مصر کمک خواست.

این خطبه مجموعه ای است از کلمه ها و سرزنش ها و تشویق ها و ترغیب به جهاد با دشمن و ذکر عواقب شوم سستی و تنبلی در این راه

أَحْمَدُ اللَّهَ عَلَی مَا قَضَی مِنْ أَمْرِ وَ قَدَّرَ مِنْ فِعْلٍ وَ عَلَی ابْتِلَائِی بِکُمْ أَیَّتُهَا الْفِرْقَةُ الَّتِی إِذَا أَمَرْتُ لَمْ تُطِعْ وَ إِذَا دَعَوْتُ لَمْ تُجِبْ إِنْ أَمْهِلْتُمْ خُضْتُمْ وَ إِنْ حُورِبْتُمْ خُرْتُمْ وَ إِنِ اجْتَمَعَ النَّاسُ عَلَی إِمَامٍ طَعَنْتُمْ وَ إِنْ أَجِئْتُمْ إِلَی مُشَاقَّةٍ نَکَصْتُمْ لَا أَبَا لِغَیْرِکُمْ مَا تَنْتَظِرُونَ بِنَصْرِکُمْ وَالْجِهَادِ عَلَی حَقَّکُمُ الْمَوْتَ أَوِ الذُّلَّ لَکُمْ فَوَاللَّهِ لَئِنْ جَاءَ یَومِی وَ لَیَأْتِیَنِّی لَیُفَرَّقَنَّ بَیْنِی وَبَیْنِکُمْ وَ أَنَا لِصُحْبَتِکُمْ قَالِ وَ بِکُمْ غَیْرُ کَثِیرِ لِلَّهِ أَنْتُمْ أَمَا دِینٌ یَجْمَعُکُمْ وَ لَا حَمِیَّةٌ تَشْحَذْکُمْ أَوَلَیْسَ عَجَباً أَنَّ مُعَاوِیَةَ یَدْعُو الْجُفَاةَ الطَّعَامَ فَیَتَّبِعُونَهُ عَلَی غَیْرِ مَعُونَةٍ وَ لَا عَطَاءٍ وَ أَنَا أَدْعُوکُمْ وَ أَنْتُمْ تَرِیکَةُ الْإِسْلَامِ وَ بَقِیَّةَ النَّاسِ إِلَی الْمَعُونَةِ أَوْ طَائِفَةٍ مِنَ الْعَطَاءِ فَتَفَرَّقُونَ عَنِّی وَ تَخْتَلِفُونَ عَلَیَّ إِنَّهُ لَا یَخْرُجُ إِلَیْکُمْ مِنْ أَمْرِی رِضًی فَتَرْضَوْنَهُ وَ لَا سُخْطُ فَتَجْتَمِعُونَ عَلَیْهِ وَإِنَّ أَحَبَّ مَا أَنَا لَاقٍ إِلَیَّ الْمَوْثُ قَدْ دَارَسْتُکُمُ الْکِتَابَ وَفَاتَحْتُکُمُ الْحِجَاجَ وَ عَرَّفْتُکُمْ مَا أَنْکَرْتُمْ وَ سَوَّغْتُکُمْ مَا مَجَجْتُمْ لَوْ کَانَ الْأَعْمَی یَلْحَظُ أَوِ النَّائِمُ یَسْتَیْقِظُ وَ أَقْرِبْ بِقَوْمٍ مِنَ الْجَهْلِ بِاللَّهِقَائِدُهُمْ مُعَاوِیَةُ وَ مُؤَدِّبُهُمُ ابْنُ النَّابِغَةِ.

1. حمد الهی بر مبتلا شدن به یاران نافرمان

أَحْمَدُ اللَّهَ عَلَی مَا قَضَی مِنْ أَمْرِ وَ قَدَّرَ مِنْ فِعْلٍ وَ عَلَی ابْتِلَائِی بِکُمْ ⁽¹⁾

خدای را سپاس می گویم بر هر امری که مقرّر ساخته و هر کاری که مقدر نموده و بر این که مرا مبتلا به شما کرد.

نکته ها

امام علیه السلام خدا را بر گرفتاری ها و مشکلاتی که برای یاران نافرمانش به وجود آمده، حمد و ستایش می گوید این بدان جهت است که مردان خدا تسلیم فرمان اویند و در دیدگاه آن ها هر چه از دوست رسد نیکوست و همه را دارای مصلحت و هدف می بینند. ⁽²⁾

قضاوقدر در این عبارت به یک معناست و همه اشاره به مقدرات الهی است و بعضی گفته اند: قضا مربوط به آفرینش عالم امر و عقول، یعنی جهان ماورای طبیعت است و قدر، اشاره به عالم خلق یعنی جهان طبیعت است. ⁽³⁾

«مِنْ أَمْرِ»: در این جا مطلق گفته شده و دلالت بر عموم می کند؛ یعنی خدا را نسبت به هر کاری که انجام داده و انجام می دهد حمد و ستایش می کنم.

2. سرزنش یاران

أَیَّتُهَا الْفِرْقَةُ الَّتِی إِذَا أَمَرْتُ لَمْ تُطِعْ وَ إِذَا دَعَوْتُ لَمْ تُجِبْ إِنْ أُمْهِلْتُمْ خُضْتُمْ وَإِنْ حُورِبْتُمْ خُرْتُمْ وَ إِنِ اجْتَمَعَ النَّاسُ عَلَی إِمَامٍ طَعَنْتُمْ وَ إِنْ أَجِئْتُمْ إِلَی مُشَاقَةٍ نَکَصْتُمْ ⁽¹⁾

أَمْهِلْتُمْ: مهلت داده شدید؛ از ماده «مهل» به معنای مهلت دادن. اسْتَمْهَلَ اسْتِمْهَالا از او انتظار داشت، از او مهلت خواست؛ أمهله ای رفق به و أخره و فی بعض النسخ أهملتم أی ترکتم.

خُضْتُم: فرو رفتید؛ از ماده «خوض» به معنای ورود تدریجی در آب و راه رفتن در آن است، سپس به معنای کنایی شروع در کارهای بد یا سخنان زشت آمده است.

حُورِبْتُمْ: به جنگ و جهاد دعوت شدید.

خُرْتُمْ: ضعیف و ترسان شدید؛ از ماده «خوار» به معنای فریاد کشیدن و از آن جا که فریاد زدن غالباً از ضعف و ناتوانی ناشی می شود، این واژه به معنای ضعف و ناتوانی آمده است؛ خرتم بالخاء المعجمة و الراء المهملة من الخور بمعنی الضعف أو من خوار الثور و هو صیاحه قال تعالی: عِجُلًا جَسَداً لَهُ خُوار و عن بعض النسخ جرتم بالجیم من جار أی عدل عن الحق. طَعَنْتُمْ طعنه زدید از ماده طعن» به معنای طعنه و ضربه می زنید؛ یعنی به انتخاب او اعتراض می کنید؛ طعنتم: فی بعض النسخ بالظاء المعجمة ارتحلتم و فارقتم. أجِثْتُمْ: ناچار شدید؛ از ماده «اجاء» از ریشهٔ «مجینی» گرفته شده که به معنای آوردن شخص یا چیزی است؛ بنابراین ان اجتم» یعنی اگر شما را بیاورند؛ أجبتم بالجیم و الباء المعجمة علی البناء علی المعلوم من أجاب إجابة و فی نسخة الشارح المعتزلی اجئتم بالهمزة الساکنة بعد الجیم المکسورة و البناء علی المجهول أی الجئتم قال تعالی: فَأَجاءَهَا الْمَحَاضُ إِلی جِذْعِ النَّخْلَةِ.

مُشَاقة: کار دشوار؛ صعوبت و سختی و عدالت و دشمنی است از ماده «شق» به معنای شکافتن و پراکنده کردن است. نگفتم رو برگردانید؛ از ماده «نکص» به معنای عقب گرد است؛ النکوص: الرجوع إلی ما وراء.

ای گروهی که اگر فرمانتان دهم اطاعت نمی کنید اگر شما را بخوانم پاسخ نمی دهید، اگر مهلتتان دهم، سرگرم سخنان بیهوده شوید و اگر به کاری دشوار ناچار گردید [و شما را به جنگ کشند] عقب نشینی می کنید.

3. سرزنش آمیخته با محبت

لَا أَبَا لِغَیْرِکُمْ مَا تَنْتَظِرُونَ بِنَصْرِکُمْ وَالْجِهَادِ عَلَی حَقَّکُمُ الْمَوْتَ أَوِ الذُّلَّ لَکُمْ ⁽²⁾

پدر مباد دشمنان شما را برای پیروز شدن و جهاد،کردن برای گرفتن حق خود منتظر چه هستید؟ مرگ یا خواری؟

نکته ها

اشاره به این دارد که این که شما در برابر معاویه و لشکریان غارتگر او خونسرد و بی تفاوتید نتیجه ای جز مرگ یا ذلت ندارد که یا می میرید یا اگر زنده بمانید، ذلیل خواهید شد. ⁽¹⁾

«الْمَوْتَ أَوِ الذُّلَّ لَکُمْ» نوعی نفرین است؛ یعنی مرگ بر شما باد یا ذلت. در حالی که ظاهر جمله چیزی غیر از این است. امام علیه السلام می خواهد نتیجه سستی و ضعف آن ها را در جهاد بیان کند.

در معنای این عبارت دو احتمال وجود دارد: الف. این که «باء» را در «بِنَصْرِکُمْ» سببیت بدانیم که معنا این طور می شود شما به سبب یاری پروردگارتان چه چیزی را انتظار دارید؟ ب. این که «باء» در «بِنَصْرِکُمْ» را به معنای عوض بگیریم که معنا این می شود: شما در عوض یاری پروردگارتان و جهاد به خاطر حق خود چه چیزی انتظار دارید؟

مشابه

الْمَوْتُ فِی حَیَاتِکُمْ مَقْهُورِینَ خَیْرٌ مِنْ الْحَیَاةِ فِی مَوْتِکُمْ قَاهِرِین ⁽²⁾مرگ شما در زندگی توأم با شکست است و زندگی شما در مرگ پیروزمندانه است. وَ إِنْ قُوتِلْتُمْ لَنَنْصُرَنَّکُمْ وَ اللَّهُ یَشْهَدُ إِنَّهُمْ لَکَاذِبُون ⁽³⁾و اگر با شما جنگیدند، یاریتان می کنیم و حال آن که خدا می داند که دروغ می گویند.

4. اظهار نگرانی امام

فَوَاللَّهِ لَئِنْ جَاءَ یَومِی وَ لَیَأْتِیَنِّی لَیُفَرَّقَنَّ بَیْنِی وَ بَیْنَکُمْ وَ أَنَا لِصُحْبَتِکُمْ قَالٍ وَبِکُمْ غَیْرُ کَثِیرٍ ⁽⁴⁾

قال: کسی که از چیزی اکراه دارد؛ به معنای دشمن و مخالف است و از ماده «قلا» به معنای شدت بغض و عداوت است.

به خدا قسم اگر مرگم برسد که می رسد بین من و شما جدایی می اندازد در حالی که از همنشینی با شما نفرت دارم و با شما بودن به صورتی است که گویی تنهایم.

نکته

وجود من سرمایه عظیمی برای شماست که قدر آن را نمی دانید اگر مرگ من فرا رسد من چیزی را از دست نمی دهم به جز گروهی بی اراده و بی اثر ولی شما رهبری شجاع و

آگاه را از دست می دهید. ⁽¹⁾

مشابه

قُلْ إِنَّ الْمَوْتَ الَّذِی تَفِرُّونَ مِنْهُ فَإِنَّهُ مُلاقیکُمْ ⁽²⁾بگو آن مرگی که از آن می گریزید شما را در خواهد یافت.

5. دین و غیرت کجا رفت

لِلَّهِ أَنتُمْ أَ مَا دِینٌ یَجْمَعُکُمْ وَ لَا حَمِیَّةٌ تَشْحَذْکُمْ ⁽³⁾

شما مردم عجیبی هستید آیا دینی ندارید که شما را گرد آورد یا غیرتی که به سوی دشمن بسیج کند ؟!

نکته

اشاره به این که ایستادن در برابر دشمن و دفاع از خود و آرمان های خویش یکی از دو عامل را می طلبد: یا اعتقاد به خداوند و روز جزا و وعده های پرارزش او به مجاهدان و شهیدان یا غیرت و تعصب قومی و میهنی متأسفانه هیچ یک از آن ها در شما دیده نمی شود دین و ایمانتان ضعیف و غیرت و تعصب شما از کار افتاده است؛ لذا نشسته اید تا دشمن به سراغتان بیاید و بر مغزتان بکوبد و گلویتان را بگیرد. ⁽⁴⁾

«لِلَّهِ أَنْتُمْ»: این یک تعبیری بوده که در فرهنگ آن روز معنای خاصی داشته است. بعضی ها گفته اند یعنی خدا برای شما باشد و در حقیقت به این معناست که خدا خیرتان دهد در حالی که برخی گفته اند این عبارت معنای تعجب دارد گویا حضرت می فرماید کار شما مال خداست یا کارتان خدایی است؟ و عجب کاری خدایی است مانند این است که حضرت سستی مردم را نسبت به،وظیف، دفاع، استهزا می کنند.

6. مقایسه میان اصحاب خود و یاران معاویه

أَوَ لَیْسَ عَجَباً أَنَّ مُعَاوِیَةَ یَدْعُو الْجُفَاةَ الطَّعَامَ فَیَتَّبِعُونَهُ عَلَی غَیْرِ مَعُونَةٍ وَ لَا عَطَاءٍ وَ أَنَا أَدْعُوکُمْ وَأَنْتُمْ تَرِیکَةُ الْإِسْلَامِ وَ بَقِیَّةُ النَّاسِ إِلَی الْمَعُونَةِ أَوْ طَائِفَةٍ مِنَ الْعَطَاءِ فَتَفَرَّقُونَ

عَنِّی وَتَخْتَلِفُونَ عَلَیَّ ⁽¹⁾

الْمَعُونَةِ: مساعدت و کمک؛ مبلغی که برای اصلاح سلاح یا خوراک اسب به سربازان داده می شد.

فَتَفَرَّقُونَ: پراکنده می شوید.

تَخْتَلِفُونَ: اختلاف می کنید

عطاء: مستمری افراد.

تریکه: بازمانده؛ از ماده «ترک» به معنای شخص یا چیزی است که باقی مانده است و منظور در این جا باقی ماندگان از شخصیت های آغاز اسلام است؛ التریکة بیضة النعامة یترکها فی مجثمها.

آیا شگفت آور نیست که معاویه جفاکاران اوباش را دعوت می کند و آن ها بدون انتظار بخشش و کمکی متابعتش می کنند ولی من شما را که بازماندگان اسلام و بقایای انسان های با ارزش هستید، دعوت می کنم و کمک ها و عطایایی به شما می بخشم با این حال از گرد من پراکنده می شوید و راه مخالفت با من را پیش می گیرید.

نکته

«معونة» عبارت از کمک هزینه ای بوده که در هنگام ضرورت برای تعمیر سلاح و تیمار مرکب به سرباز داده می شد و این غیر از عطایا و مقرری بوده است که در همه سال به سپاه پرداخت می شده است. ⁽²⁾

مشابه

أَ تَأْمُرُونِّی أَنْ أَطْلُبَ النَّصْرَ بِالْجَوْرِ فِیمَنْ وُلِّیتُ عَلَیْهِ وَ اللَّهِ لَا أَطُورُ بِهِ مَا سَمَرَ سَمِیرٌ وَ مَا أَمَ نَجْمُ فِی السَّمَاءِ نَجْماً - اوا لَوْ کَانَ الْمَالُ لِی لَسَوَّیْتُ بَیْنَهُمْ فَکَیْفَ وَإِنَّمَا الْمَالُ مَالُ اللَّه ⁽³⁾شما از من می خواهید که با بیدادگری در حق مسلمانان زیردست بر حریف غلبه جویم؟ به خدا تا شب و روز در گردش است و ستارگان به دنبال یکدیگر روان اند، گرد این کار نگردم. اگر این مال ها ملک شخصی من هم بود مساوات را رعایت می کردم، چه رسد که مال خود آن هاست. وَ اعْتَصِمُوا بِحَبْلِ اللَّهِ جَمِیعاً وَ لا تَفَرَّقُوا ⁽⁴⁾و همگان دست در ریسمان خدا زنید و پراکنده مشوید.

استعاره

مستعار: تریکة

مستعار منه: تخم شتر مرغ

مستعارله: مردم

جامع: واژه «تریکة» را برای آن مردم استعاره آورده؛ زیرا آنان مانند تخم هایی که شتر مرغ بر جای می گذارد میراث اسلام و بازماندگان مسلمانان بوده اند.

7. سرزنش یاران

إِنَّهُ لَا یَخْرُجُ إِلَیْکُمْ مِنْ أَمْرِی رِضَی فَتَرْضَوْنَهُ وَلَا سُخْطُ فَتَجْتَمِعُونَ عَلَیْهِ ⁽¹⁾

نه اوامر من که سبب خشنودی است شما را راضی می کند و نه آن چه باعث خشم من است بر ترک آن اتفاق می کنید.

نکته

حضرت در این عبارت خطاب به مردم و پیروان خود می فرماید: اساسا بنای کار شما بر مخالفت است به طوری که اگر کاری را از شما تقاضا کنم که مورد رضایت شماست باز هم آن را انجام نمی دهید و اگر از دست من نیز عصبانی باشید آن را اعلان نمی کنید در صورتی که حداقل باید با هم جمع شوید و علیه من تظاهرات کرده و مخالفت خود را نشان دهید.

8. مرگ محبوب امام

و إن أحَبَّ مَا أَنَا لَاقٍ إِلَی الْمَوْتُ ⁽²⁾ در این شرایط محبوب ترین چیزی که دوست دارم با آن ملاقات کنم مرگ است.

9. خدمات مهم فرهنگی تربیتی امام

9. 1. تعلیم کتاب

قَدْ دَارَسْتُکُمُ الْکِتَابَ ⁽³⁾

من کتاب خدا را به شما تعلیم دادم.

نکته

حضرت در این عبارت برای مردم احترام قائل شده و به آنان می فرماید: ما با هم چقدر درباره کتاب خدا بحث کردیم و چه اندازه راه و روش استدلال و محاجه را برای شما باز کردم و چیزهایی را که شما نمی شناختید معرفی کرده، بر علم شما افزودم.

9. 2. فتح باب استدلال

وَ فَاتَحْتُکُمُ الْحِجَاجَ ⁽¹⁾

من درهای استدلال را به روی شما گشودم.

نکته

مراد از فاتحتکم «الحجاج» آموختن طریق مجادله و انواع مختلف استدلال است. ⁽²⁾

9. 3. معرفی نیکی ها

وَ عَرَّفْتُکُمْ مَا أَنْکَرْتُمْ ⁽³⁾ و آن چه نمی شناختید به شما معرفی کردم.

نکته ها

اشاره به این که حقایق بسیاری بود که بر شما پوشیده بود و از آن بی خبر بودید، من از روی آن ها پرده برداشتم و حقیقت آن را آشکار ساختم. ⁽⁴⁾

منظور از «عرفتکم ما أنکرتم» شناساندن اموری است که برای آن ها ناشناخته بوده است. ⁽⁵⁾

9. 4. گوارا کردن احکام

وَ سَوَّغْتُکُمْ مَا مَجَجْتُمْ ⁽⁶⁾

و شربتی را که از دهن بیرون می ریختید قطره قطره به کامتان ریختم.

نکته

شما به عمق و حقیقت مفهوم بسیاری از دستورات اسلام نرسیده بودید؛ از اینرو آن را ناخوش می داشتید و از آن فاصله می گرفتید ولی من اسرار فلسفه های آن را روشن ساختم تا همچون جرعه ای گوارا آن را بنوشید. ⁽¹⁾

10. تأسف از بی لیاقتی مردم

لَوْ کَانَ الْأَعْمَی یَلْحَظُ أَوِ النَّائِمُ یَسْتَیْقِظُ ⁽²⁾

یَسْتَیْقِظُ: بیدار می شود.

ای کاش کوران بینا می شدند و خفتگان بیدار می گشتند.

نکته

اشاره به این که من در تعلیم و تربیت شما هیچ کوتاهی نکردم اما افسوس که شما قابلیت نداشتید و این بذر علم و حکمت را به شوره زار فرو ریختید. ⁽³⁾

11. جهل تا کجا

وَ أَقْرِبْ بِقَوْمٍ مِنَ الْجَهْلِ بِاللَّهِ قَائِدُهُمْ مُعَاوِیَةُ وَ مُؤَدِّبُهُمُ ابْنُ النَّابِغَة ⁽⁴⁾

مُؤَدِّبُهُمْ: آموزگار.

النابغه: در اصل به معنای فرد پراستعداد و کم نظیر و مشهور است و گاه به افرادی که مشهور به فساد باشند نیز گفته می شود و نابغه نام مادر عمرو عاص بود شاید به این جهت که او مشهور به فساد بوده است؛ همان گونه که در فارسی به چنین زنانی «معروفه» می گویند

چقدر خداناشناسند مردمی که رهبرشان معاویه و آموزگارشان فرزند نابغه [عمروعاص] است!

نکته

منظور از «قوم» شامیان هستند که می گوید هیچ مردمی نادان تر نسبت به خدا و دین مانند معاویه و عمرو عاص نیستند. ⁽⁵⁾

خطبه 181

اشارة

شناسنامه خطبه

تاریخ، زمان و مکان وقوع: در آستانه جنگ نهروان، سال 38 هجری

مخاطب: سپاهیان

موضوع: سیاسی، تاریخی، نظامی

ویژگی: خشونت به عنوان آخرین راه ⁽¹⁾

پیشگفتار خطبه

اشاره

وَ مِنْ کَلَامٍ لَهُ: وَ قَدْ أَرْسَلَ رَجُلًا مِنْ أَصْحَابِهِ یَعْلَمُ لَهُ عِلْمَ أَحْوَالِ قَوْمٍ مِنْ جُنْدِ الْکُوفَةِ قَدْ هَمُّوا بِاللّحَاقِ بِالْخَوَارِج وَ کَانُوا عَلَی خَوْفٍ مِنْهُ علیه السَّلام فَلَمَّا عَادَ إِلَیْهِ الرَّجُلُ قَالَ لَهُ أَ أَمِنُوا فَقَطَنُّوا أَمْ جَبَنُوا فَظَعَنُوا فَقَالَ الرَّجُلُ بَلْ ظَعَنُوا یَا أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ فَقَالَ علیه السلام: ⁽²⁾

از سخنان امام علیه السلام است. امام یکی از یاران خود را فرستاد تا از وضع گروهی از سپاه کوفه که تصمیم داشتند به سبب ترس از او به گروه خوارج بپیوندند اطلاعی کسب کند. پس از بازگشت، امام علیه السلام از او پرسید آیا احساس امنیت کردند و ماندند یا ترسیدند و کوچ کردند؟ عرض کرد: ای امیر مؤمنان ترسیدند و کوچ کردند در این جا امام علیه السلام سخن زیر را ایراد فرمود.

بُعْداً لَهُمْ کَمَا بَعِدَتْ ثَمُودُ أَمَا لَوْ أُشْرِعَتِ الْأَسِنَّةُ إِلَیْهِمْ وَصُبَّتِ السُّیُوفُ عَلَی هَامَاتِهِمْ لَقَدْ نَدِمُوا عَلَی مَا کَانَ مِنْهُمْ إِنَّ الشَّیْطَانَ الْیَوْمَ قَدِ اسْتَفَلَّهُمْ وَ هُوَ غَداً مُتَبَرِّیٌّ مِنْهُمْ وَ مُتَخَلَّ عَنْهُمْ فَحَسْبُهُمْ بِخُرُوجِهِمْ مِنَ الْهُدَی وَ ارْتِکَاسِهِمْ فِی الضَّلَالِ وَالْعَمَی وَ صَدِّهِمْ عَنِ الْحَقِّ وَ جِمَاحِهِمْ فِی التِّیهِ.

1. نفرین امام بر خوارج

بُعْداً لَهُمْ کَما بَعِدَتْ ثَمُودُ ⁽¹⁾

از رحمت خدا به دور باشند همان گونه که قوم ثمود از رحمتش دور شدند.

مشابه

أَلا بُعْداً لِمَدْیَنَ کَما بَعِدَتْ ثَمُود ⁽²⁾هان لعنت بر مردم مدین باد، همچنان که لعنت قوم ثمود. فَبُعْداً لِقَوْمٍ لا یُؤْمِنُون ⁽³⁾نصیب مردمی که ایمان نمی آورند دوری از رحمت خدا باد.

2. پشیمانی خوارج

أَمَا لَوْ أُشْرِعَتِ الْأَسِنَّةُ إِلَیْهِمْ وَصُبَّتِ السُّیُوفُ عَلَی هَامَاتِهِمْ لَقَدْ نَدِمُوا عَلَی مَا کَانَ مِنْهُمْ ⁽⁴⁾

هَامَاتِ: سرها جمع «هام» به معنای کاسه سر است؛ الهامات جمع الهامة رأس کلّ شیء.

نکته

در این جا ریختن شمشیر در حقیقت نوعی تشبیه است؛ یعنی همان طور که آب بر روی سر انسان می ریزد اگر شمشیرها هم زیاد باشند روی سرها ریخته می شوند.

3. خوارج در دام شیطان

إِنَّ الشَّیْطَانَ الْیَوْمَ قَدِ اسْتَفَلَّهُمْ وَ هُوَ غَداً مُتَبَرِّیٌّ مِنْهُمْ وَ مُتَخَلٍ عَنْهُمْ ⁽¹⁾

مُتَخَل: کناره گیری کننده؛ از ماده خلا، یَخلو که به باب تفعل رفته است به معنای رهاکننده.

شیطان امروز شکست و فرار ایشان را خواست و فردا از آنان بیزاری جوید و رهایشان سازد.

نکته

شیوه شیطان این است که ابتدا در پوست انسان می رود و وسوسه می کند و پس از آن که شخص فریب خورد و گرفتار شد از او بیزاری می جوید.

مشابه

کَمَثَلِ الشَّیْطانِ إِذْ قالَ لِلْإِنْسانِ اکْفُرْ فَلَمَّا کَفَرَ قَالَ إِنِّی بَریءٌ مِنْکَ إِنِّی أَخَافُ اللَّهَ رَبَّ العالمین ⁽²⁾همانند شیطان که به آدمی گفت کافر،شو چون کافر شد، گفت: من از تو بیزارم من از خدا آن پروردگار جهانیان می ترسم یا أَیُّهَا النَّاسُ کُلُوا مِمَّا فِی الْأَرْضِ حَلالاً طَیِّباً وَ لا تَتَّبِعُوا خُطُواتِ الشَّیْطَانِ إِنَّهُ لَکُمْ عَدُوٌّ مبینٌ ⁽³⁾ای مردم، از آن چیزهای حلال و پاکیزه که در زمین است بخورید و پای به جای پای شیطان مگذارید که دشمن آشکار شماست.

4. ضلالت خوارج

فَحَسْبُهُمْ بِخُرُوجِهِمْ مِنَ الْهُدَی وَ ارْتِکَاسِهِمْ فِی الضَّلَالِ وَ الْعَمَی وَصَدِّهِمْ عَنِ الْحَقِّ وَ جِمَاحِهِمْ فِی التِّیه ⁽⁴⁾

صدّ: روی گردانی؛ بازداشتن و منع کردن منظور بازداشتن از راه حق است.

جماح: چموشی و سرکشی؛ جمح الفرس من باب منع اعتز فارسه و غلبه فهو جموح.

التیه: گمراهی؛ بیابان مسطح و بدون نشانه و علامت که باعث گمراهی و سرگردانی می شود.

آن ها را همین بس که از طریق هدایت خارج شدند و به گمراهی و کوری بازگشتند، راه حق را سد کردند و در وادی جهل و ضلالت گام نهادند.

نکته ها

مراد از «ارتکاسهم فی الضَّلال و العمی» بازگشت آن ها به گمراهی قدیم و کوری جهالت است که پس از آن که به نور هدایت آن حضرت از آن رهایی یافته بودند، بدان بازگشته اند و معنای «صدّهم عن الحق» خروج آن ها از طاعت آن بزرگوار و سرگردانی آن ها در وادی جهل و هواپرستی است. ⁽¹⁾

نتیجه آن لجاجت و خیره سری، سرگردانی در وادی ضلالت و دور شدن از مسیر هدایت است و این عاقبت شومی است که هر انسان لجوج و خیره سر و جاهل و بی خبر برای خود فراهم می سازد. ⁽²⁾

«حَسْبُهُمْ» در این عبارت یا به معنای «کافیهم» است که در این صورت «باء» در «بِخُرُوجِهِمْ» زائده است یا به معنای «یکفی» می باشد یعنی برای حکم آنان کفایت می کند.

خطبه 182

اشارة

شناسنامه خطبه

تاریخ، زمان و مکان وقوع: روزهای آخر عمر شریف امیرالمؤمنین علیه السلام، سال 40 هجری

مخاطب: کوفیان

موضوع: سیاسی، اعتقادی، علمی

ویژگی: یاد یاران ⁽¹⁾

پیشگفتار خطبه

اشاره

رُوِیَ عَنْ نَوْفٍ الْبَکَالِی قَالَ: خَطَبَنَا بِهَذِهِ الْخُطْبَةِ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ عَلِیٌّ علیه السلام بِالْکُوفَةِ وَ هُوَ قَائِمٌ عَلَی حِجَارَةٍ نَصَبَهَا لَهُ جَعْدَةُ بْنُ هُبَیْرَةَ الْمَخْزُومِیٌّ وَ عَلَیْهِ مِدْرَعَةٌ مِنْ صُوفٍ وَ حَمَائِلُ سَیْفِهِ لِیفٌ وَ فِی رِجْلَیْهِ نَعْلَانِ مِنْ لِیفٍ وَ کَأَنَّ جَبِینَهُ ثَفِئَةً بَعِیرٍ فَقَالَ علیه السلام ⁽²⁾

مِدْرَعَةً: «جبه» لباس شبیه پالتو، از ریشه «درع» به معنای زره و پیراهن گرفته شده است.

ثَفِئَةُ: در اصل به معنای قسمت هایی از بدن شتر است که روی زمین قرار می گیرد و خشن می شود که در فارسی به آن پینه می گویند؛ البعیر بالکسر رکبته و ما مسّ الأرض من کرکرته وسعداناته و اصول أفخاذه، و ثفنت یده من باب با صدای رسا فرمان جهاد را صادر می کند.

فرح غلظت.

حَمَائِلُ: دوال شمشیر؛ ج جمع «حماله، حمیله»

لیف: الیافی که بین شاخه های درخت خرما به دور تنه آن می پیچید و از آن طناب می ساختند.

ثَفَنَةُ: پینه که در اثر اصطکاک با زمین روی زانو و سینه شتر به وجود می آید.

از خطبه های امام علیه السلام است از نوف «بکالی» نقل شده که امیرمؤمنان علی علیه السلام در کوفه

روی قطعه ای سنگ که «جعده بن هبیره» مخزومی نصب کرده بود ایستاد در حالی که پیراهنی خشن از پشم بر تن داشت و شمشیرش را با بندی از لیف خرما حمایل کرده بود و در پاهایش کفشی از لیف خرما بود و پیشانی اش از اثر سجده پینه بسته بود و این خطبه را ایراد کرد.

این خطبه را امام علیه السلام یک هفته قبل از شهادتش ایراد فرمود و هدف از ایراد آن آماده ساختن مردم برای جهاد با معاویه و غارتگران شام بوده مردم دعوتش را اجابت کردند. امام علیه السلام در این خطبه برای آماده ساختن روح و جان مردم جهت مبارزه با ستمگران این نکات را فرمودند:

الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِی إِلَیْهِ مَصَائِرُ الْخَلْقِ وَ عَوَاقِبُ الْأَمْرِ، نَحْمَدُهُ عَلَی عَظِیمٍ إِحْسَانِهِ وَ نَیّرِ بُرْهَانِهِ وَ نَوَامِی فَضْلِهِ وَ امْتِنَانِهِ؛ حَمْداً یَکُونُ لِحَقِّهِ قَضَاءً لِشُکْرِهِ أَدَاءً وَ إِلَی ثَوَابِهِ مُقَرَّباً وَ لِحُسْنِ مَزِیدِهِ مُوجِباً؛ وَنَسْتَعِینُ بِهِ اسْتِعَانَةَ رَاج لِفَضْلِهِ مُؤَمِّلٍ لِنَفْعِهِ وَایْقٍ بِدَفْعِهِ، مُعْتَرِفٍ لَهُ بِالطَّوْلِ مُذْعِنٍ لَهُ بِالْعَمَلِ وَ الْقَوّلِ؛ وَنُؤْمِنُ بِهِ إِیمَانَ مَنْ رَجَاهُ مُوقِناً وَ أَنَابَ إِلَیْهِ مُؤْمِناً وَ خَنّعَ لَهُ مُذْعِنَا وَ أَخْلَصَ لَهُ مُوَجِّداً وَ عَظَمَهُ مُمَجَّداً وَ لَاذَ بِهِ رَاغِباً مُجْتَهِداً.

1. ستایش خداوند

1. 1. خداوندی که غایت همه موجودات

الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِی إِلَیْهِ مَصَائِرُ الْخَلْقِ وَعَوَاقِبُ الْأَمْرِ ⁽¹⁾ حمد و سپاس مخصوص خداوندی است که سرانجام مخلوقات و عواقب امور به او منتهی می شود.

نکته ها

امام علیه السلام خداوند را ستایش کرده به اعتبار این که همه آثار عالم خلق و امر به او بازگشت دارد و همگی موجودات به او منتهی می شوند آغاز آن ها به آفرینش او باز می گردد و فرجام آن ها نیز به او پایان می پذیرد؛ زیرا او غایت مطلوب و نهایت مقصود همه پویندگان به سوی کمال است و اوست که پس از فنا و زوال همه چیز پاینده و پایدار است. ⁽²⁾

علت این که «مصائر» را به صورت جمع آورده است شاید به اعتبار گردش در دنیا و آخرت باشد و احتمال دارد که به اعتبار تعدد خلق باشد در حقیقت عواقب امور، بخشی از «مصائر خلق» است ولی عواقب تنها مربوط به آخرت است.

مشابه

وَلِلَّهِ مُلْکُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَ إِلَی اللَّهِ الْمَصِیرُ ⁽³⁾از آنِ خداست فرمانروایی آسمان ها و زمین و بازگشت همگان نزد اوست. وَ أَمَرُوا بِالْمَعْرُوفِ وَ نَهَوْا عَنِ الْمُنْکَرِ وَ لِلَّهِ عاقِبَةُ الْأُمُورِ ⁽⁴⁾و امر به معروف و نهی از منکر می کنند و سرانجام همه کارها با خداست.

1. 2. سپاس بر فضل و احسان خداوند

نَحْمَدُهُ عَلَی عَظِیمٍ إِحْسَانِهِ وَ نَیِّرِ بُرْهَانِهِ وَ نَوَامِی فَضْلِهِ وَ امْتِنَانِهِ ⁽¹⁾

امْتِنَانِهِ: منت گذاشتن یعنی نعمت دادن

او را بر احسان عظیم و برهان روشن و فضل و نعمت فزاینده اش سپاس می گوییم.

نکته ها

جمله «وَ نَوَامِی فَضْلِهِ وَامْتِنَانِهِ» اشاره به تکامل انسان در جنبه های مادی و معنوی است که از نعمت های فزاینده خدا سرچشمه می گیرد. ⁽²⁾

مقصود از برهان روشن خداوند یا کتاب خداست یا نظام وجود که نسبت به وجود خداوند روشن ترین برهان است.

مشابه

وَ اللَّهُ یَخْتَصُّ بِرَحْمَتِهِ مَنْ یَشاءُ وَ اللَّهُ ذُو الْفَضْلِ الْعَظیم ⁽³⁾و حال آن که خدا هرکس را که بخواهد به بخشایش خویش مخصوص می دارد. خدا صاحب فضلی بزرگ است. وَ إِنْ تَعُدُّوا نِعْمَتَ اللَّهِ لا تُحْصُوها ⁽⁴⁾و اگر خواهید که نعمت هایش را شمار کنید، نتوانید. قُلْ هَاتُوا بُرْهَانَکُمْ إِنْ کُنْتُمْ صادِقینَ ⁽⁵⁾بگو اگر راست می گویید حجت خویش را بیاورید.

2. چگونه ستایشی؟

حَمْداً یَکُونُ لِحَقِّهِ قَضَاءً وَلِشُکْرِهِ أَدَاءً وَ إِلَی ثَوَابِهِ مُقَرِّباً وَ لِحُسْنِ مَزِیدِهِ مُوجِباً ⁽⁶⁾سپاسی که حق او را به جای آورد و شکرش را ادا نماید و ما را به ثوابش نزدیک سازد و فزونی نعمتش را موجب گردد. نکته

حمد و سپاس ما انسان ها هیچ گاه به گونه ای نیست که شایسته خداوند باشد حتی امیرالمؤمنین علیه السلام نیز نمی تواند آن طور که شایسته خداوند،است، احاطه علمی به ذات خداوند داشته باشد و او را به صورتی شایسته سپاس بگزارد؛ زیرا علی علیه السلام نیز مخلوق

خداوند است و مخلوق نمی تواند به خالق احاطه داشته باشد.

مشابه

فَکُلُوا مِمَّا رَزَقَکُمُ اللَّهُ حَلالاً طَیِّباً وَاشْکُرُوا نِعْمَتَ الله ⁽¹⁾از این چیزهای حلال و پاکیزه که خدا به شما روزی داده است بخورید و شکر نعمتش را به جای آورید. لَئِنْ شَکَرْتُمْ لَأَزِیدَنَّکُم ⁽²⁾اگر شکرگزاری کنید بر شما خواهم افزود.

3. استعانت انسان امیدوار به فضل خدا

وَ نَسْتَعِینُ بِهِ اسْتِعَانَةَ رَاجِ لِفَضْلِهِ ⁽³⁾

راج: امیدوار؛ از ماده «رجاء» به معنای امید؛ ارْتَجی ارتجاء فلاناً: به او امیدوار شد.

از او یاری می جوییم یاری کسی که به فضلش امید بسته.

مشابه

إِیَّاکَ نَعْبُدُ وَإِیَّاکَ نَسْتَعین ⁽⁴⁾تنها تو را می پرستیم و تنها از تو یاری می جوییم.

4. فرمان برداری به رفتار و گفتار

مُؤَمِّلِ لِنَفْعِهِ وَایْقٍ بِدَفْعِهِ مُعْتَرِفٍ لَهُ بِالطَّوْلِ مُذْعِنِ لَهُ بِالْعَمَلِ وَ الْقَوْلِ ⁽⁵⁾

مُذْعِنِ: اعتراف کننده؛ از ریشه «اذعان» به معنای تصدیق کردن و اطاعت نمودن است.

و عطایش را آرزومند است و اطمینان دارد که بلا را از او دفع می کند و به عطایش معترف است و با رفتار و گفتار خود فرمانبردار اوست

نکته

«مُذْعِنِ لَهُ بِالْعَمَلِ وَ الْقَوْلِ»: به این معنا که باید هم در گفتار به خدا معتقد باشیم و آن را به زبان بیاوریم و هم در مقام عمل به صورتی رفتار کنیم که معلوم باشد ما به خداوند معتقد هستیم و بر اساس اراده الهی عمل می کنیم.

5. ایمان به خدا

وَ نُؤْمِنُ بِهِ إِیمَانَ مَنْ رَجَاءُ مُوقِناً و أَنَابَ إِلَیْهِ ⁽¹⁾

به او ایمان داریم ایمان کسی که با یقین کامل به او امیدوار است و با اعتقاد خالص به او متوجه شده.

مشابه

یُدَبِّرُ الْأَمْرَ یُفَصِّلُ الآیَاتِ لَعَلَّکُمْ بِلِقاءِ رَبِّکُمْ تُوقِنُون ⁽²⁾کارها را می گرداند و آیات را بیان می کند باشد که به دیدار پروردگارتان یقین کنید. وَ أَنیبُوا إِلَی رَبِّکُمْ وَ أَسْلِمُوا لَهُ مِنْ قَبْلِ أَنْ یَأْتِیَکُمُ الْعَذَابُ ⁽³⁾پیش از آن که عذاب فرارسد و کسی به یاریتان برنخیزد به پروردگارتان روی آورید و به او تسلیم شوید.

6. اعتقاد به یگانگی خداوند

مُؤْمِناً وَ خَنَعَ لَهُ مُذْعِناً وَ أَخْلَصَ لَهُ مُوَحّداً و با اقرار در برابرش خشوع نموده و با اعتقاد به یکتایی اش به او اخلاص ورزیده.

7. پناهنده شدن به خداوند

وَعَظَمَهُ مُمَجَّداً وَ لَاذَ بِهِ رَاغِباً مُجْتَهِداً ⁽⁴⁾

مُمَجَّداً: تعریف و تمجید کننده؛ از ماده «مجد» به معنای بزرگواری بزرگداشت.

با تمجید فراوان به بزرگداشت او می پردازد و با رغبت و کوشش به او پناهنده می شود.

لَمْ یُولَدْ سُبْحَانَهُ فَیَکُونَ فِی الْعِزَّ مُشَارَکاً وَ لَمْ یَلِدْ فَیَکُونَ مَوْرُوثاً هَالِکاً وَ لَمْ یَتَقَدَّمْهُ وَقْتُ وَ لَا زَمَانٌ وَ لَمْ یَتَعَاوَرُهُ زِیَادَةٌ وَ لَا نُقْصَانُ بَلْ ظَهَرَ لِلْعُقُولِ بِمَا أَرَانَا مِنْ عَلَامَاتِ التَّدْبِیرِ الْمُتَقَنِ وَ الْقَضَاءِ الْمُبْرَمِ فَمِنْ شَوَاهِدِ خَلْقِهِ خَلْقُ السَّمَاوَاتِ مُوَطَّدَاتٍ بِلَا عَمَدٍ قَائِمَاتٍ بِلَا سَنَدٍ دَعَاهُنَّ فَأَجَبْنَ طَائِعَاتٍ مُذْعِنَاتٍ غَیْرَ مُتَلَکِّتَاتٍ وَ لَا مُبْطِئَاتٍ وَ لَوْ لَا إِقْرَارُهُنَّ لَهُ بِالرُّبُوبِیَّةِ وَ إِذْعَانُهُنَّ بِالطَّوَاعِیَةِ لَمَا جَعَلَهُنَّ مَوْضِعاً لِعَرْشِهِ وَ لَا مَسْکَناً لِمَلَائِکَتِهِ وَلَا مَصْعَدَا لِلْکَلِمُ الطَّیِّبِ وَالْعَمَلِ الصَّالِحِ مِنْ خَلْقِهِ جَعَلَ نُجُومَهَا أَعْلَاماً یَسْتَدِلُّ بِهَا الْحَیْرَانُ فِی مُخْتَلِفِ فِجَاجِ الْأَقْطَارِ لَمْ یَمْنَعْ ضَوْءَ نُورِهَا ادْلِهُمَامُ سُجُفِ اللَّیْلِ الْمُظْلِم وَلَا اسْتَطَاعَتْ جَلَابِیبُ سَوَادِ الْحَنَادِسِ أَنْ تَرُدَّ مَا شَاعَ فِی السَّمَاوَاتِ مِنْ تَلَالُو نُورِ الْقَمَرِ فَسُبْحَانَ مَنْ لَا یَخْفَی عَلَیْهِ سَوَادُ غَسَقٍ دَاجِ وَ لَا لَیْلٍ سَاجٍ فِی بِقَاعِ الْأَرَضِینَ الْمُتَطَأْطِئَاتِ وَ لَا فِی یَفَاعِ السُّفْعِ الْمُتَجَاوِرَاتِ وَ مَا یَتَجَلْجَلْ بِهِ الرَّغَدُ فِی أَفْقِ السَّمَاءِ وَ مَا تَلَاشَتْ عَنْهُ بُرُوقُ الْغَمَامِ وَ مَا تَسْقُطُ مِنْ وَرَقَةٍ تُزِیلُهَا عَنْ مَسْقَطِهَا عَوَاصِفُ الْأَنْوَاءِ وَ انْهطَالُ السَّمَاءِ وَیَعْلَمُ مَسْقَطَ الْقَطْرَةِ وَ مَقَرَّهَا وَمَسْحَبَ الذَّرَّةِ وَ مَجَرَّهَا وَ مَا یَکْفِی الْبَعُوضَةَ مِنْ قُوتِهَا وَ مَا تَحْمِلُ الْأُنْثَی فِی بَطْنِهَا.

8. نفی صفات مخلوق از خدا

8. 1. نفی همتا و همانند

لَمْ یُولَدْ سُبْحَانَهُ فَیَکُونَ فِی الْعِزَّ مُشَارَکاً وَ لَمْ یَلِدْ فَیَکُونَ مَوْرُوثًا هَالِکاً وَ لَمْ یَتَقَدَّمْهُ ⁽¹⁾او از کسی متولد نشده تا همتایی در عزت و قدرت داشته باشد و فرزندی به دنیا نیاورده تا پس از وفاتش وارث او گردد. مشابه

إنَّمَا اللَّهُ إِلهُ واحِدٌ سُبْحانَهُ أَنْ یَکُونَ لَهُ وَلَد ⁽²⁾خدا فقط معبودی یگانه است. منزه از آن است که برای او فرزندی باشد.

8. 2. نبودن زمان و نقصان در خداوند

وَقْتُ وَ لَا زَمَانٌ وَ لَمْ یَتَعَاوَرْهُ زِیَادَةٌ وَ لَا نُقْصَانٌ ⁽¹⁾ وقت و زمانی پیش از او نبوده و زیادی و نقصانی بر او عارض نشده است.

نکته

«وَ لَمْ یَتَقَدَّمْهُ» اشاره به این است که او مافوق زمان است؛ زیرا زمان نتیجه حرکت موجودات از نقصان به کمال و از کمال به نقصان است و چون وجود مقدس او کمال مطلق است و زیادی و نقصان در او راه ندارد وقت و زمان نیز برای او تصور نمی شود. ⁽²⁾

3. درک الهی با چشم عقل

بَلْ ظَهَرَ لِلْعُقُولِ بِمَا أَرَانَا مِنْ عَلَامَاتِ التَّدْبِیرِ الْمُتَقَنِ وَ الْقَضَاءِ الْمُبْرَمِ ⁽³⁾

الْمُبْرَمِ: قطعی؛ اسم مفعول از ماده «اَبرَمَ» به معنای تابیدن طناب از الیاف است محکم تابیده شده.

با نشانه های تدبیر استوارش و قضای محکمش که برای ما نمایان ساخت، بر خردها آشکار شد.

نکته

مقصود از نشانه های تدبیر نظام متقن و سازماندهی مستحکمی است که طبق مشیّت حکیمانه و فرمان نافذ خود در جهان هستی برقرار ساخته است که از آن جمله آفرینش آسمان هاست. ⁽⁴⁾

9. بیان مصداق خلقت حکیمانه

9. 1. آسمان شاهد حکمت الهی

فَمِنْ شَوَاهِدِ خَلْقِهِ خَلْقُ السَّمَاوَاتِ مُوَطَّدَاتٍ بِلَا عَمَدٍ قَائِمَاتٍ بِلَا سَنَدٍ ⁽⁵⁾

سَنَدِ: تکیه گاه.

از شواهد آفرینش او آفرینش آسمان هاست که بی هیچ ستون و تکیه گاهی برجا و برپاست.

نکته

مقصود از دعوت آسمان ها و زمین صدور حکم فرمانفرمای عالم وجود بر آن هاست، و منظور از اجابت آن ها وارد شدن آن ها بنا به فرمان الهی در زمره موجودات است که فرمان برداری و اذعان کردند و بی هیچ سستی و درنگ پذیرفتند. ⁽¹⁾

مشابه

خَلَقَ السَّماواتِ بِغَیْرِ عَمَدٍ تَرَوْنَها ⁽²⁾آسمان ها را بی هیچ ستونی که ببینید بیافرید. أَ وَ لَمْ یَنْظُرُوا فِی مَلَکُوتِ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ ⁽³⁾آیا در ملکوت آسمان ها و زمین و چیزهایی که خدا آفریده است، نمی اندیشند؟ إِنَّ فِی خَلْقِ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ وَ اخْتِلافِ اللَّیْلِ وَ النَّهارِ لَآیَاتٍ لِأُولِی الْأَلْبَابِ الَّذِینَ یَذْکُرُونَ اللَّهَ قِیَاماً وَقُعُوداً وَ عَلی جُنُوبِهِمْ وَیَتَفَکَّرُونَ فِی خَلْقِ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ رَبَّنَا ما خَلَقْتَ هذا باطِلاً سُبْحانَکَ فَقِنا عَذابَ النَّار ⁽⁴⁾هر آینه در آفرینش آسمان ها و زمین و آمدوشد شب و روز خردمندان را عبرت هاست؛ آنان که خدا را ایستاده و نشسته و به پهلو خفته، یاد می کنند و در آفرینش آسمان ها و زمین می اندیشند ای پروردگار ما این جهان را به بیهوده نیافریده ای تو منزهی، ما را از عذاب آتش بازدار.

9. 2. قبول دعوت الهی توسط آسمان

دَعَاهُنَّ فَأَجَبْنَ طَائِعَاتٍ مُذْعِنَاتٍ غَیْرَ مُتَلَکِّتَاتٍ وَ لَا مُبْطِئَاتٍ ⁽⁵⁾

مُتَلَکِّنَاتٍ: درنگ کننده ها؛ از ریشهٔ «تلکو» به معنای سستی کردن است؛ تلکأ علیه اعتل و عنه أبطأ.

مُبْطِئَاتٍ: کُندی کننده ها؛ جمع «مبطنة» به معنای تأخیر کنندگان

خداوند آسمان ها را به قبول فرمان خویش دعوت کرد و آن ها با اطاعت و اذعان در برابر او بدون درنگ و سستی دعوتش را پذیرفتند.

نکته

«طَائِعَاتٍ مُذْعِنَاتٍ» اشاره به انسجام و به هم پیوستگی ستارگان و سیارات است. ⁽⁶⁾

«دَعَاهُنَّ فَأَجَبْنَ»: دو احتمال در مورد این عبارت وجود دارد: الف. این که واقعاً خداوند آسمان ها را دعوت زبانی فرموده باشد و آن ها هم خداوند را به زبان اجابت کرده باشند زیرا قرآن در مورد همه موجودات می فرماید: وَ إِنْ مِنْ شَیْءٍ إِلا یُسَبِّحُ بِحَمْدِهِ وَ لَکِنْ لا تَفْقَهُونَ تَسْبیحَهُم؛ ⁽¹⁾ب. مقصود از دعوت خدا و اجابت آسمان ها، دعوت و اجابت تکوینی است؛ به این معنا که خداوند از آنان اجابت دستور را خواسته یا این استعداد و خاصیت را در وجودشان قرار داده است و آن ها عملاً مطیع اراده خداوند می باشند.

مشابه

قالَ لَها وَلِلْأَرْضِ انْتِیَا طَوْعاً أَوْ کَرْهاً قالَتا أَتَیْنا طائِعینَ ⁽²⁾گفت: خواه یا ناخواه بیایید. گفتند فرمانبردار آمدیم.

9. 3. اقرار تکوینی آسمان به ربوبیت الهی

وَ لَوْ لَا إِقْرَارُهُنَّ لَهُ بِالرُّبُوبِیَّةِ وَ إِذْعَانُهُنَّ بِالطَّوَاعِیَةِ لَمَا جَعَلَهُنَّ مَوْضِعاً لِعَرْشِهِ وَ لَا مَسْکَناً لِمَلَائِکَتِهِ وَ لَا مَصْعَداً لِلْکَلِمِ الطَّیِّبِ وَ الْعَمَلِ الصَّالِحِ مِنْ خَلْقِهِ ⁽³⁾

الْکَلِمِ الطَّیِّبِ: کلمات پاکیزه.

اگر این اقرار آن ها به ربوبیت خداوند و اذعانشان به اطاعت او نبود هرگز آن جا را محل عرش خود و مسکن فرشتگان و محل بالا رفتن سخنان پاک و اعمال صالح بندگانش قرار نمی داد.

نکته ها

تعبیر به «لِمَلَائِکَتِهِ» اشاره به فرشتگان مقرب است وگرنه فرشتگان الهی در همه جای عالم، در زمین و هر گوشه ای از آسمان حضور دارند. ⁽⁴⁾

اقرار آسمان ها و زمین به ربوبیت پروردگار عبارت است از آن چه به زبان حال به پروردگار خویش عرض نیاز می کنند و به فرمان برداری خود در پیشگاه قدرت و فرمان او گواهی می دهند. ⁽⁵⁾

در این عبارت حضرت می خواهند بفرمایند: اگر آسمان ها و زمین مسخّر اراده حق تعالی نبودند و تحت سلطه و قدرت او قرار نداشتند خداوند آسمان ها را مرکز قدرت خود قرار

نمی داد؛ زیرا اگر چیزی کاملاً در اختیار انسان نباشد، انسان آن جا را پایگاه مهم خود قرار نمی دهد در مورد خداوند و زمین و آسمان نیز همین طور است.

مشابه

قالَ أَ أَقْرَرْتُمْ وَأَخَذْتُمْ عَلی ذلِکُمْ إِصْری قالُوا أَقْرَرْنا ⁽¹⁾گفت: آیا اقرار کردید و عهد مرا پذیرفتید؟ گفتند: اقرار کردیم. ثُمَّ اسْتَوی عَلَی الْعَرْشِ وَ سَخَّرَ الشَّمْسَ وَالْقَمَر ⁽²⁾سپس به عرش پرداخت و آفتاب و ماه را که هر یک تا زمانی معین در حرکت اند رام کرد

9. 4. ستارگان؛ نشانه های الهی برای انسان سرگردان

جَعَلَ نُجُومَهَا أَعْلَاماً یَسْتَدِلُّ بِهَا الْحَیْرَانُ فِی مُخْتَلِفِ فِجَاجِ الْأَقْطَارِ ⁽³⁾

الأقطار: زمین ها؛ جمع «قطر» به معنای ناحیه است؛ القطر: الجانب و الناحیة.

خداوند ستارگان آسمان را نشانه هایی قرار داد تا انسان های سرگردان را در شب تاریک در نقاط مختلف رهنمون گردد.

نکته

حضرت در این عبارت می فرماید خداوند ستارگان را علم و نشانه برای راه یافتن انسان های سرگردان قرار داده است؛ زیرا خداوند از آفرینش این جهان با عظمت و از جمله آفرینش ستارگان هدف خاصی را دنبال کرده است به هر حال این از عنایت خداوند است که شب و روز را قرار داد که اگر همیشه روز یا شب بود، زندگی ها مختل می شد.

مشابه

وَ بِالنَّجْمِ هُمْ یَهْتَدُون ⁽⁴⁾و به ستارگان راه می یابند. وَ هُوَ الَّذی جَعَلَ لَکُمُ النُّجُومَ لِتَهْتَدُوا بها فی ظُلُماتِ الْبَرِّ وَ الْبَحْر ⁽⁵⁾اوست خدایی که ستارگان را پدید آورد تا به آن ها در تاریکی های خشکی و دریا راه خویش را بیابید.

9. 4. 1. ویژگی های ستارگان

لَمْ یَمْنَعْ ضَوْءَ نُورِهَا ادْلِهْمَامُ سُجُفِ اللَّیْلِ الْمُظْلِم وَ لَا اسْتَطَاعَتْ جَلَابِیبُ سَوَادِ

الْحَنَادِسِ أَنْ تَرُدَّ مَا شَاعَ فِی السَّمَاوَاتِ مِنْ تَلَالُو نُورِ الْقَمَرِ ⁽¹⁾

جلابیب: پرده های سیاه جمع «جلباب» به معنای روسریهای بلندی که از چادر کوتاه تر است و زنان بر سر می افکنند.

الْحَنَادِسِ: شب های تاریک؛ جمع «چندس» به معنای ظلمت و تاریکی شدید است؛ جمع الحندس وزان زبرج اللیل شدید الظلمة.

شاع: گسترش یافت.

نه پرده های تاریک شب های ظلمانی مانع نورافشانی ستارگان می شود و نه چادر سیاه و تاریک شب ها می تواند از تلألؤ نور ماه در پهنه آسمان ها جلوگیری کند.

نکته

امام به این نکته اشاره می کند که خداوند از یک سو تاریکی شب را نعمتی بزرگ جهت آسایش و آرامش موجودات آفریده است و از سوی دیگر گروه ستارگان را برای راهیابی در دریا و صحرا قرار داده ولی این دو منبع نور در عین،کارایی ظلمت شب و فلسفه آن را نابود نمی کنند و جمع میان این نور و ظلمت نمونه ای از قدرت بی پایان خداوند است. ⁽²⁾

مشابه

وَ عَلاماتِ وَ بِالنَّجْمِ هُمْ یَهْتَدُون ⁽³⁾و نشانه ها نهاد و به ستارگان راه می یابند.

9. 5. دایره علم الهی در کیهان شناسی

فَسُبْحَانَ مَنْ لَا یَخْفَی عَلَیْهِ سَوَادُ غَسَقٍ دَاجٍ وَ لَا لَیْلٍ سَاجٍ فِی بِقَاعِ الْأَرْضِینَ الْمُتَطَأْطِئَاتِ وَلَا فِی یَفَاعِ السُّفْعِ الْمُتَجَاوِرَاتِ وَ مَا یَتَجَلُّجَلُ بِهِ الرَّعْدُ فِی أُفُقِ السَّمَاءِ وَ مَا تَلَاشَتْ عَنْهُ بُرُوقُ الْغَمَامِ وَ مَا تَسْقُطُ مِنْ وَرَقَةٍ تُزِیلُهَا عَنْ مَسْقَطِهَا عَوَاصِفُ الْأَنْوَاءِ وَ انْهِطَالُ السَّمَاءِ وَ یَعْلَمُ مَسْقَطَ الْقَطْرَةِ وَ مَقَرَّهَا وَ مَسْحَبَ الذَّرَةِ وَ مَجَرَّهَا وَ مَا یَکْفِی الْبَعُوضَةَ مِنْ قُوتِهَا وَ مَا تَحْمِلُ مِنَ] الْأُنْثَی فِی بَطْنِهَا ⁽⁴⁾

داج: تاریکی؛ از ریشه «دجو» به معنای فراگیر شدن ظلمت و تاریکی است. ساج ساکن و آرام از ریشه «سُجو» به معنای سکون و آرامش است. الْمُتَطَأْطنَاتِ زمینهای پست جمع متطأطئ به معنای منخفض است

یَفَاع: بلندی؛ هر چیز مرتفع الیفاع و الیفع محرکة التل.

الشفع: سرخی مایل به سیاه؛ جمع «شفعه»؛ در این جا منظور کوه ها هستند؛ زیرا رنگ کوه ها معمولاً سیاه متمایل به قرمز است مخصوصاً اگر دارای مس هم باشند؛ السفع بالضمّ جمع سفعة و هو من الألوان ما اشرب حمرة.

الْمُتَجَاوِر: نزدیک هم. یَتَجَلْجَل: غرّش و صدای رعد؛ از جلجله گرفته شده که در اصل به معنای صدای رعد است؛ سپس به هر صدای شدیدی اطلاق شده است.

تلاشت: متلاشی شد؛ از «تلاشی» به معنای متلاشی شدن و از هم پاشیدن است. بعضی ریشه این واژه را « لا شیء» یعنی هیچ دانسته اند.

عَوَاصِفُ: بادهای تند؛ جمع «عاصف» و «عاصفة» به معنای تندباد است.

مَسْقَطَ الْقَطْرَة: محل افتادن قطره.

الْأَنْوَاءِ: غروب ستاره در طرف مغرب را گویند؛ جمع «نوء»؛ الأنواء: جمع نوء و هو سقوط النجم من منازل القمر الثمانیة و العشرین فی المغرب من الفجر و طلوع رقیبه من المشرق مقابلا له من ساعته و ستعرف زیادة تحقیق له فی بیان المعنی. انْهطَالُ بارش باران فروریختن بارانهای دانه درشت است و گاه به فروریختن اشک نیز اطلاق می شود. مَسْحَبَ الذَّرَّةِ: محلی که مورچه دانه را می کشد؛ اسم مکان از ریشهٔ «سحب» به معنای به سوی خود کشیدن است. مَجَرَّ: محل کشیدن اثر کشیدن؛ اسم مکان است از ریشه «جر» یعنی کشیدن

الْبَعُوضَةَ: مگس.

قوت: غذا.

منزه است خدایی که بر او پوشیده نیست سیاهی شب های تار و تاریکی شب آرمیده در زمین های پست و قله کوه های تیره رنگ به هم نزدیک و غرش تندر در افق آسمان، و چیزهایی که در پرتو برق ابرها آشکار می شود و برگی که از درخت بر زمین می افتد و بادهای تند و بارش باران آن را جابه جا می.کند می داند هر قطره باران کجا می افتد و کجا قرار می گیرد و مورچه کوچک دانه را از کجا بر می دارد و به کجا می کشد و می داند که روزی پشه را چه چیز کافی است و هر ماده در شکمش چه فرزندی دارد.

نکته ها

این عبارت در حقیقت می خواهد اقلیم های مختلف را بیان کند که بعضی نسبت به بعضی دیگر پایین قرار دارند.

ممکن است سؤال شود که چرا حضرت نفرمود خداوند جای رعدو برق را می داند، در پاسخ می گوییم زیرا معلوم است که خداوند جای رعدوبرق را می داند، مهم این است که کسی پس از متلاشی شدن و نابود شدن جاهای آن ها را بشناسد مهم آن است که وقتی رعدو برقها تمام شدند و ابرها متلاشی و نابود شدند خدا می داند که رعدو برقها کجا به وجود آمده بودند.

مشابه

وَیُسَبِّحُ الرَّعْدُ بِحَمْدِه وَ الْمَلائِکَةُ مِنْ خِیفَتِه ⁽¹⁾رعد به ستایش او و فرشتگان از بیم او تسبیح می کنند.

اللهُ یَعْلَمُ ما تَحْمِلُ کُلُّ أُنثی وَ ما تَغِیضُ الْأَرْحَامُ وَ ما تَزْدادُ وَ کُلُّ شَیْءٍ عِنْدَهُ بِمِقْدارِ ⁽¹⁾خدا می داند که هر ماده ای چه در رحم دارد و آن چه رحم ها کاهد و آن چه رحم ها افزاید و هر چیز را در نزد او مقداری معین است. إِنَّ اللَّهَ عِنْدَهُ عِلْمُ السَّاعَةِ وَیُنَزِّلُ الْغَیْثَ وَیَعْلَمُ مَا فِی الْأَرْحامِ ⁽²⁾خداست که می داند که قیامت چه وقت می آید اوست که باران می باراند و از آن چه در رحم هاست، آگاه است.

وَالْحَمْدُ لِلَّهِ الْکَائِنِ قَبْلَ أَنْ یَکُونَ کُرْسِیٌّ أَوْ عَرْشُ أَوْ سَمَاءٌ أَوْ أَرْضُ أَوْ جَانٌ أَوْ إِنْسٌ لَا یُدْرَکُ بِوَهْمٍ وَ لَا یُقَدَّرُ بِفَهْمٍ وَ لَا یَشْغَلُهُ سَائِلٌ وَ لَا یَنْقُصُهُ نَائِلٌ وَ لَا یَنْظُرُ بِعَیْنٍ وَ لَا یُحَدُّ بِأَیْنِ وَ لَا یُوصَفُ بِالْأَزْوَاجِ وَلَا یُخْلَقُ بِعِلَاجِ وَ لَا یُدْرَکُ بِالْحَوَاسٌ وَ لَا یُقَاسُ بِالنَّاسِ الَّذِی کَلَّمَ مُوسَی تَکْلِیماً وَ أَرَاهُ مِنْ آیَاتِهِ عَظِیماً بِلَا جَوَارِحَ وَ لَا أَدَوَاتٍ وَ لَا نُطْقِ وَلَا لَهَوَاتٍ بَلْ إِنْ کُنْتَ صَادِقاً أَیُّهَا الْمُتَکَلِّفُ لِوَصْفَ رَبِّکَ فَصِفْ جِبْرِیلَ وَمِیکَائِیلَ وَ جُنُودَ الْمَلَائِکَةِ الْمُقَرَّبِینَ فِی حُجُرَاتِ الْقُدُسِ مُرْجَحِنِّینَ مُتَوَلِّهَةً عُقُولُهُمْ أَنْ یَحُدُّوا أَحْسَنَ الْخَالِقِینَ فَإِنَّمَا یُدْرَکُ بالصَّفَاتِ ذَوُو الْهَیْئَاتِ وَ الْأَدَوَاتِ وَ مَنْ یَنْقَضِی إِذَا بَلَغَ أَمَدَ حَدِّهِ بِالْفَنَاءِ فَلَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ أَضَاءَ بِنُورِهِ کُلَّ ظَلَامٍ وَ أَظْلَمَ بِظُلْمَتِهِ کُل نُورٍ﴾.

10. خداشناسی

10. 1. هستی خداوند قبل از موجودات

وَ الْحَمْدُ لِلَّهِ الْکَائِنِ قَبْلَ أَنْ یَکُونَ کُرْسِیٌّ أَوْ عَرْشُ أَوْ سَمَاء أَوْ أَرْضٌ أَوْ جَانٌ أَوْ إِنْسٌ ستایش مخصوص خداوندی است که پیش از آن که کرسی یا عرش یا آسمان یا زمین یا جن و انس موجود باشند وجود داشته

10. 2. قابل درک نبودن با عقل بشری

لَا یُدْرَکُ بِوَهْمٍ وَ لَا یُقَدَّرُ بِفَهْم ⁽¹⁾

نه با فکر و عقل ژرف اندیش درک می شود و نه با نیروی فهم اندازه ای برایش می توان تعیین کرد.

نکته

«وَ لَا یُقَدَّرُ بِفَهْمٍ» یعنی حق تعالی با فهم و ادراک معین و محدود نمی گردد؛ زیرا فهم از صفات عقل است و گفته شد که خرد و اندیشه از بیان چگونگی خداوند ناتوان اند. ⁽²⁾

10. 3. مشغول نشدن به چیزی

وَ لَا یَشْغَلُهُ سَائِلٌ وَ لَا یَنْقُصُهُ نَائِلٌ ⁽³⁾

هیچ درخواست کننده ای او را مشغول نگرداند و هیچ بخشیدنی از او نکاهد.

نکته ها

«لَا یَشْغَلُهُ سَائِلٌ» اشاره دارد به این که علم و قدرت او بر همه چیز احاطه دارد. ⁽¹⁾

«وَ لَا یَنْقُصُهُ نَائِلُ» اشاره دارد که کاستی و نقصان متوجه کسی می شود که نیازمند و محتاج باشد و خداوند متعال منزه از این است. ⁽²⁾

10. 4. بی نیاز از داشتن چشم و مکان

وَ لَا یَنْظُرُ بِعَیْنٍ وَلَا یُحَدُّ بِأَیْنِ ⁽³⁾

أَزْوَاج: همسران؛ جمع زوج معنای وسیعی دارد و شامل هرگونه نظیر و قرین و همانند می شود.

خداوند نه با چشم می بیند و نه در مکانی محدود می شود.

10. 5. بی همتایی خداوند

و لَا یُوصَفُ بِالْأَزْوَاجِ وَ لَا یَخْلُقُ بِعِلاج ⁽⁴⁾ نه همتا و همسر و شبیه و مانندی برای او بیان می شود و نه در آفرینش نیاز به وسیله ای دارد.

نکته ها

در معنای عبارت «وَ لَا یُوصَفُ بِالْأَزْوَاج» دو احتمال وجود دارد: الف. این که خداوند زوج یعنی همسر ندارد؛ ب. این که خداوند وجود واحد است و شریک برای او فرض نمی شود؛ زیرا برای حقیقت هستی تعدد فرض نمی شود.

«لَا یَخْلُقُ بِعِلاج» اشاره به این است که انسان ها و مانند آن ها اگر بخواهند چیزی بیافرینند یا هیئت تازه ای از ترکیب اشیا به وجود آورند، از ابزاری استفاده می کنند که گاهی پیچیده و گاهی ساده است. تنها آفریننده ای که نیاز به ابزار و ادوات ندارد، ذات پروردگار است. ⁽⁵⁾

10. 6. درک نشدن با حواس

وَ لَا یُدْرَکُ بِالْحَوَاسُ وَلَا یُقَاسُ بِالنَّاسِ با حواس درک نمی شود و با مردم مقایسه نمی گردد.

نکته

«وَ لَا یُقَاسُ بالنَّاسِ» این سخن خداوند را از این که در کمالات به آفریدگانش شبیه باشد، تنزیه می کند؛ چنان که فرقه «مجسمه» یا کسانی که برای خدا جسم قائل شده اند، چنین

پنداشته اند. ⁽¹⁾

10. 7. خدای تکلم کننده با موسی بدون نیاز به زبان و حنجره

الَّذِی کَلَّمَ مُوسی تَکْلِیماً وَ أَرَاهُ مِنْ آیَاتِهِ عَظِیماً بِلَا جَوَارِحَ وَ لَا أَدَوَاتٍ وَلَا نُطْقِ وَ لَا لَهَوَاتٍ ⁽²⁾خدایی که با موسی سخن گفت و از آیات بزرگ خود به او نشان داد، اما بدون به کار بردن اعضا و ابزار و بدون استفاده از زبان و حنجره

نکته ها

مراد از آیات عظیم، آیت های نه گانه ای است که بر موسی علیه السلام نازل شده است؛ مانند شکافته شدن دریا و تبدیل عصا به اژدها و غیر این ها. ⁽³⁾

تکلم و سخن گفتن خداوند این چنین نبود که دهان خود را باز کند و زبان را حرکت دهد، خداوند برای سخن گفتن این مقدمات را به کار نگرفت بلکه صدا را در درخت ایجاد کرد.

مشابه

فَلَمَّا أَتَاهَا نُودِیَ مِنْ شَاطِئِ الْوادِ الْأَیْمَنِ فِی الْبُقْعَةِ الْمُبارَکَةِ مِنَ الشَّجَرَةِ أَنْ یَا مُوسَی إِنِّی أَنَا اللَّهُ رَبُّ الْعالَمینَ وَ أَنْ أَلْقِ عَصاکَ فَلَمَّا رَآها تَهْتَزُّ کَأَنَّهَا جَانٌّ وَلَّی مُدْبِراً وَ لَمْ یُعَقِّبْ یا مُوسی أَقْبِلْ وَ لا تَخَفْ إِنَّکَ مِنَ الآمِنینَ اسْلُک یَدَکَ فی جَیْبِکَ تَخْرُجْ بَیْضَاءَ مِنْ غَیْرِ سُوءٍ وَاضْمُمْ إِلَیْکَ جَناحَکَ مِنَ الرَّهْبِ فَدَانِکَ بُرْهانانِ مِنْ رَبِّکَ إِلَی فِرْعَوْنَ وَ مَلَائِهِ إِنَّهُمْ کانُوا قَوْماً فاسقین ⁽⁴⁾چون نزد آتش آمد، از کناره راست وادی در آن سرزمین مبارک از آن درخت ندا داده شد که ای موسی، من خدای یکتا پروردگار جهانی انم عصایت را بینداز چون دیدش که همانند ماری می،جنبد گریزان بازگشت و به عقب ننگریست. ای موسی، پیش آی و مترس تو در امان هستی دست خود در گریبان ببر تا بیرون آید، سفید بی هیچ آسیبی و تا از وحشت بیارامی دست خود در بغل کن این دو از جانب پروردگارت حجت های تو برای فرعون و مهتران اوست که آنان مردمی نافرمان اند. وَ رُسُلاً قَدْ قَصَصْناهُمْ عَلَیْکَ مِنْ قَبْلُ وَ رُسُلاً لَمْ نَقْصُصْهُمْ عَل یْکَ وَ کَلَّمَ اللَّهُ مُوسی

تکلیما ⁽¹⁾و پیامبرانی که پیش از این داستان هایشان را برای تو گفته ایم و آنان که داستان هایشان را برای تو نگفته ایم و خدا با موسی علیه السلام سخن گفت، چه سخن گفتنی. وَ لَمَّا جاءَ مُوسی لِمیقاتِنا وَ کَلَّمَهُ رَبُّهُ قالَ رَبِّ أَرِنِی أَنْظُرْ إِلَیْکَ ⁽²⁾چون موسی علیه السلام به میعادگاه ما آمد و پروردگارش با او سخن گفت، گفت: ای پروردگار من بنمای تا در تو نظر کنم.

11. وصف فرشتگان

11. 1. عاجز بودن انسان از وصف فرشتگان

بَلْ إِنْ کُنْتَ صَادِقاً أَیُّهَا الْمُتَکَلِّفُ لِوَصْفِ رَبِّکَ فَصِفْ جِبْرِیلَ وَ مِیکَائِیلَ وَ جُنُودَ الْمَلَائِکَةِ الْمُقَرَّبِینَ ⁽³⁾ ای کسی که خود را برای بیان اوصاف پروردگارت به زحمت افکنده ای، اگر راست می گویی جبرئیل و میکائیل و لشکر فرشتگان مقربین را وصف کن

11. 2. عبادت و خضوع فرشتگان

فِی حُجُرَاتِ الْقُدُسِ مُرْجَحِنِّینَ ⁽⁴⁾

مُرْجَحِنِّینَ: کسانی که قامت خمیده دارند؛ از فعل رباعی رجحن بر وزن «دحرج» به معنای به حرکت درآمدن و به جهت سنگینی به راست و چپ مایل شدن است و در این جا به معنای خضوع و تواضع آمده است؛ ارجحن: یرجحن کاقشعر مال و اهتز و عن الجزری أرجحنّ الشیء إذا مال من ثقله و تحرّک.

همان ها که در بارگاه قدس همواره به عبادت و خضوع مشغول اند.

نکته

«حُجُرَاتِ الْقُدُسِ» جایگاه هایی است که از آلودگی های ابدان و تعلقات خیالی که ناشی از پلیدی های نفس اماره است، پاک می باشد فرشتگان و از جمله جبرئیل و میکائیل در منزلگاه هایی ساکن هستند که مقدس و منزه است. ⁽⁵⁾

11. 3. حیرت فرشتگان از وصف خداوند

مُتَوَلّهَةً عُقُولُهُمْ أَنْ یَحُدُّوا أَحْسَنَ الْخَالِقِینَ ⁽⁶⁾

و عقولشان از این که خداوند احسن الخالقین را وصف کنند در حیرت فرومانده است.

نکته ها

اشاره به این که انسانی که از بیان اوصاف فرشتگان عاجز است و نمی تواند حقیقت وجود آن ها و چگونگی صفاتشان را دریابد چگونه انتظار دارد که اوصاف خالق آن ها را درک کند. ⁽¹⁾

«تولّه» عقول فرشتگان عبارت از حیرت و سرگشتگی خردهای آنان از ادراک حقیقت ذات و نهایت عظمت باری تعالی است. ⁽²⁾

11. 4. وصف ناپذیر بودن

فَإِنَّمَا یُدْرَکُ بِالصِّفَاتِ ذَوُو الْهَیْئَاتِ وَالْأَدَوَاتِ وَ مَنْ یَنْقَضِی إِذَا بَلَغَ أَمَدَ حَدِّهِ بِالْفَنَاءِ کسی را می توان با صفات شناخت که شکل و عضو داشته باشد و مدت و پایانی برای وی باشد که هرگاه به سر آید، فانی گردد. نکته

حضرت در این عبارت بیان می فرماید که چرا نمی توان فرشتگان را نیز محدود و نسبت به آن ها احاطه علمی پیدا کرد؛ چراکه احاطه ما از راه حواس ظاهری و باطنی است و حواس ما تنها موجوداتی را درک می کنند که در عالم اجسام هستند و هیئت ندارند.

12. تابنده بر همه ظلمت ها

فَلَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ أَضَاءَ بِنُورِهِ کُل ظلام وأَظْلَمَ بِظُلْمَتِهِ کُلَّ نُور ⁽³⁾

پس خدایی جز او نیست. با نورش هر تاریکی را روشن نمود و با ظلمتش هر نوری را تاریک ساخت.

نکته

مراد از «ظلام» اگر تاریکی محسوس باشد، خداوند با تابش انوار ستارگان آن را روشن گردانیده است و اگر منظور تاریکی معنوی و ظلمت نادانی است، خداوند آن را با نور علم و در پرتو شرایع خود روشنی بخشیده است. ⁽⁴⁾

أُوصِیکُمْ عِبَادَ اللَّهِ بِتَقْوَی اللَّهِ الَّذِی أَلْبَسَکُمُ الرِّیَاشَ وَأَسْبَغَ عَلَیْکُمُ الْمَعَاشَ فَلَوْ أَنَّ أَحَداً یَجِدُ إِلَی الْبَقَاءِ سُلَّماً أَوْ لِدَفْعِ الْمَوْتِ سَبِیلًا لَکَانَ ذَلِکَ سُلَیْمَانَ بْنَ دَاوُدَ السلام الَّذِی سُخَّرَ لَهُ مُلْکُ الْجِنِّ وَالْإِنْسِ مَعَ النُّبُوَّةِ وَ عَظِیمِ الزُّلْفَةِ فَلَمَّا اسْتَوْفَی طُعْمَتَهُ وَ اسْتَکْمَلَ مُدَّتَهُ رَمَتْهُ قِسِیُّ الْفَنَاءِ بِنِبَالِ الْمَوْتِ وَ أَصْبَحَتِ الدِّیَارُ مِنْهُ خَالِیَةً وَ الْمَسَاکِنُ مُعَطَّلَةً وَوَرِثَهَا قَوْمٌ آخَرُونَ وَ إِنَّ لَکُمْ فِی الْقُرُونِ السَّالِفَةِ لَعِبْرَةٌ أَیْنَ الْعَمَالِقَةُ وَأَبْنَاءُ الْعَمَالِقَةِ أَیْنَ الْفَرَاعِنَةُ وَأَبْنَاءُ الْفَرَاعِنَةِ أَیْنَ أَصْحَابُ مَدَائِنِ الرَّسُ الَّذِینَ قَتَلُوا النَّبِیِّینَ وَأَطْفَئُوا سُنَنَ الْمُرْسَلِینَ وَ أَحْیَوْا سُنَنَ الْجَبَّارِینَ أَیْنَ الَّذِینَ سَارُوا بِالْجُیُوشِ وَ هَزَمُوا بِالْأُلُوفِ وَ عَسْکَرُوا الْعَسَاکِرَ وَ مَدَّنُوا الْمَدَائِنَ.

13. تقوا و آثار آن

أُوصِیکُمْ عِبَادَ اللَّهِ بِتَقْوَی اللَّهِ الَّذِی أَلْبَسَکُمُ الرِّیَاشَ وَأَسْبَغَ عَلَیْکُمُ الْمَعَاشَ ⁽¹⁾

الریاش: لباس فاخر؛ جمع ریش» در اصل به معنای پرهای پرندگان است سپس به هرگونه لباس اطلاق شده است و از آن جا که پرهای پرندگان غالباً به رنگهای مختلف و زیباست مفهوم زیبایی و زینت در این واژه نهفته است و «ریاش» به لباسهای زینتی گفته می شود؛ الریاش و الریش ما ظهر من اللباس وقیل: الریاش جمع الریش و هو اللباس الفاخر.

أَسْبَغَ: فراوان نمود؛ توسعه داده، ارزانی داشته.

الْمَعَاشَ: آن چه به وسیلهٔ آن زندگی می کنند از خوردنی و نوشیدنی؛ وسیلهٔ زندگانی؛ المعیشة: مکتسب الانسان الذی یعیش به.

بندگان خدا شما را به پروای از خدا سفارش می کنم خدایی که بر شما جامه پوشاند و معاش فراوان در اختیارتان نهاد.

نکته

امام علیه السلام به دو نعمت بزرگ اشاره می کند که سرچشمه نعمت های فراوان دیگری است نعمت اول، انواع لباس هاست که هم بدن را از سرما و گرما و انواع آسیب ها حفظ می کند و هم به انسان وقار، شخصیت، احترام و ارزش می بخشد و او را از حیوانات جدا می سازد؛ نعمت دیگر معاش است؛ یعنی انواع روزی هایی که انسان در زندگی به آن محتاج است. ⁽²⁾

مشابه

یا بَنِی آدَمَ قَدْ أَنْزَلْنَا عَلَیْکُمْ لِباساً یُواری سَوْآتِکُمْ وَ ریشاً وَ لِباسُ التَّقْوی ذَلِکَ خَیْرٌ ذَلِکَ مِنْ آیَاتِ اللَّهِ لَعَلَّهُمْ یَذَّکَّرُون ⁽¹⁾ای فرزندان آدم برای شما جامه ای فرستادیم تا شرمگاهتان را بپوشد و نیز جامه،زینت جامه پرهیزکاری از هر جامهای بهتر است. این یکی از آیات خداست، باشد که پند گیرند. وَ أَسْبَغَ عَلَیْکُمْ نِعَمَهُ ظَاهِرَةً وَ باطِنَة ⁽²⁾و نعمت های خود را چه آشکار و چه پنهان به تمامی بر شما ارزانی داشته است.

14. قانون مرگ

14. 1. عبرت از سلیمان بن داوود

فَلَوْ أَنَّ أَحَداً یَجِدُ إِلَی الْبَقَاءِ سُلَّماً أَوْ لِدَفْعِ الْمَوْتِ سَبِیلًا لَکَانَ ذَلِکَ سُلَیْمَانَ بْنَ دَاوُدَ علیه السلام الَّذِی سُخَّرَ لَهُ مُلْکُ الْجِنِّ وَالْإِنْسِ مَعَ النُّبُوَّةِ وَ عَظِیمِ الزُّلْفَةِ ⁽³⁾

اگر کسی می توانست برای جاوید ماندن در دنیا راهی بیابد یا برای دفع مرگ طریقی بجوید، آن شخص سلیمان بن داوود علیه السلام بود که در کنار پیامبری و مقام قربش بر جن و انس تسلط داشت.

نکته

حضرت سلیمان علیه السلام فرزند داوود صاحب مقام نبوت و فرمانروایی بود. بادها، پرندگان و جن و انس به تسخیر او درآمده بود معابد و امارت های بزرگی بنا کرد و زمانی که مدت آن به سر آمد همه آن ها از بین رفت. ⁽⁴⁾

مشابه

قالَ رَبِّ اغْفِرْ لی وَ هَبْ لی مُلْکاً لا یَنْبَغِی لِأَحَدٍ مِنْ بَعْدِی إِنَّکَ أَنْتَ الْوَهَّابُ فَسَخَّرْنا لَهُ الرِّیحَ تَجْرِی بِأَمْرِهِ رُحَاءً حَیْثُ أَصابَ وَالشَّیاطینَ کُلَّ بَنَّاءٍ وَ غَوَّاصٍ وَ آخَرِینَ مُقَرَّنِینَ فِی الْأَصْفَادِ هَذَا عَطَاؤُنَا فَامْنُنْ أَوْ أَمْسِکْ بِغَیْرِ حِساب ⁽⁵⁾گفت: ای پروردگار من، مرا بیامرز و مرا ملکی عطا کن که پس از من کسی سزاوار آن نباشد که تو بخشاینده ای؛ پس باد را رام او کردیم که به نرمی هر جا که آهنگ می کرد به فرمان او می رفت و دیوان را که هم بنا

بودند و هم غواص و گروهی دیگر را که همه بسته در زنجیر او بودند. این عطای بی حساب ماست خواهی آن را ببخش و خواهی نگه دار.

14. 2. قانونی بی استثنا

فَلَمَّا اسْتَوْفَی طُعْمَتَهُ وَ اسْتَکْمَلَ مُدَّتَهُ رَمَتْهُ قِسِیُّ الْفَنَاءِ بِنِبَالِ الْمَوْتِ وَ أَصْبَحَتِ الدِّیَارُ مِنْهُ خَالِیَةً وَ الْمَسَاکِنُ مُعَطَّلَةً وَوَرِثَهَا قَوْمٌ آخَرُونَ ⁽¹⁾

نبال تیرها؛ جمع «نبل» به معنای تیر است؛ النبل السّهام العربیّة لا واحد لها من لفظها.

مُعَطَّلَةٌ: خالی

طُعْمَتَهُ: غذای خود؛ روزی خود

اما چون روزی خود را به تمامی بخورد و مدت عمرش را کامل کرد، کمان های فنا تیرهای مرگ را به سویش روانه کرد و شهرها از او خالی شد و خانه ها معطل ماند و آن ها را دیگران به ارث بردند.

نکته ها

«رَمَتْهُ قِسِیُّ الْفَنَاءِ بِنِبَالِ الْمَوْتِ»: در گذشته وقتی که می خواستند کسی را به وسیله تیر از پای درآورند از کمان استفاده می کردند در این جا کنایه است؛ زیرا حضرت سلیمان علیه السلام هدف تیر قرار نگرفت بلکه عزرائیل آمد و او را قبض روح کرد.

شوکت سلیمان و مرگ او در بعضی از روایات آمده است که روزی سلیمان علیه السلام به اصحاب و یاران خود گفت خداوند چنین حکومت عظیمی را در اختیار من قرار داده ولی علیرغم این همه امکانات، یک روز را شاد زندگی نکرده ام. فردا تصمیم دارم به بالای قصر بروم و تنها باشم و نگاهی به اطراف بیفکنم و عظمت خویش را بنگرم و لذت ببرم به هیچ کس اجازه ندهید بر من وارد شود تا یک روز را تنها و خوشحال باشم گفتند بسیار خوب. فردای آن روز عصایش را گرفت و به بالاترین نقطه قصر.رفت تکیه بر عصا کرده بود و به اطراف پایتخت و شکوه و عظمت آن می نگریست و از این همه نعمت خداداد شاد و خندان بود. ناگهان دید جوان خوش قیافه و خوش لباسی از گوشه قصر به سراغ او آمد. سلیمان گفت: چه کسی به تو اجازه داده وارد قصر شوی؟ من خواستم امروز تنها باشم. جوان گفت: من به اذن پروردگار این قصر وارد شدم. سلیمان علم گفت: او از من سزاوارتر است. بگو ببینم کیستی؟ گفت: من فرشته مرگم سلیمان پرسید برای چه آمده ای؟ گفت: آمده ام قبض روح

تو کنم، سلیمان گفت: بسم الله مأموریت خود را انجام بده این روز شادی من بود گویا خدا نمی خواهد سرور و شادی جز با لقای او صورت بگیرد: أبَی اللَّهُ عَزَّوَجَلَّ أَنْ یَکُونَ لِی سُرُورٌ دُونَ لِقَائِه ⁽¹⁾فرشته مرگ روح او را قبض کرد؛ در حالی که بر عصا تکیه داشت (حتی اجازه نشستن به او نداد آری او از دنیا رفت در حالی که همچنان به کمک عصا ایستاده بود و مردم به او نگاه می کردند و تصور می کردند زنده است. چند روز بر این حال گذشت. بعضی گفتند به راستی عجیب است او چند روز است به این حال مانده، نه خسته شده و نه خوابیده، نه غذا و آبی خورده و نوشیده او حتما خدای ماست که باید او را بپرستیم. بعضی گفتند نه او ساحر است چنین وانمود می کند که متکی به عصا ایستاده ولی در واقع چنین.نیست مؤمنان گفتند سلیمان بنده خداست و پیامبر اوست و در قبضه تدبیر پروردگار است باید منتظر بمانیم تا ببینیم چه می.شود هنگامی که این اختلافات بالا گرفت خداوند متعال موریانه را بر عصای او مسلط ساخت و چیزی نگذشت که عصا شکست و سلیمان علیه السلام افتاد. در این هنگام همه از مرگ او آگاه شدند.

مشابه

فَإِذا جاءَ أَجَلُهُمْ لا یَسْتَأْخِرُونَ سَاعَةً وَ لا یَسْتَقْدِمُون ⁽²⁾هر امتی را مدت عمری است. چون اجلشان فراز آید، یک ساعت پیش و پس نشوند. تشبیه

مشبه: قانون فنا

مشَبَه به: کمان

وجه شَبَه: امام علیه السلام قانون فنا را به کمان هایی تشبیه کرده که تیرهای آن مرگ است. این کمان ها همگان را نشانه گیری کرده اند و منتظرند که آخرین لقمه روزی را بخورند و آخرین دقیقه عمر را به پایان ببرند بلافاصله تیرها رها شده و به اهداف خود اصابت می کنند خواه این هدف مورچهٔ ضعیفی باشد یا سلیمان حاکم بر انس و جن.

15. عبرت از عمالقه

اشاره

وَ إِنَّ لَکُمْ فِی الْقُرُونِ السَّالِفَةِ لَعِبْرَةٌ أَیْنَ الْعَمَالِقَةُ وَ أَبْنَاءُ الْعَمَالِقَةِ أَیْنَ الْفَرَاعِنَةُ وَأَبْنَاءُ الْفَرَاعِنَةِ أَیْنَ أَصْحَابُ مَدَائِنِ الرَّسِ الَّذِینَ قَتَلُوا النَّبِیِّینَ وَ أَطْفَئُوا سُنَنَ الْمُرْسَلِینَ وَ أَحْیَوْا سُنَنَ

الْجَبَّارِینَ أَیْنَ الَّذِینَ سَارُوا بِالْجُیُوشِ وَ هَزَمُوا بِالْأُلُوفِ وَ عَسْکَرُوا الْعَسَاکِرَ وَ مَدَّنُوا الْمَدَائِنَ ⁽¹⁾

الرس: بعضی گفته اند همان رود ارس است و بعضی دیگر منطبق با جای دیگر دانسته اند؛ الرّس: بتشدید السین نهر عظیم بین آذربیجان و ارمینیة و هو المعروف الان بالأرس مبدؤه من مدینة طراز و ینتهی إلی شهر الکرّ فیختلطان و یصبّان فی البحر، وقال فی القاموس: بئر کانت لبقیة من ثمود کذبوا نبیهم و رسوه فی بئر.

أَطْفَئُوا: خاموش نمودند؛ از ماده «طفی» به معنای خاموش شدن اطفاء خاموش کردن.

احیوا: زنده کردند.

ساروا: حرکت کردند؛ از ماده «سیر» به معنای راه رفتن أَسَارَ إِسَارَةُ الرجلَ: آن مرد را به رفتن واداشت.

هَزَمُوا: شکست دادند؛ از ماده هزیمت به معنای شکست و متواری شدن است.

مدنوا: بنا کردند؛ المداین تمدینا مصرها.

نکته ها

عمالقه چه کسانی هستند؟

«عمالقه» جمع «عملاق» نام شخصی است از فرزندزادگان نوح و قبیله عمالقه به او منصوب است آنان افرادی نیرومند و قوی پیکر و جنگجو بودند و به گفته بعضی از مورخان در شمال حجاز در دو هزار سال پیش از میلاد حضرت مسیح علیه السلام زندگی می کردند آنان به مصر حمله کردند و آن جا را تصرف کردند و مدتها در آن جا فرمانروایی داشتند ولی سرانجام در حدود 17 قرن پیش از میلاد مصریان به آن ها حمله کردند و به جزیرة العرب بازگشتند و در یمن و حجاز و دیگر مناطق این جزیره ساکن شدند و دولتهایی تشکیل دادند.

فراعنه مصر

نام پادشاهان مصر به صورت عام «فرعون» بود؛ همان گونه که به سلاطین روم «قیصر» و به سلاطین ایران کسری می گفتند. یکی از فراعنه، معاصر حضرت موسی علیه السلام بود که «رامسیس دوم» نام داشت و دیگری که فرعون معاصر حضرت یوسف علیه السلام بود «ریان بن ولید» بود.

اصحاب رس

واژهٔ «رسّ» در اصل به معنای اثر مختصر است. بعضی «رسّ» را مخفف «ارس» رودخانه معروف در شمال ایران دانسته اند ولی اکثراً آن را به معنای چاه می دانند و معتقدند این گروه که اکنون آثار بسیار کمی از آن ها به جای مانده اقوام کشاورزی بودند که چاه های پرآب فراوانی داشتند و به همین دلیل وضع زندگانی آن ها خوب بود. بعضی آن ها را از بقایای عاد و ثمود می دانند. ⁽¹⁾

مشابه

قُلْ إِنَّ الْمَوْتَ الَّذِی تَفِرُّونَ مِنْهُ فَإِنَّهُ مُلاقِیکُمْ ثُمَّ تُرَدُّونَ إِلی عَالِمِ الْغَیْبِ وَالشَّهَادَةِ فَیُنَبِّئُکُمْ کُنْتُمْ تَعْمَلُون ⁽²⁾بگو آن مرگی که از آن می گریزید شما را در خواهد یافت و سپس نزد آن دانای نهان و آشکارا برگردانده می شوید تا به کارهایی که کرده اید، آگاهتان سازد. کُلُّ مَنْ عَلَیْها فان وَیَبْقَی وَجْهُ رَبِّکَ ذُو الْجَلالِ وَ الْإِکْرامِ ⁽³⁾هر چه بر روی زمین است دستخوش فناست و ذات پروردگار صاحب جلالت و اکرام توست که باقی می ماند. وَ نادِی فِرْعَوْنُ فِی قَوْمِهِ قالَ یا قَوْمِ أَلَیْسَ لی مُلْکُ مِصْرَ وَ هَذِهِ الْأَنْهَارُ تَجْرِی مِنْ تَحْتی أَ فَلا تُبْصِرُون ⁽⁴⁾فرعون در میان مردمش ندا داد که ای قوم، من، آیا پادشاهی مصر و این جویباران که از زیر پای من جاری هستند از آن من نیستند؟ آیا نمی بینید؟ وَ قالَ مُوسی رَبَّنا إِنَّکَ آتَیْتَ فِرْعَوْنَ وَ مَلَأَهُ زِینَةً وَ أَمْوالا ⁽⁵⁾موسی گفت: ای پروردگار ما، به فرعون و مهتران قومش در این جهان زینت و اموال داده ای. وَ إِنَّ فِرْعَوْنَ لَعَالِ فِی الْأَرْضِ وَ إِنَّهُ لَمِنَ الْمُسْرِفِین ⁽⁶⁾و فرعون در زمین برتری می جست و او از گزاف کاران بود.

قَدْ لَبِسَ لِلْحِکْمَةِ جُنَّتَهَا وَ أَخَذَهَا بِجَمِیعِ أَدَبِهَا مِنَ الْإِقْبَالِ عَلَیْهَا وَ الْمَعْرِفَةِ بِهَا وَ التَّفَرُّعَ لَهَا فَهِیَ عِنْدَ نَفْسِهِ ضَالَّتُهُ الَّتِی یَطْلَبُهَا وَ حَاجَتُهُ الَّتِی یَسْأَلُ عَنْهَا فَهُوَ مُغْتَرِبٌ إِذَا اغْتَرَبَ الْإِسْلَامُ وَ ضَرَبَ بِعَسِیبٍ ذَنَبِهِ وَ أَلْصَقَ الْأَرْضَ بِجِرَانِهِ بَقِیَّةٌ مِنْ بَقَایَا حُجَّتِهِ خَلِیفَةٌ مِنْ خَلَائِفِ أَنْبِیَائِهِ. ثم قال: أَیُّهَا النَّاسُ إِنِّی قَدْ بَثَثْتُ لَکُمُ الْمَوَاعِظَ الَّتِی وَعَظَ الْأَنْبِیَاءُ بِهَا أُمَمَهُمْ وَ أَدَّیْتُ إِلَیْکُمْ مَا أَدَّتِ الْأَوْصِیَاءُ إِلَی مَنْ بَعْدَهُمْ وَ أَذَبْتُکُمْ بِسَوْطِی فَلَمْ تَسْتَقِیمُوا وَ حَدَوْتُکُمْ بِالزَّوَاجِرِ فَلَمْ تَسْتَوْسِقُوا لِلَّهِ أَنْتُمْ أَتَتَوَقَّعُونَ إِمَاماً غَیْرِی یَطَأُ بِکُمُ الطَّرِیقَ وَیُرْشِدُکُمُ السَّبِیلَ أَلَا إِنَّهُ قَدْ أَدْبَرَ مِنَ الدُّنْیَا مَا کَانَ مُقْبِلًا وَ أَقْبَلَ مِنْهَا مَا کَانَ مُدْبِراً وَ أَزْمَعَ التَّرْحَالَ عِبَادُ اللَّهِ الْأَخْیَارُ وَ بَاعُوا قَلِیلًا مِنَ الدُّنْیَا لَا یَبْقَی بِکَثِیرٍ مِنَ الآخِرَةِ لَا یَفْنَی مَا ضَرَّ إِخْوَانَنَا الَّذِینَ سُفِکَتْ دِمَاؤُهُمْ وَهُمْ بِصِفِّینَ أَلَّا یَکُونُوا الْیَوْمَ أَحْیَاءٌ یُسِیغُونَ الْغُصَصَ وَیَشْرَبُونَ الرَّنْقَ قَدْ وَ اللَّهِ لَقُوا اللَّهَ فَوَفَّاهُمْ أُجُورَهُمْ وَأَحَلَّهُمْ دَارَ الْأَمْنِ بَعْدَ خَوْفِهِمْ أَیْنَ إِخْوَانِیَ الَّذِینَ رَکِبُوا الطَّرِیقَ وَ مَضَوْا عَلَی الْحَقِّ أَیْنَ عَمَّارٌ وَ أَیْنَ ابْنُ السَّیْهَانِ وَ أَیْنَ ذُو الشَّهَادَتَیْنِ وَ أَیْنَ نُظَرَاؤُهُمْ مِنْ إِخْوَانِهِمُ الَّذِینَ تَعَاقَدُوا عَلَی الْمَنِیَّةِ وَ أَبْرِدَ بِرُءُوسِهِمْ إِلَی الْفَجَرَةِ.

17. اوصاف حضرت مهدی (عجل الله تعالی فرجه الشریف)

17. 1. شناخت حکمت

قَدْ لَبِسَ لِلْحِکْمَةِ جُنَّتَهَا وَ أَخَذَهَا بِجَمِیعِ أَدَبِهَا مِنَ الْإِقْبَالِ عَلَیْهَا وَ الْمَعْرِفَةِ بِهَا وَالتَّفَرُّغِ لَهَا ⁽¹⁾

الأدب: اخلاق، علم اخلاق، دانش و فرهنگ.

التَّفَرُّعَ لَهَا: اشتغال به آن.

او برای حفظ حکمت و دانش زرهی که حافظ آن است بر تن کرده و حکمت با همه آدابش را در بر گرفته توجه خاص به آن نموده و آن را به خوبی شناخته و یکسره به آن پرداخته است.

نکته ها

«قَدْ لَبِسَ لِلْحِکْمَةِ جُنَّتَهَا» اشاره به این است که او حکیم است و برای حفظ حکمت سپری بر تن کرده که منظور از آن سپر تقوا و پرهیزکاری است. ⁽¹⁾

«أَخَذَهَا بجمیع أَدَبهَا» اشاره به این دارد که او حکیمی است توانا که علم و دانش و حکمت و تدبیر بر وجود او حاکم است و با همین ابزار محیط خود را اداره می کند. ⁽²⁾

مشابه

قَالَ رَسُولُ اللَّهِ (صلی الله علیه و آله مَا أَخْلَصَ عَبْدٌ لِلَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ أَرْبَعِینَ صَبَاحاً إِلَّا جَرَتْ یَنَابِیعُ الْحِکْمَةِ مِنْ قَلْبِهِ عَلَی لِسَانِهِ) ⁽³⁾هیچ بنده ای چهل روز اعمال خود را برای خدا کامل و خالص نساخت مگر این که چشمه های جوشان حکمت از قلب او بر زبانش سرازیر شد. أَبِی جَعْفَرِ علیه السلام قَالَ: إِذَا قَامَ قَائِمُنَا وَضَعَ اللَّهُ یَدَهُ عَلَی رُءُوسِ الْعِبَادِ فَجَمَعَ بِهَا عُقُولَهُمْ وَ کَمَلَتْ بِهِ أَحْلَامُهُمْ ⁽⁴⁾چون قائم ما قیام کند خداوند دست رحمتش را بر سر بندگان گذارد پس عقولشان را جمع کند و در نتیجه خردشان کامل شود.

استعاره

مستعار: جُنَّتَهَا

مستعار منه: سپر

مستعارله: آمادگی برای دریافت حکمت از طریق زهد و عبادت

جامع: واژه «جنّة» برای آمادگی به منظور دریافت حکمت از طریق زهد و عبادت حقیقی و مواظبت در اجرای اوامر الهی استعاره شده وجه استعاره این است که با به دست آوردن این آمادگی از دچار شدن به تیرهای هواوهوس و طغیان شهواتی که انسان را به آتش دوزخ می کشاند، ایمنی می یابد؛ همچنان که سپر، رزمنده را از گزند ضربه و زخم مصون می دارد.

17. 2. طالب حکمت

فَهِیَ عِنْدَ نَفْسِهِ ضَالَّتُهُ الَّتِی یَطْلُبُهَا وَ حَاجَتُهُ الَّتِی یَسْأَلُ عَنْهَا ⁽⁵⁾ حکمت گمشده اوست که آن را می جوید و نیاز او که همواره از آن می پرسد [و سراغش را می گیرد].

نکته

حضرت حجت عجل الله تعالی فرجه الشریف این از نظر علمی یا حکمت نظری بی نیاز است ولی در مقام عمل بی نیاز نیست بلکه هر چه تقرب ائمه و از جمله حضرت حجت عجل الله تعالی فرجه الشریف وجهة الفرد نسبت به خدا بیشتر باشد جنبه عملیشان هم بیشتر بود، هر چه خوف از خدا بیشتر باشد، جنبه عملی هم بیشتر می شود.

17. 3. وصف غیبت حضرت مهدی (عجل الله تعالی فرجه الشریف)

فَهُوَ مُغْتَرِبٌ إِذَا اغْتَرَبَ الْإِسْلَامُ وَ ضَرَبَ بِعَسِیبٍ ذَنْبِهِ وَ أَلْصَقَ الْأَرْضَ بِجِرَانِهِ ⁽¹⁾

ذَنَبِ: دم حیوان و دنباله هر چیزی؛ از ریشه «ذَنب» گرفته شده به معنای دنبال چیزی را گرفتن و چون گناه آثار و تبعاتی دارد که انسان را رها نمی کند به آن ذنب گفته شده؛ عسیب الذنب العسیب عظم الذنب أو منبت الشعر منه. جران جلوی گردن شتر؛ بخش پیشین گردن شتر را گویند و جملهٔ ضرب «بحرانه کنایه از جا گرفتن و جا خوش کردن است؛ البعیر صدره أو مقدم عنقه.

او به هنگامی که اسلام غروب کند همچون شتری گردد که از راه رفتن بازماند، بر زمین قرار گرفته و سینه به آن چسبانده است پنهان خواهد شد.

نکته ها

اشاره است به این که در هنگام غربت اسلام و ضعف آن و پدید آمدن بدعت ها و منکرات، او خود را از دیده ها پنهان می سازد و کناره گیری و گوشه نشینی اختیار می کند و این اشاره است به آن چه پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله فرموده است: «اسلام در آغاز غریب بود و به غربت پیشین خود باز خواهد گشت». ⁽²⁾

این سخن اشاره آشکار به یکی از اوصاف آن مرد الهی است که در دوران غیبت او اسلام و مسلمین در نهایت ضعف قرار می گیرند. ⁽³⁾

17. 4. حضرت مهدی (عجل الله تعالی فرجه الشریف) جانشین پیامبران

بَقِیَّةٌ مِنْ بَقَایَا حُجَّتِهِ خَلِیفَةٌ مِنْ خَلَائِفِ أَنْبِیَائِهِ او باقی مانده ای از حجت های خداست و خلیفه و جانشینی از جانشینان پیامبران اوست

18. اندرزهای کامل امام

أَیُّهَا النَّاسُ إِنِّی قَدْ بَثَثْتُ لَکُمُ الْمَوَاعِظَ الَّتِی وَعَظَ الْأَنْبِیَاءُ بِهَا أُمَمَهُمْ وَأَدَّیْتُ إِلَیْکُمْ مَا أَدَّتِ الْأَوْصِیَاءُ إِلَی مَنْ بَعْدَهُمْ وَ أَدَّبْتُکُمْ بِسَوْطِی فَلَمْ تَسْتَقِیمُوا وَ حَدَوْتُکُمْ بِالزَّوَاجِرِ

فَلَمْ تَسْتَوْسِقُوا ⁽¹⁾

أَدَّبْتُکُمْ: شما را ادب کردم.

سَوْطِ: تازیانه سوط شلاقی که از پوست بافند، اصل آن به معنی آمیختن است.

حَدَوْتُکُمْ: شما را بازداشتم؛ از ریشه «حدو» در اصل به معنای راندن شتران همراه با آواز مخصوص است که ساربان ها می خوانند؛ سپس به هرگونه سوق دادن و بانگ زدن اطلاق شده است؛ الحدا سوق الابل والغنا لها.

لم تَسْتَوْسِقُوا: منظم نشدید؛ از «وسوق» به معنای اجتماع کردن و به یکدیگر پیوستن است.

بالزَّوَاجِرِ: نصایح بازدارنده؛ جمع «زاجره» به معنای عوامل زجر و راندن.

ای مردم من به شما اندرزهایی دادم که انبیای الهی امت های خود را به آن اندرز دادند و وظیفه خود را نسبت به شما آن چنان که جانشینان انبیا نسبت به مردمی که پس از آنان آمدند انجام دادند انجام دادم؛ شما را به تازیانه پندم ادب،کردم مستقیم نشدید و با انذارهای حق راندم، به نظم نیامدید.

نکته

امام علیه السلام برای هدایت مردم کوفه که افرادی سست و پراکنده بودند از هر وسیله ای استفاده فرمود و کار فرهنگی گسترده ای را درباره آن ها انجام داد تا آن جا که همه مواعظ انبیا و اندرزهای اوصیا را برای آن ها جمع کرد و در اختیارشان قرار داد ولی این باران حیات بخش رحمت الهی در آن شوره زارها اثر نکرد سپس محبت و نرمش را کنار گذاشت و با شدت با آن ها برخورد کرد شاید به راه بیایند و متحد شوند ولی این میخ های آهنین در آن سنگ های خارا فرو نرفت و معلوم شد کمترین نقص و عیبی در رهبری و مدیریت و فرماندهی نیست، بلکه همه عیب در آن گروه نابخرد و بی حمیت بود. ⁽²⁾

19. ناامیدی امام

لِلَّهِ أَنْتُمْ أَتَتَوَکَّعُونَ إِمَاماً غَیْرِی یَطَأُ بِکُمُ الطَّرِیقَ وَیُرْشِدُکُمُ السَّبِیلَ ⁽³⁾

یطأ: هموار می کند؛ موافقت با کسی در کاری یا همراهی و سهیم شدن با او؛ مضارع «وَطَأ» که «واو» آن افتاده و «باء» حرف جر برای تعدیه است.

یُرْشِدُ: نجات صلاح، کمال از ماده «رشد» به معنای هدایت.

شما را به خدا آیا امامی جز مرا توقع دارید که راه هدایت را برایتان هموار سازد و به راه راست ارشادتان نماید؟

نکته ها

اشاره به این که هرگاه پیشوایی چون من نتواند شما را به راه آورد کس دیگری این کار را

نمی تواند انجام دهد. ⁽¹⁾

در معنای عبارت «لِلَّهِ أَنْتُمْ» چند احتمال وجود دارد: الف. معمولاً به معنای «خدا خیرتان دهد» یا «خدا اجرتان ده» معنا می کنند؛ ب. همه شما مال خدا هستید یا کوشش و تلاش شما برای خدا می باشد که البته اگر به این معنا گفته شود به عنوان کنایه و تعجب می باشد؛ یعنی در حقیقت کار شما برای خدا نیست؛ ج به معنای «خدا مرگتان بدهد» البته این معنا در این عبارت به طور صریح ذکر نشده است بلکه حضرت به طور محترمانه این مطلب را به آن ها می گوید.

20. جلوه ای از دنیا

أَلَا إِنَّهُ قَدْ أَدْبَرَ مِنَ الدُّنْیَا مَا کَانَ مُقْبِلًا وَ أَقْبَلَ مِنْهَا مَا کَانَ مُدْبِراً آگاه باشید آن چه از دنیا روی آورده بود پشت کرده و آن چه پشت کرده بود، روی آورده است.

نکته

اشاره به این که با طلوع آفتاب اسلام و ظهور پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله نیکی ها و فضیلت ها به جامعه انسانی روی آورد ولی اکنون با ظهور بنی امیه و بازماندگان دوران جاهلیت، آن نیکی ها از جامعه رخت بربسته و زشتی های عصر جاهلیت که پشت کرده بود، روی آورده است. ⁽²⁾

21. متاع آخرت؛ متاعی ماندگار

وَ أَزْمَعَ التَّرْحَالَ عِبَادُ اللَّهِ الْأَخْیَارُ وَ بَاعُوا قَلِیلًا مِنَ الدُّنْیَا لَا یَبْقَی بِکَثِیرٍ مِنَ الْآخِرَةِ لَا یَفْنَی ⁽³⁾

الْأَخْیَارُ: دل پسند، نیک؛ از ماده «خیر».

بَاعُوا: فروختند؛ از ماده «بیع» به معنای فروختن

بندگان نیک خدا آماده کوچ شدند و متاع اندک دنیا را که ناپایدار است، با نعمت فراوان آخرت که پایدار است، معامله کردند.

نکته

اشاره به این که آن نیکان و پاکانی که شربت شهادت نوشیدند و در راه خدا به این افتخار بزرگ نائل شدند نه تنها زیانی نکردند بلکه پرسودی نمودند و متاع قلیل و فانی را به متاع کثیر باقی فروختند. ⁽⁴⁾

مشابه

إِنَّ اللَّهَ اشْتَری مِنَ الْمُؤْمِنینَ أَنْفُسَهُمْ وَ أَمْوالَهُمْ بِأَنَّ لَهُمُ الْجَنَّةَ یُقَاتِلُونَ فِی سَبِیلِ اللَّهِ فَیَقْتُلُونَ وَیُقْتَلُونَ وَعْداً عَلَیْهِ حَقًّا فِی التَّوْراةِ وَالْإِنْجِیلِ وَالْقُرْآنِ وَ مَنْ أَوْفِی بِعَهْدِهِ مِنَ اللَّهِ فَاسْتَبْشِرُوا بِبَیْعِکُمُ الَّذِی بایَعْتُمْ بِهِ وَ ذَلِکَ هُوَ الْفَوْزُ الْعَظیم ⁽¹⁾خدا از مؤمنان جان ها و مال هایشان را خرید تا بهشت از آنان.باشد در راه خدا جنگ می کنند، چه بکشند یا کشته شوند، وعده ای که خدا در تورات و انجیل و قرآن داده است به حق بر عهده اوست. چه کسی بهتر از خدا به عهد خود وفا خواهد کرد؟ بدین خرید و فروخت که کرده اید شاد باشید که کامیابی بزرگی است. قُلْ مَتاعُ الدُّنْیا قَلِیلٌ وَالآخِرَةُ خَیْرٌ لِمَنِ اتَّقَی وَ لا تُظْلَمُونَ فَتیلا ⁽²⁾بگو: متاع این جهانی اندک است و آخرت از آن پرهیزکاران است و به شما حتی به قدر رشته ای که در میان هسته خرماست ستم نمی شود.

22. یاد یاران

22. 1. یادی از شهیدان صفین

مَا ضَرَّ إِخْوَانَنَا الَّذِینَ سُفِکَتْ دِمَاؤُهُمْ وَ هُمْ بِصِفِّینَ أَلَّا یَکُونُوا الْیَوْمَ أَحْیَاءٌ یُسِیغُونَ الْغُصَصَ وَیَشْرَبُونَ الرَّنْقَ ⁽³⁾

الْغُصَصَ: غصه ها؛ از ماده «غصه» به معنای گلوگیر؛ جمع الغصة و هی ما یعترض فی الحلق.

الرَّنْقَ: اندوه و سختی؛ کدر؛ بالفتح و التحریک الکدر من الماء، و فی بعض النسخ بالکسر و لا بأس به قال فی القاموس: رنق الماء کفرح و نصر رنقا و رنقا و رنوقا کدر فهو رنق کعدل و کتف و جبل.

برادرانمان که در صفین خونشان ریخته شد از این که امروز زنده نیستند چه زیانی کردند؟ که اگر بودند غصه ها می خوردند و شربت تلخ اندوه را می نوشیدند

نکته ها

اشاره به این که آن ها رفتند و آسوده شدند و امروز ما ماندیم و این اوضاع نابسامان. ⁽⁴⁾

حضرت در این عبارت می فرماید برادران ما که در جنگ صفین به شهادت رسیدند، از این که امروز زنده نیستند ضرر نکرده و زیان ندیده اند؛ زیرا اگر امروز زنده بودند، خوراکشان غم و غصه بود و باید آب تیره می نوشیدند و چیز دیگری سهم آنان نمی شد.

22. 2. شهادت و ملاقات با خدا

قَدْ وَ اللَّهِ لَقُوا اللَّهَ فَوَفَّاهُمْ أُجُورَهُمْ وَ أَحَلَهُمْ دَارَ الْأَمْنِ بَعْدَ خَوْفِهِمْ ⁽¹⁾

أَحَلَّهُمْ: آن ها را منزل داد.

به خدا سوگند خدا را ملاقات کردند و او مزدشان را به تمامی عطا کرد و پس از ترس در خانه امن خویش جایشان داد.

مشابه

وَ أَمَّا الَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحاتِ فَیُوَفِّیهِمْ أُجُورَهُمْ وَ اللَّهُ لا یُحِبُّ الظَّالِمِین ⁽²⁾اما آنان که ایمان آوردند و کارهای نیک کردند خدا مزدشان را به تمامی خواهد داد. خدا ستمکاران را دوست ندارد. فَأُولئِکَ لَهُمْ جَزاءُ الضَّعْفِ بِما عَمِلُوا وَ هُمْ فِی الْغُرُفاتِ آمِنُون ⁽³⁾پاداش اینان به سبب اعمالشان دو برابر است و ایمن در غرفه های بهشت هستند. الَّذِی أَحَلَّنا دارَ الْمُقامَةِ مِنْ فَضْلِهِ لا یَمَسُّنا فیها نَصَب ⁽⁴⁾آن خدایی که ما را از فضل خویش بدین سرای جاویدان درآورد که در آن جا نه رنجی به ما می رسد و نه خستگی.

22. 3. کجایند برادرانم

أَیْنَ إِخْوَانِیَ الَّذِینَ رَکِبُوا الطَّرِیقَ وَ مَضَوْا عَلَی الْحَقِّ ⁽⁵⁾

کجایند برادران من همان ها که در مسیر صحیح گام نهادند و در راه حق پیش رفتند.

22. 4. کجاست عمار

أَیْنَ عَمَّارٌ وَ أَیْنَ ابْنُ التَّیْهَانِ وَ أَیْنَ ذُو الشَّهَادَتَیْن ⁽⁶⁾

کجاست عمار؟ کجاست ابن تیهان؟ کجاست ذوالشهادتین؟

نکته

«ذوالشهادتین» لقب خزیمه پسر ثابت انصاری از قبیلهٔ اوس بود. در مدینه به پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله پیوست. او در جنگ بدر و دیگر جنگ ها شرکت داشت و در جنگ جمل و صفین با امام بود. در مورد این که چرا به نام ذوالشهادتین لقب داده شده، ابن اثیر در اسدالغابه می نویسد: پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله اسبی از سواء بن قیس محاربی خریده بود. سواء معامله را انکار کرد. خزیمة بن ثابت به نفع پیامبر گواهی داد. پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله فرمود: با این که در جریان معامله حضور نداشتی چگونه شهادت دادی؟ عرض کرد ما در (مسائل بسیار مهمتری مانند) وحی الهی تو را تصدیق کردیم و می دانیم جز حق نمی گویی (چگونه در موضوع کوچکی گواهی به صدق تو ندهیم؟) رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود هرکس خزیمه به نفع یا زیان او گواهی دهد همان یک شهادت او کافی است. ⁽¹⁾

22. 5. کجایند پیشتازان ایثار و شهادت

وَ أَیْنَ نُظَرَاؤُهُمْ مِنْ إِخْوَانِهِمُ الَّذِینَ تَعَاقَدُوا عَلَی الْمَنِیَّةِ وَ أُبْرِدَ بِرُءُ وسِهِمْ إِلَی الْفَجَرَةِ ⁽²⁾

تَعَاقَدُوا: هم پیمان شدند؛ با یکدیگر پیمان و عهد بستند.

ابرد: فرستاده شد؛ از ریشه برود و «برودت» به معنای سرد شدن است و در مورد کسی که آخر روز وارد محلی می شود این واژه به کار می رود و نیز هنگامی که نامه یا چیزی را با پیک مخصوص از جایی به جایی می فرستند، واژهٔ «ابراد» اطلاق می شود و برید در زمان ما به اداره پست اطلاق می شود.

کجایند همانندان ایشان، برادرانشان که با هم پیمان جانبازی بستند و سرهایشان به سوی تبهکاران فرستاده شد.

قَالَ ثُمَّ ضَرَبَ بِیَدِهِ عَلَی لِحْیَتِهِ الشَّرِیفَةِ الْکَرِیمَةِ فَأَطَالَ الْبُکَاءَ.ثُمَّ قَالَ السلام: أَوَّهِ عَلَی إِخْوَانِیَ الَّذِینَ تَلَوُا الْقُرْآنَ فَأَحْکَمُوهُ وَ تَدَبَّرُوا الْفَرْضَ فَأَقَامُوهُ أَحْیَوُا السُّنَّةَ وَ أَمَاتُوا الْبَدَعَةَ دُعُوا لِلْجِهَادِ فَأَجَابُوا وَ وَثِقُوا بِالْقَائِدِ فَاتَّبَعُوهُ. ثُمَّ نَادَی بِأَعْلَی صَوْتِهِ الْجِهَادَ الْجِهَادَ عِبَادَ اللَّهِ أَلَا وَ إِنَّی مُعَسْکِرْ فِی یَومِی هَذَافَمَنْ أَرَادَ الرَّوَاحَ إِلَی اللَّهِ فَلْیَخْرُجُ.قَالَ نَوْفٌ: وَ عَقَدَ لِلْحُسَیْنِ علیه السلام فِی عَشَرَةِ آلَافٍ وَ لِقَیْسِ بْنِ سَعْدٍ رَحِمَهُ اللَّهُ فِی عَشَرَةِ آلَافٍ وَلِأَبِی أَیُّوبَ الْأَنْصَارِیٌّ فِی عَشَرَةِ آلَافٍ وَ لِغَیْرِهِمْ عَلَی أَعْدَادٍ أُخَرَ وَ هُوَ یُرِیدُ الرَّجْعَةَ إِلَی صِفِّینَ فَمَا دَارَتِ الْجُمُعَةُ حَتَّی ضَرَبَهُ الْمَلْعُونُ ابْنُ مُلْجَمٍ لَعَنَهُ اللَّهُ فَتَرَاجَعَتِ الْعَسَاکِرُ فَکُنَّا کَأَغْنَامٍ فَقَدَتْ رَاعِیهَا تَخْتَطِفُهَا الذِّتَابُ مِنْ کُلِّ مَکَانٍ.

23. ویژگی های مردان خدا

23. 1. تلاوت کنندگان قرآن

قَالَ ثُمَّ ضَرَبَ بِیَدِهِ عَلَی لِحْیَتِهِ الشَّرِیفَةِ الْکَرِیمَةِ فَأَطَالَ الْبُکَاءَ ثُمَّ قَالَ أَوَّهِ عَلَی إِخْوَانِیَ الَّذِینَ تَلَوُا الْقُرْآنَ فَأَحْکَمُوهُ ⁽¹⁾

فَأَحْکَمُوهُ: آن را خوب فهمیدند و خوب عمل کردند.

نوف گفت: در این هنگام امام دست در محاسن شریف و کریم خود زد و مدتی بسیار گریست و سپس فرمود: آه بر آن برادرانم که قرآن را تلاوت کردند و استوار داشتند.

23. 2. دقت در فرایض الهی

وَ تَدَبَّرُوا الْفَرْضَ فَأَقَامُوهُ ⁽²⁾ در فرایض الهی دقت می کردند و آن ها را به پا می داشتند.

23. 3. از بین بردن بدعت ها

أَحْیَوُا السُّنَّةَ وَ أَمَاتُوا الْبِدْعَةَ سنت ها را زنده کرده و بدعت ها را می راندند.

23. 4. پذیرش مشتاقانه جهاد

دُعُوا لِلْجِهَادِ فَأَجَابُوا ⁽¹⁾ به سوی جهاد دعوت شدند و مشتاقانه پذیرفتند.

23. 5. اطمینان به رهبر خود

وَ وَثِقُوا بِالْقَائِدِ فَاتَّبَعُوه ⁽²⁾ به رهبر خود اطمینان داشتند و از او پیروی کردند.

نکته

در واقع امام می خواهد سر مشقی به یارانش بدهد و بگوید مؤمنان واقعی و حافظان راستین اسلام و صحابه حقیقی پیامبر صلی الله علیه و آله چه ویژگی هایی داشتند که شاید این سخن داغ در دل های آن ها نفوذ کند و برای جهاد با ظالمان به پا خیزند. ⁽³⁾

23. 6. توصیه به جهاد

ثُمَّ نَادَی بِأَعْلَی صَوْتِهِ الْجِهَادَ الْجِهَادَ عِبَادَ اللَّهِ أَلَا وَإِنِّی مُعَسْکِرٌ فِی یَومِی هَذَا فَمَنْ أَرَادَ الرَّوَاحَ إِلَی اللَّهِ فَلْیَخْرُجُ ⁽⁴⁾

ای بندگان خدا جهاد جهاد آگاه باشید من امروز لشکر را به سوی اردوگاه حرکت می دهم آن کس که می خواهد به سوی خدا حرکت کند، با ما کوچ نماید.

مشابه

و جاهِدُوا فِی اللَّهِ حَقَّ جِهادِهِ ⁽⁵⁾در راه خداوند چنان که باید جهاد کنید.

24. ضربت خوردن امام توسط ابن ملجم

قَالَ نَوْفٌ وَ عَقَدَ لِلْحُسَیْنِ علیه السلام فِی عَشَرَةِ آلَافٍ وَ لِقَیْسِ بْنِ سَعْدٍ رَحِمَهُ اللَّهُ فِی عَشَرَةِ آلَافٍ وَلِأَبِی أَیُّوبَ الْأَنْصَارِیِّ فِی عَشَرَةِ آلَافٍ وَ لِغَیْرِهِمْ عَلَی أَعْدَادٍ أَخَرَ وَ هُوَ یُرِیدُ الرَّجْعَةَ إِلَی صِفِّینَ فَمَا دَارَتِ الْجُمُعَةُ حَتَّی ضَرَبَهُ الْمَلْعُونُ ابْنُ مُلْجَمٍ لَعَنَهُ اللَّهُ فَتَرَاجَعَتِ الْعَسَاکِرُ

فَکُنَّا کَأَغْنَامٍ فَقَدَتْ رَاعِیهَا تَخْتَطِفُهَا الذَّنَابُ مِنْ کُلِّ مَکَانٍ ⁽¹⁾

نوف بکالی می گوید امام علیه السلام پرچمی به امام حسین علیه السلام برای یک لشکر ده هزار نفری داد و پرچمی به قیس بن سعد که رحمت خدا بر او باد برای ده هزار و به ابوایوب انصاری برای ده هزار و برای دیگران هرکدام به تعدادهای دیگر و این در حالی بود که می خواست به صفین بازگردد ولی هنوز روز جمعه نگذشته بود که ابن ملجم که لعنت خدا بر او باد، امام علیه السلام را ضربت زد و لشکرها بازگشتند و ما همچون گوسفندانی بودیم که شبان خود را از دست می دهد و گرگان از هر سو به آن ها حمله ور می شوند و آن ها را می ربایند.

نکته

نوف بکالی که راوی این خطبه است، می گوید حضرت پس از ایراد این خطبه امام حسین علیه السلام را فرمانده ده هزار نفر قرار داد که آنان زیر پرچم او باشند و ده هزار نفر نیز زیر پرچم فرماندهی قیس بن سعد قرار داد قیس پسر سعد بن عباده رئیس قبیله خزرج بود و انصار در سقیفه می خواستند او را رئیس خود قرار دهند و به عنوان خلیفه مسلمانان با او بیعت کنند و عمر برای این که انصار موقعیت و فرصت را از آنان نگیرند، ابوبکر را مطرح کرد و بعد از سقیفه سعد بن عباده را راحت نگذاشتند و همواره اذیت و آزار می رساندند.

تشبیه

مشبه: یاران امام علیه السلام

مشبه به: گوسفندانی که شبان خود را از دست داده اند.

وجه شبه: راوی خطبه، نوف بکالی یاران امام علیه السلام را بعد از ضربت خوردن به گوسفندانی تشبیه می کند که هنگامی که شبان خود را از دست می دهند، سرگردان می شوند یاران امام نیز سرگردان بودند و دشمن از هر سو به آن ها حمله می کرد.

خطبه 183

اشارة

شناسنامه خطبه

تاریخ زمان و مکان وقوع: در کوفه بین سال های 37 تا 40 هجری

مخاطب: کوفیان

موضوع: اعتقادی، اخلاقی ⁽¹⁾

ویژگی: خداشناسی

پیشگفتار خطبه

اشاره

امام این خطبه را درباره قدرت خداوند و فضیلت قرآن و توصیه به تقوا و پرهیزکاری ایراد فرموده است و مباحث گوناگونی را دنبال می کند

الْحَمْدُ لِلَّهِ الْمَعْرُوفِ مِنْ غَیْرِ رُؤْیَةٍ وَ الْخَالِقِ مِنْ غَیْرِ مَنْصَبَةٍ خَلَقَ الْخَلَائِقَ بِقُدْرَتِهِ وَ اسْتَعْبَدَ الْأَرْبَابَ بِعِزَّتِهِ وَ سَادَ الْعُظَمَاءَ بِجُودِهِ وَ هُوَ الَّذِی أَسْکَنَ الدُّنْیَا خَلْقَهُ وَبَعَثَ إِلَی الْجِنَّ وَالْإِنْسِ رُسُلَهُ لِیَکْشِفُوا لَهُمْ عَنْ غِطَائِهَا وَلِیُحَذِّرُوهُمْ مِنْ ضَرَّائِهَا وَلِیَضْرِبُوا لَهُمْ أَمْثَالَهَا وَلِیُبَصِّرُوهُمْ عُیُوبَهَا وَلِیَهْجُمُوا عَلَیْهِمْ بِمُعْتَبَرٍ مِنْ تَصَرُّفِ مَصَاحَهَا وَأَسْقَامِهَا وَ حَلَالِهَا وَ حَرَامِهَا وَ مَا أَعَدَّ اللَّهُ لِلْمُطِیعِینَ مِنْهُمْ وَ الْعُصَاةِ مِنْ جَنَّةٍ وَ نَارٍ وَ کَرَامَةٍ وَ هَوَانٍ أَحْمَدُهُ إِلَی نَفْسِهِ کَمَا اسْتَحْمَدَ إِلَی خَلْقِهِ وَ جَعَلَ لِکُلِّ شَیْءٍ قَدْراً وَ لِکُلِّ قَدْرٍ أَجَلًا وَلِکُلِّ أَجَلٍ کِتَاباً.

1. دلایل حمد الهی

1. 1. آفریدگار بودن خداوند

الْحَمْدُ لِلَّهِ الْمَعْرُوفِ مِنْ غَیْرِ رُؤْیَةٍ وَ الْخَالِقِ مِنْ غَیْرِ مَنْصَبَةٍ ⁽¹⁾

ستایش مخصوص خداوندی است که بدون این که دیده شود، شناخته شده است و آفریده بی آن که به او رنجی رسد.

نکته

«الْمَعْرُوفِ مِنْ غَیْرِ رُؤْیَةِ»: ما انسان ها هنگامی که می خواهیم کسی یا چیزی را بشناسیم معمولاً باید آن را ببینیم؛ در صورتی که خداوند جسم نیست و در نتیجه دیدنی نیست.

1. 2. قادر بودن خداوند

خَلَقَ الْخَلَائِقَ بِقُدْرَتِهِ با قدرت خویش مخلوقات را آفرید.

1. 3. عزت داشتن خداوند

وَ اسْتَعْبَدَ الْأَرْبَابَ بِعِزَّتِهِ ⁽²⁾ و با عزتش گردنکشان را بنده خود ساخت.

1. 4. بخشندگی خداوند

وَ سَادَ الْعُظَمَاءَ بِجُودِهِ ⁽³⁾ و با جود و سخایش بر همه بزرگان برتری جست.

نکته

این جمله اشاره به این حقیقت است که انسان از طریق جود و بخشش بزرگ می شود؛ هر قدر سخاوتش بیشتر باشد، عظمتش بیشتر خواهد بود. ⁽¹⁾

1. 5. بعثت و زمینه های آن

وَ هُوَ الَّذِی أَسْکَنَ الدُّنْیَا خَلْقَهُ وَبَعَثَ إِلَی الْجِنَّ وَالْإِنْسِ رُسُلَهُ ⁽²⁾ اوست خدایی که آفریده های خود را در این جهان جای داد و رسولانش را به سوی جن و انس فرستاد.

نکته

خداوند پیامبران را برای گوشزد کردن بدی های دنیا به جن و انس و نشان دادن راه تکامل به آن ها مبعوث کرد راه تکامل که همان راه شناخت خدا و عبادت او می باشد به وسیلهٔ پیامبران به مردم نشان داده شده است.

مشابه

یا مَعْشَرَ الْجِنِّ وَالْإِنْسِ أَلَمْ یَأْتِکُمْ رُسُلٌ مِنْکُمْ یَقُصُّونَ عَلَیْکُمْ آیَاتِی وَیُنْذِرُونَکُمْ لِقاءَ یَوْمِکُمْ هذا قالُوا شَهِدْنا عَلی أَنْفُسِنا وَغَرَّتْهُمُ الْحَیاةُ الدُّنْیا وَ شَهِدُوا عَلی أَنْفُسِهِمْ أَنَّهُمْ کَانُوا کَافِرِین ⁽³⁾ای گروه جنیان و آدمیان آیا بر شما پیامبرانی از خودتان فرستاده نشده تا آیات مرا برایتان بخوانند و شما را از دیدار چنین روزی بترسانند؟ گویند ما به زیان خویش گواهی می دهیم. زندگی دنیایی آنان را بفریفت و به زیان خود گواهی دادند که از کافران بودند.

2. اهداف بعثت انبیا

2. 1. پرده برداری از چهره دنیا

لِیَکْشِفُوا لَهُمْ عَنْ غِطَائِهَا ⁽⁴⁾

تا پرده از چهره دنیا بردارند.

نکته

دنیا ظاهری دارد و باطنی ظاهر دنیا در حقیقت روپوشی است که بر باطن آن کشیده شده است پس بر ظاهر دنیا «غطاء» یا پرده و پوشش افکنده شده است؛ در حقیقت باطن آن مانند زشتی است که خود را آرایش نموده و لباس زیبایی به تن کرده است؛ به این جهت انسان معمولاً فریب می خورد

2. 2. برحذر داشتن از زیان ها

وَ لِیُحَذِّرُوهُمْ مِنْ ضَرَّائِهَا ⁽¹⁾

و آنان را از زیان هایش بترسانند.

2. 3. بیان سرگذشت های عبرت آموز گذشتگان

وَ لِیَضْرِبُوا لَهُمْ أَمْثَالَهَا و درباره آن برایشان مثل ها بزنند.

2. 4. نشان دادن عیوب دنیا پرستی

وَلِیُبَصِّرُوهُمْ عُیُوبَهَا ⁽²⁾ و بر عیوب آن بینایشان سازند.

2. 5. عبرت آموزی

وَ لِیَهْجُمُوا عَلَیْهِمْ بِمُعْتَبَرٍ مِنْ تَصَرُّفِ مَصَاحَهَا وَ أَسْقَامِهَا وَ حَلَالِهَا وَ حَرَامِهَا ⁽³⁾

مَصَاحٌ: صحت و سلامتی ها؛ جمع «مصحه» به معنای اسم مصدر از ریشهٔ صحت است بنابراین به معنای حالت تندرستی است؛ المصاح جمع مصحة مفعلة من الصحة کمضار جمع مضرّة، والصّوم مصحة بفتح الصاد و کسرها أی فیه صحة أو یصح به.

أسقام: مریضی ها.

و آن چه مایه عبرت است برای غافلان یادآور شوند و دگرگونی حالات دنیا را مانند تندرستی و بیماری اش و حلال و حرامش بازگو نمایند

نکته ها

منظور از «لِیَهْجُمُوا» بیان کردن و تذکر دادن به گونه ای که لرزه به اندام بیفتد و دل ها نرم گردد. ⁽⁴⁾