مشخصات کتاب

سرشناسه : شریفانی، محمد، 1340 -

عنوان و نام پدیدآور : کلام امیر (علیه السلام): ترجمه و شرح نهج البلاغه/ محمد شریفانی.

مشخصات نشر : قم: نشر حبیب، 1401.

مشخصات ظاهری : 9 ج.

شابک : دوره:978-622-5710-26-9 ؛ ج.1: 978-622-5710-27-6 ؛ ج. 2 978-622-5710-28-3: ؛ ج.3 978-622-5710-29-0 : ؛ ج.4 978-622-5710-30-6 : ؛ ج.5: 978-622-5710-31-3 ؛ ج.6 978-622-5710-32-0 : ؛ ج.7 978-622-5710-33-7 : ؛ ج.8: 978-622-5710-34-4 ؛ ج.9:978-622-5710-35-1

وضعیت فهرست نویسی : فاپا

یادداشت : کتابنامه.

مندرجات : ج.1. خطبه 1تا30.-ج.2. خطبه 31تا83.-ج.3.خطبه 84 تا 108.-ج.4. خطبه 109-145.-ج.5.خطبه 146تا 178.- ج.6.خطبه 179تا193.-ج.7.خطبه 194تا241.-ج.8. نامه 1تا31.-ج.9.نامه 32تا 79.

عنوان دیگر : ترجمه و شرح نهج البلاغه.

موضوع : علی بن ابی طالب (ع)، امام اول، 23 قبل از هجرت - 40ق -- خطبه ها

موضوع : Ali ibn Abi-talib, Imam I, 600-661 -- *Public speaking

موضوع : علی بن ابی طالب (ع)، امام اول، 23 قبل از هجرت - 40ق . نهج البلاغه -- نقد و تفسیر

موضوع : Ali ibn Abi-talib, Imam I. Nahjol - Balaghah -- Criticism and interpretation

رده بندی کنگره : BP39/5

رده بندی دیویی : 297/9515

شماره کتابشناسی ملی : 9117569

اطلاعات رکورد کتابشناسی : فاپا

خیراندیش دیجیتالی: کانون فرهنگی اندیشه اصفهان

ویراستار کتاب: شهناز محققیان

اشاره

کلام امیر علیه السلام

ترجمه و شرح نهج البلاغه

جلد 7

دکتر محمد شریفانی

عضو هیئت علمی دانشگاه علامه طباطبایی

سرشناسه: شریفانی، محمد، 1340 -

عنوان و نام پدیدآور (علیه السلام)/ محمد شریفانی.

مشخصات نشر: قم نشر حبیب، 1401-

مشخصات ظاهری: 522 صفحه

شابک: دوره 9-26-5710-622-978

978-622-5710-33-7 - ج

وضعیت فهرست نویسی: فیپا

یادداشت: کتابنامه.

موضوع: علی بن ابی طالب (علیه السلام) امام اول، 23 قبل از هجرت - 40ق -- خطبه ها علی بن ابی طالب (علیه السلام)، امام اول 23 قبل از هجرت - 40 ق. نهج البلاغه - نقد و تفسیر

رده بندی دیویی: 297/9515

رده بندی کنگره: BP 39/5

شماره کتابشناسی ملی: 9117569

عنوان کتاب: کلام امیر جلد 7

مؤلف: محمد شریفانی

ویراستار: سمیه بازیار

صفحه آرا و طراح جلد: سمیه بازیار

ناشر: نشر حبیب

چاپ اول: 1401

چاپ عترت

شمارگان: 1000

شابک جلد: 7 - 33 - 5710 - 622 - 978

شابک دوره: 9 - 26 - 5710 - 622 - 978

فهرست

خطبهٔ 194...29

5.3. به لغزش اندازنده دیگران...36

خطبه 195...51

خطبه 196...71

خطبه 197...77

خطبه 198...85

خطبه 199...141

خطبه 200...157

خطبه 201...161

خطبه 202...167

خطبه 203......177

خطبه 204...185

خطبه 205...193

خطبه 206...201

خطبه 207...205

خطبه 208...207

خطبه 209...211

خطبه 210...219

خطبه 211...233

خطبه 212...245

خطبه 213...251

خطبه 214...259

خطبه 215...273

خطبه 216...281

خطبه 217...303

2 منطق مخالفان امام...305

خطبه 218...309

خطبه 219...313

خطبه 220...317

خطبه 221...323

خطبه 222...

8.1. محفوف ملائکه... 364

خطبه 223...371

2.2. واکنش به دردهای جان خویش...374

خطبه 224...389

خطبه 225

خطبه 226...

9 حضور در دادگاه قیامت...416

خطبه 227...419

خطبه 228...425

خطبه 229...431

خطبه 230...435

خطبه 231...455

خطبه 232...461

خطبه 233...465

خطبه 234...473

اختلاف انسان ها به اختلاف طینت آنان...474

خطبه 235...479

خطبه 236...

خطبه 237...489

خطبه 238...497

خطبه 239...503

خطبه 240...509

2 پیام های ضدونقیض عثمان...510

دفاع از عثمان...511

خطبهٔ 241...513

کتابنامه..519.

خطبه 194

اشاره

شناسنامه خطبه

تاریخ، زمان و مکان وقوع: پس از صفین در کوفه، سال 37 هجری

مخاطب: کوفیان

موضوع: سیاسی اخلاقی

ویژگی: منافق شناسی ⁽¹⁾

پیشگفتار خطبه

اشاره

این خطبه درباره منافقان و اوصاف آن ها سخن می گوید و از دو بخش تشکیل شده است:

نَحْمَدُهُ عَلَی مَا وَفَّقَ لَهُ مِنَ الطَّاعَةِ وَ ذَادَ عَنْهُ مِنَ الْمَعْصِیَةِ وَ نَسْأَلُهُ لِمِنّتِهِ تَمَاماً وَ بِحَبْلِهِ اعْتِصَاماً وَ نَشْهَدُ أَنَّ مُحَمَّداً عَبْدُهُ وَ رَسُولُهُ خَاضَ إِلَی رِضْوَانِ اللَّهِ کُلَّ غَمْرَةٍ وَ تَجَرَّعَ فِیهِ کُلَّ غُصَّةٍ وَ قَدْ تَلَوَّنَ لَهُ الْأَدْنَوْنَ وَ تَأَلَّبَ عَلَیْهِ الْأَقْصَوْنَ وَ خَلَعَتْ إِلَیْهِ الْعَرَبُ أَعِنَّتَهَا وَ ضَرَبَتْ إِلَی مُحَارَبَتِهِ بُطُونَ رَوَاحِلِهَا حَتَّی أَنْزَلَتْ بِسَاحَتِهِ عَدَاوَتَهَا مِنْ أَبْعَدِ الدَّارِ وَ أَسْحَقِ الْمَزَارِ، أَوصِیکُمْ عِبَادَ اللَّهِ بِتَقْوَی اللَّهِ وَ أَحَذِّرُکُمْ أَهْلَ النِّفَاقِ فَإِنَّهُمُ الضَّالُّونَ الْمُضِلُّونَ وَالزَّالُّونَ الْمُزِلُّونَ یَتَلَوَّنُونَ أَلْوَاناً وَیَفْتَنُّونَ افْتِنَاناً وَ یَعْمِدُونَکُمْ بِکُلِّ عِمَادٍ وَ یَرْصُدُونَکُمْ بِکُلَّ مِرْصَادٍ قُلُوبُهُمْ دَوِیَّةٌ وَ صِفَاحُهُمْ نَقِیَّةٌ یَمْشُونَ الْخَفَاءَ وَ یَدِبُّونَ الضَّرَاءَ وَصْفُهُمْ دَوَاءٌ وَ قَوْلُهُمْ شِفَاءٌ وَفِعْلُهُمُ الدَّاءُ الْعَیَاءُ حَسَدَةُ الرَّخَاءِ وَ مُؤَکِّدُو الْبَلَاءِ وَ مُقْنِطُو الرَّجَاءِ لَهُمْ بِکُلِّ طَرِیقٍ صَرِیعٌ وَ إِلَی کُلِّ قَلْبٍ شَفِیعٌ وَ لِکُلِّ شَجْوِ دُمُوعُ یَتَقَارَضُونَ الثَّنَاءَ وَیَتَرَاقَبُونَ الْجَزَاءَ إِنْ سَأَلُوا أَلْحَفُوا وَ إِنْ عَذَلُوا کَشَفُوا وَ إِنْ حَکَمُوا أَسْرَفُوا قَدْ أَعَدُّوا لِکُلِّ حَقٌّ بَاطِلًا وَ لِکُلِّ قَائِمٍ مَائِلًا وَ لِکُلِّ حَیٍّ قَاتِلًا وَ لِکُلِّ بَابٍ مِفْتَاحاً وَ لِکُلِّ لَیْلٍ مِصْبَاحاً یَتَوَصَّلُونَ إِلَی الطَّمَعِ بِالْیَأْسِ لِیُقِیمُوا بِهِ أَسْوَاقَهُمْ وَ یُنْفِقُوا بِهِ أَعْلَاقَهُمْ یَقُولُونَ فَیُشَبِّهُونَ وَیَصِفُونَ فَیُمَوِّهُونَ قَدْ هَوَّنُوا الطَّرِیقَ وَ أَضْلَعُوا الْمَضِیقَ فَهُمْ لمَةُ الشَّیْطَانِ وَ حُمَةُ النِّیرَانِ أُولئِکَ حِزْبُ الشَّیْطَانِ أَلا إِنَّ حِزْبَ الشَّیْطَانِ هُمُ الْخَاسِرُونَ.

1. حمد الهی

نَحْمَدُهُ عَلَی مَا وَفَّقَ لَهُ مِنَ الطَّاعَةِ وَ ذَادَ عَنْهُ مِنَ الْمَعْصِیَةِ وَنَسْأَلُهُ لِمِنَّتِهِ تَمَاماً وَبِحَبْلِهِ اعتصاماً ⁽¹⁾

ذَادَ: از ریشه «ذود» بر وزن ذوق به معنای راندن و طرد کردن است؛ الطرد والدفع.

اعْتِصَاماً: چنگ زدن؛ از ماده «عَصِمَ» یعنی خودمان را به وسیله ریسمان خدا حفظ کنیم، مثل این که کسی در یک چاه حبس باشد و بخواهند او را نجات بدهند.

خداوند را سپاس می گوییم و ستایش می کنیم بر توفیقی که بر اطاعتش داده و حمایتی که در جلوگیری از معصیتش نموده و از او می خواهیم که نعمتش را بر ما کامل کند و چنگ زدن به ریسمان محکمش را نصیب ما گرداند.

نکته ها

منظور از «توفیق» فراهم کردن اسباب اطاعت و ترک معصیت است. ⁽¹⁾

منت خداوند بر بندگان همان نعمت هاش است و ریسمانش دین و شریعتش است. خداوند نعمت های را که به ما داده بر ما منت گذاشته و ما از خدا طلبکار نیستیم و فکرمان از خداست؛ نیرویی که به وسیله آن خدا را اطاعت می کنیم از خداست. ⁽²⁾

ضمیر در «لَهُ» به «ما» بر می گردد؛ یعنی چیزی که ما را به آن موفق کرده است «من الطاعه» بیان «ما» است؛ احتمال هم هست که «له» متعلق به «من الطاعة» باشد و ضمیر به خدا برگردد یعنی حمد می کنیم خدا را بر آن چه ما را موفق کرده از این که خدا را اطاعت کنیم.

«وَ ذَادَ عَنْهُ مِنَ الْمَعْصِیَةِ»: و خداوند ما را از معصیت منع کرده است. خداوند توفیق کارهایی را به ما داده و ما را از کارهایی منع کرده است خداوند را ستایش می کنیم در اطاعت هایی که می توانیم انجام دهیم و نیز در کارهای زشتی که از آن دوری می کنیم.

«بِحَبْلِهِ» جار و مجرور و متعلق به «اعتصاماً» متأخر است.

مشابه

وَ اعْتَصِمُوا بِحَبْل اللَّهِ جَمِیعاً وَ لا تَفَرَّقُوا ⁽³⁾و همگی به ریسمان خدا چنگ زنید و پراکنده نشوید. کِتَابُ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ حَبْلٌ مَمْدُودٌ مِنَ السَّمَاءِ إِلَی الْأَرْضِ ⁽⁴⁾کتاب خدای عزّوجل که رشته ای است از آسمان به زمین کشیده شده است. ما تؤفیقی إِلا بِاللَّهِ عَلَیْهِ تَوَکَّلْتُ وَ إِلَیْهِ أُنیب ⁽⁵⁾توفیق من تنها با خداست. به او توکل کرده ام و به درگاه او روی می آورم.

2. شهادت به رسالت پیامبر

وَ نَشْهَدُ أَنَّ مُحَمَّداً عَبْدُهُ وَرَسُولُهُ خَاضَ إِلَی رِضْوَانِ اللَّهِ کُلَّ غَمْرَةٍ ⁽¹⁾

که محمد بنده و فرستاده اوست؛ همان کسی که در راه رضای خدا در و گواهی می دهیم دریای مشکلات غوطه ور شد.

نکته

اول «عبده» را می گوید و بعد «رسوله» و در حقیقت حضرت می خواهد بفهماند که پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله تا عبد خدا نشد رسول او نشد؛ یعنی انسان تا در مقام عبودیت و بندگی خدا به حد بالا نرسد، فرستاده خدا نمی شود و تا کامل نشود او را برای هدایت دیگران نمی فرستند.

استعاره

مستعار: غمره

مستعار منه: تراکم

مستعارله: سختی ها و ناگواری های بسیار

جامع: واژه «غمرة» را برای سختی های بسیار و ناگواری های زیاد که از هرسو در آغاز بعثت به آن بزرگوار رو آورده بود استعاره فرموده است؛ زیرا این حوادث انبوه به آبی که روی هم انباشته و متراکم شود، شباهت داشت واژه «خوض» اشاره به همین رنج های بسیار و مصیبت های اندوه باری است که پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله در آغاز دعوت خود از مشرکان تحمل فرموده است.

3. مشکلات پیامبر

3. 1. جرعه نوش غصه ها

وَ تَجَرَّعَ فِیهِ کُلَّ غُصَّةٍ ⁽²⁾

و جام هر مصیبتی را جرعه جرعه نوشید.

نکته

جمله «تَجَرَّعَ فِیهِ کُلَّ غُصَّةٍ» نشان می دهد که حوادث گلوگیر در برابر پیامبر یکی، دو تا نبود، بلکه او جرعه جرعه از جام مصائب می نوشید و تحمل می کرد؛ چنان که جمعی از بهترین یارانش را از او گرفتند و صبر کرد انواع مشکلات و موانع بر سر راه او ایجاد کردند ولی از همه آن ها عبور نمود و این در واقع درسی است برای همه کسانی که می خواهند با طاغوت ها مبارزه کنند و به اصلاح جامعه خویش بپردازند. ⁽¹⁾

3. 2. بستگان متلوّن

وَ قَدْ تَلَوَّنَ لَهُ الْأَدْنَوْنَ ⁽²⁾

در حالی که آشنایان تنهایش گذاشتند.

نکته ها

اشاره به این است که جمعی از بستگان نزدیک پیامبر مانند عباس که تمایل به حمایت از او داشتند در کار خود ثابت قدم نبودند. ⁽³⁾

وقتی که پیامبر ادعای نبوت کرد خویشاوندان نزدیکش هر روز به رنگی در می آمدند و آن چنان خالص و مخلص نبودند.

3. 3. دشمنان جدی

وَ تَأَلَّبَ عَلَیْهِ الْأَقْصَوْنَ ⁽⁴⁾

و بیگانگان در دشمنی اش مصمم بودند.

نکته

اشاره به شاخه های دورتر قبیله قریش است که دست به دست هم دادند و قبایل دیگر را تحریک کردند که در برابر پیامبر بایستند. ⁽¹⁾

3. 4. عرب مصمم بر مبارزه با او

وَ خَلَعَتْ إِلَیْهِ الْعَرَبُ أَعِنَّتَهَا وَ ضَرَبَتْ إِلَی مُحَارَبَتِهِ بُطُونَ رَوَاحِلِهَا ⁽²⁾

بُطُونَ رَوَاحِلِ: پهلوی مرکب ها جمع راحله به معنای مرکب و در بسیاری از مواقع به معنای شتر باربر است؛ راحله: اسب و شتری را می گویند که سوارش می شوند

عرب برای نبرد با پیامبر زمام مرکب ها را رها ساخت و با شتاب به سوی او راند.

نکته ها

اشاره به شتاب شدید مخالفان در دشمنی با پیامبر دارد؛ زیرا زمانی که بخواهند مرکب به سرعت به پیش برود افسار آن را سست می کنند و با شلاق به پهلوی آن می زنند. ⁽³⁾

«خلع افسار» به این است که افسار را از دستت بیندازی و اسب در کنترلت نباشد.

منظور این است که می تازانند برای این که بیایند و پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله را از بین ببرند.

3. 5. مشهود بودن دشمنی با پیامبر

حَتَّی أَنْزَلَتْ بِسَاحَتِهِ عَدَاوَتَهَا مِنْ أَبْعَدِ الدَّارِ وَ أَسْحَق الْمَزَارِ ⁽⁴⁾

تا از دورترین خانه و دورافتاده ترین منطقه خود را به او رساند و به دشمنی با او پرداخت.

4. سفارش به تقوا

أُوصِیکُمْ عِبَادَ اللَّهِ بِتَقْوَی اللَّهِ

ای بندگان خدا شما را به تقوا و پرهیزکاری سفارش می کنم

5. اوصاف اهل نفاق

5. 1. تحذیر از نفاق

وَ أُحَذِّرُکُمْ أَهْلَ النِّفَاقِ ⁽¹⁾ و از منافقان بر حذر می دارم

مشابه

أَ لَمْ تَرَ إِلَی الَّذِینَ نافَقُوا یَقُولُونَ لِإِخْوانِهِمُ الَّذِینَ کَفَرُوا مِنْ أَهْلِ الْکِتَابِ لَئِنْ أُخْرِجْتُمْ لَنَخْرُجَنَّ مَعَکُمْ وَلا نُطیعُ فِیکُمْ أَحَداً أَبَداً وَ إِنْ قُوتِلْتُمْ لَنَنْصُرَنَّکُمْ وَاللَّهُ یَشْهَدُ إِنَّهُمْ لَکَاذِبُونَ ⁽²⁾ مگر کسانی را که به نفاق برخاستند ندیدی که به برادران اهل کتاب خود که از در کفر درآمده بودند می گفتند: «اگر اخراج شدید حتماً با شما بیرون خواهیم آمد و علیه شما هرگز از کسی فرمان نخواهیم برد و اگر با شما جنگیدند، حتماً شما را یاری خواهیم کرد. و خدا گواهی می دهد که قطعاً آنان دروغ گویان اند.

وَ مِنْ أَهْلِ الْمَدِینَةِ مَرَدُوا عَلَی النِّفاقِ لا تَعْلَمُهُمْ نَحْنُ نَعْلَمُهُمْ سَنُعَذِّبُهُمْ مَرَّتَیْنِ ثُمَّ یُرَدُّونَ إلی عذاب عظیم ⁽³⁾و از ساکنانِ مدینه [نیز عده ای] بر نفاق خو گرفته اند. تو آنان را نمی شناسی ما آنان را می شناسیم به زودی آنان را دو بار عذاب می کنیم؛ سپس به عذابی بزرگ بازگردانیده می شوند. الْأَعْرَابُ أَشَدُّ کُفْراً وَ نِفاقاً وَ أَجْدَرُ أَلَّا یَعْلَمُوا حُدُودَ ما أَنْزَلَ اللَّهُ عَلَی رَسُولِهِ وَ اللَّهُ عَلِیمٌ حکیم ⁽⁴⁾بادیه نشینان عرب در کفر و نفاق [از دیگران] سخت تر و به این که حدود آن چه خدا بر فرستاده اش نازل کرده ندانند، سزاوارترند و خدا دانای حکیم است. وَ إِذْ یَقُولُ الْمُنافِقُونَ وَ الَّذِینَ فِی قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ ما وَعَدَنَا اللَّهُ وَرَسُولُهُ إِلا غُرُوراً ⁽⁵⁾و هنگامی که منافقان و کسانی که در دل هایشان بیماری است، می گفتند: «خدا و فرستاده اش جز فریب به ما وعده ای ندادند».

5. 2. گمراهی اهل نفاق

فَإِنَّهُمُ الضَّالُونَ الْمُضِلُّونَ ⁽¹⁾ زیرا آن ها گمراه و گمراه کننده هستند.

5. 3. به لغزش اندازنده دیگران

وَ الزَّالُّونَ الْمُزِلُّونَ ⁽²⁾

منافقان لغزیده اند و مردم را می لغزانند.

نکته

تفاوت بین «ضَّالُّونَ» و «زّالُونَ» در این است که اولی اشاره به کسانی است که آگاهانه در گمراهی گام می نهند و دومی اشاره به کسانی است که اشتباه و خطای فراوان دارند. ⁽³⁾

5. 4. متلوّن

یَتَلَوَّنُونَ أَلْوَاناً ⁽⁴⁾ هر زمانی به رنگی در می آیند.

نکته ها

«تلون» منافق کنایه از این است که آن ها به سبب مقاصد باطل و اغراض فاسدی که دارند احوال آن ها پیوسته در تغییر و گفتار و رفتار آن ها دستخوش دگرگونی است و با هرکس با چهره و زبانی جداگانه برخورد می کنند.

مشابه

و إذا لَقُوا الَّذِینَ آمَنُوا قالُوا آمَنَّا وَ إِذا خَلَوْا إِلی شَیاطینِهِمْ قَالُوا إِنَّا مَعَکُمْ إِنَّمَا نَحْنُ مُسْتَهْزِؤُن ⁽⁵⁾و چون با کسانی که ایمان آورده اند برخورد کنند می گویند: «ایمان آوردیم»،

و چون با شیطان های خود خلوت کنند می گویند در حقیقت ما با شماییم، ما فقط [آنان را] ریشخند می کنیم».

5. 5. تغییر چهره

وَیَفْتَنُّونَ افْتِنَاناً ⁽¹⁾

و به قیافه های دیگری خودنمایی می کنند.

نکته ها

تفاوت «یتلونون» و «یفتنون»: اولی اشاره به جهات ظاهری آن ها می کند که هر روز به رنگی در می آیند و دومی اشاره به نقشه های پنهانی آن ها دارد و طبیعت نفاق در هر صورت دوگانگی در گفتار و رفتار و برنامه هاست. ⁽²⁾

«تفتن» منافقان یعنی کوشش آنان برای این که دیگران را در فتنه و بلا بیندازند و نیز اشاره دارد به گوناگونی گفتار و رفتار آن ها برحسب اغراض و مقاصدی که دارند. ⁽³⁾

در ادبیات عرب (افنان شجر) به معنای شاخه های درخت و حضرت می فرماید که این ها شاخه به شاخه می شوند؛ یعنی هر روز یک فوت وفنی دارند.

مشابه

وَ قاتِلُوهُمْ حَتَّی لا تَکُونَ فِتْنَة ⁽⁴⁾با آنان بجنگید تا دیگر فتنه ای نباشد.

5. 6. تنوع ابزار برای فریب

وَ یَعْمِدُونَکُمْ بِکُلِّ عِمَادِ ⁽⁵⁾ از هر وسیله ای برای فریفتن شما استفاده می کنند.

پیام امام امیرالمؤمنین، ج 7، ص 607.

نکته ها

اشاره به این که آن ها برای در هم شکستن شما از هر وسیله ای استفاده می کنند. شایعه افکنی، ایجاد تردید و تزلزل در صفوف مؤمنان و پاشیدن تخم بدبینی و..... ⁽¹⁾

مقصود از جمله «یعمدونکم بکل عماد» بیان این است که منافقان قصد دارند به هر نیرنگ و فریب مؤمنان را دچار هرگونه سختی و ناگواری سازند. ⁽²⁾

5. 7. در کمین مؤمن

وَ یَرْصُدُونَکُمْ بِکُلِّ مِرْصَادِ ⁽³⁾ و در هر کمینگاهی به کمین شما می نشینند.

نکته ها

اشاره به این که آن ها از هیچ فرصتی برای ضربه زدن به شما غافل نمی مانند. ⁽⁴⁾

منظور از جمله یرصدونکم بکل «مرصاد» پیگیری و بررسی اقسام نیرنگ ها از طرف منافقان است تا بتوانند از طریق حیله و تزویر در نابودی مؤمنان اقدام کنند و آن ها را به هر سختی و بدبختی دچار سازند. ⁽⁵⁾

5. 8. دل های آلوده

قُلُوبُهُمْ دَوِیَّةٌ ⁽⁶⁾ دل هایشان آلوده و بیمار است.

مشابه

فی قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ فَزادَهُمُ اللَّهُ مَرَضاً وَ لَهُمْ عَذابٌ أَلِیمٌ بِما کانُوا یَکْذِبُونَ ⁽¹⁾در دل هایشان مرضی است و خدا بر مرضشان افزود و به [سزای] آن چه به دروغ می گفتند، عذابی دردناک [در پیش] خواهند داشت.

5. 9. ظاهر پاکیزه

وَ صِفَاحُهُمْ نَقِیَّةٌ ⁽²⁾

و ظاهرشان را [برای فریب شما] پاک نگه می دارند.

نکته ها

مقصود از واژهٔ «صفاحهم» صورت ظاهر آن هاست و مراد از پاکیزگی صورت هایشان سلامت ظاهر آن ها از بیماری هایی است که دل های آن ها را فراگرفته است. ⁽³⁾

مراد از بیماری دل های منافقان و پاکیزگی ظاهر آنان دردهای نفسانی است که جان آن ها را فراگرفته مانند حسد و کینه و مکر و فریب که در نهان بر ضد آنان حیله و تزویر به کار می برند و در آشکار نسبت به آنان اظهار خوشرویی و دوستی و محبت و خیرخواهی می کنند و این رویه که انسان با زبان چیزی را خوب و پسندیده بداند و خلاف آن را در دل داشته و پنهان کرده باشد، قانون و ضابطه نفاق است. ⁽⁴⁾

مشابه

وَ إِذا رَأَیْتَهُمْ تُعْجِبُکَ أَجْسامُهُمْ وَ إِنْ یَقُولُوا تَسْمَعْ لِقَوْلِهِمْ کَأَنَّهُمْ خُشُبٌ مُسَنَّدَةٌ یَحْسَبُونَ کُلَّ صَیْحَةٍ عَلَیْهِمْ هُمُ الْعَدُوُّ فَاحْذَرْهُمْ قاتَلَهُمُ اللَّهُ أَنَّی یُؤْفَکُونه ⁽⁵⁾چون آن ها را ببینی تو را از ظاهرشان خوش می آید و چون سخن بگویند به سخنشان گوش می دهی؛ گویی چوب هایی هستند به دیوار تکیه داده هر آوازی را بر زیان خود می پندارند ایشان دشمنان اند از آن ها حذر کن خدایشان بکشد به کجا منحرف می شوند؟

5. 10. حرکت مخفیانه

یَمْشُونَ الْخَفَاءَ ⁽¹⁾ مخفیانه راه می روند.

نکته

وقتی می خواهند حرکت کنند برای آن هدفی که دارند مخفیانه حرکت می کنند «الخفاء» صفت است برای موصوف منصوبی که به جای مفعول مطلق است؛ «الخفاء» در حقیقت به جای آن مشیا» آمده که مفعول مطلق است پس نصبش بنابر مفعول مطلق بودن است.

5. 11. حرکت محتاطانه

وَ یَدِبُّونَ الضَّرَاءَ ⁽²⁾ و همچون خزنده موذی و آسیب رسان پنهان و پوشیده می خزند.

نکته ها

این هایی که حرکتهای مخفیانه دارند دشمن اسلام هستند و باطنشان خراب است. اگر بخواهند سریع و آشکار به سمت هدفشان بروند، اسرارشان فاش می شود؛ از اینرو با احتیاط هدف خود را تعقیب می کنند

مرض در بدن انسان از اول کم کم پیدا می شود و یک دفعه علنی می شود تا این که به طور ملایم رشد می کند و وقتی انسان متوجه این مرض می شود که دیگر کار از کار گذشته است و حضرت در این مورد می فرماید منافقین در جامعه مانند حرکت مرض و درد آهسته آهسته حرکت می کنند.

حضرت در این جمله تشبیه خیلی خوبی فرموده است. منافقین را به ویروس ها و میکروب هایی تشبیه فرموده است که خیلی مخفیانه در جان بشر نفوذ می کنند و ناگاه خود را ظاهر می کنند؛ به طوری که وقتی ظاهر شد دیگر کار از کار گذشته است.

از نظر ادبی «الضراء» مانند «الخفاء» است که صفت برای مفعول مطلق محذوف و در حقیقت عبارت این طور است «یَدبّون دبیب الضرّاء».

5. 12. سخن آنان دوا

وَصْفُهُمْ دَوَاءٌ وصفشان دوای درد است.

5. 13. گفتاری شفا

وَقَوْلُهُمْ شِفَاءٌ گفتارشان [به ظاهر] شفابخش است.

نکته

یعنی زبان چرب و نرمی دارند و حرف های خوب می زنند و با همین حرف های خوب در جامعه برای خود جایگاه خوبی فراهم می کنند.

5. 14. کردار خلاف ظاهر

وَفِعْلُهُمُ الدَّاءُ الْعَیَاءُ ⁽¹⁾ ولی رفتارشان دردی است بی درمان.

مشابه

وَ إِذا لَقُوکُمْ قالُوا آمَنَّا وَ إِذا خَلَوْا عَضُّوا عَلَیْکُمُ الْأَنامِلَ مِنَ الْغَیْظِ ⁽²⁾چون شما را ببینند گویند: ما هم ایمان آورده ایم و چون خلوت کنند از غایت کینه ای که به شما دارند سرانگشت خویش به دندان گزند.

5. 15. حسادت بر آسایش مردم

حَسَدَةُ الرَّخَاءِ ⁽³⁾ بر آسایش مردم حسادت می ورزند.

نکته

اگر مردم در خوشی و رفاه باشند دیگر دنبال آن ها نمی افتند منافقین همیشه می خواهند در جامعه خلل و کمبودی باشد تا از این طریق بتوانند راه نفوذ در جامعه را پیدا کنند پس اگر جامعه رفاه داشته باشد این ها حسود می شوند و کاری می کنند که رفاه جامعه از بین برود.

5. 16. افزودن بر رنج مردم

وَ مُؤَکِّدُو الْبَلَاءِ و بر مصیبت هایشان می افزایند.

نکته

اگر انسان ضعیفی را ببینند او را خوار می شمرند و مسخره اش می کنند و از روی پستی به او تجاوز می کنند. ⁽¹⁾

5. 17. ناامید کردن مردم

وَ مُقْنِطُو الرَّجَاءِ ⁽²⁾ و امیدشان را به یأس می کشانند.

نکته ها

منافقان هنگام نزول گرفتاری بر کسی او را از رحمت خداوند نومید می سازند. منافقین، مأیوس کننده مردم هستند در حالی که مسلمانان باید امیدوار و اهل عزم و جزم باشند. ⁽³⁾

اگر انسان ها همت داشته باشند و مقدمات کار را فراهم کنند، کار نشدنی نیست.

5. 18. قتل های بسیار

لَهُمْ بِکُلِّ طَرِیقٍ صَرِیعٌ وَ إِلَی کُلِّ قَلْبٍ شَفِیعٌ ⁽⁴⁾

در هر راهی [که انسان ها را به سوی سعادت می برد] افتاده ای را بر خاک هلاکت افکنده اند و برای متمایل ساختن هر قلبی به سوی خود وسیله ای آماده ساخته اند.

نکته ها

کنایه از کثرت افرادی است که به دست آن ها و با توطئه های آن ها کشته می شوند.

منافقان با انواع حیله ها و تملق ها تلاش می کنند که در تمام دل ها نفوذ کنند و از این

طریق به فتنه انگیزی می پردازند. ⁽¹⁾

5. 19. اشک دروغین

وَ لِکُلِّ شَجُو دُموعٌ ⁽²⁾

و بر هر مصیبتی اشک دروغینی می ریزند.

نکته ها

منافقین برای هر مصیبت و مشقتی که برای شما پیدا شود اشک های ذخیره شده و مهیا دارند که سرازیر می شود.

اشاره به همدردی های دروغین آن ها دارد تا کینه ها و عداوت های درونی خود را از این طریق بپوشانند. ⁽³⁾

5. 20. قرض دادن تملق به یکدیگر

یَتَقَارَضُونَ الثَّنَاءَ ⁽⁴⁾ به یکدیگر مدح و ستایش قرض می دهند.

نکته ها

هر یک از منافقان همکار خود را می ستاید تا او نیز به ستایش وی اقدام کند و در برابر کار خود از او انتظار پاداش دارد. ⁽⁵⁾

از جمله کارهای منافقان این است که برای این که خود را در جامعه جا بیندازند و بتوانند طرح های خائنانه خود را پیاده کنند یکدیگر را مدح و ثنا می کنند. اهل باطل مراقب یکدیگرند و از یکدیگر تعریف می کنند و خودشان را به این وسیله در جامعه جا می اندازند ولی اهل حق به جای این که از همدیگر حمایت کنند یکدیگر را خراب می کنند و حضرت علی علیه السلام در این مورد در نهج البلاغه می فرماید: اجْتِمَاعِ هَؤُلَاءِ عَلَی بَاطِلِهِمْ وَ تَفَرُّقِکُمْ

عَنْ حَقَّکُم ⁽¹⁾این قوم یعنی اهل شام و ارتش معاویه با این که باطل هستند شما غالب بر می شوند و حکومت به این ها منتقل می گردد؛ زیرا این ها در باطل خود با هم مجتمع هستند و شما در حق خودتان متفرق هستید.

5. 21. تملق گویی در برابر پاداش

وَیَتَرَاقَبُونَ الْجَزَاءَ ⁽²⁾ و انتظار پاداش و جزا می کشند.

نکته ها

احتمالی که در مورد این جمله وجود دارد منظور حضرت این است که این منافقی که امروز تعریفش شده مراقب است که روزی جزای تعریف کننده را بدهد و آنی عمل را بدون پاداش نگذارد.

جمله «یَتَرَاقَبُونَ الْجَزَاءَ» می رساند که منافقان هرگز خدمت بی ریا به کسی نمی کنند، بلکه دائماً در برابر خدمت انتظار خدمت دارند. ⁽³⁾

5. 22. اصرار بر درخواست

إنْ سَأَلُوا الْحَفُوا ⁽⁴⁾ اگر چیزی بخواهند، پافشاری می کنند.

مشابه

یَسْئَلُونَ النَّاسَ إِلْحافا ⁽⁵⁾به اصرار از کسی چیزی نخواهند.

5. 23. پرده دری در ملامت

وَ إِنْ عَذَلُوا کَشَفُوا ⁽⁶⁾

و اگر سرزنش کنند پرده اسرار می درند.

نکته

منافقان اگر کسی را سرزنش کنند عیب های او را آشکار و از این طریق او را شرمنده و سرافکنده می سازند و بسا این که عیب های او را در حضور کسی به او می گویند که دوست ندارد وی در جریان آن ها قرار گیرد. ⁽¹⁾

5. 24. زیاده روی در امور

وَ إِنْ حَکَمُوا أَسْرَفُوا اگر مقامی به آن ها سپرده شود راه اسراف پیش می گیرند.

نکته ها

این جمله اشاره به این است که منافقان هرگاه به مقامی برسند، نه تنها حق آن مقام را ادا نمی کنند بلکه راه اسراف پیش می گیرند. ⁽²⁾

قاضی و حاکم هیچ گاه نباید تحت تأثیر جو ساختگی قرار بگیرد و قاضی بایستی فرض کند هیچ جوی نیست و روی موازینی که شرع مقدس بیان کرده است، حکم کند.

5. 25. باطل ساختگی در برابر حق

قَدْ أَعَدُّوا لِکُلِّ حَقٌّ بَاطِلًا ⁽³⁾ آن ها در برابر هر حقی، باطلی آماده ساخته اند.

نکته ها

با توجه به واژه «أَعَدُّوا» امام علیه السلام از این حقیقت پرده برمی دارد که منافقان، همهٔ مسائل مثبت جامعه را زیر نظر می گیرند و برای تخریب آن برنامه ریزی می کنند و برای بن بست هایی که بر سر راه دارند راه حل هایی در نظر می گیرند تا بتوانند درهای بسته را بگشایند و موانع را از سر راه بردارند. ⁽⁴⁾

جمله «قد أعدوا لکلّ حق باطلا» یعنی برای این که حق را باطل جلوه دهند و آن را در جامه تزویر خود بپوشانند شبهاتی آماده کرده اند. ⁽⁵⁾

مشابه

وَ لا تَلْبِسُوا الْحَقَّ بِالْباطِل وَ تَکْتُمُوا الْحَقَّ وَأَنْتُمْ تَعْلَمُون ⁽¹⁾و حق را به باطل در نیامیزید، و حقیقت را با آن که خود می دانید کتمان نکنید. یا أَهْلَ الْکِتابِ لِمَ تَلْبِسُونَ الْحَقَّ بِالْباطِلِ وَ تَکْتُمُونَ الْحَقَّ وَ أَنْتُمْ تَعْلَمُونَ﴾ ⁽²⁾ای اهل کتاب چرا حق را به باطل در می آمیزید و حقیقت را کتمان می کنید، با این که خود می دانید؟

5. 26. شبهه افکنی برای هر دلیل محکم

وَ لِکُلِّ قَائِمٍ مَائِلًا ⁽³⁾

و در برابر هر دلیل محکمی، شبهه ای دارند.

نکته

منافق در مقابل هر خط صاف یک خط کجی درست کرده است؛ منظور این است که در مقایل حرف های منطقی همیشه متشابهاتی تهیه کرده اند که آن را جایگزین نمایند

5. 27. وسیله برای باطل کردن هر حقی

وَلِکُلِّ حَیٌّ قَاتِلًا و برای هر زنده ای قاتلی

نکته

لکل حی قاتلا: کنایه از این است که برای از میان بردن هر حقی، وسیله ای مهیا کرده اند و حتی در این جا اعم از انسان زنده و هر امری است که هنگامی که آنان درصدد تباهی و نابودی آن بر می آیند، ثابت و پابرجا باشد. ⁽⁴⁾

5. 28. برای هر دری کلیدی

وَ لِکُلِّ بَابٍ مِفْتَاحاً ⁽⁵⁾ و برای هر دری کلیدی

نکته

منافقین برای هر دری کلیدی تهیه کرده اند؛ یعنی برای رسیدن به اهداف خود کسی را می خواهند که به وسیلهٔ او خود را جا بیندازند و توی انجمنها و تشکیلاتشان می نشینند و طرح ریزی می کنند.

5. 29. تهیه کردن چراغ برای هر تاریکی

وَ لِکُلِّ لَیْلِ مِصْبَاحاً و برای هر شبی چراغی تهیه کرده اند.

نکته

حضرت مشکلات را تشبیه به شب کرده و همان طور که شب تاریک است، جاهایی هم هست که امر بر انسان مشکل و تاریک می شود و هرجا تاریک شد، چراغی احتیاج هست؛ یعنی این ها برای رفع هر مشکل راههایی را پیش بینی کرده اند.

5. 30. فریب از طریق زهد

یَتَوَکَّلُونَ إِلَی الطَّمَع بِالْیَأْسِ لِیُقِیمُوا بِهِ أَسْوَاقَهُمْ وَ یُنْفِقُوا بِهِ أَعْلَاقَهُمْ ⁽¹⁾

یُنْفِقُوا می فروشند؛ ترویج کنند تا خریده شود یا قیمت آن را بالا ببرند؛ البیع نقاقا کسحاب راج و نفق السلعة تنفیقا روجها کأنفقها.

أغلاق: کالاهای قیمتی؛ جمع «علق» به معنای اشیای مورد علاقه است؛ جمع علق کأحبار و حبر و هو النفیس من کلّ شیء.

برای رسیدن به آن چه در آن طمع بسته اند اظهار نومیدی و بی نیازی می کنند تا بازارهایشان را برپا دارند و کالاهای بی ارزش و به ظاهر آراسته خود را به فروش رسانند.

نکته ها

منافقان با اظهار بی نیازی از آن چه در دست مردم است و زهدنمایی، به مطامع خود دست می یابند؛ چنان که راه و روش بسیاری از زاهدان این زمان است. ⁽²⁾

«وَ یُنْفِقُوا بِهِ أَعْلَاقَهُمْ»: منافقان در بازار می خواهند کالای نفیس خود را بفروشند البته کالاهایی که این ها دارند به نظر خودشان نفیس است و واقعیت این است که کالای مسمومی است و با حقه بازی می خواهند اهداف و طرح های غلط خود را به خورد جامعه بدهند.

5. 31. سخنان شبهه افکن

یَقُولُونَ فَیُشَبِّهُونَ ⁽¹⁾ آنان سخنانی می گویند و مردم را به اشتباه

5. 32. توصیفات فریب دهنده

وَ یَصِفُونَ فَیُمَوِّهُونَ ⁽²⁾ توصیف می کنند تا مردم را بفریبند.

افکنند.

5. 33. هموار کردن راه برای رسیدن به مطامع

قَدْ هَوَّنُوا الطَّریقَ ⁽³⁾ آن ها راه ورود به خواسته های خود را آسان می کنند.

5. 34. مشکل کردن راه خروج

وَ أَضْلَعُوا الْمَضِیقَ ⁽⁴⁾

و طریق خروج از آن را تنگ و پرپیچ و خم می سازند.

نکته

واژه «مضیق» کنایه است از طرق دقیق مداخله در امور است و منظور از پیچ وخم دادن به طرق مذکور این است که منافقان هنگامی که بخواهند در امر مشکل و دشواری خود را وارد سازند، قصد خود را اظهار نمی کنند و وانمود می کنند که هدف آن ها چیز دیگری است تا کار خود را از نظر دیگران پوشیده نگه دارند و امر را بر آنان مشتبه سازند که مبادا بر حیله و تزویر آن ها آگاه شوند و مقصود آنان حاصل نگردد. ⁽⁵⁾

5. 35. لشکر شیطان

فَهُمْ لمَهُ الشَّیْطَانِ ⁽¹⁾ آن ها دارودسته شیطان اند.

نکته

منافقین برنامه های شیطان را در جامعه پیاده می کنند یا آن ها جماعتی هستند وابسته به شیطان.

5. 36. جرقه آتش

وَ حُمَةُ النِّیرَانِ أُولئِکَ حِزْبُ الشَّیْطانِ أَلا إِنَّ حِزْبَ الشَّیْطَانِ هُمُ الْخَاسِرُونَ ⁽²⁾⁽³⁾

اینان یاوران شیطان و زبانه های آتش اند «آنان دارودسته شیطان اند و بدانید دارودسته شیطان زیان کارند.»

نکته

این دنیا محل تجارت است ما آمده ایم و از این سرمایه عمر بایستی برای خود سعادت بخریم. اگر سرمایه عمر را دادیم و وبال برای خود خریدیم می شویم زیانکار أَلا إِنَّ حِزْبَ الشَّیْطَانِ هُمُ الْخَاسِرُونَ ⁽⁴⁾

خطبه 195

اشاره

شناسنامه خطبه

تاریخ زمان و مکان وقوع: در کوفه بین سال های 37 تا 40 هجری

مخاطب: کوفیان

موضوع: اعتقادی، اخلاقی

ویژگی: خداشناسی ⁽¹⁾

پیشگفتار خطبه

اشاره

از خطبه های امام علیه السلام است که در آن پس از ستایش خدا و پیامبر مردم را نصیحت می فرماید و از سه بخش تشکیل شده است.

الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِی أَظْهَرَ مِنْ آثَارِ سُلْطَانِهِ وَ جَلَالِ کِبْرِیَائِهِ مَا حَیَّرَ مُقَلَ الْعُقُولِ مِنْ عَجَائِبِ قُدْرَتِهِ وَ رَدَعَ خَطَرَاتِ هَمَاهِمِ النُّفُوسِ عَنْ عِرْفَانِ کُنْهِ صِفَتِهِ وَ أَشْهَدُ أَنْ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ شَهَادَةَ إِیمَانِ وَإِیقَانِ وَ إِخْلَاصِ وَ إِذْعَانٍ وَ أَشْهَدُ أَنَّ مُحَمَّداً عَبْدُهُ وَ رَسُولُهُ أَرْسَلَهُ وَ أَعْلَامُ الْهُدَی دَارِسَةٌ وَ مَنَاهِجُ الدِّینِ طَامِسَةٌ فَصَدَعَ بِالْحَقِّ وَ نَصَحَ لِلْخَلْقِ وَ هَدَی إِلَی الرُّشْدِ وَ أَمَرَ بِالْقَصْدِ وَاعْلَمُوا عِبَادَ اللَّهِ أَنَّهُ لَمْ یَخْلُقُکُمْ عَبَثاً وَ لَمْ یُرْسِلُکُمْ هَمَلًا عَلِمَ مَبْلَغَ نِعَمِهِ عَلَیْکُمْ وَ أَحْصَی إِحْسَانَهُ إِلَیْکُمْ فَاسْتَفْتِحُوهُ وَ اسْتَنْجِحُوهُ وَ اطْلُبُوا إِلَیْهِ وَ اسْتَمْنِحُوهُ فَمَا قَطَعَکُمْ عَنْهُ حِجَابٌ وَ لَا أُغْلِقَ عَنْکُمْ دُونَهُ بَابٌ وَ إِنَّهُ لَبِکُلِّ مَکَانٍ وَ فِی کُلِّ حِینِ وَ أَوَانٍ وَ مَعَ کُلِّ إِنْسِ وَ جَانٌّ لَا یَثْلِمُهُ الْعَطَاءُ وَ لَا یَنْقُصُهُ الْحِبَاءُ وَ لَا یَسْتَنْفِدَّهُ سَائِلٌ وَ لَا یَسْتَقْصِیهِ نَائِلٌ وَ لَا یَلْوِیهِ شَخْصُ عَنْ شَخْصِ وَ لَا یُلْهِیهِ صَوْتٌ عَنْ صَوْتٍ وَ لَا تَحْجُزُهُ هِبَةٌ عَنْ سَلْبٍ وَ لَا یَشْغَلُهُ غَضَبٌ عَنْ رَحْمَةٍ وَ لَا تُولِهُهُ رَحْمَةٌ عَنْ عِقَابِ وَلَا یُجِنُّهُ الْبُطُونُ عَنِ الظُّهُورِ وَ لَا یَقْطَعُهُ الظُّهُورُ عَنِ الْبُطُونِ قَرُبَ فَنَأَی وَعَلَا فَدَنَا وَ ظَهَرَ فَبَطَنَ وَ بَطَنَ فَعَلَنَ وَ دَانَ وَ لَمْ یُدَنْ لَمْ یَذْرَأَ الْخَلْقَ بِاحْتِیَالٍ وَلَا اسْتَعَانَ بِهِمْ لِکَلَالٍ أَوصِیکُمْ عِبَادَ اللَّهِ بِتَقْوَی اللَّهِ فَإِنَّهَا الرِّمَامُ وَالْقِوَامُ فَتَمَسَّکُوا بِوَثَائِقِهَا وَاعْتَصِمُوا بِحَقَائِقِهَا تَقُلْ بِکُمْ إِلَی أَکْنَانِ الدَّعَةِ وَ أَوْطَانِ السَّعَةِ وَمَعَاقِلِ الْحِرْزِ وَ مَنَازِلِ الْعِزَّ فِی یَوْمٍ تَشْخَصُ فِیهِ الْأَبْصَارُ وَ تُظْلِمُ لَهُ الْأَقْطَارُ وَتُعَطَّلُ فِیهِ صُرُومُ الْعِشَارِ وَیُنْفَخُ فِی الصُّورِ فَتَرْهَقُ کُلُّ مُهْجَةٍ وَتَبْکُمْ کُلٌّ لَهْجَةٍ وَتَذِلُّ الشُّمُ الشَّوَامِعُ وَالصُّمُ الرَّوَاسِحُ فَیَصِیرُ صَلْدُهَا سَرَاباً رَقْرَقاً وَ مَعْهَدُهَا قَاعاً سَمْلَقاً فَلَا شَفِیعٌ یَشْفَعُ وَ لَا حَمِیمٌ یَنْفَعُ وَ لَا مَعْذِرَةٌ تَدْفَعُ.

1. حمد الهی

الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِی أَظْهَرَ مِنْ آثَارِ سُلْطَانِهِ وَ جَلَالِ کِبْرِیَائِهِ مَا حَیَّرَ مُقَلَ الْعُقُولِ مِنْ عَجَائِبِ قُدْرَتِهِ وَ رَدَعَ خَطَرَاتِ هَمَاهِمِ النُّفُوسِ عَنْ عِرْفَانِ کُنَّهِ صِفَتِهِ ⁽¹⁾

رَدَعَ: مانع شد، بازداشت. خَطرَاتِ جمع خطور» به معنای آن چه به ذهن خطور می کند.

هماهم: صدایی که در آن غلظت باشد؛ جمع «همهمه» به معنای صدای آهسته یا صدایی است که به گوش می خورد اما معنا و مفهوم آن درک نمی شود در این جا به معنای به فکر افتادن نفس و تصمیم برای انجام کاری است؛ چون نفوس ما دارای حرکت فکری است؛ الکلام الخفی أو صوت یسمع ولا یفهم محصوله وتردّد الزئیر فی الصدر من الهم و نحوه قاله فی القاموس أقول و الزئیر مأخوذ من الزنر و هو تردید الصّوت فی الجوف ثمّ مده، ویطلق الزئیر علی صوت الأسد من صدره و علی کلّ صوت فیه بحح کصوت الفیلة و نحوها.

عِرْفَانِ: شناختن.

سپاس خدایی را که نشانه های سلطنت و بزرگی و عظمت خویش را چنان آشکار ساخت که دیده ها را از شگفتی های قدرتش به حیرت آورد و اندیشه های بلند پرواز انسان ها را از شناخت حقیقت صفاتش بازداشت

نکته ها

منظور از هماهم النفوس افکاری است که به دل خطور می کند و انسان درباره آن ها می اندیشد. ⁽¹⁾

«ل» در «لِلَّهِ» یا برای اختصاص است یا برای ملکیت؛ «الحمدلله» یعنی ستایش مخصوص به خداست یا این که ملک خداست. اگر شما موجود دیگری را ستایش کنید لابد در مقابل خوبیهایی است که در آن موجود سراغ دارید اما وقتی که توجه کنید همه خوبی ها به خدا بر می گردد؛ هر موجودی هر کمالی دارد به خدا بر می گردد.

«وَ جَلَالِ کِبْرِیَائِهِ»: گاهی کسی بزرگواری دارد اما در کنار آن نقص هم دارد در حالی که کبریایی خدا و بزرگواری او نوعی بزرگواری است که دارای جلال است؛ یعنی منزّهی از هرگونه نقص.

مشابه

قُلْ سِیرُوا فِی الْأَرْضِ فَانْظُرُوا کَیْفَ بَدَأَ الْخَلْقَ ثُمَّ اللَّهُ یُنْشِئُ النَّشْأَةَ الْآخِرَةَ إِنَّ اللَّهَ علی کُلِّ شَیْءٍ قَدِیرٌ ⁽²⁾بگو در زمین بگردید و بنگرید چگونه آفرینش را آغاز کرده است سپس [باز] خداست که نشئه آخرت را پدید می آورد خداست که بر هرچیزی تواناست». أَ وَ لَمْ یَنْظُرُوا فِی مَلَکُوتِ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَ ما خَلَقَ اللَّهُ مِنْ شَیْءٍ ⁽³⁾آیا در ملکوت آسمان ها و زمین و هر چیزی که خدا آفریده است، ننگریسته اند.

2. شهادت به توحید

وَ أَشْهَدُ أَنْ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ شَهَادَةَ إِیمَانٍ وَإِیقَانِ وَإِخْلَاصِ وَ إِذْعَانِ ⁽¹⁾ و گواهی می دهم که معبودی جز خداوند یکتا نیست، گواهی برگرفته از ایمان و یقین و اخلاص و اذعان.

نکته

این چهار تعبیر «ایمان، ایقان، اخلاص، و اذعان» اشاره به چهار مرحله از باورهای دینی است «ایمان« مرحله اول است که انسان چیزی را می پذیرد و باور می کند در مرحلهٔ «ایقان» شبهات و شک ها از بین می رود در مرحلهٔ «اخلاص» همه چیز را غیر از خدا کنار می زند و مرحله اذعان اقرار آمیخته با خضوع است. ⁽²⁾

3. شهادت به رسالت پیامبر

وَ أَشْهَدُ أَنَّ مُحَمَّداً عَبْدُهُ وَرَسُولُهُ أَرْسَلَهُ و گواهی می دهم که محمد بنده و فرستاده اوست.

نکته

پیامبر بنده خداست و در اثر بندگی به حدی رسیده که استعداد پیدا کرده تا رسول او باشد. نمی شود کسی فرستاده خدا شود مگر این که خودش واصل الی الحق شده و به مراحل کمال رسیده باشد تنها در این صورت است که استعداد این را پیدا می کند که دیگران را به سوی حق هدایت کند.

4. ویژگی های عصر بعثت پیامبر و اقدامات پیامبر

4. 1. کهنگی نشانه های هدایت

وَ أَعْلَامُ الْهُدَی دَارِسَةُ ⁽³⁾

هنگامی او را فرستاد که نشانه های هدایت کهنه و فرسوده شده بود.

نکته ها

اشاره به نشانه هایی است که در مسیر راه مسافران قرار می دهند تا راه را گم نکنند. ⁽¹⁾

»و» حالیه و جمله بعد از آن حال است؛ یعنی در حالی فرستاده شد که علم های هدایت مندرس و کهنه شده بود.

خداوند علم های راهنمایی را که پیامبران و کتاب های آسمانی است برای بشر فرستاد.

این پرچم وقتی شکسته و کهنه شود دوباره باید علمی برای هدایت نصب شود.

4. 2. محو شدن جاده های دین

وَ مَنَاهِجُ الدِّینِ طَامِسَةٌ ⁽²⁾ و جاده های دین محو شده بود.

نکته

اشاره به قوانین آسمانی است که در عصر جاهلیت به فراموشی سپرده شده بود.

سابقاً جاده ها خاکی بود و مدتی که از جاده ها استفاده می شد، کج و معوج می شد و بعد

خط جاده کهنه می شد و از بین می رفت و می بایست جاده جدیدی احداث نمایند.

4. 3. آشکار کردن حق

فَصَدَعَ بِالْحَقِّ ⁽³⁾

او حق را آشکار ساخت.

نکته

معنای «فصدع بالحق» این است که آن چه بدان مأمور شده بود، تبلیغ و حق را در برابر باطل آشکار فرمود و برای این که مردم را از گمراهی و سرگردانی به راه خدا بازگرداند به اندرز و ارشاد آن ها پرداخت و با سیره و روش خود آنان را به طریقه رشد و صواب هدایت

کرد و به پیروی از شیوهٔ عدالت و استقامت در راه راست دستور داد. ⁽¹⁾

مشابه

فَاصْدَعْ بِمَا تُؤْمَرُ وَ أَعْرِضْ عَنِ الْمُشْرِکین ⁽²⁾پس آن چه بدان مأموری آشکار کن و از مشرکان روی برتاب.

4. 4. خیرخواه مردم

وَ نَصَحَ لِلْخَلْقِ و برای مردم دل سوزی و خیرخواهی کرد.

مشابه

أُبَلِّغُکُمْ رِسالاتِ رَبِّی وَأَنْصَحُ لَکُمْ وَ أَعْلَمُ مِنَ اللَّهِ ما لا تَعْلَمُون ⁽³⁾پیام های پروردگارم را به شما می رسانم و اندرزتان می دهم و چیزهایی از خدا می دانم که [شما] نمی دانید. أُبَلِّغُکُمْ رِسالاتِ رَبِّی وَ أَنَا لَکُمْ ناصِحٌ أَمین ⁽⁴⁾پیام های پروردگارم را به شما می رسانم و برای شما خیرخواهی امینم.

4. 5. هدایت به سوی کمال

وَ هَدَی إِلَی الرُّشْدِ و به سوی کمال هدایت نمود.

مشابه

هُوَ الَّذِی أَرْسَلَ رَسُولَهُ بِالْهُدیی و دینِ الْحَق ⁽⁵⁾اوست کسی که فرستاده خود را با هدایت و آیین درست روانه کرد.

4. 6. دستور به عدل

و أَمَرَ بالقَصْدِ صَلَّی اللهُ عَلَیْهِ وَآلِهِ وَسَلَّمَ و به گام نهادن در طریق اعتدال فرمانشان داد، درود و سلام خداوند بر او و بر خاندان او باد.

نکته

از صفات پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله این است که مردم را به میانه روی دعوت کرده است. بایستی انسان تحصیل دنیا کند اما به اندازه نیاز و کفایت و آخرت را هم فراموش نکند. نه افراط داشته باشد و نه تفریط و در همه امور اعتدال را رعایت کند.

5. هدفمندی آفرینش

وَ اعْلَمُوا عِبَادَ اللَّهِ أَنَّهُ لَمْ یَخْلُقُکُمْ عَبَثًا وَ لَمْ یُرْسِلُکُمْ هَمَلًا ⁽¹⁾

هملا: بی سرپرست؛ از ریشهٔ «همل» در اصل به معنای رها ساختن شتران بدون ساربان است؛ سپس به هر شخص یا هر کار بدون سرپرست اطلاق شده است.

بدانید ای بندگان خدا که خدا شما را بیهوده نیا فریده و بی سرپرست رها نساخته است.

نکته ها

«ارسال» در این گونه موارد به معنای رها ساختن و «همل» در اصل به گله بی چوپان گفته می شود. بدین ترتیب مسئولیت انسان با این اشاره در برابر اهداف آفرینش و هدایت رهبران، روشن می گردد. ⁽²⁾

«عِبَادَ اللَّهِ»: مناداست و «یا» حرف ندای آن حذف شده است و در اصل «یا عباد الله» بوده و نصب آن به دلیل منادای منصوب است.

مشابه

أَفَحَسِبْتُمْ أَنَّما خَلَقْناکُمْ عَبَثاً وَ أَنَّکُمْ إِلَیْنا لا تُرْجَعُونَ ⁽³⁾آیا پنداشتید که شما را بیهوده آفریده ایم و این که شما به سوی ما بازگردانیده نمی شوید؟ أَ یَحْسَبُ الْإِنْسانُ أَنْ یُتْرَکَ سُدی ⁽⁴⁾آیا انسان پندارد که بیهوده رها می شود؟

6. معین بودن نعمت ها الهی

عَلِمَ مَبْلَغَ نِعَمِهِ عَلَیْکُمْ وَ أَحْصَی إِحْسَانَهُ إِلَیْکُمْ ⁽⁵⁾

خدا دانست که اندازه نعمتش بر شما چه مقدار است و احسانش بر شما چه اندازه است.

نکته ها

نعمت و احسان شامل تمام نعمت ها مادی و معنوی و حتی استعدادهای گوناگون درونی می شود و این بدان معناست که مردم از نعمت ها او بهره گیرند و طریق ناسپاسی پیش نگیرند و نعمت ها الهی را بیهوده هدر ندهند و از سستی و تنبلی در بهره گیری از آن بپرهیزند و بدانند برای رسیدن به هدف آفرینش و کمال مطلوب همه اسباب و وسایل آماده است. ⁽¹⁾

«مَبْلَغَ نِعَمِهِ عَلَیْکُمْ»: منظور از مبلغ ممکن است اندازه نعمت هاش باشد و ممکن است نعمت وجود و استعدادهای درونی که خداوند به ما داده و این که این استعدادها ما را به کجا خواهد،رساند منظور باشد و این نعمت ها برای همین است که شما به واسطه آن تحصیل کمال کنید.

مشابه

وَسِعَ رَبِّی کُلَّ شَیْءٍ عِلْماً أَفَلا تَتَذَکَّرُون ⁽²⁾علم پروردگارم به هرچیزی احاطه یافته است پس آیا متذکر نمی شوید؟ أَ وَ لَمْ یَعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ یَبْسُطُ الرِّزْقَ لِمَنْ یَشَاءُ وَیَقْدِرُ ⁽³⁾آیا ندانسته اند که خداست که روزی را برای هرکس که بخواهد گشاده یا تنگ می گرداند؟ لَقَدْ أَحْصاهُمْ وَعَدَّهُمْ عَدًّا و یقیناً ⁽⁴⁾آن ها را به حساب آورده و به دقت شماره کرده است. وَ أَحاطَ بِما لَدَیْهِمْ وَ أَحْصی کُلَّ شَیْءٍ عَدَداً ⁽⁵⁾و [خدا] بدانچه نزد ایشان است احاطه دارد و هر چیزی را به عدد شماره کرده است.

7. دست نیاز به سمت خدا

فَاسْتَفْتِحُوهُ وَ اسْتَنْجِحُوهُ وَ اطْلُبُوا إِلَیْهِ وَ اسْتَمْنِحُوهُ فَمَا قَطَعَکُمْ عَنْهُ حِجَابٌ وَ لَا أُغْلِقَ

عَنْکُمْ دُونَهُ بَابٌ ⁽¹⁾

اسْتَمْنِحُوهُ: طلب عطا و بخشش کنید؛ از ریشهٔ «منح» در اصل به معنای واگذار کردن شیر حیوان به خود حیوان است. سپس به هرگونه عطیه و بخشش اطلاق شده بنابراین استمناح» به معنای طلب عطایاست؛ بالنون من المنحة وهی العطیة وفی بعض النسخ بالیاء یقال استمحت الرّجل طلبت عطاءه و محت الرّجل أعطیته.

لَا أُغلق: بسته نشد.

پس از او پیروزی بخواهید و رستگاری بجویید و از او نیازهایتان را طلب نمایید و عطایایش را در خواست کنید که میان او و شما پرده ای یا درب بسته ای مانع و حائل نیست.

نکته

«طلب» معمولاً با «الی» متعدی نمی شود اما این «الی» که بعد از «أطلبوا» آمده باعث شده که «اطلبوا» متضمن معنای یک فعل دیگر هم باشد از قبیل درخواست با توجه به عظمت و شأن الهی.

مشابه

وَ إِذا سَأَلَکَ عِبادِی عَنِّی فَإِنِّی قَرِیبٌ أُجِیبُ دَعْوَةَ الدَّاع إذا دعان ⁽²⁾و هرگاه بندگان من از تو درباره من بپرسند [بگو] من نزدیکم و دعای دعا کننده را به هنگامی که مرا بخواند، اجابت می کنم إِنَّ الَّذِینَ تَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ عِبادُ أَمْثالُکُمْ ⁽³⁾در حقیقت، کسانی را که به جای خدا می خوانید بندگانی مثل شما هستند.

8. اوصاف الهی

8. 1. نامحدود در زمان و مکان

وَ إِنَّهُ لَبِکُلِّ مَکَانٍ وَ فِی کُلِّ حِینٍ وَ أَوَانٍ وَ مَعَ کُلِّ إِنْسِ وَ جَانٌّ ⁽⁴⁾

جان: پوشیده؛ «جن» یک امر خیالی نیست و قرآن بر وجودش صحه گذاشته است؛ شیطان هم یکی از جن ها بوده است؛ اسم جمع للجن و أبو الجن.

او در همه جا و در هر لحظه و با هرکس از انس و جن همراه است.

نکته

بین خدا و ما نه فاصلهٔ مکانی است و نه فاصله زمانی؛ پرده ای در کار نیست و اگر می بینیم که حجاب و پرده ای است علت این است که ما در حجاب مادیاتیم و از خدا دوریم وگرنه خدا از ما دور نیست.

مشابه

وَ هُوَ مَعَکُمْ أَیْنَ ما کُنْتُمْ ⁽¹⁾و هر کجا باشید او با شماست.

8. 2. خزاین نقصان ناپذیر الهی

لَا یَثْلِمُهُ الْعَطَاءُ وَلَا یَنْقُصُهُ الْحِبَاءُ وَ لَا یَسْتَنْفِدُهُ سَائِلٌ وَ لَا یَسْتَقْصِیهِ نَائِلٌ ⁽²⁾

لَا یَسْتَنْفِدُهُ: تمام نمی کند؛ باب استفعال از ماده «نَفَدَ» به معنای تمام شد او را نادار و بی چیز نمی کند؛ الشیء ینفد من باب تعب نفادا فنی و انقطع و أنفدته أفنیته.

لَا یَسْتَقْصِی: کم نمی کند؛ باب استفعال از «قَصَوَ» به معنای او را به نهایت نمی رساند؛ «استقصاء» به معنای ته کشیدن است.

نائل: هرکسی که به بخششی رسیده است؛ العطاء کالنوال و النّال.

بخشیدن رخنه ای در گنج او پدید نمی آورد و عطا کردن از خزانه اش نمی کاهد. درخواست کننده ای سرمایه او را به پایان نرساند.

نکته ها

معنای «استقصای» نائل این است که عطاگیرنده، جود و بخشش خداوند را به حد نهایت آن برساند و این موضوع محال است؛ چراکه موجب نقصان و محدودیت می گردد که این ها از صفات ممکنات است در حالی که خداوند واجب الوجود است. ⁽³⁾

«وَ لَا یَسْتَنْفِدُهُ سَائِلٌ»: شما هرچه از خدا بخواهی از خزانه خدا کم نمی شود و تمام نمی گردد و درخواست درخواست کننده کمبودی در خزانه خدا ایجاد نمی کند.

مشابه

وَ لا تَزیدُهُ کَثْرَةُ الْعَطاءِ الَّا جُوداً وَ کَرَماً ⁽¹⁾بخشش بسیارش جز جود و کرم بر او نیفزاید. قلْ لَوْ کانَ الْبَحْرُ مِداداً لِکَلِمَاتِ رَبِّی لَنَفِدَ الْبَحْرُ قَبْلَ أَنْ تَنْفَدَ کَلِمَاتُ رَبِّی﴾ ⁽²⁾بگو: «اگر دریا برای کلمات پروردگارم مرکب شود، پیش از آن که کلمات پروردگارم پایان پذیرد، قطعاً دریا پایان می یابد.

ما عِنْدَکُمْ یَنْفَدُ وَ ما عِنْدَ اللهِ باق ⁽³⁾آن چه پیش شماست تمام می شود و آن چه پیش خداست پایدار است.

8. 3. توجه به همه کس و همه چیز در هر حال

وَلَا یَلْوِیهِ یَلْوِیهِ شَخْصٌ عَنْ شَخْصٍ وَ لَا یُلْهِیهِ صَوْتُ عَنْ صَوْتٍ وَ لَا تَحْجُزُهُ هِبَةٌ عَنْ سَلْبٍ وَ لَا یَشْغَلُهُ غَضَبٌ عَنْ رَحْمَةٍ وَ لَا تُولِهُهُ رَحْمَةٌ عَنْ عِقَابِ وَ لَا یُجِنُّهُ الْبُطُونُ عَنِ الظُّهُورِ وَ لَا یَقْطَعُهُ الظُهُورُ عَنِ الْبُطُونِ ⁽⁴⁾

لَا تَحْجُزُه او را مانع نمی شود؛ از ماده «حجز» به معنای منع و جلوگیری، مانع او نمی شود.

لا تُوله: او را واله و حیران نمی کند؛ او را سردرگم نمی کند؛ از «وله» به معنای حیرت و سرگردانی از شدت غم و اندوه است و لذا به شخص عاشق غمگین «واله» گفته می شود

لا یجن: او را مستور نمی دارد؛ از ریشهٔ «جن» به معنای مستور ساختن و پوشاندن است لذا به کسی که عقلش پوشیده شده، مجنون گفته می شود و بر طایفهٔ جن به جهت مستور،بودن این لفظ اطلاق شده و به بچه ای که در رحم مادر است «جنین» گفته می شود و باغ هایی را که زمینش پوشیده از درختان است «جنت» می گویند.

کسی او را از توجه به دیگری باز نمی دارد و صدایی او را از صدای دیگر غافل نمی سازد. نه عطا کردنش به کسی مانع گرفتن نعمت از دیگری می شود نه خشم گرفتنش بر کسی او را از رحمت آوردن بر دیگری باز می دارد و نه رحمتش بر کسی او را از کیفر دیگری غافل می نماید. نهان بودنش، ظهورش را نمی پوشاند و عیان بودنش او را از نهان بودنش جدا نمی سازد.

نکته ها

منظور «ولا تولهه عن عقاب» این است که روگرداندن و سرگرم شدن مستلزم غفلت از چیزی و پرداختن به چیز دیگری است که پیش از این از آن غافل بوده است. ⁽¹⁾

غضب و رحمت خدا مثل غضب و رحمت ما نیست که تأثری در دلش باشد؛ چون خدا محل حوادث نیست که الان عصبانی شود و بعد خوشحال این ها حالات انسان است ممکن است منظور از غضب خدا این باشد که موجودی از رحمت خدا دور شود و رحمت یعنی موجودی مورد توجه و لطف خدا قرار بگیرد.

8. 4. اشاره به وجود نامتناهی خدا

قَرُبَ فَنَأَی وَ عَلَا فَدَنَا وَ ظَهَرَ فَبَطَنَ وَ بَطَنَ فَعَلَنَ وَ دَانَ وَ لَمْ یُدَنْ لَمْ یَذْرَأَ الْخَلْقَ بِاحْتِیَالِ وَ لَا اسْتَعَانَ بِهِمْ لِکَلَالٍ ⁽²⁾

باختیال چاره اندیشی؛ باب افتعال از ماده حول و حیل که هر دو به معنای چاره جویی است.

لا اسْتَعَانَ: کمک نخواست

گلال: خستگی و تعب؛ معنای مصدری و اسم مصدری دارد و مفهوم آن خسته شدن و خستگی است؛ العجز و الاعیاء.

در عین نزدیکی دور از دسترس است و در عین بلندی به همگان نزدیک است. در عین آشکارگی نهان و در عین نهان بودن هویداست. به همگان جزا دهد و کسی به او جزا ندهد. آفریدگان را از روی فکر و اندیشه نیافرید و از آنان به خاطر رنج و خستگی یاری نخواست.

نکته ها

«قَرُبَ فَنَأَی... » یعنی با علم و قدرت خود به همه اشیا نزدیک است؛ همچون نزدیکی علت به معلول خود «فنأی» یعنی دور است از این که عقول و حواس او را ادراک کنند. ⁽³⁾

منظور از «حیله» در این جا دقت نظر و مهارت در عمل است و معنای بدی ندارد. ⁽⁴⁾

«عَلَا فَدَنَا... ». بلندی و برتری حق تعالی در قیاس وی با آثار و مخلوقات او مانند برتری علت بر معلول است و مقصود از «دنو» نزدیکی او با همه شرف و برتری به آفریدگان است. ⁽¹⁾

«ظَهَرَ فَبَطَنَ وَ بَطَنَ فَعَلَنَ»: خدا بطون دارد و مخفی است به جهت این که محیط به انسان است بطون داشتن خدا به واسطه این است که علت شماست.

مشابه

وَ نَحْنُ أَقْرَبُ إِلَیْهِ مِنْ حَبْلِ الْوَرید ⁽²⁾و ما از شاهرگ [او] به او نزدیک تریم. وَ إِذا أَنْعَمْنا عَلَی الْإِنْسانِ أَعْرَضَ وَ نَأی بجانبه ⁽³⁾و چون انسان را نعمت بخشیم، روی برتابد و خود را کنار کشد. هُوَ الْأَوَّلُ وَالآخِرُ وَ الظَّاهِرُ وَ الْباطِنُ وَ هُوَ بِکُلِّ شَیْءٍ عَلِیمٌ ⁽⁴⁾اوست اول و آخر و ظاهر و باطن و او به هرچیزی داناست.

9. وصیت به تقوا و آثار آن

اشاره

أُوصِیکُمْ عِبَادَ اللَّهِ بِتَقْوَی اللَّهِ فَإِنَّهَا الزِّمَامُ وَ الْقِوَامُ ⁽⁵⁾

الْقِوامُ: برپا شدن؛ مایه پایداری و اعتدال.

ای بندگان خدا شما را به تقوا سفارش می کنم که زمام و مهار انسان و قوام زندگی اوست.

نکته ها

تعبیر به «زمام» که به معنای افسار است اشاره به نیروی بازدارندگی تقواست که انسان را در برابر گناهان مهار می کند و از سقوط در پرتگاه های فساد و گناه و هوای نفس باز می دارد. ⁽⁶⁾

«قوام» اشاره به این است که پایه های زندگی پاک و آمیخته با سعادت بر آن استوار است. ⁽⁷⁾

مشابه

تِلْکَ الْجَنَّةُ الَّتی نُورِثُ مِنْ عِبادِنا مَنْ کانَ تَقِیَّا ⁽¹⁾این همان بهشتی است که به هر یک از بندگان ما که پرهیزکار باشند به میراث می دهیم وَ لَوْ أَنَّ أَهْلَ الْقُری آمَنُوا وَ اتَّقَوْا لَفَتَحْنا عَلَیْهِمْ بَرَکَاتٍ مِنَ السَّمَاءِ وَ الْأَرْضِ ⁽²⁾و اگر مردم شهرها ایمان آورده و به تقوا گراییده بودند، قطعاً برکاتی از آسمان و زمین برایشان می گشودیم. استعاره

مستعار: زمام

مستعار منه: بازداشتن و حفظ کردن

مستعارله: تقوا

جامع: واژهٔ زمام را برای تقوا استعاره فرموده است؛ زیرا پرهیزکاری مانند زمامی که بر ناقه است انسان را به راه حق می کشاند و او را از گرایش به سوی باطل باز می دارد و مراد از این که تقوا قوام،است این است که بنده را سالک راه خدا می گرداند و او را در این راه مقیم و پایبند می سازد

9. 1. اشاره به آثار تقوا

فَتَمَسَّکُوا بِوَثَائِقِهَا وَ اعْتَصِمُوا بِحَقَائِقِهَا تَقُلْ بِکُمْ إِلَی أَکْنَانِ الدَّعَةِ وَ أَوْطَانِ السَّعَةِ وَ مَعَاقِلِ الْحِرْزِ وَ مَنَازِلِ الْعِزَّ ⁽³⁾

تَؤُلُ: می رساند؛ در اصل «تؤول» بوده و به جهت جزای شرط مقدر واقع شدن مجزوم شده و به صورت «تول» درآمده از ریشه «اول» به معنای بازگشت گرفته شده است بنابراین جمله تؤل بکم مفهومش این است که شما را باز می گرداند.

أَکْنَانِ: مخفیگاه ها؛ جمع «کن» به معنای ستر و پرده است؛ جمع کن و هو الستر یستر من الحر و البرد.

الدَّعَةِ: آرام بخش به معنای استراحت و آرامش است؛ أَکْنَانِ الدَّعَة: یعنی پوشش هایی که محل آرامش و سکون است که منظور بهشت خداست.

أوطان السَّعَةِ: منزلگاه های پروسعت.

مَعَاقِلِ الْحِرْز: قلعه های محکم؛ جمع «معقل» به معنای ملجأ و پناهگاه و گاه به معنای کوه های بلند آمده که می تواند انسان را از خطر سیلاب و مانند آن نجات دهد؛ جمع معقل و هو الملجاً.

به وسیله های مطمئن تقوا، تمسک جویید و به حقایق آن چنگ زنید تا شما را به سرمنزل آرامش و جایگاه های پروسعت و قلعه های محکم و سراهای عزت برساند.

نکته ها

معنای «وَ اعْتَصِمُوا بِحَقَائِقِهَا» این است که این عبادت ها را برای خداوند خالص گردانید و از شائبه ریا و نفاق پاکیزه سازید؛ زیرا خلوص در عبادت تنها طریقه رستگاری و راه رهایی از عذاب الهی است. ⁽¹⁾

تعبیر به «وثاق» به معنای دستگیره محکم اشاره به جنبه های ظاهری تقواست و تعبیر به «حقائق» اشاره به جنبه های واقعی آن است. ⁽²⁾

منظور از «أَکْنَانِ الدَّعَةِ» جاهایی است که از آلام حسی و عقلی خالی و بر کنار باشد و این محل ها همان غرفه های بهشت و منازل آن است. ⁽³⁾

«فَتَمَسَّکُوا بِوَثَائِقِهَا» این در حقیقت یک تشبیه است. تقوا را به طناب تشبیه کرده و می گوید دستگیره ها و گره های آن را بگیرید.

«مَعَاقِلِ الْحِرْزِ»: تقوا شما را به پناهگاه هایی که حرز است می رساند و شما را حفظ می کند.

مشابه

وَ قُلْ رَبِّ أَنْزِلْنِی مُنْزَلاً مُبارَکاً وَ أَنْتَ خَیْرُ الْمُنْزِلین ⁽⁴⁾و بگو: «پروردگارا، مرا در جایی پربرکت فرود آور[که] تو نیک ترین مهمان نوازانی لکِنِ الَّذِینَ اتَّقَوْا رَبَّهُمْ لَهُمْ جَنَّاتٌ تَجْری مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهَارُ خَالِدِینَ فِیهَا نُزُلاً مِنْ عِنْدِ اللَّهِ وَ ما عِنْدَ اللَّهِ خَیْرٌ لِلْأَبْرارِ ⁽⁵⁾ولی کسانی که پروای پروردگارشان را پیشه ساخته اند، باغ هایی خواهند داشت که از زیر [درختان] آن نهرها روان است. در آن جا جاودانه بمانند؛ [این] پذیرایی از جانب خداست و آن چه نزد خداست برای نیکان بهتر است.

9. 2. ظهور آثار تقوا در قیامت

فِی یَوْمٍ تَشْخَصُ فِیهِ الْأَبْصَارُ وَ تُظْلِمُ لَهُ الْأَقْطَارُ وَ تُعَطَّلُ فِیهِ صُرُومُ الْعِشَارِ ⁽¹⁾

تُعطّل: رها می شود.

صُرُوم: گله ای از شتر؛ جمع «صرم» در اصل به معنای گله شتران است سپس به مجموعه های دیگر انسانی و غیرانسانی اطلاق شده است؛ جمع صرمة بالکسر القطعة من الابل ما بین العشرة إلی الأربعین و القطعة من السحاب و تجمع علی صرم مثل سدرة و سدر و إمّا جمع صرم و هی الطائفة المجتمعة من القوم ینزلون بابلهم ناحیة من الماء ویجمع علی أصرام مثل حمل و أحمال، أو جمع صرماء و هی الناقة القلیلة اللبن، و تجمع علی صرم وزان قفل و الأخیر أظهر. الْعِشَارِ: شتران باردار ده ماهه؛ جمع عشراء» در اصل به معنای شتر باردار ده ماهه است و از آنجا که چنین شتری هم به جهت خودش و هم به جهت بچه کاملی که در شکم،دارد با ارزش است این واژه کنایه از اموال نفیس است؛ من الابل النوق أتی علیها من یوم ارسل الفحل فیها عشرة شهر فزال عنها اسم المخاض و لا یزال ذلک اسمها حتی تضع، والواحدة عشراء، وقال الفیروز آبادی و العشراء من النوق التی مضی لحملها عشرة أشهر أو ثمانیة أو هی کالنفساء من النساء و الجمع عشراوات و عشار أو العشار اسم یقع علی النّوق حتّی تنتج بعضها وبعضها ینتظر نتاجها.

در آن روز که چشم ها خیره ماند و همه جا را تاریکی همه جا را تاریکی فراگیرد و رمه های شتران آبستن بی صاحب بمانند.

نکته

آن روزها بهترین سرمایه عرب ها شتر بود آن هم شتری که ده ماهه آبستن باشد و وقت زاییدنش نزدیک باشد در این جا کنایه است یعنی در قیامت از بهترین مالت غفلت می کنی. وَ إِذَا الْعِشارُ عُطَّلَت ⁽²⁾یعنی روز قیامت وقتی که نفخ صور شد و این عالم خواست که تمام شود شتران ده ماهه آبستن معطل و رها می شوند.

مشابه

یَوْمَ تَرَوْنَها تَذْهَلُ کُلُّ مُرْضِعَةٍ عَمَّا أَرْضَعَتْ وَ تَضَعُ کُلُّ ذَاتِ حَمْلٍ حَمْلَهَا وَ تَرَی النَّاسَ شکاری وَ ما هُمْ بِسُکاری وَ لَکِنَّ عَذابَ اللهِ شَدید ⁽³⁾آن روز که ببینیدش، هر شیردهنده ای شیر خواره اش را از یاد ببرد و هر آبستنی بار خود بر زمین گذارد و مردم را چون مستان بینی حال آن که مست نیستند بلکه عذاب خدا شدید است. إِنَّما یُؤَخِّرُهُمْ لِیَوْمٍ تَشْخَصُ فِیهِ الْأَبْصارُ ⁽⁴⁾جز این نیست که [کیفر] آنان را برای روزی

به تأخیر می اندازد که چشم ها در آن خیره می شود.

وَ اقْتَرَبَ الْوَعْدُ الْحَقُّ فَإِذا هِیَ شاخِصَةُ أَبْصَارُ الَّذِینَ کَفَرُوا ⁽¹⁾و وعده حق نزدیک گردد، ناگهان دیدگان کسانی که کفر ورزیده اند خیره می شود. کَأَنَّما أُغْشِیَتْ وُجُوهُهُمْ قِطَعاً مِنَ اللَّیْلِ مُظْلِما ⁽²⁾گویی چهره هایشان با پاره ای از شب تار پوشیده شده است. ذَهَبَ اللَّهُ بِنُورِهِمْ وَ تَرَکَهُمْ فی ظُلُماتِ لا یُبْصِرُونَ ⁽³⁾خدا نورشان را برد و در میان تاریکی هایی که نمی بینند رهایشان کرد. وَ إِذَا الْجِبالُ سُیِّرَتْ وَ إِذَا الْعِشارُ عُطَّلَتْ ⁽⁴⁾وقتی شتران ماده وانهاده شوند و آنگه که وحوش را همی گرد آرند.

10. طلیعه قیامت

وَ یُنْفَخُ فِی الصُّورِ فَتَرْهَقُ کُلُّ مُهْجَةٍ وَ تَبْکَمُ کُلُّ لَهْجَةٍ وَ تَذِلُّ الشَّمُّ الشَّوَامِخُ وَ الصُّمُّ الرَّوَاسِخُ فَیَصِیرُ صَلْدُهَا سَرَاباً رَقْرَقاً وَ مَعْهَدُهَا قَاعاً سَمْلَقاً ⁽⁵⁾

مُهْجَةٍ قلبها؛ در اصل به معنای خونی است که در درون قلب وجود دارد و حیات آدمی به آن بسته است سپس به خود قلب اطلاق شده است.

تَبْکَم: بند می آید؛ از «بگم به معنای لال شدن و از کار افتادن زبان گرفته شده و «بکم» جمع «ابکم» یعنی شخص گنگ و لال لَهْجَةٍ زبان، گویش در این جا به معنای گوینده است.

تذل: ذلیل می شود.

السم: بلند مرتبه؛ جمع اشم» به معنای مرتفع است؛ جمع اشم یقول جبل اشم أی فیه شمم و ارتفاع و رجل اشم أی بأنفه ارتفاع.

الشَّوَامِخُ: بلندمرتبه ها؛ جمع «شامخ» به معنای بلند است، بنابراین «الشم الشوامخ» به عنوان تأیید برای کوه های بلند ذکر شده است.

الصُّمُّ: جمع «اصم» گاه به معنای ناشنوا و گاه به معنای سنگ های سخت می آید و در جمله بالا در معنای دوم استعمال شده است.

الرَّوَاسِخُ: ثابت؛ جمع «راسخ» به معنای محکم و پابرجاست.

صلد: سفت و محکم؛ در اصل سنگ صاف و سختی را گویند که چیزی بر آن نمی روید؛ سپس به معنای بخیل و انعطاف ناپذیر نیز استعمال شده و در این جا همان معنای اول مراد است.

سراب: آبنما.

رَقْرَقاً: مضطرب به معنای اشک خفیفی است که در چشم حلقه می زند و می درخشد و از آن خارج نمی شود؛ سپس به هر چیز کم و خفیفی اطلاق شده و نیز به معنای برق زدن و تلألؤ نیز به کار رفته است و در جمله بالا به همین معنای اخیر است؛ السّراب بالضم ما ترقرق منه أی تحرّک و الرقراقة التی کان الماء یجری فی وجهها. مَعْهَدُ: محل معهود؛ جایگاهی است که به سوی آن باز می گردند و در تعبیرات امروز به آموزشگاه نیز اطلاق می شود و «معهدها» در این خطبه به معنای جایگاه کوه هاست.

قاعاً: زمین مسطح و محکم؛ الأرض السهلة المطمئنة قد انفرجت عنها الجبال و الاکام.

سَمْلَقاً: صاف و مستوی؛ زمین صافی که هیچ جای آن بلندتر از جای دیگر نباشد؛ الصفصف و هی المستوی من الأرض.

و در صور دمیده شود و هر جانی از تن برآید و هر زبانی از سخن گفتن لال گردد و کوه های سرکشیده و صخره های سخت و استوار در هم شکند و فروریزد؛ چنان که سنگ های سخت آن سرابی لرزان شود و بناهای آن به صورت زمینی نرم و هموار درآید.

نکته ها

صور: بوقی که در آن می دمیدند و صدا می کرد و مفهومش بسیج همگانی بود. حال وقتی که خداوند می خواهد به همه بفهماند که این عالم تمام شد، صدا و علائمی دارد که به نفخ صور تعبیر شده است. «نفخ صور» کنایه است یعنی وقتی که فرمان بسیج عمومی داده شد همگی بایستی از این جا بروید.

«السُّمُّ الشَّوَامِخُ»: بلندترین و مرتفع ترین کوه ها ذلیل و رام می شود و از هم می پاشد ممکن هم هست کنایه از آدم ها باشد؛ آن کله گنده های دنیا که این جا زیر بار فلک نمی روند آنجا ذلیل می شوند و بلندترین مقام های دنیوی فرومی ریزد.

مشابه

إِنَّ زَلْزَلَةَ السَّاعَةِ شَیْءٍ عَظِیمٌ * یَوْمَ تَرَوْنَها ⁽¹⁾که زلزله قیامت حادثه بزرگی است. آن روز که ببینیدش. وَ نُفِخَ فِی الصُّورِ فَصَعِقَ مَنْ فِی السَّماواتِ وَ مَنْ فِی الْأَرْض ⁽²⁾و در صور دمیده شود پس هر که در آسمان ها و هرکه در زمین است بیهوش در می افتد. ثُمَّ نُفِخَ فِیهِ أُخْری فَإِذا هِ أُخْری فَإِذا هُمْ قِیامَ یَنْظُرُونَ ⁽³⁾بار دیگر در آن دمیده شود، ناگهان از جای

برمی خیزند و می نگرند.

11. نبودن عذر و شفیعی در صحنه قیامت

فَلَا شَفِیعٌ یَشْفَعُ وَ لَا حَمِیمٌ یَنْفَعُ وَ لَا مَعْذِرَةٌ تَدْفَع ⁽¹⁾ در آن هنگام نه شفیعی است که شفاعت کند و نه دوستی که بلا بگرداند و نه پوزشی که سود بخشد.

مشابه

هما لِلظَّالِمِینَ مِنْ حَمِیمٍ وَ لا شَفیعِ یُطاعُ ⁽²⁾برای ستمگران دوستی وجود ندارد و نه شفاعت کننده ای که شفاعتش پذیرفته شود. فَیَوْمَئِذٍ لا یَنْفَعُ الَّذِینَ ظَلَمُوا مَعْذِرَتُهُمْ وَ لا هُمْ یُسْتَعْتَبُونَ ⁽³⁾و در چنین روزی [دیگر] پوزش آنان که ستم کرده اند سود نمی بخشد و بازگشت به سوی حق از آنان خواسته نمی شود. وَلا یُقْبَلُ مِنْها شَفاعَةٌ وَلا یُؤْخَذُ مِنْها عَدْلٌ وَلا هُمْ یُنْصَرُونَ ⁽⁴⁾و نه از او شفاعتی پذیرفته و نه به جای وی بدلی گرفته می شود و نه یاری خواهند شد.

خطبه 196

اشاره

شناسنامه خطبه

تاریخ، زمان و مکان وقوع: نامعلوم

مخاطب: مردم

موضوع: اعتقادی، اخلاقی

ویژگی: دنیاشناسی ⁽¹⁾

پیشگفتار خطبه

اشاره

این خطبه از سه بخش تشکیل شده است

بَعَثَهُ حِینَ لَا عَلَمْ قَائِمٌ وَ لَا مَنَارٌ سَاطِعٌ وَ لَا مَنْهَجٌ وَاضِحٌ.أُوصِیکُمْ عِبَادَ اللهِ بِتَقْوَی اللَّهِ وَ أُحَذِّرُکُمُ الدُّنْیَا فَإِنَّهَا دَارُ شُخُوصٍ وَ مَحَلَّةٌ تَنْغِیصٍ سَاکِنُهَا ظَاعِنُ وَ قَاطِنُهَا بَائِنُ تَمِیدُ بِأَهْلِهَا مَیَدَانَ السَّفِینَةِ تَقْصِفُهَا الْعَوَاصِفُ فِی لُجَحِ الْبِحَارِ فَمِنْهُمُ الْغَرِقُ الْوَبِقُ وَ مِنْهُمُ النَّاجِی عَلَی بُطُونِ الْأَمْوَاجِ تَحْفِزُهُ الرِّیَاحُ بِأَذْیَالِهَا وَ تَحْمِلُهُ عَلَی أَهْوَالِهَا فَمَا غَرِقَ مِنْهَا فَلَیْسَ بِمُسْتَدْرَبٍ وَ مَا نَجَا مِنْهَا فَإِلَی مَهْلَک عِبَادَ اللَّهِ الآنَ فَاعْلَمُوا وَ الْأَلْسُنُ مُطْلَقَةٌ وَالْأَبْدَانُ صَحِیحَةٌ وَالْأَعْضَاءُ لَدْنَةٌ وَ الْمُنْقَلَبُ فَسِیحُ وَ الْمَجَالُ عَرِیضٌ قَبْلَ إِرْهَاقِ الْفَوْتِ وَ حُلُولِ الْمَوْتِ فَحَقَّقُوا عَلَیْکُمْ نُزُولَهُ وَ لَا تَنْتَظِرُوا قُدُومَهُ.

1. جلوه ای از عصر جاهلیت

بَعَثَهُ حِینَ لَا عَلَمٌ قَائِمٌ وَ لَا مَنَارٌ سَاطِعٌ وَ لَا مَنْهَجٌ وَاضِحٌ ⁽¹⁾

خداوند پیامبر را زمانی فرستاد که نه نشانه ای از دین بر پا بود نه چراغی فروزان بود و نه راهی آشکار.

نکته ها

«وَلَا مَنْهَجٌ وَاضِحٌ»: یعنی هیچ آیین درست و راه صحیحی که به سوی خدا رهنمون شود و شایسته پیروی باشد، در آن زمان وجود نداشت. ⁽²⁾

«وَلَا مَنَارُ سَاطِعٌ »: در این جا حضرت کنایه آورده و منظورش این است که وقتی که پیامبر اکرم مبعوث شد، راه روشن و واضحی در کار نبود تا مردم راه حق را تشخیص دهند و در چنین زمانی بود که خداوند پیامبر را برانگیخت.

2. توصیه به تقوا

أُوصِیکُمْ عِبَادَ اللهِ بِتَقْوَی اللَّهِ ای بندگان خدا شما را به تقوای الهی سفارش می کنم.

3. تحذیر از دنیای ناپایدار

وَ أُحَذِّرُکُمُ الدُّنْیَا فَإِنَّهَا دَارُ شُخُوصٍ وَ مَحَلَّةُ تَنْغِیصٍ سَاکِنُهَا ظَاعِنٌ وَ قَاطِنُهَا بَائِنَّ ⁽¹⁾

طاعن: کوچ کننده.

قاطن: اقامت کننده؛ از ماده «قَطَنَ» به معنای مقیم و ساکن القاطن: جمع قُطَّان وقاطِنَة وقَطِین: آن که در جایی اقامت کند.

بَائِن: دور شونده، جداشونده.

و از دنیای فریبنده بر حذر می دارم؛ زیرا سرایی است ناپایدار و جایگاه سختی و مشقت است. ساکنانش آماده سفر و مقیمانش ناگزیر جدایی از آن هستند.

4. تشبیه دنیا و ساکنان آن

تَمِیدُ بِأَهْلِهَا مَیَدَانَ السَّفِینَةِ تَقْصِفُهَا الْعَوَاصِفُ فِی لُجَحِ الْبِحَارِ فَمِنْهُمُ الْغَرِقُ الْوَبِقُ وَ مِنْهُمُ النَّاجِی عَلَی متونِ الْأَمْوَاجِ تَحْفِرُهُ الرِّیَاحُ بِأَذْیَالِهَا وَ تَحْمِلُهُ عَلَی أَهْوَالِهَا فَمَا غَرِقَ مِنْهَا فَلَیْسَ بِمُسْتَدْرَک وَ مَا نَجَا مِنْهَا فَإِلَی مَهْلَکِ ⁽²⁾

تَقْصِفُهَا: می شکند؛ از ریشهٔ «قصف» به معنای شکستن؛ یقصفه قصفا کسره، و فی بعض النسخ تصفقها بدل تقصفها من الصفق و هو الضّرب یسمع له صوت و منه صفق یده علی یده صفقا وصفقة أی ضرب یده علی یده، و ذلک عند وجوب البیع. الْعَوَاصِفُ: طوفان ها، گردبادها، بادهای شدید.

لجَج: امواج جمع «لجه» دریای عمیق و پهناور را گویند؛ جمع لجة و هی معظم البحر.

الْغَرق: غرق شده؛ غرقا من باب فرح فهو غرق.

الوبق: هلاک شده؛ از ریشه «وبق» به معنای هلاکت گرفته شده و صیغهٔ «وبق» معنای وصفی دارد و به معنای هلاک شده است؛ من باب وعد و وجل وورث و بوقا و موبقا هلک فهو وبق. متونِ الْأَمْوَاج: بر پشت موجها.

تَحْفِرُه: به این سو و آن سو می راند؛ از ریشهٔ «حفز» به معنای حرکت دادن و به پیش راندن گرفته شده است؛ یحفزه من باب ضرب دفعه من خلفه و بالرّمح طعنه و عن الأمر أزعجه و أعجله و حفز اللیل النهار ساقه.

أَذْیَال: دامنه ها.

أَهْوَال: جاهای هولناک امواج هولناک یا حرکت های هولناک.

مُسْتَدْرَک: برگشت داده شده.

ساکنان خود را می جنباند چنان که طوفان سخت کشتی را در میان امواج دریا می جنباند، دسته ای از آنان در دل آب فرو می روند و می میرند و دسته ای بر روی موج ها نجات یافته اند، بادها می وزند و آنان را این سو و آن سو می برند و ترسان و هراسان به هر طرف می کشانند. آن کسی که در آن مهلکه بمیرد بازیافتنش ممکن نیست و کسی که نجات یابد پایان کارش مرگ است.

نکته ها

در این جا حضرت دنیا را به کشتی تشبیه کرده است و می فرماید که مثل من و شما در این دنیا مَثَل اهل کشتی است که کشتی آن ها شکسته و خراب شود و عده ای به تخته شکسته ها می چسبند و باد این تخته ها را این طرف و آن طرف می برد و بالاخره غرق می شود. دنیا نیز همین گونه است که همیشه با آفات و گرفتاری ها همراه است.

«وَ مِنْهُمُ النَّاجِی» موج ها را تشبیه کرده به حیوانی که وارونه شده باشد و کسی روی شکم حیوان بیفتد و مثل این که شما بر شکم موج سوار شده ای.

مشابه

هوَ مَا الْحَیاةُ الدُّنْیا إِلا لَعِبٌ وَلَهْوٌ وَ لَلدَّارُ الآخِرَةُ خَیْرٌ لِلَّذِینَ یَتَّقُونَ أَفَلَا تَعْقِلُونَ ⁽¹⁾و زندگی دنیا جز بازی و سرگرمی نیست و قطعاً سرای بازپسین برای کسانی که پرهیزکاری می کنند بهتر است آیا نمی اندیشید؟ قُلْ مَتاعُ الدُّنْیا قَلِیلٌ وَالآخِرَةُ خَیْرٌ لِمَن اتَّقَی وَ لا تُظْلَمُونَ فَتِیلا ⁽²⁾بگو: «برخورداری [از این دنیا اندک، و برای کسی که تقوا پیشه کرده آخرت بهتر است، و [در آن جا] به قدر نخ هسته خرمایی بر شما ستم نخواهد رفت. إن لقمان قال لابنه: یَا بُنَیَّ إِنَّ الدُّنْیَا بَحْرُ عَمِیقٌ قَدْ غَرِقَ فِیهَا عَالَمُ کَثِیرٌ فَلْتَکُنْ سَفِینَتُکَ فِیهَا تَقْوَی اللَّهِ وَ حَشْوُهَا الْإِیمَانَ وَ شِرَاعُهَا التَّوَکُلَ وَ قَیَّمُهَا الْعَقْلَ وَ دَلِیلُهَا الْعِلْمَ وَ سُکَانُهَا الصَّبر ⁽³⁾لقمان به پسر خویش گفت: فرزندم، دنیا دریای عمیقی است که انسان های

بسیاری در آن غرق شده اند کشتی خود را در این دنیا تقوا قرار ده و ذخایر آن را ایمان و بادبان آن را توکل، ناخدای آن را عقل راهنمای آن را علم و سگان آن را صبر قرار ده.

تشبیه

مشبه: دنیا؛ ساکنان دنیا

مشبه به: دریا؛ سرنشینان کشتی

وجه شبه: تشبیه دنیا به دریا و تشبیه ساکنانش به سرنشینان کشتی آن هم به هنگام طوفان سخت که نتیجه آن غرق شدن گروهی است. امام حال مردم دنیا را بیان می کند که چگونه در لابه لای انواع مصائب و ناراحتی ها قرار دارند، پیوسته امنیت به ناامنی و جمعیت به پراکندگی تبدیل می شود.

5. حق بودن مرگ

عِبَادَ اللَّهِ الآنَ فَاعْلَمُوا وَ الْأَلْسُنُ مُطْلَقَةٌ وَالْأَبْدَانُ صَحِیحَةُ وَالْأَعْضَاءُ لَدْنَةٌ وَالْمُنْقَلَبُ فَسِیحٌ وَ الْمَجَالُ عَرِیضٌ قَبْلَ إِرْهَاقِ الْفَوْتِ وَ حُلُولِ الْمَوْتِ فَحَقَّقُوا عَلَیْکُمْ نُزُولَهُ وَ لَا تَنْتَظِرُوا قُدُومَه ⁽¹⁾

لدنه: آماده؛ از ریشهٔ «لدانَه» به معنای نرمی گرفته شده است؛ و اللدنة اللین من کلّ شیء والجمع لدان ولدن بالضم و الفعل لدن من باب کرم الدانة ولدونة أی لان.

الْمُنْقَلَبُ: محل رفت و آمد؛ به معنای محل بازگشت در این جا اشاره به میدان عمل است.

فَسِیحُ: وسیع؛ از ریشهٔ «فَسح» به معنای گستردن و «فسیح» به معنای گسترده و وسیع است.

إرْهَاقِ الْقَوْتِ: از دست رفتن فرصت؛ از «رَهَق» به معنای کسی را تحت فشار قرار دادن و نیز به معنای نزدیک شدن آمده است؛ بنابراین ارهاق «الفوت» ممکن است اشاره به تحت فشار قرار گرفتن از ناحیه مرگ باشد یا نزدیک شدن به مرگ؛ من باب فرح غشیه و لحقه أو دنا منه سواء أخذه أو لم یأخذه، والارهاق أن یحمل الانسان علی ما لا یطیقه.

لَا تَنْتَظِرُوا قُدُومَه: منتظر آمدن آن نباشید.

بندگان خدا! اکنون بدانید [یا: عمل کنید] که زبان ها باز و بدن ها سالم و اندام ها نرم و فرمان بردار و راه بازگشت به خیرات باز و میدان عمل فراخ است، پیش از آن که فرصت از دست برود و مرگ در رسد. فرود آمدن مرگ را مسلّم شمارید، و چشم به راهش نباشید.

نکته ها

امام علیه السلام در این عبارات پرمعنا به همگان مخصوصاً جوانان هشدار می دهد پیش از آن که دوران پیری و فرسودگی فرارسد و بدن ها بیمار و مجال کوتاه، در فرصت خوبی که در

اختیار دارید، عمل کنید که بهترین ذخیره و وسیله نجات، عمل صالح است. ⁽¹⁾

«قَبْلَ إِرْهَاقِ الْفَوْتِ» پیش از آن که مرگ بیاید و تو را بگیرد اکنون که سالم هستی از سلامت خودت به نفع آخرت خود و برای خدمت به مردم فعالیت کن پیش از آن که مرگ شما برسد.

مشابه

فَاعْمَلُوا وَأَنْتُمْ فِی نَفَسِ الْبَقَاءِ وَ الصُّحُفُ مَنْشُورَةٌ وَالتَّوْبَةُ مَبْسُوطَة ⁽²⁾اکنون که در متن زندگی و حیات هستید و پرونده ها باز و بساط تو به گسترده است، عمل کنید.

خطبه 197

اشاره

شناسنامه خطبه

تاریخ، زمان و مکان وقوع: نامعلوم

مخاطب: مردم

موضوع: اعتقادی، سیاسی

ویژگی: امام شناسی ⁽¹⁾

پیشگفتار خطبه

اشاره

از سخنان امام علیه السلام است که در آن از فضایل خویش و لزوم پذیرش سخنان و امر و نهیش را یادآوری می کند. این خطبه از سه بخش تشکیل شده است:

وَ لَقَدْ عَلِمَ الْمُسْتَحْفَظُونَ مِنْ أَصْحَابِ مُحَمَّدٍ (صلی الله علیه و آله أَنِّی لَمْ أَرُدَّ عَلَی اللَّهِ وَ لَا عَلَی رَسُولِهِ سَاعَةً قَطُّ وَ لَقَدْ وَاسَیْتُهُ بِنَفْسِی فِی الْمَوَاطِنِ الَّتِی تَنْکُصُ فِیهَا الْأَبْطَالُ وَ تَتَأَخَّرُ فِیهَا الْأَقْدَامُ نَجْدَةً أَکْرَمَنِی اللَّهُ بِهَا وَ لَقَدْ قُبِضَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه وسلم وَ إِنَّ رَأْسَهُ لَعَلَی صَدْرِی وَ لَقَدْ سَالَتْ نَفْسُهُ فِی کَفِّی فَأَمْرَرْتُهَا عَلَی وَجْهِی وِ لَقَد وُلَّیتُ غُسْلَهُ (صلی الله علیه و آله) وَالْمَلَائِکَةُ أَعْوَانِی فَضَجَّتِ الدَّارُ وَالْأَفْنِیَةُ مَلَةٌ یَهْبِطُ وَ مَلَةٌ یَعْرُجُ وَ مَا فَارَقَتْ سَمْعِی هَیْئَمَةٌ مِنْهُمْ یُصَلُّونَ عَلَیْهِ حَتَّی وَارَیْنَاهُ فِی ضَرِیحِهِ فَمَنْ ذَا أَحَقُّ بِهِ مِنِّی حَیّاً وَ مَیَّتاً فَانْفُذُوا عَلَی بَصَائِرِکُمْ وَلْتَصْدُقُ نِیَّاتُکُمْ فِی جِهَادِ عَدُوِّکُمْ فَوَالَّذِی لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ إِنِّی لَعَلَی جَادَّةِ الْحَقِّ وَ إِنَّهُمْ لَعَلَی مَزَلَّةِ الْبَاطِلِ أَقُولُ مَا تَسْمَعُونَ وَ أَسْتَغْفِرُ اللَّهَ لِی وَ لَکُمْ).

1. رفتار امام در برابر پیامبر

1. 1. مطیع فرمان خدا و پیامبر

وَ لَقَدْ عَلِمَ الْمُسْتَحْفَظُونَ مِنْ أَصْحَابِ مُحَمَّدٍ (صلی الله علیه و آله أَنَّی لَمْ أَرُدَّ عَلَی اللَّهِ وَ لَا عَلَی رَسُولِهِ سَاعَةً قَط!) ⁽¹⁾

الْمُسْتَحْفَظُونَ: رازداران؛ کسانی که حفظ دین به آن ها سپرده شده است؛ معتمدان اصحاب حضرت رسول. مستحفظ اسم مفعول است از باب استفعال از ماده «حفظ»؛ بصیغة المفعول من استحفظه الشیء أی أودعه عنده و طلب منه أن یحفظه فهو مستحفظ و ذاک مستحفظ.

قط: هرگز.

اصحاب و یاران رازدار محمد (صلی الله علیه و آله) به خوبی می دانند که من هرگز به معارضه با خدا و پیامبرش برنخاستم.

نکته ها

مستحفظون به صورت صیغهٔ اسم مفعول اشاره به آن گروهی است که اسرار پیامبر و تاریخ صحیح اسلام به آن ها سپرده شده بود و این نشان می دهد که تنها گروهی از یاران

آن حضرت بودند که به دقت و خالی از هرگونه غرض و سوءنیت، حافظ اسرار مردم و حوادث تاریخ بودند. ⁽¹⁾

1. 2. فداکاری های امام در راه پیامبر

وَ لَقَدْ وَاسَیْتُهُ بِنَفْسِی فِی الْمَوَاطِنِ الَّتِی تَنْکُصُ فِیهَا الْأَبْطَالُ وَ تَتَأَخَّرُ فِیهَا الْأَقْدَامُ نَجْدَةً أَکْرَمَنِی اللهُ بِهَا ⁽²⁾

نجده: به معنای شجاعت و ایستادگی در برابر دشمن یا حادثه است؛ البأس والشدّة و الشجاعة.

الْأَبْطالُ: شجاعان.

تَتَأَخَّرُ الْأَقْدَامُ: قدم ها می لرزد.

أَکْرَمَنِی: اکرام کرد مرا.

و پیامبر را به جان و دل یاری داده ام آن هم در میدان هایی که پهلوانان می گریختند و گام ها به عقب باز می گشت و این شجاعتی بود که خداوند مرا بدان گرامی داشت.

نکته ها

«نَجْدَةٌ»: می توان گفت مفعولٌ له یا مفعول مطلق باشد برای یک فعل محذوف؛ یعنی من پیامبر را همراهی کردم و شجاعت به خرج دادم که خدا آن شجاعت را به من اکرام کرده بود.

اشاره دارد به فداکاری های امام علیه السلام در غزوات مهم اسلامی همچون احد و خیبر و احزاب و حنین تاریخ نشان داده است که حضرت علی علیه السلام از همان نوجوانی و از اولین جنگ در کنار پیامبر بوده است. ⁽³⁾

2. در کنار پیامبر در آخرین لحظه های عمر

وَ لَقَدْ قُبِضَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه وسلم وَ إِنَّ رَأْسَهُ لَعَلَی صَدْرِی وَ لَقَدْ سَالَتْ نَفْسُهُ فِی کَفَّی فَأَمْرَرْتُهَا

عَلَی وَجْهی ⁽¹⁾

نَفْسُهُ: خون او، روح او، نقل شده است که حضرت رسول در هنگام وفات مقداری خون از دهانش خارج شده است؛ بسکون الفاء الدم وبالتحریک واحد الأنفاس.

أمْرَرْتُهَا: عبور دادم گذراندم، کشاندم.

رسول خدا جان تسلیم کرد در حالی که سرش بر سینه من بود نفس او بر کف دست من جاری شد و آن را بر چهره خود کشیدم.

نکته

منظور از «نفس» در جملهٔ «سَالَتْ نَفْسُهُ» چیست؟ 1. نخست این که منظور از نفس خون است که در بسیاری از عبارات فقها و ادبا به این معنا آمده؛ «نفس سائله» در کتب فقهی به معنای خون جهنده است و در اشعار عرب نیز به این معنا استعمال شده است و گفته اند: پیامبر اکرمصلی الله علیه وسلم در آخرین ساعت،عمر مقداری خون از حلق مبارکش بیرون آمد و از دهان بیرون ریخت و طبق این خطبه آن خون در کف دست مبارک علی علیه السلام قرار گرفت و آن حضرت به عنوان تبرک به صورت خود مالید؛ ⁽²⁾2. تفسیر دیگر این که نفس همان روح مقدس انسانی است که در قرآن مجید بارها به آن اشاره شده است: اللَّهُ یَتَوَفَّی الْأَنْفُسَ حینَ مَوْتِها ⁽³⁾خدا روح مردم را هنگام مرگشان به تمامی باز می ستاند؛ بنابراین مفهوم جمله این می شود که روح مقدس و پاک پیامبر به هنگام جدا شدن از بدن بر دست علی علیه السلام قرار گرفت و آن حضرت آن را به صورت خود کشید. ⁽⁴⁾

مشابه

اللَّهُ یَتَوَفَّی الْأَنْفُسَ حینَ مَوْتِها ⁽⁵⁾خدا جان ها را به هنگام مردنشان می گیرد.

3. مراسم غسل پیامبر

وَ لَقَدْ وُلّیتُ غُسْلَهُ (صلی الله علیه و آله وَ الْمَلَائِکَةُ أَعْوَانِی فَضَجَّتِ الدَّارُ وَ الْأَفْنِیَةُ مَلَأٌ یَهْبِطُ وَ مَلَأُ یَعْرُجُ)

وَ مَا فَارَقَتْ سَمْعِی هَیْئَمَةٌ مِنْهُمْ یُصَلُّونَ عَلَیْهِ حَتَّی وَارَیْنَاهُ فِی ضَرِیحِهِ ⁽¹⁾

ضَجَّتِ الدَّارُ: خانه فریاد کرد؛ در و دیوار ناله کرد؛ الضجیج الصیاح عند المکروه و الجزع.

الْأَفْنِیَةُ: فضاهای جلوی خانه؛ جمع «فناء» به معنای صحن خانه و جوانب آن است؛ الدار: وزان کساء ما اتسع أمامها أو ما امتد من جوانبها و الجمع أفنیة وفنی.

یهبط: هبوط می کند؛ از ماده «هَبَطَ» به معنای پایین می آید.

یَعْرُجُ: بالا می رود؛ از ماده «عَرَجَ» به معنای بالا می رود.

مَا فَارَقَتْ: خالی نشد.

هَیْئَمَةٌ: صدای پنهان صدای آهسته؛ بفتح الهاء الصّوت الخفی وقیل الکلام الخفی لا یفهم.

وَارَیْنَاهُ: او را به خاک سپردیم؛ از ریشه موارات» و از ریشهٔ «وری» به معنای پوشاندن و پنهان ساختن گرفته شده و در این جا به معنای دفن کردن است.

ضریح قبر؛ القبر أو الشق وسطه و الأول هو المراد هنا.

غسل دادنش را بر عهده گرفتم و فرشتگان یاریم می دادند در و دیوار خانه فریاد می کشیدند، جمعی از فرشتگان فرود می آمدند و جمعی دیگر به آسمان می رفتند. لحظه ای بانگ و فریادشان از گوشم جدا نمی شد بر او درود می فرستادند تا او را در مدفنش به خاک سپردیم.

نکته ها

تعبیر به «ضریح» اشاره به شکافی است که در زمین برای دفن آن حضرت ایجاد کردند؛ زیرا «ضریح» در لغت به همین معناست؛ هرچند امروز ضریح به آن چیزی که روی قبر می گذارند، اطلاق می شود. ⁽²⁾

جمله «ولّیتُ غُسْلَهُ» ممکن است اشاره به این باشد که پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله مرا مسئول و متولی این کار ساخته بود و یاری فرشتگان به منظور احترام و تعظیم و تکریم پیامبر بود. ⁽³⁾

«ضَجَّتِ الدَّارُ وَ الْأَفْنِیَةُ»: در این جا اسناد مجاز به کار رفته است؛ چون خانه فریاد نمی زند بلکه این ملائکه و ساکنان هستند که فریاد می زدند؛ مثل این که می گوییم شهر یکپارچه صدا شده بود.

«مَلَأُ یَهْبِطُ وَ مَلَةٌ یَعْرُجُ»: هنگامی که پیامبر از دنیا رفته بود، ملائکه در رفت وآمد و فریاد و فغان بودند. اگر مردم پیامبر را رها کرده و به سقیفه رفته و مشغول تعیین خلیفه بودند اما ملائکه، پیامبر را تنها نگذاشتند.

«وَ مَا فَارَقَتْ سَمْعِی هَیْئَمَةٌ مِنْهُمْ»: این عبارت کمال حضرت علی را می رساند؛ زیرا هر چشمی ملائکه را نمی بیند و هر گوشی صدای ملائکه را نمی شنود اما حضرت در مقامی بود که سروصدای ملائکه را می شنید و رفت و آمد آن ها را می دید.

مشابه

علامه مجلسی در بحار الانوار از کتاب الوصیه شیخ عیسی ضریر از امام کاظم علیه السلام چنین نقل می کند: قَالَ رَسُولُ اللهِ صلی الله علیه وسلم یَا عَلِیٌّ أَضَمِنْتَ دَیْنِی تَقْضِیهِ عَنِّی قَالَ نَعَمْ قَالَ اللَّهُمَ فَاشْهَدْ ثُمَ قَالَ یَا عَلِیٌّ تُغَسِّلُنِی وَ لَا یُغَسِّلُنِی غَیْرُکَ فَیَعْمَی بَصَرُهُ قَالَ عَلِیٌّ السَّلام وَ لِمَ یَا رَسُولَ اللَّهِ قَالَ کَذَلِکَ قَالَ جَبْرَئِیلُ السَّلام عَنْ رَبِّی إِنَّهُ لَا یَرَی عَوْرَتِی غَیْرُکَ إِلَّا عَمِیَ بَصَرُهُ قَالَ عَلِیٌّ فَکَیْفَ أَقْوَی عَلَیْکَ وَحْدِی قَالَ یُعِینُکَ جَبْرَئِیلُ وَ مِیکَائِیلُ وَ إِسْرَافِیل ⁽¹⁾پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله فرمود: ای علی، آیا تو ضمانت کردی که بدهی های مرا بپردازی؟ عرض کرد،آری، فرمود: خدایا تو گواه باش؛ سپس فرمود ای،علی مرا غسل بده و غیر از تو نباید مرا غسل دهد که نابینا خواهد شد علی علیه السلام عرض کرد: چگونه من به تنهایی قادر بر این کار خواهم شد؟ فرمود جبرئیل و میکائیل و اسرافیل تو را یاری خواهند کرد. ⁽²⁾

4. امام سزاوارترین مردم نسبت به پیامبر

فَمَنْ ذَا أَحَقُّ بِهِ مِنِّی حَیّاً وَ مَیْتاً؟ آری، در زندگی و مرگ چه کسی سزاوارتر از من به اوست؟!

نکته

این جا که حضرت علی علیه السلام می بیند دست های طرفدار ایشان هستند و دسته ای دیگر سراغ معاویه و طلحه و زبیر می روند می فرماید من با این همه سوابقی که دارم چرا شما دلتان می لرزد از این که در رکاب من باشید؟ مطمئن باشید که راه من راه حق است و راهی که مقابل من است، باطل است.

5. نصیحت امام

فَانْفُذُوا عَلَی بَصَائِرِکُمْ وَلْتَصْدُقُ نِیَّاتُکُمْ فِی جِهَادِ عَدُوِّکُمْ فَوَالَّذِی لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ إِنِّی لَعَلَی جَادَّةِ الْحَقِّ وَ إِنَّهُمْ لَعَلَی مَزَلَّةِ الْبَاطِل ⁽³⁾

مَزَلَّةِ: لغزش گاه؛ از ریشهٔ «زَلَل» به معنای لغزش گرفته شده اسم مکان و به معنای لغزشگاه خطرناک است؛ الموضع الذی تزلّ فیه قدم الانسان کالمزلفة.

اینک با دیده بینا به راه افتید و نیت های خود را در پیکار با دشمن خود خالص سازید. سوگند به خدایی که جز او معبودی نیست من بر طریق حق گام برمی دارم و دشمنان بر لغزشگاه باطل قدم می گذارند.

نکته ها

تعبیر «جَادَّةِ الْحَقِّ» و «مَزَلَّةِ الْبَاطِلِ» اشاره دارد که حق همچون جادهٔ مستقیم و روشنی است که انسان را به مقصد می رساند ولی باطل جاده نیست بلکه لغزشگاه و پرتگاه است. ⁽¹⁾

منظور از «بصائر عقاید» اهل بیت علیهم السلام مبتنی بر این که آن ها بر حق اند و دشمن آن ها بر باطل است و امام علیه السلام با سوگند به پروردگار این عقیده آن ها را تأیید و تأکید می کند که در آن چه دستور می دهد بر مقتضای حق و بر طبق آن است و دشمن آن ها بر پرتگاه باطل و لغزشگاه انحراف است. ⁽²⁾

«جَادَّةِ»: راهی را که حضرت علی علیه السلام می رود تعبیر به جاده کرده است؛ یعنی یک جاده اصلی است که آدم گم یا پرت نمی شود اما به درستی که آن ها نمی دانند جاده این جاست و آن جا راه نیست و جایی که آن ها می روند پرتگاه است.

«وَ إِنَّهُمْ لَعَلَی مَزَلَّةِ الْبَاطِلِ»: در این عبارت حضرت در حقیقت به «مصوبه» جواب می دهد که عده ای از اهل سنت بودند که می گفتند اصحاب پیامبر هیچکدام بر باطل نیستند؛ یعنی علی بر حق است و معاویه هم بر حق است و هرکدام اجتهاد کرده و این طور فهمیده است. این ها هر دو مجتهد و بر حقاند اما ما شیعیان «مخطئه» هستیم و می گوییم که اگر دو مجتهد اختلاف نظر دارند یکی بر حق است و یکی بر خطا و امکان ندارد که هر دو بر حق باشند.

6. شفافیت سخن امام

أَقُولُ مَا تَسْمَعُونَ وَ أَسْتَغْفِرُ اللَّهَ لِی وَ لَکُم آن چه می گویم، می شنوید. برای خودم و برای شما از خدا آمرزش می خواهم.

خطبه 198

اشاره

شناسنامه خطبه

تاریخ، زمان و مکان وقوع: در کوفه بین سال های 37 تا 40 هجری

مخاطب: کوفیان

موضوع: اعتقادی، اخلاقی

ویژگی: اسلام شناسی ⁽¹⁾

پیشگفتار خطبه

اشاره

از خطبه های امام علیه السلام است که درباره احاطه علم خداوند به همه جزئیات و سپس تشویق به تقوا و بیان برتری اسلام و قرآن ایراد فرموده است این خطبه از چند بخش تشکیل شده است.

یَعْلَمُ عَجِیجَ الْوُحُوشِ فِی الْفَلَوَاتِ وَ مَعَاصِیَ الْعِبَادِ فِی الْخَلَوَاتِ وَ اخْتِلَافَ النِّینَانِ فِی الْبِحَارِ الْغَامِرَاتِ وَ تَلَاطْمَ الْمَاءِ بِالرِّیَاحِ الْعَاصِفَاتِ وَ أَشْهَدُ أَنَّ مُحَمَّداً نَجِیبُ اللَّهِ وَ سَفِیرُ وَحْیِهِ وَ رَسُولُ رَحْمَتِهِ.

یَعْلَمُ عَجِیجَ الْوُحُوشِ فِی الْفَلَوَاتِ وَ مَعَاصِیَ الْعِبَادِ فِی الْخَلَوَاتِ وَاخْتِلَافَ النِّینَانِ فِی الْبِحَارِ الْغَامِرَاتِ وَتَلَاطُمَ الْمَاءِ بِالرِّیَاحِ الْعَاصِفَاتِ ⁽¹⁾

الْغَامِرَاتِ: عمیق از ریشهٔ «غَمر» به معنای از بین بردن اثر چیزی است؛ سپس به آب های زیادی که تمام چهره زمین با موجودات درون آن را می پوشاند اطلاق شده است و دریای «غامر» همان دریای عمیق است؛ أی کثیر الماء یغمر من یدخله أی یغطّیه ویستره و غمره البحر من باب نصر أی إذا علاه وغطاه. تَلَاطُمَ: جنب وجوش و تلاطم؛ از ماده «لَعَمَ» به معنای سیلی زد که به باب تفاعل رفته؛ گویی امواج دریا به هم سیلی می زنند.

رِّیَاحِ الْعَاصِفَاتِ: بادهای طوفانی، تندبادها؛ جمع «عاصفه» از ریشه «عصف» به معنای کاه است و «عاصف» به تندبادی گفته می شود که برگهای خشکیده و کاه مانند را به هر طرف پراکنده می کند یا اشیا را همچون کاه از هم متلاشی می سازد.

خداوند بانگ و فریاد وحوش را در بیابان ها و گناهان بندگان را در خلوت ها و آمدوشد ماهیان را در دریاهای ژرف و تلاطم امواج آب را در اثر وزش تندبادها می داند.

نکته ها

«عَجِیجَ الْوُحُوشِ فِی الْفَلَوَاتِ»: «عجیج» از ماده «عج» به معنای فریاد است؛ یعنی خداوند به صدا و فریاد حیوانات وحشی در بیابان ها آگاهی دارد یا منظور همان فریادهای طبیعی است که وحشی ها دارند یا همان گونه که انسان ها خدا را تسبیح می کنند، حیوانات هم با همین ناله و فریادشان خدا را تسبیح می کنند.

ضمیر مستتر در «یعلَمُ» به خدا بر می گردد و می گوید که خداوند از فریاد حیوانات وحشی در بیابان ها آگاه است.

هدف از این بند می تواند هشدار به گناه و خیانت در خلوت ها باشد؛ زیرا خداوند از همه آشکار و پنهان ها آگاه است. ⁽¹⁾

«فِی الْبحَارِ الْغَامِرَاتِ»: خدا رفت وآمد و حرکت ماهی ها را در دریاهای عمیق می بیند منظور این است که خدا به همه چیز احاطه دارد.

مشابه

وَلَوْ أَنَّ ما فِی الْأَرْضِ مِنْ شَجَرَةٍ أَقْلَامُ وَ الْبَحْرُ یَمُدُّهُ مِنْ بَعْدِهِ سَبْعَةُ أَبْحُرٍ مَا نَفِدَتْ کَلِمَاتُ اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ عَزِیزٌ حَکیم ⁽²⁾و اگر همه درختان روی زمین قلم شوند و دریا مرکب و هفت دریای دیگر به مددش بیاید سخنان خدا پایان نمی یابد و خدا پیروزمند و حکیم است. یَعْلَمُ ما یَلِجُ فِی الْأَرْضِ وَ ما یَخْرُجُ مِنْها ⁽³⁾آن چه در زمین درآید و آن چه از آن برآید می داند.

2. شهادت بر رسالت پیامبر

وَ أَشْهَدُ أَنَّ مُحَمَّداً نَجِیبُ اللَّهِ وَ سَفِیرُ وَحْیِهِ وَ رَسُولُ رَحْمَتِهِ ⁽⁴⁾

و گواهی می دهم که محمد برگزیده خدا و سفیر وحی او و رسول رحمت وی است.

نکته ها

«نَجِیبُ اللَّهِ»: یعنی انتخاب شده خدا؛ وزن فعیل در کلام عرب گاهی به معنای اسم فاعل است و گاهی به معنای اسم مفعول.

«سَفِیرُ وَحْیِهِ»: «سفارت» به معنای واسطه و وسیله ارتباط است. «سفیر» هم که می گویند از باب این است که واسطه ارتباط دو کشور با یکدیگر است. پیامبر، واسطه ارتباط است بین خدا و انسان ها؛ چون همه انسان ها استعداد و لیاقت گرفتن وحی را ندارند، خداوند پیامبر را مبعوث کرده تا واسطه باشد بین خودش و افراد دیگر.

مشابه

وَ ما أَرْسَلْنَاکَ إِلا رَحْمَةً لِلْعالَمینَ ⁽⁵⁾و تو را جز رحمتی برای جهانیان نفرستادیم.

أَمَّا بَعْدُ فَإِنِّی أُوصِیکُمْ بِتَقْوَی اللَّهِ الَّذِی ابْتَدَأَ خَلَقَکُمْ وَإِلَیْهِ یَکُونُ مَعَادُکُمْ وَ بِهِ نَجَاحُ طَلِبَتِکُمْ وَ إِلَیْهِ مُنْتَهَی رَغْبَتِکُمْ وَ نَحْوَهُ قَصْدُ سَبِیلِکُمْ وَ إِلَیْهِ مَرَامِی مَفْزَعِکُمْ فَإِنَّ تَقْوَی اللَّهِ دَوَاءُ دَاءِ قُلُوبِکُمْ وَ بَصَرُ عَمَی أَفْئِدَتِکُمْ وَشِفَاءُ مَرَضِ أَجْسَادِکُمْ وَصَلَاحُ فَسَادِ صُدُورِکُمْ وَ طُهُورُ دَنَسِ أَنْفُسِکُمْ وَ جِلَاءُ عَشَا أَبْصَارِکُمْ وَ أَمْنُ فَزَعِ جَأْشِکُمْ وَ ضِیَاءُ سَوَادِ ظُلْمَتِکُمْ فَاجْعَلُوا طَاعَةَ اللَّهِ شِعَاراً دُونَ دِثَارِکُمْ وَ دَخِیلًا دُونَ شِعَارِکُمْ وَ لَطِیفاً بَیْنَ أَضْلاعِکُمْ وَ أَمِیراً فَوْقَ أُمُورِکُمْ وَ مَنْهَلًا لِحِینِ وُرُودِکُمْ وَ شَفِیعاً لِدَرَکِ طَلِبَتِکُمْ وَ جُنَّةً لِیَوْمِ فَزَعِکُمْ وَ مَصَابِیحَ لِبُطُونِ قُبُورِکُمْ وَ سَکَناً لِطُولِ وَحْشَتِکُمْ وَ نَفَساً لِکَرْبِ مَوَاطِنِکُمْ فَإِنَّ طَاعَةَ اللَّهِ حِرْزَ مِنْ مَتَالِفَ مُکْتَنِفَةٍ وَ مَخَاوِفَ مُتَوَقِّعَةٍ وَ أَوَارِ نِیرَانٍ مُوقَدَةٍ فَمَنْ أَخَذَ بِالتَّقْوَی عَزَبَتْ عَنْهُ الشَّدَائِدُ بَعْدَ دُنُوّهَا وَ احْلَوْلَتْ لَهُ الْأُمُورُ بَعْدَ مَرَارَتِهَا وَ انْفَرَجَتْ عَنْهُ الْأَمْوَاجُ بَعْدَ تَرَاکُمِهَا وَ أَسْهَلَتْ لَهُ الصِّعَابُ بَعْدَ إِنْصَابِهَا وَ هَطَلَتْ عَلَیْهِ الْکَرَامَةُ بَعْدَ قُحُوطِهَا وَ تَحَدَّبَتْ عَلَیْهِ الرَّحْمَةُ بَعْدَ نُفُورِهَا وَ تَفَجَّرَتْ عَلَیْهِ النِّعَمُ بَعْدَ نُضُوبهَا وَ وَبَلَتْ عَلَیْهِ الْبَرَکَةُ بَعْدَ إِرْذَاذِهَا فَاتَّقُوا اللَّهَ الَّذِی نَفَعَکُمْ بِمَوْعِظَتِهِ وَ وَعَظَکُمْ بِرِسَالَتِهِ وَ امْتَنَّ عَلَیْکُمْ بِنِعْمَتِهِ فَعَبِّدُوا أَنْفُسَکُمْ لِعِبَادَتِهِ وَاخْرُجُوا إِلَیْهِ مِنْ حَقٌّ طَاعَتِهِ.

3. توصیه به تقوای الهی

أَمَّا بَعْدُ فَإِنِّی أُوصِیکُمْ بِتَقْوَی اللَّهِ الَّذِی ابْتَدَأَ خَلْقَکُمْ وَ إِلَیْهِ یَکُونُ مَعَادُکُمْ وَ بِهِ نَجَاحُ طَلِبَتِکُمْ وَ إِلَیْهِ مُنْتَهَی رَغْبَتِکُمْ وَ نَحْوَهُ قَصْدُ سَبِیلِکُمْ وَ إِلَیْهِ مَرَامِی مَفْزَعِکُمْ ⁽¹⁾

مُنْتَهَی رَغْبَتِکُمْ: آخرین نقطه امید شما.

مَرَامِی: جمع «مرمی» و اسم مکان به معنای جایی است که وقت ترس به آن پناه برده می شود.

مَفْزَع: پناهگاه؛ از ریشهٔ «فزع» به معنای ترس و وحشت گرفته شده و این واژه به معنای پناهگاه به کار می رود؛ زیرا انسان به هنگام ترس و وحشت به آن جا پناه می برد.

اما بعد، شما را سفارش می کنم به تقوا و پروا از خدایی که شما را آفرید و به سوی او باز می گردید، و با قدرت او حاجت هایتان برآورده می شود همان خدایی که منتهای آرزوی شماست و راه راست شما به سوی اوست و هنگام بیم و هراس به او پناه می آورید.

نکته ها

«وَ بِهِ نَجَاحُ طَلِبَتِکُمْ»: «نجاح» یعنی انجام شدن و پیروزی. حضرت می فرماید: اگر

خواسته ای هم داری خدا باید به تو بدهد پس ابتدای شما دست خداست آخرتان هم دست خداست، وسطش هم دست اوست.

«وَ إِلَیْهِ مَرَامِی مَفْزَعِکُمْ»: «مرامی» در این جا به معنای پناهگاه است؛ یعنی شما از وحشت های این دنیا به پناهگاه خدا روی می آورید یعنی اگر به طور مجازی پناهگاه دیگری را هم برای خودت تصور کنی ولی نهایت همه آن ها به سوی خداست پس ابتدا و انتها خداست.

مشابه

یا أَیُّهَا النَّاسُ اعْبُدُوا رَبَّکُمُ الَّذی خَلَقَکُمْ وَ الَّذِینَ مِنْ قَبْلِکُم ⁽¹⁾ای مردم، پرستش کنید پروردگارتان را که شما و کسانی را که پیش از شما بوده اند، آفریده است. وَ مِنْ آیَاتِهِ أَنْ خَلَقَکُمْ مِنْ تُرَابٍ ثُمَّ إِذَا أَنْتُمْ بَشَرٌ تَنْتَشِرُونَ ⁽²⁾و از نشانه های او این است که شما را از خاک آفرید؛ پس ناگهان شما [به صورت] بشری هرسو پراکنده شدید. وَ هُوَ خَلَقَکُمْ أَوَّلَ مَرَّةٍ وَ إِلَیْهِ تُرْجَعُون ⁽³⁾و او نخستین بار شما را آفرید و به سوی او برگردانیده می شوید.

4. آثار تقوا

4. 1. دوای دردها

فَإِنَّ تَقْوَی اللَّهِ دَوَاءُ دَاءِ قُلُوبِکُمْ چراکه تقوا دوای درد دل های شماست.

نکته

اشاره به بیماری های فکری و روحانی همچون ضلالت و گمراهی است. ⁽⁴⁾

مشابه

وَ أَمَّا الَّذینَ فِی قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ فَزَادَتْهُمْ رِجْساً إِلَی رِجْسِهِم ⁽⁵⁾اما کسانی که در دل هایشان بیماری است پلیدی بر پلیدیشان افزود.

فی قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ فَزادَهُمُ اللَّهُ مَرَضا ⁽¹⁾در دل هایشان مرضی است و خدا بر مرضشان افزود.

4. 2. بصیرت قلوب

وَ بَصَرُ عَمَی أَفْئِدَتِکُمْ ⁽²⁾ برطرف کننده کوری قلب هایتان است.

نکته

اشاره به بر طرف شدن موانع و حجاب های شناخت در پرتو تقواست. ⁽³⁾

4. 3. شفای امراض

وَ شِفَاءُ مَرَضِ أَجْسَادِکُمْ و شفای بیماری بدن هایتان است

نکته ها

اشاره به کم خوری و رعایت اعتدال در مصرف غذاها در سایه تقواست. ⁽⁴⁾

بسیاری از مرض هایی که در جسم هاست به علت بی بندوباری و بی تقوایی است؛ مثلاً در آیه کُلُوا وَاشْرَبُوا وَ لا تُسْرِفُوا ⁽⁵⁾بسیاری از مرض ها به علت زیاده روی است.

مشابه

یَخْرُجُ مِنْ بُطُونِها شَرَابٌ مُخْتَلِفٌ أَلْوانُهُ فِیهِ شِفاءٌ لِلنَّاسِس ⁽⁶⁾از درون آن، شهدی که به رنگ های گوناگون است بیرون می آید در آن برای مردم درمانی است. وَ نُنَزِّلُ مِنَ الْقُرْآن ما هُوَ شِفاءٌ وَرَحْمَةٌ لِلْمُؤْمِنینَ ⁽⁷⁾و ما آن چه برای مؤمنان مایه درمان و رحمت است از قرآن نازل می کنیم.

4. 4. اصلاح مفاسد

وَ صَلَاحُ فَسَادِ صُدُورِکُمْ و زداینده تباهی سینه هایتان است.

نکته ها

اشاره به پاکسازی درون از رذایل اخلاقی همچون کبر و حسد و کینه است. ⁽¹⁾

منظور از سینه ها همان دل است؛ چون دل در سینه است. منظور از فساد سینه ها همان خلقیات زشت است که اگر می خواهید برطرف شود، باید تقوا پیشه کنید.

4. 5. پاکی جان ها

وَ طُهُورُ دَنَسِ أَنْفُسِکُمْ ⁽²⁾ پاک کننده آلودگی نفس هایتان است.

نکته

اشاره به آلودگی های سطحی و کم عمق تر که با آب تقوا شست وشو می شود. ⁽³⁾

4. 6. جلای دیدگان

وَجِلَاءٌ عَشَا أَبْصَارَکُمْ ⁽⁴⁾

و جلای پرده دیدگانتان است.

نکته

اشاره به این است که تقوا بینش درون انسان را تیزتر و چشم بصیرت را روشن می سازد. ⁽⁵⁾

4. 7. ایمنی بخش

وَ أَمْنُ فَزَع جَأْشِکُمْ ⁽⁶⁾

و ایمنی بخش ترس دل هایتان است.

نکته

اشاره به اضطراب هایی است که انسان در اثر آلودگی به گناه پیدا می کند. ⁽¹⁾

مشابه

مَنْ جاءَ بِالْحَسَنَةِ فَلَهُ خَیْرٌ مِنْهَا وَ هُمْ مِنْ فَزَعِ یَوْمَئِذٍ آمِنُون ⁽²⁾هرکس نیکی به میان آورد، پاداشی بهتر از آن خواهد داشت و آنان از هراس آن روز ایمن اند.

4. 8. روشنایی در تاریکی ها

وَ ضِیَاءُ سَوَادِ ظُلْمَتِکُمْ و روشنی بخش تاریکی جهل شماست.

نکته ها

اشاره به تأثیر تقوا در برطرف کردن ظلمت جهالت ها و بی عدالتی هاست. ⁽³⁾

«سواد» به معنای سیاهی و تاریکی دل.است تقوا سیاهی دل را برطرف می کند و روشن می گرداند؛ پس اگر تقوا داشته باشید تمام معایب قلبی شما برطرف می شود.

4. 9. بهترین اثر تقوا، اطاعت حقیقی از خداوند

فَاجْعَلُوا طَاعَةَ اللَّهِ شِعَاراً دُونَ دِثَارِکُمْ وَ دَخِیلًا دُونَ شِعَارِکُمْ وَ لَطِیفاً بَیْنَ أَضْلَاعِکُمْ وَ أَمِیراً فَوْقَ أُمُورِکُمْ وَ مَنْهَلًا لِحِینِ وُرُودِکُمْ وَ شَفِیعاً لِدَرَکِ طَلِبَتِکُمْ وَ جُنَّةً لِیَوْمِ فَزَعِکُمْ وَ مَصَابِیحَ لِبُطُونِ قُبُورِکُمْ وَ سَکَناً لِطُولِ وَحْشَتِکُمْ وَ نَفَساً لِکَرْبِ مَوَاطِنِکُمْ ⁽⁴⁾

دخیلًا: داخل بدن؛ درون و داخل نفس؛ الرّجل و دخله و دخیلته و دخیله نیته و مذهبه و خلده.

دون: ظاهراً به معنای پایین یعنی زیر «دثار» باشد، ولی بعضی به معنای غیر دانسته اند.

لطیفاً: نفوذ کرده؛ نامرئی و نادیدنی؛ یعنی در قلب خود مواظب باشید نه این که به تظاهر اکتفا کنید.

مَنْهَلًا: محلی است که از آن جا در کنار آب قرار می گیرند و در فارسی به آن آبشخور گفته می شود و از ریشهٔ «نهل» به معنای ابتدای نوشیدن آب است؛ المشرب و الشرب و الموضع الذی فیه المشرب.

ورود: رفتن در کنار آب؛ سپس معنای وسیعی پیدا کرده و به داخل شدن در هر چیزی اطلاق می شود.

درک رسیدن؛ دریافتن است؛ تدارک به جبران کردن چیزی اطلاق می شود.

نفساً راه گشایش؛ محرّکة اسم وضع موضع المصدر الحقیقی من نفس تنفیسا و نفسا أی فرج تفریجا.

کَرب: مشکلات؛ جمع «کرب» به معنای غم و اندوه.

طاعت و بندگی خدا را پوشش جان خویش سازید نه جامه پیکر خود و در عمق جان فرمان بردار حق باشید نه فقط در ظاهر فرمان برداری از خدا را همانند رگ و پی در تارو پود خود وارد سازید و آن را بر همه امورتان حاکم کنید تقوا را چشمه ساری گوارا برای هنگام ورودتان و شفیعی برای رسیدن به آرزوهایتان و سپری برای روز وحشت و چراغ هایی برای اعماق گورهایتان و آرامشی برای ترسهای طولانی و آسایشی برای اندوه منازل پیش روی خود قرار دهید.

نکته ها

«بَیْنَ أَضْلَاع» مفهومش بین دنده هاست و از آن جا که قلب درون سینه قرار دارد و دنده ها از هر طرف آن را احاطه کرده اشاره به قلب دارد. ⁽¹⁾

طاعت و بندگی خداوند را شعار خود قرار دهید «شعار» به معنای جامه زیرین و در این جا کنایه از این است که همیشه ملازم طاعت خداوند بوده و مانند جامه زیر که با بدن ملازمت و پیوستگی دارد همواره فرمان بردار اوامر او باشید و لحظه ای سر از فرمانش برنتابید. ⁽²⁾

قید «دون دثارکم» اشاره به این است که طاعت خدا را جامه ظاهر خود قرار ندهید بلکه آن را در جان خود جای دهید؛ زیرا در غیر این صورت جز فایده ای اندک چیزی عاید آن ها نخواهد شد. ⁽³⁾

جمله «أَمِیراً فَوْقَ أُمُورِکُمْ» اشاره به این است که حاکمیت فرمان خدا باید در تمام مسائل زندگی اعم از فردی و اجتماعی و سیاسی جاری باشد. ⁽⁴⁾

جمله های «وَ مَنْهَلًا لِحِینِ وُرُودِکُمْ...» اشاره به آثار مثبت و برکات فراوان اطاعت خدا در زندگی مادی و معنوی انسان هاست؛ روح را سیراب می کند؛ انسان ها را به اهداف والای خود می رساند؛ در مقابل مشکلات از او دفاع می کند؛ در عالم برزخ و قبر و روز قیامت مایه آرامش است. ⁽⁵⁾

«وَ أَمِیراً فَوْقَ أُمُورِکُمْ»: دل، فرمانده کل قواست اگر به دل رضای خدا را بخواهی و ترس از خدا داشته باشی آن گاه از تمام اعضا و جوارح در راهی که خدا خواسته، استفاده می شود اما اگر در دل خودخواه باشیم این خودخواهی بلایی بر سر انسان می آورد.

«لِحِینِ وُرُودِکُمْ»: مسافری که راه دور و درازی را در بیابان های بی آب و علف تشنه و خسته طی کرده چیزی که سبب نجات او می شود این است که لب شط محل ورودی پیدا کند در روز قیامت فقط اطاعت خدا که در دنیا ذخیره کرده،ای به دردت می خورد. هرکس آنجا به فکر خویش است و در چنین موقعی تنها عمل تو سبب نجاتت می شود و مال و اولاد دردی را دوا نمی کند.

«شفیعاً»: وقتی که انسان کاری را به تنهایی نمی تواند انجام دهد، به کمک احتیاج دارد باید کسی با انسان باشد تا او را از مشکل نجات دهد به چنین شخصی (شفیع) می گویند و در قیامت شفیعی که می تواند شما را نجات دهد و به خواسته هایتان برساند، اطاعت از خداست

«وَ جُنَّةً لِیَوْمِ فَزَعِکُمْ»: روز قیامت روز گرفتاری و ترس است. وقتی که انسان در مقابل دشمن گیر کرده باشد و شمشیر و تیر دشمن به طرف او متوجه باشد، سپر می تواند او را نجات دهد این ها همه در کلام حضرت تشبیه است.

«وَ نَفَساً لِکَرْبِ مَوَاطِنِکُمْ»: این ها همه «مواطن» است و در این موقعیت ها برای انسان کرب ها و غصه ها و حوادثی پیش می آید و انسان به چیزی احتیاج دارد که این غصه ها را از او دور کند و او را دلگرم نماید.

استعاره

مستعار: منهل

مستعار منه: محل ورود

مستعارله: طاعت الهی

جامع: واژه «منهل» را برای طاعت الهی استعاره آورده است؛ زیرا انسان از طریق پرهیزکاری و فرمان برداری خداوند می تواند در روز رستاخیز از شرابی که ویژه پاکان و نیکوکاران است سیراب گردد.

5. آثار اطاعت از خدا

5. 1. نگهدارنده انسان از مهلکه ها

فَإِنَّ طَاعَةَ اللَّهِ حِرْزَ مِنْ مَتَالِفَ مُکْتَنِفَةٍ ⁽¹⁾

زیرا طاعت و بندگی خدا شما را از مهلکه های فراگیر که در انتظارتان است نگاه می دارد.

5. 2. نگهدارنده انسان از وحشت ها

وَ مَخَاوِفَ مُتَوَقَّعَةٍ و وحشت هایی که هر لحظه انتظار می رود.

5. 3. نگهدارنده انسان از آتش دوزخ

وَ أُوَارِ نِیرَانٍ مُوقَدَةٍ ⁽²⁾ و حرارت آتش افروخته را از شما باز می دارد

6. ادامه آثار تقوا

6. 1. رافع سختی ها

فَمَنْ أَخَذَ بِالتَّقْوَی عَزَبَتْ عَنْهُ الشَّدَائِدُ بَعْدَ دُنُوِّهَا ⁽³⁾ هرکس به دامن تقوا چنگ،زند سختی هایی که بدو نزدیک گشته از وی دور گردد.

نکته

آدم هایی که با خدا رابطه ندارند و اهل تقوا نیستند هم در دنیا گرفتار سختی هستند و هم در آخرت بیشتر سختی ها به این علت است که انسان خود را با مردم دنیا برای مال و ریاست درگیر می کند؛ زیرا نوع بشر به دنبال ریاست و آقایی است و اگر ثروت یا ریاست را از آن ها بگیرند، درگیری و کشمکش ایجاد می شود. انسان باید در دنیا کار کند اما خودش را با مردم دنیا برای مال و ریاست درگیر نکند.

مشابه

وَ لَوْ أَنَّ أَهْلَ الْقُری آمَنُوا وَاتَّقَوْا لَفَتَحْنا عَلَیْهِمْ بَرَکَاتٍ مِنَ السَّمَاءِ وَ الْأَرْضِ ⁽¹⁾اگر مردم قریه ها ایمان آورده و پرهیزکاری پیشه کرده بودند برکات آسمان و زمین را به رویشان می گشودیم. وَ مَنْ یَتَّقِ اللَّهَ یَجْعَلْ لَهُ مَخْرَجاً وَیَرْزُقْهُ مِنْ حَیْثُ لا یَحْتَسِب ⁽²⁾و هرکه از خدا بترسد، برای او راهی برای بیرون شدن قرار خواهد داد.

6. 2. شیرینی زندگی

وَ احْلَوْلَتْ لَهُ الْأُمُورُ بَعْدَ مَرَارَتِهَا ⁽³⁾ تلخی های حوادث ناراحت کننده به شیرینی مبدل می شود.

نکته

اموری از دنیا که برای دیگران تلخ است برای آدمی که اهل تقواست، شیرین است؛ زیرا: 1. او درگیری برای خودش درست نمی کند؛ 2. اگر چیزهایی هم پیش آمد، چون اتکا به خدا دارد و می داند که امتحان خداست ناراحت نیست

6. 3. گشایش در زندگی

والفَرَجَتْ عَنْهُ الْأَمْوَاجُ بَعْدَ تَرَاکْمِهَا امواج فتنه هایی که گرداگردش را فراگرفته از او فاصله گیرد.

نکته

حضرت کسی که خودش را درگیر دنیا می کند به کسی که در دریا گرفتار باشد و موج ها از اطراف به او فشار بیاورد و او را در تنگنا قرار دهد، تشبیه کرده است.

استعاره

مستعار: امواج

مستعار منه: غرق شدن و نابودی

مستعارله: وضع نامطلوب بدنی و ملکات زشت اخلاقی

جامع: واژه «امواج» را برای وضع نامطلوب بدنی و صفات زشت اخلاقی استعاره فرموده است؛ همان صفات زشتی که اگر در نفس آدمی زیاد و انبوه شود، آن را در اقیانوس عذاب الهی غرق و نابود خواهد ساخت رعایت تقوا باعث رهایی نفس از ناهنجاری و محو صفات زشت از صفحه ضمیر او می گردد، هرچند این تیرگیها بسیار باشد.

6. 4. سهولت

وَ أَسْهَلَتْ لَهُ الصَّعَابُ بَعْدَ إِنْصَابِهَا ⁽¹⁾

إنصاب: خسته کردن؛ مصدر باب افعال است و از ریشه «نصب» به معنای خسته شدن گرفته شده است.

دشواریهایی که وی را به رنج انداخته، برایش آسان شود.

6. 5. مجد و عظمت

وَ هَطَلَتْ عَلَیْهِ الْکَرَامَةُ بَعْدَ قُحُوطِهَا ⁽²⁾

و باران کرامت پس از نایاب شدن بر او می بارد.

نکته

هطل به معنای بارانی است که با دانه های درشت پشت سر هم بیاید؛ کرامت خدا تشبیه شده است به باران حضرت می فرماید کرامت خدا بر چنین شخص باتقوایی سرازیر می شود؛ یعنی از هر طرفی محترم و مورد رحمت خدا قرار می گیرد.

استعاره

مستعار هطل

مستعار منه: تمتع و کامیابی

مستعارله: افاضه های الهی

جامع: منظور از بارش کرامت در جمله و هطلت علیه الکرامة کمالات نفسانی پایداری است که انسان بدان ها متمتع و کامیاب می گردد و چون افاضه این کمالات شباهت به ریزش باران دارد لذا واژهٔ «هطل را برای افاضه آن ها استعاره و به کرامت

اسناد داده است

6. 6. نزول رحمت

وَ تَحَدَّبَتْ عَلَیْهِ الرَّحْمَةُ بَعْدَ نُفُورِهَا ⁽¹⁾

همچون باران های پرپشت بر او فرو می بارد و رحمت قطع شده الهی به سوی او بازمی گردد.

6. 7. گشایش نعمت ها

وَ تَفَجَّرَتْ عَلَیْهِ النِّعَمُ بَعْدَ نُضُوبِهَا ⁽²⁾ نعمت های که فرونشسته بود، به جوشش در می آید.

نکته ها

واژه «تفجر» کنایه از انواع نعمت ها دنیوی و اخروی است. ⁽³⁾

در این عبارت حضرت نعمت ها خدا را به چشمه آب گوارایی تشبیه کرده اند. اگر آب این چشمه فرو رفته باشد انسان ناراحت می شود ولی وقتی که آب دوباره شروع به جوشیدن کند انسان خوشحال می شود.

6. 8. بارش برکت

وَ وَبَلَتْ عَلَیْهِ الْبَرَکَةُ بَعْدَ إِرْذَاذِهَا ⁽⁴⁾

و برکت های کم شده به فراوانی بر او ریزش می کند.

نکته

در این عبارت برکت خدا به باران تشبیه می شود باران گاهی با دانه های خیلی ریز می بارد و چیزی عاید زمین نمی شود که به این می گویند «رذاذ» در مقابل «وابل».

مشابه

وَ لَوْ أَنَّ أَهْلَ الْقُری آمَنُوا وَ اتَّقَوْا لَفَتَحْنا عَلَیْهِمْ بَرَکَاتٍ مِنَ السَّمَاءِ وَالْأَرْضِ ⁽¹⁾و اگر مردم شهرها ایمان آورده و به تقوا گراییده بودند، قطعاً برکاتی از آسمان و زمین برایشان می گشودیم. وَ مَنْ یَتَّقِ اللَّهَ یَجْعَلْ لَهُ مَخْرَجاً * وَیَرْزُقْهُ مِنْ حَیْثُ لا یَحْتَسِب ⁽²⁾و هرکس از خدا پروا کند [خدا] برای او راه بیرون شدنی قرار می دهد و از جایی که حسابش را نمی کند به او روزی می رساند.

7. توصیه به تقوامداری اندرز خداوند

فَاتَّقُوا اللَّهَ الَّذِی نَفَعَکُمْ بِمَوْعِظَتِهِ تقوای خداوند پیشه کنید؛ همان خداوندی که با پند و اندرزش به شما سود بخشیده است.

8. مواعظ نبوی

وَوَعَظَکُمْ بِرِسَالَتِهِ و به وسیله رسالتش شما را اندرز داده است.

9. نعمت ها الهی

وَامْتَنَّ عَلَیْکُمْ بِنِعْمَتِهِ ⁽³⁾ و با نعمتش بر شما منت نهاده است.

10. لزوم آمادگی اطاعت و عبادت

فَعَبِّدُوا أَنْفُسَکُمْ لِعِبَادَتِهِ وَ اخْرُجُوا إِلَیْهِ مِنْ حَقٌّ طَاعَتِهِ ⁽⁴⁾ پس توسن وجود خود را برای عبادتش رام و حق طاعت او را به جای آورید.

نکته ها

«فَعَبّدُوا» از ریشه عبادت اخذ شده به معنای مهیا ساختن و تسلیم نمودن است. ⁽⁵⁾

اطاعت به این است که واجبات خدا را انجام بدهیم و محرمات را ترک کنیم. این حقی است به گردن من و شما و حق اطاعت را خوب از عهده اش بربیایید که روز قیامت گرفتاری نداشته باشید

ثُمَّ إِنَّ هَذَا الْإِسْلَامَ دِینُ اللَّهِ الَّذِی اصْطَفَاهُ لِنَفْسِهِ وَ اصْطَنَعَهُ عَلَی عَیْنِهِ وَ أَصْفَاهُ خِیَرَةَ خَلْقِهِ وَ أَقَامَ دَعَائِمَهُ عَلَی مَحَبَّتِهِ أَذَلَّ الْأَدْیَانَ بِعِزَّتِهِ وَوَضَعَ الْمِلَلَ بِرَفْعِهِ وَ أَهَانَ أَعْدَاءَهُ بِکَرَامَتِهِ وَ خَذَلَ مُحَادِّیهِ بِنَصْرِهِ وَ هَدَمَ أَرْکَانَ الضَّلَالَةِ بِرُکْنِهِ وَ سَقَی مَنْ عَطِشَ مِنْ حِیَاضِهِ وَ أَتَأَقَ الْحِیَاضَ بِمَوَاتِحِهِ ثُمَّ جَعَلَهُ لَا انْفِصَامَ لِعُرْوَتِهِ وَ لَا فَکَ لِحَلْقَتِهِ وَ لَا انْهِدَامَ لِأَسَاسِهِ وَ لَا زَوَالَ لِدَعَائِمِهِ وَ لَا انْقِلَاعَ لِشَجَرَتِهِ وَ لَا انْقِطَاعَ لِمُدَّتِهِ وَ لَا عَفَاءَ لِشَرَائِعِهِ وَ لَا جَدَّ لِفُرُوعِهِ وَ لَا ضَنْکَ لِطْرُقِهِ وَ لَا وُعُوثَةَ لِسُهُولَتِهِ وَ لَا سَوَادَ لِوَضَحِهِ وَ لَا عِوَجَ لِانْتِصَابِهِ وَ لَا عَصَلَ فِی عُودِهِ وَ لَا وَعَثَ لِفَجِّهِ وَ لَا انْطِفَاءَ لِمَصَابِیحِهِ وَ لَا مَرَارَةَ لِحَلَاوَتِهِ فَهُوَ دَعَائِمُ أَسَاخَ فِی الْحَقِّ أَسْنَاخَهَا وَثَبَّتَ لَهَا أَسَاسَهَا وَیَنَابِیعُ غَزُرَتْ عُیُونُهَا وَ مَصَابِیحُ شَبَّتْ نِیرَانُهَا وَ مَنَارٌ افْتَدَی بِهَا سُفَّارُهَا وَ أَعْلَامٌ قُصِدَ بِهَا فِجَاجُهَا وَ مَنَاهِلُ رَوِیَ بِهَا وَرَادُهَا. جَعَلَ اللَّهُ فِیهِ مُنْتَهَی رِضْوَانِهِ وَ ذِرْوَةَ دَعَائِمِهِ وَ سَنَامَ طَاعَتِهِ فَهُوَ عِنْدَ اللَّهِ وَثِیقُ الْأَرْکَانِ رَفِیعُ الْبُنْیَانِ مُنِیرُ الْبُرْهَانِ مُضِیءُ النِّیرَانِ عَزِیزُ السُّلْطَانِ مُشْرِفُ الْمَنَارِ مُعْوذُ الْمَثَارِ فَشَرِّفُوهُ وَاتَّبِعُوهُ وَ أَدُّوا إِلَیْهِ حَقَّهُ وَضَعُوهُ مَوَاضِعَهُ.

11. آثار و عظمت و ویژگی های اسلام

11. 1. دین برگزیده

ثُمَّ إِنَّ هَذَا الْإِسْلَامَ دِینُ اللَّهِ الَّذِی اصْطَفَاهُ لِنَفْسِهِ ⁽¹⁾ آن گاه بدانید این اسلام همان دین خداست که آن را برای خود برگزید.

نکته ها

«اصْطَفَاهُ لِنَفْسِهِ» اشاره به این است که راه رسیدن به قرب خداوند تنها آیین اسلام است. ⁽²⁾

دینی که انسان ها را به خدا می رساند و تسلیم خدا می کند دین مقدس اسلام است و اسلام از ماده «تسلیم» است؛ یعنی انسان صددرصد مطیع و خالص برای خدا باشد فلا وَرَبِّکَ لَا یُؤْمِنُونَ حَتَّی یُحَکِّمُوکَ فیما شَجَرَ بَیْنَهُمْ ثُمَّ لا یَجِدُوا فِی أَنْفُسِهِمْ حَرَجًا مِمَّا قَضَیْتَ وَیُسَلِّمُوا تَسْلیما ⁽³⁾ولی چنین نیست به پروردگارت قسم که ایمان نمی آورند مگر آن که تو را در مورد آن چه میان آنان مایه اختلاف،است داور گردانند سپس از حکمی که کرده ای در دل هایشان احساس ناراحتی و تردید نکنند و کاملا سر تسلیم فرود آورند.

مشابه

وَ لَهُ ما فِی السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَ لَهُ الدِّینُ واصِبا ⁽¹⁾و آن چه در آسمان ها و زمین است از آن اوست، و آیین پایدار [نیز] از آن اوست. هُوَ الَّذِی أَرْسَلَ رَسُولَهُ بِالْهُدی و دینِ الْحَقِّ ⁽²⁾اوست کسی که فرستاده خود را با هدایت و آیین درست روانه کرد.

11. 2. ساخته شدن با عنایت خاص

وَ اصْطَنَعَهُ عَلَی عَیْنِهِ ⁽³⁾ و با عنایت خاص خویش آماده ساخته است.

نکته

جمله «وَ اصْطَنَعَهُ عَلَی عَیْنِهِ» در مورد اموری گفته می شود که شخص به هنگام انجام گرفتن آن حاضر و ناظر باشد و به عبارت دیگر در برابر چشمان او انجام گیرد و در مورد خداوند کنایه از نهایت عنایت و مراقبت الهی نسبت به آن است. ⁽⁴⁾

مشابه

وَ لِتُصْنَعَ عَلَی عَیْنی ⁽⁵⁾زیر نظر من پرورش یابی. وَ اصْطَنَعْتُکَ لِنَفْسی اذْهَبْ أَنْتَ وَ أَخُوکَ بِآیَاتِی وَ لا تَنِیا فی ذکری ⁽⁶⁾تو را خاص خود کردم تو و برادرت آیات مرا ببرید و در رسالت من سستی مکنید.

11. 3. مبلغ اسلام؛ برترین آفریده خدا

وَ أَصْفَاهُ خِیَرَةَ خَلْقِهِ ⁽¹⁾

و بهترین آفریده خود را برای عرضه آن برگزید.

11. 4. استواری پایه های اسلام بر محبت

وَ أَقَامَ دَعَائِمَهُ عَلَی مَحَبَّتِهِ ⁽²⁾

و پایه های آن را بر محبت خویش قرار داد.

نکته ها

اشاره به این که اساس اسلام را محبت تشکیل می دهد. ⁽³⁾

ابتدا باید دوست خدا باشی و ایمان به خدا داشته باشی بعد به دستورات عمل کنی.

مشابه

هَلِ الدِّینُ إِلَّا الْحُبُّ أَلَا تَرَی إِلَی قَوْلِ اللَّهِ إِنْ کُنْتُمْ تُحِبُّونَ اللَّهَ فَاتَّبِعُونِی یُحْببْکُمُ الله ⁽⁴⁾آیا دین چیزی غیر از محبت است؟ خداوند می گوید بگو اگر خدا را دوست می دارید از من پیروی کنید تا خداوند شما را دوست بدارد استعاره

مستعار: دعائم

مستعار منه: قیام و قرار

مستعارله: اهل اسلام یا ارکان آن

جامع: واژه «دعائم» برای اهل اسلام یا برای ارکان آن استعاره شده و وجه مشابهت این است که اسلام مانند سقفی که بر روی ستون هایش برپاست بر ارکان خود قیام و قرار دارد.

11. 5. تفوق اسلام بر سایر ادیان

أَذَلَّ الْأَدْیَانَ بِعِزَّتِهِ ⁽¹⁾ خداوند ادیان و مذاهب دیگر را با عزت و قدرت بخشیدن به اسلام ضعیف کرد

نکته

در زمان امیرالمؤمنین علیه السلام دین اسلام در جهان جا باز کرده بود و دین های دیگر در مقابل آن موقعیت خود را از دست داده بودند و این ادیان در عین حال که دارای حقایقی بودند اما خرافات و اوهام در آن زیاد بود و دین اسلام خالی از این گونه مسائل بود؛ بنابراین اسلام بر ادیان دیگر تفوق پیدا کرده بود.

مشابه

وَ مَنْ یَبْتَغِ غَیْرَ الْإِسْلامِ دیناً فَلَنْ یُقْبَلَ مِنْهُ وَ هُوَ فِی الآخِرَةِ مِنَ الْخاسِرین ⁽²⁾و هرکه جز اسلام، دینی [دیگر] جوید هرگز از وی پذیرفته نشود و وی در آخرت از زیانکاران است. هُوَ الَّذِی أَرْسَلَ رَسُولَهُ بِالْهُدی وَ ِدینِ الْحَقِّ لِیُظْهِرَهُ عَلَی الدِّینِ کُلِّهِ وَ لَوْ کَرِهَ الْمُشْرِکُون ⁽³⁾اوست کسی که فرستاده خود را با هدایت و آیین درست روانه،کرد، تا آن را بر هر چه دین است فائق،گرداند هر چند مشرکان را ناخوش آید

11. 6. اعتلای اسلام

وَ وَضَعَ الْمِلَلَ بِرَفْعِهِ و با برافراشتنش دیگر مذاهب را به پستی نشاند.

نکته

ممکن است که منظور خود مردم باشند و ممکن هم هست که منظور آن دین ها باشند چون به خود هم «ملة» گفته می شود.

11. 7. اسلام، خوارکننده دشمنان

وَ أَهَانَ أَعْدَاءَهُ بِکَرَامَتِهِ ⁽⁴⁾ و با احترام و نفوذ آن دشمنان را خوار نمود.

نکته ها

مراد از دشمنان اسلام مشرکان و تکذیب کنندگان ادیان دیگر است و مقصود از «اهانت» آن ها کشتار و گرفتن جزیه و تحقیر آنان است. ⁽¹⁾

و تکریم اسلام عبارت از گرامیداشت آن و اهل اسلام و این که مسلمانان را در نفوس دیگران ارجمند و بزرگ داشته است. ⁽²⁾

11. 8. درماندگی مخالفان

وَ خَذَلَ مُحَادِّیهِ بِنَصْرِهِ ⁽³⁾ با یاری اسلام، مخالفان سرسختش را درمانده ساخت

نکته

«مُحَادِّیهِ»: جمع است که در اصل محادیّن بوده و چون «ه» اضافه شده «ن» آن افتاده است. «محادین» اسم فاعل از باب مفاعله است و دو «دال» در هم ادغام می گردد «مُحادٌ» می شود که جمع آن «محادّون» است.

مشابه

لا تَجِدُ قَوْماً یُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَالْیَوْمِ الْآخِرِ یُوادُّونَ مَنْ حَادَّ اللَّهَ وَرَسُولَهُ ⁽⁴⁾نمی یابی مردمی را که به خدا و روز قیامت ایمان آورده باشند ولی با کسانی دوستی کنند که با خدا و پیامبرش مخالفت می ورزند. قاتِلُوهُمْ یُعَذِّبْهُمُ اللَّهُ بِأَیْدِیکُمْ وَیُخْزِهِمْ وَیَنْصُرْکُمْ عَلَیْهِمْ وَ یَشْفِ صُدُورَ قَوْمٍ مُؤْمِنِینَ ⁽⁵⁾با آنان بجنگید تا خدا آنان را به دست شما عذاب و رسوایشان کند و شما را بر ایشان پیروزی بخشد و دل های گروه مؤمنان را خنک گرداند.

11. 9. منهدم کردن ارکان ضلالت

وَ هَدَمَ أَرْکَانَ الضَّلَالَةِ بِرُکْنِهِ ⁽¹⁾ و با تقویت،آن ارکان ضلالت را در هم کوبید.

استعاره

مستعار: ارکان

مستعار منه: پایه و ستون

مستعارله: عقاید فاسد

جامع: واژه «ارکان» استعاره است؛ زیرا همان گونه که وجود ساختمان بستگی به ستون ها و پایه های آن دارد گمراهی نیز به عقاید فاسد و مردمی که دارای آن تباهی ها و گمراهی ها هستند، وابسته است.

11. 10. سیراب کردن تشنگان

وَ سَقَی مَنْ عَطِشَ مِنْ حِیَاضِهِ ⁽²⁾

تشنگان را از سرچشمه زلال آن سیراب کرد.

نکته ها

واژهٔ «سقی» استعاره از افاضه علوم دین و کمالات نفسانی به آن هاست. ⁽³⁾

واژه «عطش» استعاره است برای آنانی که گرفتاری خود را به جهل و نادانی دانسته و از دانش بی بهره اند. ⁽⁴⁾

واژه «حیاض» استعاره است برای دانشمندان اسلام که حوضه ای علوم و حکمت دین هستند. ⁽⁵⁾

حضرت امیر علیه السلام دستورات اسلام را به آب تشبیه کرده که مایه حیات است. دستورات