مشخصات کتاب

سرشناسه : شریفانی، محمد، 1340 -

عنوان و نام پدیدآور : کلام امیر (علیه السلام): ترجمه و شرح نهج البلاغه/ محمد شریفانی.

مشخصات نشر : قم: نشر حبیب، 1401.

مشخصات ظاهری : 9 ج.

شابک : دوره:978-622-5710-26-9 ؛ ج.1: 978-622-5710-27-6 ؛ ج. 2 978-622-5710-28-3: ؛ ج.3 978-622-5710-29-0 : ؛ ج.4 978-622-5710-30-6 : ؛ ج.5: 978-622-5710-31-3 ؛ ج.6 978-622-5710-32-0 : ؛ ج.7 978-622-5710-33-7 : ؛ ج.8: 978-622-5710-34-4 ؛ ج.9:978-622-5710-35-1

وضعیت فهرست نویسی : فاپا

یادداشت : کتابنامه.

مندرجات : ج.1. خطبه 1تا30.-ج.2. خطبه 31تا83.-ج.3.خطبه 84 تا 108.-ج.4. خطبه 109-145.-ج.5.خطبه 146تا 178.- ج.6.خطبه 179تا193.-ج.7.خطبه 194تا241.-ج.8. نامه 1تا31.-ج.9.نامه 32تا 79.

عنوان دیگر : ترجمه و شرح نهج البلاغه.

موضوع : علی بن ابی طالب (ع)، امام اول، 23 قبل از هجرت - 40ق -- خطبه ها

موضوع : Ali ibn Abi-talib, Imam I, 600-661 -- *Public speaking

موضوع : علی بن ابی طالب (ع)، امام اول، 23 قبل از هجرت - 40ق . نهج البلاغه -- نقد و تفسیر

موضوع : Ali ibn Abi-talib, Imam I. Nahjol - Balaghah -- Criticism and interpretation

رده بندی کنگره : BP39/5

رده بندی دیویی : 297/9515

شماره کتابشناسی ملی : 9117569

اطلاعات رکورد کتابشناسی : فاپا

خیراندیش دیجیتالی: کانون فرهنگی اندیشه اصفهان

ویراستار کتاب: شهناز محققیان

اشاره

کلام امیر علیه السلام

ترجمه و شرح نهج البلاغه

جلد 8

دکتر محمد شریفانی

عضو هیئت علمی دانشگاه علامه طباطبایی

سرشناسه شریفانی، محمد، 1340 -....

عنوان و نام پدیدآور: (علیه السلام)/ محمد شریفانی.

مشخصات نشر: قم: نشر حبیب، 1401-

مشخصات ظاهری: 430 ص

شابک: دوره 9-26-5710-622-978

8ج. - 4-34-5710-622-978

وضعیت فهرست نویسی: فیپا

یادداشت: کتابنامه.

موضوع: علی بن ابیطالب (علیه السلام) امام اول، 23 قبل از هجرت - 40ق -- خطبه ها

علی بن ابی طالب (علیه السلام)، امام اول 23 قبل از هجرت - 40ق. نهج البلاغه- نقد و تفسیر

رده بندی دیویی: 297/9515

رده بندی کنگره: BP 39/5

شماره کتابشناسی ملی: 9117569

عنوان کتاب کلام امیر جلد 8

مؤلف: محمد شریفانی

ویراستار: سمیه بازیار

صفحه آرا و طراح جلد: سمیه بازیار

ناشر: نشر حبیب

چاپ اول: 1401

چاپ: عترت

شمارگان: 1000

شابک جلد: 4 - 34 - 5710 – 622 - 978

شابک دوره: 9 - 26 - 5710 - 622 - 978

فهرست

نامه 1

نامهٔ 2...37

نامه 3...41

2 برخورد امام با شریح...43

نامه 4...55

نامه 5...59

نامه 6...

نامه 7...71

نامه 8 ...77

نامه 9...83

نامه 10...95

نامه 11...107

نامه 12...113

.5 شیوه رویارویی با دشمن...117

نامه 13...119

نامه 14...123

نامه 15...129

نامه 16...

نامه 17...141

1 پاسخ امام به ادعاهای معاویه...142

2 4 بدترین فرزندان ...146

نامه 18...151

نامه 20...159

نامه 21...161

نامه 22...169

نامه 23...173

نامه 24...179

نامه 25...185

نامه 27...197

نامهٔ 28...213

25 پاسخ قاطعانه...234

27 سپاه مشتاق برای دیدار با پروردگار...235

نامهٔ 29...239

نامه 30...245

نامه 31...253

30 دستورات حیات بخش...310

30 1. عمده ترین عامل سعادت انجام واجبات...310

31 3 معرفت و کردار...313

37 خود میزان بودن...334

9.48. ضایع کردن توشه آخرت...391

کتابنامه...427

نامه 1

اشاره

شناسنامه نامه

تاریخ زمان و مکان وقوع: قبل از نبرد جمل بر سر چشمه ای مابین مدینه و بصره (ذی قار)، سال 36 هجری

مخاطب: کوفیان

موضوع: تاریخی سیاسی

هدف و نتیجه: روشنگری درباره ناکثین ⁽¹⁾

پیشگفتار نامه

این نامه را امام علیه السلام به مردم کوفه به هنگام حرکت از مدینه به طرف بصره در سال 36 هجری نوشته و امام حسن و عمار یاسر به کوفه بردند. هدف امام در این نامه بیان سه مطلب است: 1. طلحه و زبیر و عایشه که اکنون به بهانه خون خواهی عثمان جنگ جمل را به راه انداختند خود در قتل او دست داشتند؛ 2. مردم با اختیار و از روی میل و رغبت با امام بیعت کردند؛ 3. بر مردم کوفه لازم است که در مقابل فتنه جمل به پا خیزند.

و من کتاب له (علیه السلام) إلی أهل الکوفة عند مسیره من المدینة إلی البصرة مِنْ عَبْدِ اللَّهِ عَلِیٌّ أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ إِلَی أَهْلِ الْکُوفَةِ جَبْهَةِ الْأَنْصَارِ وَ سَنَامِ الْعَرَبِ أَمَّا بَعْدُ فَإِنِّی أَخْبِرُکُمْ عَنْ أَمْرِ عُثْمَانَ حَتَّی یَکُونَ سَمْعُهُ کَعِیَانِهِ إِنَّ النَّاسَ طَعَنُوا عَلَیْهِ فَکُنْتُ رَجُلاً مِنَ الْمُهَاجِرِینَ أُکْثِرُ اسْتِعْتَابَهُ وَ أُقِلْ عِتَابَهُ وَکَانَ طَلْحَةُ وَالزُّبَیْرُ أَهْوَنُ سَیْرِهِمَا فِیهِ الْوَجِیفْ وَ أَرْفَقُ حِدَائِهِمَا اَلْعَنِیفُ وَکَانَ مِنْ عَائِشَةَ فِیهِ فَلْتَةُ غَضَبٍ فَأَتِیحَ لَهُ قَوْمٌ فَقَتَلُوهُ وَ بَایَعَنِی النَّاسُ مُسْتَکْرَهِینَ وَ لاَ مُجْبَرِینَ بَلْ طَائِعِینَ مُخَیَّرِین وَاعْلَمُوا أَنَّ دَارَ أَلْهِجْرَةِ قَدْ قَلَعَتْ بِأَهْلِهَا وَ قَلَعُوا بِهَا وَ جَاشَتْ جَیْشَ الْمِرْجَلِ وَ قَامَتِ الْفِتْنَةُ عَلَی الْقُطْبِ فَأَسْرِعُوا إِلَی أَمِیرِکُمْ وَ بَادِرُوا جِهَادَ عَدُوِّکُمْ إِنَّ شَاءَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَل.

1. نامه امام به سران کوفه

مِنْ عَبْدِ اللَّهِ عَلِیٌّ أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ إِلَی أَهْلِ الْکُوفَةِ جَبْهَةِ الْأَنْصَارِ وَ سَنَامِ الْعَرَبِ ⁽¹⁾

از بنده خدا علی امیرالمؤمنین به اهل کوفه، یاران بلند مقام و سروران عرب

نکته ها

امام علیه السلام به جهت تحریک و تهییج مردم کوفه برای حضور در صحنه نبرد از آنان با جمله «جَبْهَةِ الْأَنْصَارِ وَ سَنَامِ الْعَرَبِ» به عظمت یاد می کند. ⁽²⁾

مراد از «انصار» در این جا انصار پیغمبر در مدینه که معمولاً در مقابل مهاجران قرار داده می شوند، نیست چون در کوفه جبهه انصاری نبود بلکه منظور یاران امام علیه السلام است. ⁽³⁾

استعاره

مستعار: سنام

مستعار منه: جایگاه بلند کوفیان

مستعارله: کوفیان

جامع: واژه «سنام» را برای کوفیان استعاره آورده است که سرآمد بودن آن ها را از دیدگاه حضرت نشان می دهد تا جایگاه بلندشان را به دیگران نشان دهد، همان طور که به کوهان شتر سنام گفته می شود؛ زیرا نسبت به تمام بدن در رفعت و بلندی قرار دارد.

2. آگاه کردن مردم از وضع عثمان

أَمَّا بَعْدُ فَإِنِّی أُخْبِرُکُمْ عَنْ أَمْرِ عُثْمَانَ حَتَّی یَکُونَ سَمْعُهُ کَعِیَانِهِ ⁽¹⁾ اما بعد، شما را از وضع عثمان آگاه می کنم چنان که شنیدنش چون دیدنش باشد.

نکته ها

امام شبهه قتل عثمان را که اصحاب جمل و اهل شام و به طور کلی، کسانی که می خواهند فساد به وجود آورند بر سر زبان ها انداخته بودند و حتی مایه تمام آشوب ها در اسلام قرار گرفته بود ذکر کرده و پاسخ آن را نیز داده است. ⁽²⁾

«حَتَّی یَکُونَ سَمْعُهُ کَعِیَانِه» در عین کوتاهی بیان، عوامل اصلی قتل عثمان به گونه ای به تصویر کشیده شده است که گویا خواننده این وقایع را مشاهده می کند. ⁽³⁾

3. علت قتل عثمان

إِنَّ النَّاسَ طَعَنُوا عَلَیْهِ فَکُنْتُ رَجُلًا مِنَ الْمُهَاجِرِینَ أُکْثِرُ اسْتِعْتَابَهُ وَ أُقِلُّ عِتَابَهُ ⁽⁴⁾

مردم از او عیب جویی کردند و من فردی از مهاجران بودم که او را به اصلاح روش های نادرستش و جلب رضایت مردم واداشتم و کمتر در پی سرزنشش بودم.

نکته ها

اشاره ای گذرا به علت قتل عثمان می کند که مردم به علت بدعت هایی که خلیفه به وجود آورده بود، او را سرزنش می کردند و چون دست از خطاها و اطرافیان فرصت طلب خویش برنداشت انقلاب کردند و او را کشتند. ⁽¹⁾

جمله «أُکْثِرُ اسْتِعْتَابَهُ» به این معناست که من بسیار از عثمان خواستم که به سوی خود آید و به سوی آن چه مورد رضایت مردم است برگردد ولی ثمر بخش نیفتاد. ⁽²⁾

مشابه

طَعَنُوا فِی دِینِکُمْ ⁽³⁾و آیین شما را مورد طعن قرار دهند.

4. تندروی طلحه و زبیر درباره عثمان

وَ کَانَ طَلْحَةُ وَ الزُّبَیْرُ أَهْوَنُ سَیْرِهِمَا فِیهِ الْوَجِیفُ وَ أَرْفَقُ حِدَائِهِمَا الْعَنِیفُ ⁽⁴⁾

وَجِیفُ: تاختن از ریشه «وَجفَ» به معنای اضطراب و از همان جایی که به عنوان سرعت سیر، اضطراب در سیرکننده پیدا می شود این واژه به معنای سرعت نیز به کار رفته است؛ الوجیف وجف الشیء بمعنی اضطرب، و الوجیف ضرب من سیر الإبل والخیل فیه سرعة و اضطراب أو جفت البعیر أسرعته. و فی أقرب الموارد: وجف الفرس و البعیر: عدا وسار العنق، وفی حدیث علی أهون سیرهما فیه الوجیف.

حِدَاء: تحریک آوازی که برای راندن شتر می خوانند؛ به هر گونه برانگیختن و تحریک برای انجام کاری استعمال می شود؛ حداء: بکسر أوله وضمّه أیضا ککتاب و ذباب واوی من حدو سوق الابل والغناء لها. یقال حدا الابل و بالابل یحدو حدوا و حداء و حداء من باب نصر ساقها و غنّی لها فهو حاد. یقال حدت الریح السحاب أی ساقتها. عَنِیفُ: شدت و خشونت؛ از ریشهٔ عنف» به معنای خشونت و شدت عمل؛ الشدید من القول و السیر. والذی لیس له رفق برکوب الخیل. عنف به و علیه من باب کرم لم یرفق به و عامله بشدّة.

و سبک ترین برنامه طلحه و زبیر درباره او تندروی و نرم ترین کارشان فشار آوردن به او بود.

نکته

نقل شده است که وقتی عثمان و مدافعانش اجازه ندادند مهاجمان از در خانه اش وارد شوند طلحه آنان را از در خانه یکی از انصار که همسایه عثمان،بود، هدایت کرد و از آن طریق آنان را به پشت بام خانه خلیفه برد. ⁽¹⁾

مشابه

قُلُوبٌ یَوْمَئِذٍ واجِفَةٌ ⁽²⁾در آن روز دل هایی در هراس باشند.

5. خشم گرفتن عایشه به عثمان

وَ کَانَ مِنْ عَائِشَةَ فِیهِ فَلْتَةٌ غَضَبٍ ⁽³⁾ عایشه هم ناگهان در حق او خشم گرفت.

6. قتل عثمان

فَأُتِیحَ لَهُ قَوْمٌ فَقَتَلُوهُ ⁽⁴⁾ آن گاه عده ای بر کشتن وی مهیا شدند و او را کشتند.

7. بیعت با امام

وَ بَایَعَنِی النَّاسُ غَیْرَ مُسْتَکْرَهِینَ وَ لَا مُجْبَرِینَ بَلْ طَائِعِینَ مُخَیَّرِینَ ⁽⁵⁾

مُخَیَّرِین: اختیار داران؛ از ماده «خیر» به معنای اختیار داشتن؛ خِیَرَه اسم مصدر است به معنی اختیار.

و مردم بدون اکراه و اجبار بلکه از روی میل و اختیار با من بیعت کردند.

نکته

مردم با میل و اختیار و آزادی با امام علیه السلام بیعت کردند و روا نبود که بیعت خود را نقض کنند؛ چراکه در این صورت ناچارند تاوان عهدشکنی خودشان را بپردازند مانند اصحاب جمل که عهدشکنی کردند و فتنه گری نمودند. ⁽¹⁾

مشابه

الَّذِینَ یَنْقُضُونَ عَهْدَ اللَّهِ مِنْ بَعْدِ مِیثَاقِهِ وَیَقْطَعُونَ ما أَمَرَ اللَّهُ بِهِ أَنْ یُوصَلَ وَیُفْسِدُونَ فِی الْأَرْضِ ⁽²⁾کسانی که پیمان خدا را پس از بستن آن می شکنند و آن چه خدا به پیوستن آن فرمان داده می گسلند و در زمین فساد می کنند. فَمَنْ نَکَثَ فَإِنَّمَا یَنْکُثُ عَلی نَفْسه ⁽³⁾و هرکه بیعت را بشکند، به زیان خود شکسته است. فَمَا رَاعَنِی إِلَّا وَ النَّاسُ کَعُرْفِ الضَّبُعِ إِلَیَّ یَنْثَالُونَ عَلَیَّ مِنْ کُلِّ جَانِبٍ حَتَّی لَقَدْ وُطِئَ الْحَسَنَانِ وَ شُقَّ عِطْفَای ⁽⁴⁾مردم همانند پال کفتار بر سرم ریختند و از هر طرف به من هجوم آوردند به طوری که دو فرزندم در آن ازدحام کوبیده شدند و ردایم از دو جانب پاره شد. لَوْ لَا حُضُورُ الْحَاضِرِ وَ قِیَامُ الْحُجَّةِ بِوُجُودِ النَّاصِرِ وَ مَا أَخَذَ اللَّهُ عَلَی الْعُلَمَاءِ أَلَّا یُقِرُّوا عَلَی کِفَّةِ ظَالِمٍ وَ لَا سَغَبٍ مَظْلُومٍ لَأَلْقَیْتُ حَبْلَهَا عَلَی غَارِبِهَا وَ لَسَقَیْتُ آخِرَهَا بِکَأْسِ أَوَّلِهَا وَ لَأَلْفَیْتُمْ دُنْیَاکُمْ هَذِهِ عِنْدِی أَزْهَدَ مِنْ عَفْطَةِ عَنْز ⁽⁵⁾اگر حضور حاضر و تمام بودن حجت بر من به خاطر وجود یاور نبود و اگر نبود عهدی که خداوند از دانشمندان گرفته که در برابر شکم بارگی هیچ ستمگر و گرسنگی هیچ مظلومی سکوت ننمایند، دهنه شتر حکومت را بر کوهانش می انداختم و پایان خلافت را با پیمانه خالی اولش سیراب می کردم، آن وقت می دیدید که ارزش دنیای شما نزد من از اخلاط دماغ بز، کمتر است.

8. فتنه اهل مدینه

وَ اعْلَمُوا أَنَّ دَارَ الْهِجْرَةِ قَدْ قَلَعَتْ بِأَهْلِهَا وَ قَلَعُوا بِهَا وَ جَاشَتْ جَیْشَ الْمِرْجَلِ وَ قَامَتِ

الْفِتْنَةُ ⁽¹⁾

جَاشَت: جوشید؛ از ریشهٔ «جیش» به معنای جوشیدن و به هیجان آمدن.

مرْجَل: دیگ؛ خواه آن را از سفال ساخته باشند یا مس و غیر آن لذا هنگامی که کسی سخت عصبانی می شود می گویند: «جاشت مراجله»؛ القدر اسم آلة علی وزن مفعل.

قامت: قرار یافت.

بدانید که سرای هجرت [مدینه] مردمش را از خود راند و مردم نیز از آن جا رفتند. دیگ آشوب در مدینه جوشان شد و فتنه برپا گشت

نکته ها

تعبیر «به پا خاستن فتنه» اشاره به فتنهٔ طلحه و زبیر و عایشه است که با طرحی از پیش تهیه شده برای کنار زدن علی علیه السلام از خلافت و تجزیه کشور اسلامی فتنه ای به پا کردند و امام نسبت به آن هشدار می دهد. ⁽²⁾

واژه «قلع» کنایه از این است که مردم و سرزمین های اسلامی از این آشوب در اضطراب و نگرانی هستند. ⁽³⁾

تشبیه

مشبه: به هم ریختگی مدینه

مشبه به: دیگ در حال جوش

وجه شَبَه: همان طور که دیگ در حال جوشیدن دچار غلیان و جوش و خروش است به هم ریختگی پیش آمده در شهر مدینه بر اثر فتنه نیز مردم را دچار اضطراب و جوشش کرده بود.

9. دعوت مردم به جهاد با دشمن

عَلَی الْقُطْبِ فَأَسْرِعُوا إِلَی أَمِیرِکُمْ وَ بَادِرُوا جِهَادَ عَدُوِّکُمْ إِنْ شَاءَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَل ⁽⁴⁾

بادروا: پیش دستی کنید؛ بادروا أی سارعوا أمر من المبادرة.

پس به سوی امیرتان بشتابید و اگر خدا خواهد به سوی جهاد با دشمن خود به پیش تازید.

نکته

اشاره به این دارد که شما چرا خاموش نشسته اید در حالی که مدینه پایتخت اسلام یکپارچه جنب و جوش و شورش است و مؤمنان مدینه با هم برای خاموش کردن آتش فتنه شورشیان در بصره یکپارچه حرکت کرده اند. ⁽¹⁾

مشابه

وَ قاتِلُوهُمْ حَتَّی لا تَکُونَ فِتْنَةٌ ⁽²⁾با آن ها بجنگید تا دیگر فتنه ای نباشد. بحث تاریخی

عثمان در دوران خلافت دوازده ساله خود دست اطرافیانش را برای سوء استفاده از اموال مسلمین باز گذاشته بود او خزانه مملکت را برای فامیل های اموی خودش قرار داده بود و چنین کارهایی باعث قتل او.گشت مردم از او می خواستند که توبه کند و رفتار خود را تغییر دهد ولی فایده نداشت و این ناهنجاری ها به جایی رسید که کارهای عثمان برای مردم توجیه ناپذیر بود.

مصریان از عبدالله بن ابی سرح والی مصر ناراضی بودند جمعی از آن ها به مدینه آمدند و عثمان او را عزل کرد و محمد بن ابی بکر را به ولایت مصر.گماشت. آن ها به همراه محمد رهسپار مصر شدند. در بین راه به قاصد عثمان برخوردند که با شتاب به سوی مصر می رفت. او را تفتیش کردند و نامه عثمان را نزد او یافتند که به والی معزول دستور داده بود که محمد را بکشد و همراهانش را سر و ریش بتراشد و زندان کند و برخی از آن ها را به دار آویزد. مصریان بازگشتند و با برخی از قبایل مدینه همدست شدند و عثمان را در خانه محاصره کردند و آب را بر او بستند ولی امیرالمؤمنین علیه السلام سه مشک آب برایش فرستاد این محاصره 49 روز طول کشید و سرانجام عثمان به دست دو تن از مهاجمان به قتل رسید. ⁽³⁾

نامه 2

اشاره

شناسنامه نامه

تاریخ زمان و مکان وقوع: پس از پیروزی بر شورشیان جمل در بصره ماه رجب سال 36 هجری

مخاطب: کوفیان

موضوع: سیاسی

هدف و نتیجه: قدردانی ⁽¹⁾

پیشگفتار نامه

این نامه را امام بعد از فتح بصره به مردم کوفه یا مصر نوشته و توسط عمر بن سلمه ارحبی برای ایشان فرستاده است. در این نامه امام علیه السلام برای کوفیان دعا می کند و از خدا می خواهد برای آنان که خاندان پیامبر را یاری کردند و عملاً در مقام سپاسگزاری از نعمت هایش برآمدند بهترین پاداش را عنایت فرماید.

و من کتاب له علیه السلام إلیهم بعد فتح البصرة:

وَ جَزَاکُمُ اللَّهُ مِنْ أَهْلِ مِصْرِ عَنْ أَهْلِ بَیْتِ نَبِیِّکُمْ أَحْسَنَ مَا یَجْزِی الْعَامِلِینَ بِطَاعَتِهِ وَ الشَّاکِرِینَ لِنِعْمَتِهِ فَقَدْ سَمِعْتُمْ وَأَطَعْتُمْ وَ دُعِیتُمْ فَأَجَبْتُم.

1. نامه امام به مردم کوفه پس از فتح بصره

«و من کتاب له علیه السلام إلیهم بعد فتح البصرة»

از نامه های آن حضرت است به مردم کوفه پس از فتح بصره.

2. تشکر از مجاهدان کوفه

وَ جَزَاکُمُ اللَّهُ مِنْ أَهْلِ مِصْرٍ عَنْ أَهْلِ بَیْتِ نَبِیِّکُمْ أَحْسَنَ مَا یَجْزِی الْعَامِلِینَ بِطَاعَتِهِ وَ الشَّاکِرِینَ لِنِعْمَتِهِ ⁽¹⁾

عَامِلِین بِطَاعَتِهِ: طاعتگزاران؛ مطمتعلّق للعاملین، ولنعمته للشاکرین یقال عمل بطاعته و شکر لنعمته.

شاکرین: سپاسگزاران.

خداوند به شما مردم کوفه از جانب اهل بیت پیامبرتان علیهم السلام و پاداش نیکو دهد؛ بهترین پاداشی که به مطیعان و شکرگزاران نعمتش عنایت می کند.

نکته ها

امام علیه السلام سپاس حقیقی از ایثار و فداکاری مردم کوفه را اجر و پاداشی الهی می داند که در سرای جاویدان به بهترین صورت نصیبشان خواهد شد. ⁽²⁾

جمله «عَنْ أَهْلِ بَیْتِ نَبِیِّکُمْ» اشاره به این است که قیام شما مردم نه تنها حمایت از اسلام و قرآن بود بلکه حمایت از اهل بیت نیز محسوب می شد و این ثواب مضاعفی برای شما دارد. ⁽³⁾

مشابه

وَ جَزاهُمْ بِما صَبَرُوا جَنَّةً وَ حَرِیراً ⁽¹⁾به پاداش صبری که کرده اند پاداششان را بهشت و حریر داد. إِنَّما یُرِیدُ اللَّهُ لِیُذْهِبَ عَنْکُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَیْتِ ⁽²⁾ای اهل بیت، خدا می خواهد پلیدی را از شما دور کند و شما را پاک دارد.

3. اجابت دعوت امام

فَقَدْ سَمِعْتُمْ وَأَطَعْتُمْ وَ دُعِیتُمْ فَأَجَبْتُم ⁽³⁾

دُعِیتُمْ: دعوت شدید.

أَجَبْتُم: پاسخ گفتید.

دستورم را شنیدید و اطاعت کردید و دعوت شدید و اجابت نمودید.

مشابه

أَوَّهِ عَلَی إِخْوَانِیَ الَّذِینَ تَلَوُا الْقُرْآنَ فَأَحْکَمُوهُ وَ تَدَبَّرُوا الْفَرْضَ فَأَقَامُوهُ أَحْیَوُا السُّنَّةَ وَ أَمَاتُوا الْبِدْعَةَ دُعُوا لِلْجِهَادِ فَأَجَابُوا وَ وَثِقُوا بِالْقَائِدِ فَاتَّبَعُوه ⁽⁴⁾آه بر آن برادرانم که قرآن را تلاوت کرده آن را استوار داشتند و واجبات را اندیشه نموده بر پا کردند سنت را زنده نمودند و بدعت را می راندند به جهاد دعوت شدند اجابت کردند به پیشوا اعتماد نموده تابعش شدند. بحث تاریخی

امیرالمؤمنین علیه السلام قرظة بن کعب انصاری را به فرمانداری کوفه برگزید. او از رزمندگان اسلام در جنگ احد و سایر جنگ های بعد بود. هنگامی که عمر، عمار یاسر را حاکم کوفه کرد، ده نفر از اصحاب پیامبر خدا را برای تعلیم مردم به همراه او فرستاد که یکی از آن ها قرظة بود. او به سال 23 هجری به فتح ری توفیق یافت در جنگ جمل حضور نداشت؛ از همین رو امام علی علیه السلام نامه ای را به عنوان سپاسگزاری و قدرشناسی از فداکاریهای مردم کوفه در جنگ با طاغیان جمل برای وی نوشت و ارسال فرمود وفات او در ایام خلافت امیرالمؤمنین علیه السلام واقع شد و حضرت بر او نماز گزارد. از او فرزندانی بود به نام عمرو و علی.

در واقعه کربلا عمر و راه پدر را ادامه داد و امام حسین علیه السلام را یاری کرد و به شهادت رسید ولی برادرش از راه پدر منحرف شد و به سپاه ابن زیاد پیوست

این نامه

مورد بحث را عبیدالله بن ابورافع نوشته است که به املای امیرالمؤمنین علیه السلام است؛ اگرچه مخاطب و گیرنده نامه قرظة است ولی در حقیقت نامه خطاب به مردم کوفه نوشته شده این نامه گزیده ای از یک نامه طولانی است که بعد از سلام و ستایش مردم کوفه و توحید و عبادت به گزارش بیعت شکنی و تفرقه افکنی و تعدّی و سرکشی بصریان و مناظره ها و گفت وگوهای خود و تذکرات خداپسندانه می پردازد تا همه بدانند که حضرت خواهان جنگ نبوده و تا حد امکان برای جلوگیری از جنگ تلاش کرده است.

حضرت سیاست جنگی خود را که مبتنی بر اصول اسلام است، روشن می کند و راه های شبهه و تشکیک و تردید را در مورد سیاست جنگی خود می بندد در این نامه اشاره ای زودگذر به امان دادن به مردم بصره و رفع هر گونه دلهره و اضطراب از ایشان است. ⁽¹⁾

نامه 3

اشاره

شناسنامه نامه

تاریخ، زمان و مکان وقوع: اوایل حکومت امام علیه السلام در مدینه سال 35 هجری

مخاطب: شریح بن حارث

موضوع: سیاسی اخلاقی

هدف و نتیجه: آموزش رفتار حاکمان و کارگزاران، ارائه الگوهای رفتاری ⁽¹⁾

پیشگفتار نامه

منظور امام از نوشتن این نامه به شریح این است که مخاطبش را از دنیازدگی و افتادن در دام تعلقات و اعتماد به تکیه گاه های مادی بر حذر دارد فرمایش حضرت هشداری به دست اندرکاران مدیریت جامعه است که دچار غرور و خودشیفتگی نشوند و مسئولیت خویش را که امانتی در دست آنان است از یاد نبرند؛ به ویژه دست اندرکاران قضاوت که اگر از مسیر عدالت و دادگری منحرف شوند راه فراری از سقوط در آتش ندارند و باید بیش از صاحب منصبان از تقوای الهی برخوردار باشند.

و من کتاب له علیه السلام الشریح بن الحارث قاضیه: وَ رُوِیَ أَنَّ شُرَیْحَ بْنَ الْحَارِثِ قَاضِیَ أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ لَام إِشْتَرَی عَلَی عَهْدِهِ دَاراً بِثَمَانِینَ دِینَاراً فَبَلَغَهُ ذَلِکَ فَاسْتَدْعَی شُرَیْحاً وَ قَالَ لَهُ بَلَغَنِی أَنَّکَ إِبْتَعْتَ دَاراً بِثَمَانِینَ دِینَاراً وَ کَتَبْتَ لَهَا کِتَاباً وَ أَشْهَدْتَ فِیهِ شُهُوداً فَقَالَ لَهُ شُرَیْحٌ قَدْ کَانَ ذَلِکَ یَا أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ قَالَ فَنَظَرَ إِلَیْهِ نَظَرَ الْمُغْضَبِ ثُمَّ قَالَ لَهُ یَا شُرَیْحُ أَمَا إِنَّهُ سَیَأْتِیکَ مَنْ لَا یَنْظُرُ فِی کِتَابِکَ وَ لَا یَسْأَلُکَ عَنْ بَیْنَتِکَ حَتَّی یُخْرِجَکَ مِنْهَا شَاخِصاً وَیُسْلِمَکَ إِلَی قَبْرِکَ خَالِصاً فَانْظُرْ یَا شُرَیْحُ لَا تَکُونُ ابْتَعْتَ هَذِهِ اَلدَّارَ مِنْ غَیْرِ مَالِکَ أَوْ نَقَدْتَ الثَّمَنَ مِنْ غَیْرِ حَلَالِکَ فَإِذَا أَنْتَ قَدْ خَسِرْتَ دَارَ الدُّنْیَا وَ دَارَ الآخِرَةِ أَمَا إِنَّکَ لَوْ کُنْتَ أَتَیْتَنِی عِنْدَ شِرَائِکَ مَا اشْتَرَیْتَ لَکَتَبْتُ لَکَ کِتَاباً عَلَی هَذِهِ النُّسْخَةِ فَلَمْ تَرْغَبْ فِی شِرَاءِ هَذِهِ الدَّارِ بِدِرْهَمٍ فَمَا فَوْقُ وَ النُّسْخَةُ هَذِهِ هَذَا مَا اِشْتَرَی عَبْدٌ ذَلِیلٌ مِنْ مَیِّتٍ قَدْ أُزْعِجَ لِلرَّحِیلِ اشْتَرَی مِنْهُ دَاراً مِنْ دَارِ الْغُرُورِ مِنْ جَانِبِ اَلْفَانِینَ وَ خِطَّةِ الْهَالِکِینَ وَ تَجْمَعُ هَذِهِ الدَّارَ حُدُودٌ أَرْبَعَةُ الْحَدُّ الْأَوَّلُ یَنْتَهِی إِلَی دَوَاعِی اَلآفَاتِ وَ الْحَدُّ الثَّانِی یَنْتَهِی إِلَی دَوَاعِی الْمُصِیبَاتِ وَ الْحَدُّ الثَّالِثُ یَنْتَهِی إِلَی الْهَوَی الْمُرْدِی وَ الْحَدُّ الرَّابِعُ یَنْتَهِی إِلَی الشَّیْطَانِ الْمُغْوِی وَ فِیهِ یُشْرَعُ بَابُ هَذِهِ الدَّارِ اِشْتَرَی هَذَا الْمُغْتَرُّ بِالْأَمَلِ مِنْ هَذَا الْمُرْعَجِ بِالْأَجَلِ هَذِهِ الدَّارَ بِالْخُرُوجِ مِنْ عِزَّ الْقَنَاعَةِ وَ الدُّخُولِ فِی ذُلّ الطَّلَب وَ الضَّرَاعَةِ فَمَا أَدْرَکَ هَذَا الْمُشْتَرِئَ فِیمَا اشْتَرَی مِنْهُ مِنْ دَرَبٍ فَعَلَی مُبَلْبِلِ أَجْسَامِ الْمُلُوکِ وَ سَالِبٍ نُفُوسِ الْجَبَابِرَةِ وَ مُزِیلٍ مُلْکِ الْفَرَاعِنَةِ مِثْلِ کِسْرَی وَ قَیْصَرَ وَ تُبْعِ وَ حِمْیَرَ وَ مَنْ جَمَعَ الْمَالَ عَلَی الْمَالِ فَأَکْثَرَ وَ مَنْ بَنَی وَ شَیَّدَ وَ زَخْرَفَ وَ نَجَّدَ وَ إِدَّخَرَ وَ اعْتَقَدَ وَ نَظَرَ بِزَعْمِهِ لِلْوَلَدِ إِشْخَاصُهُمْ جَمِیعاً إِلَی مَوْقِفِ الْعَرْضِ وَ الْحِسَابِ وَ مَوْضِعِ الثَّوَابِ وَ الْعِقَابِ إِذَا وَقَعَ الْأَمْرُ بِفَصْلِ اَلْقَضَاءِ وَ خَسِرَ هُنالِکَ الْمُبْطِلُونَ شَهِدَ عَلَی ذَلِکَ الْعَقْلُ إِذَا خَرَجَمِنْ أَسْرِ الْهَوَی وَ سَلِمَ مِنْ عَلَائِقِ الدُّنْیَا.

1. نامه امام به شریح بن حارث

و من کتاب لهم اکتبه الشریح بن الحارث قاضیه: وَ رُوِیَ أَنَّ شُرَیْحَ بْنَ الْحَارِثِ

قَاضِیَ أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ لامَ اشْتَرَی عَلَی عَهْدِهِ دَاراً بِثَمَانِینَ دِینَاراً فَبَلَغَهُ ذَلِکَ فَاسْتَدْعَی شُرَیْحاً وَ قَالَ لَهُ: ⁽¹⁾

گفته اند: شریح پسر حارث قاضی امیرمؤمنان علیه السلام در زمان حکومت آن حضرت، خانه ای به هشتاد دینار خرید این خبر به امام رسید و آن گاه شریح را خواست و به او فرمود:

نکته

آن چه برای توده های مردم مجاز و قابل انجام است، نظیر گرایش به تجملات، برای دولتمردان به خصوص چهره های سرشناس و منسوب از طرف،رهبر مانند قضات، شایسته نیست. ⁽²⁾

2. برخورد امام با شریح

بَلَغَنِی أَنَّکَ ابْتَعْتَ دَاراً بِثَمَانِینَ دِینَاراً وَ کَتَبْتَ لَهَا کِتَاباً وَ أَشْهَدْتَ فِیهِ شُهُوداً فَقَالَ لَهُ شُرَیْحٌ قَدْ کَانَ ذَلِکَ یَا أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ قَالَ فَنَظَرَ إِلَیْهِ نَظَرَ الْمُغْضَبِ ثُمَّ قَالَ لَهُ ⁽³⁾

ثَمَانِین: هشتاد.

کتاباً: سند.

أَشْهَدْتَ: به شهادت گرفتی

مُغْضَب: خشمگین؛ از ماده «غَضَب» به معنای خشم؛ غضبان خشمناک صفت مشبهه است؛ مغضوب: غضب شدگان.

به من خبر دادند که خانه ای به هشتاد دینار خریده ای و برای آن سندی نوشته ای و بر آن گواهانی گرفته ای! شریح گفت: آری چنین است ای امیرمؤمنان امام خشمگین به او نگریست و سپس به او فرمود:

3. خانه قبر

یَا شُرَیْحُ أَمَا إِنَّهُ سَیَأْتِیکَ مَنْ لَا یَنْظُرُ فِی کِتَابِکَ وَ لَا یَسْأَلُکَ عَنْ بَیْنَتِکَ حَتَّی

یُخْرِجَکَ مِنْهَا شَاخِصاً وَ یُسْلِمَکَ إِلَی قَبْرِکَ خَالِصاً فَانْظُرْ ⁽¹⁾

یُسْلِمَکَ إِلَی قَبْرِکَ: تو را می سپارد؛ من التسلیم ای یعطیک قبرک ویناولک إِیَّاه یقال: سلّمه إلی فلان أی أعطاه إیاه فتناوله منه، ویمکن أن یؤخذ من الاسلام لأنّ أسلم جاء بمعنی سلّم أیضا یقال فلان أسلم أمره إلی فلان أی سلّمه إلیه. خالص: تنها؛ الخالص هو المحض والمراد هنا العاری من أعراض الدنیا وحطامها أی یخرجک عاریا منها.

ای شریح! آگاه باش که به زودی کسی [عزرائیل] به سراغ تو می آید که سند خانه را نگاه نمی کند و از گواهت نمی پرسد تا آن که تو را از آن خانه بیرون نماید و تنها و بی هیچ چیز به گورت سپارد.

نکته ها

تعبیر به «شاخص» از ماده شخوص به معنای مسافرت گرفته شده است و مفهوم جمله این است که تو را به صورت مسافری به عالم دیگر می فرستد. ⁽²⁾

مفهوم

«یُخْرِجَکَ مِنْهَا شَاخِصاً» این است که تجملات و تشریفات زائد بر نیاز، دیر یا زود از انسان جدا شده و مایه حسرت انسان در آخرت می گردد. ⁽³⁾

«یُسْلِمَکَ إِلَی قَبْرکَ خَالِصاً» اشاره به این است که انسان چیزی از اموال دنیا جز کفن با خود به گور نمی برد. ⁽⁴⁾

مشابه

إِنَّما یُؤَخِّرُهُمْ لِیَوْمٍ تَشْخَصُ فِیهِ الْأَبْصارُ ⁽¹⁾عذابشان را تا آن روز که چشم ها در آن خیره می ماند به تأخیر می افکند. فَإِذَا هِیَ شاخِصَةُ أَبْصَارُ الَّذِینَ کَفَرُوا ⁽²⁾در آن هنگام چشم های کافران از وحشت از حرکت باز می ماند.

4. خسارت دنیا و آخرت

یَا شُرَیْحُ لَا تَکُونُ ابْتَعْتَ هَذِهِ الدَّارَ مِنْ غَیْرِ مَالِکَ أَوْ نَقَدْتَ الثَّمَنَ مِنْ غَیْرِ حَلَالِکَ فَإِذَا أَنْتَ قَدْ خَسِرْتَ دَارَ الدُّنْیَا وَ دَارَ الْآخِرَةِ ⁽³⁾

ای شریح، مواظب باش که این خانه را از مال دیگران یا با پول حرام خریده باشی که در این صورت هم خانه دنیا را خراب کرده ای و هم آخرت را از دست داده ای

نکته ها

اسراف و تبذیر مسئولان مملکتی در بیت المال قبل از عذاب آخرت، دنیای آن ها را به رسوایی خواهد کشاند. ⁽⁴⁾

یکی از علل حساسیت منصب قضاوت این است که پیوسته در معرض رشوه قرار دارد. امام، شریح را از حرام بودن بهایی که برای خرید خانه پرداخته است، بیم می دهد که مبادا از راه حرام و خریدوفروش احکام به دست آورده باشد که در این صورت به سبب گناهانی که از راه حرام خواری گریبانگیرش شده به زیان و خسران اخروی و محروم شدن از نعمت های الهی محکوم می گردد. ⁽⁵⁾

تفاوت دو جمله «مِنْ غَیْرِ مَالِک» و «مِنْ غَیْر حَلَالِک» در این است که اولی اشاره به چیزی است که جزء اموال شخص نیست مثلاً شریح خانه ای را که خریده قیمت آن را از بیت المال بردارد، چیزی که ظاهراً و واقعاً مال او نیست اما جمله دوم اشاره به اموالی است که ظاهراً مال او و در اختیار اوست ولی از طریق رشوه به دست آمده که حلال نیست. ⁽⁶⁾

5. بی ارزشی اموال دنیا

أَمَا إِنَّکَ لَوْ کُنْتَ أَتَیْتَنِی عِنْدَ شِرَائِکَ مَا اشْتَرَیْتَ لَکَتَبْتُ لَکَ کِتَابَاً عَلَی هَذِهِ النُّسْخَةِ فَلَمْ تَرْغَبْ فِی شِرَاءِ هَذِهِ الدَّارِ بِدِرْهَم فَمَا فَوْقُ ⁽¹⁾ آگاه باش اگر زمان خرید خانه نزد من آمده بودی، برای تو سندی می نوشتم که دیگر در خرید آن به در همی رغبت نمی کردی و آن سند این است:

6. خانه فریب

وَ النُّسْخَةُ هَذِهِ هَذَا مَا اشْتَرَی عَبْدٌ دَلِیلٌ مِنْ مَیَّتٍ قَدْ أُزْعِجَ لِلرَّحِیلِ اشْتَرَی مِنْهُ دَاراً مِنْ دَارِ الْغُرُورِ مِنْ جَانِبِ الْفَانِینَ وَ خِطَّةِ الْهَالِکِینَ وَتَجْمَعُ ⁽²⁾

رحیل: کوچ.

دَارِ الْغُرُورِ: خانه فریب؛ الغرور بضم الغین المعجمة مصدر یقال غره یغره غرورا من باب نصر أی خدعه و أطمعه بالباطل ولذا قیل: الغرور تزیین الخطاء بما یوهم أنه صواب وکذا قیل: الغرور شرک الطریق بفتحتین، والمراد من دار الغرور الدنیا قال تعالی و لذا توصف الدنیا بالغرور بالفتح ویقال: دنیا غرور بل أحد معانی الغرور بالفتح الدنیا، قال ابن السکیت کما فی صحاح الجوهری: الغرور الشیطان و منه قوله تعالی وَ لا یَغُرَّنَّکُمْ بِاللَّهِ الْغَرُورُ. أقول: الصواب أن کل ما یغر الانسان من مال و جاه و شهوة و شیطان و غیرها فهو غرور بالفتح و إنما فسر بالشیطان لأنه الغار الحقیقی و تلک الامور آلات و وسائط. إذ هو أخبث الغارین وبالدنیا لأنها تغر و تضر و تمر کما قاله علیه السلام و سیأتی فی باب المختار من حکمه فانین نابود شدگان

خِطَّةِ: زمینی که برای ساخته شدن خط کشی و علامت گذاری شده است؛ واحدة خطط قال الجوهری فی الصحاح: الخطة بالکسر الأرض یختطها الرجل لنفسه و هو أن یعلم علیها علامة بالخط لیعلم أنه قد اختارها لنفسه لیبنیها دارا، و منه خطط الکوفة والبصرة و المراد منها البقعة و الناحیة و الجانب و أمثالها ویقال بالفارسیة: سرزمین. هَالِکین هلاک شدگان.

تَجْمَعُ: در بر دارد؛ تجمع هذه الدار: أی تحویها وتحیط بها.

این خانه ای است که آن را بندهای خوار، از کسی که در آستانه مرگ است خریده؛ خانه ای از سرای فریب که در کوی نابود شوندگان و در کوچه هلاک شوندگان قرار دارد.

نکته ها

امام علیه السلام مسائل ششگانه ضروری در تنظیم سند یعنی نام فروشنده و خریدار، آدرس و نشانی ملک، مشخصات و حدود چهارگانه قیمت و بها تعیین مسئول ضرروزیان و گواهان را بیان داشته است. ⁽¹⁾

سرای غرور کنایه از دنیاست؛ از آن رو که مردم به آن مغرور می شوند و با داشتن زخارف دنیوی از آن چه بعد از آن وجود دارد غفلت می کنند. ⁽²⁾

مشابه

کُلُّ مَنْ عَلَیْها فان ⁽³⁾هر چه بر روی زمین است، دستخوش فناست. کُلُّ شَیْءٍ هالِکٌ إِلا وَجْهَهُ ⁽⁴⁾هر چیزی نابودشدنی است مگر ذات او. مَا الْحَیاةُ الدُّنْیا إِلَّا مَتاعُ الْغُرُورِ ⁽⁵⁾و این زندگی دنیا جز متاعی فریبنده نیست. إِنَّ وَعْدَ اللَّهِ حَقٌّ فَلا تَغُرَّنَّکُمُ الْحَیاةُ الدُّنْیا وَ لا یَغُرَّنَّکُمْ بِاللَّهِ الْغَرُورُ ⁽⁶⁾وعده خدا حق است. زندگی دنیا فریبتان ندهد و نیز شیطان فریب کار به کرم خدا مغرورتان نسازد.

7. حدود خانه فریب

هَذِهِ الدَّارَ حُدُودٌ أَرْبَعَةُ الْحَدُّ الْأَوَّلُ یَنْتَهِی إِلَی دَوَاعِی الآفَاتِ وَ الْحَدُّ الثَّانِی یَنْتَهِی إِلَی دَوَاعِی الْمُصِیبَاتِ وَ الْحَدُّ الثَّالِثُ یَنْتَهِی إِلَی الْهَوَی الْمُرْدِی وَ الْحَدُّ الرَّابِعُ یَنْتَهِی إِلَی

الشَّیْطَانِ الْمُغْوِی وَ فِیهِ یُشْرَعُ بَابُ هَذِهِ الدَّارِ ⁽¹⁾

الْهَوَی الْمُرْدِی: هوس های تباه کننده؛ المردی: اسم فاعل من الإرداء بمعنی الاهلاک، فالهوی المردی أی الهوی المهلک، و الردی الهلاک و المراد هنا هلاک الدین ویقال أیضا: أرداه فی البئر مثلاً أی أسقطه فیها، فالمعنی علی هذا الوجه الهوی المسقط إلی هوة جهنم و مال المعنیین واحد.

الْمُغْوِی: گمراه کننده؛ کالمردی فاعل من الاغواء أی المضل، و هو إشارة إلی قوله تعالی حاکیا عن الشیطان: قال رَبِّ بِما اغویتنی (حجر، 41).

یُشْرَعُ: باز می کند؛ بالبناء للمفعول من الاشراع أی یفتح، وفی القاموس أشرع بابا إلی الطریق فتحه. أو من الاشراع بمعنی التهیؤ أی یتهیأ للدخول و الخروج.

این خانه را چهار حد در بر دارد حد نخست به آفات و بلاها منتهی می شود و حد دوم به مصیبت ها و حد سوم به هواها و هوس های تباه کننده و حد چهارم به شیطان گمراه کننده ختم می گردد و در آن به حد چهارم باز می شود.

نکته ها

منظور از جمله «یَنْتَهی إِلَی الْهَوَی الْمُرْدِی» این است که وجود غرایز و شهوات از نعمت های الهی است و عامل بقای انسان اما اگر از حدود عقل و شرع تجاوز کند، عامل هلاکت و نگون بختی انسان است. ⁽²⁾

«دواعی» در مورد آفت ها و مصیبت ها اشاره به اسباب آن است که زندگی انسان ها را احاطه کرده است. ⁽³⁾

حدود چهارگانه آن خانه را کنایه از امور نامطلوبی قرار داده است که سرانجام دنیا به

آن منتهی می شود حد اول را منتهی به اسباب و علل آفات دانسته و با این مطلب اشاره به این کرده است که لازمه وجود خانه علاقه به اموری است که باعث کمال خانه داری می باشد؛ از قبیل وجود همسر و خدمتگزار و مرکب سواری و آن چه بر این ها مترتب است از وجود فرزندان و کنیزان و نوازندگان و بقیه افزون طلبیهای دنیا که وجود هرکدام باعث ایجاد نیاز به امور دیگری است آنان که غنی،ترند محتاج ترند و همه این امور در معرض آفات و بلاها و امراض و مرگ و میرها هستند و این که امام آن را اولین حد خانه دانست به علت این است که خانه نیازمند به آن است حد دوم منتهی می شود به اموری که باعث مصیبت هاست این جا نیز اشاره به همان امور نخستین است که از لوازم و نیازمندی های خانه است اما به اعتبار این که این امور در معرض امراض و مرگ و میرهاست که لازمه اش مصیبت ها می باشد حد سوم منتهی می شود به پیروی هوا و هوس هلاک کننده زیرا کسی که در دنیا به جست و جوی و تهیه منزل می افتد معلوم می شود به دنیا و وابستگی هایش علاقه فراوان دارد و بدون توجه به امر خداوند از تمایلات شهوانی و نفسانی پیروی می کند و از مجموعه این مطالب تعبیر به هواوهوس می شود و روشن است که این امر موجب سقوط انسان در دوزخ و هلاکت وی در آن است حد چهارم منتهی می شود به شیطان اغواکننده این امر را آخرین حد قرار داده است به دلیل آن که دورترین محدوده ای است که حدود دیگر به آن پایان می پذیرد به این بیان که شیطان از جهت گمراه کنندگی سرآغاز علاقه آدمی به دنیا و انگیزه پیروی نفس از هواوهوس،است شیطان به این طریق آدمی را گمراه می کند معاصی و خلافکاریها و امور شهوانی که آدمی را از رفتن در راه خدا باز می دارد، در پیش انسان جلوه می دهد و به او القا می کند که این امور برایش اصلح است. ⁽¹⁾

جملة «و فیه یشرع باب هذه الدار» اشاره می کند به این که شیطان به منظور گمراه کردن و اغواگری اش اموری را بر می انگیزد که لازمه اش دنیا طلبی و به دست آوردن کالای بی ارزش آن می باشد و آدمی را وادار می کند بر آن که به فکر خرید و به دست آوردن خانه و لوازم و متعلقات آن بیفتد؛ بنابراین شیطان به منزله حد چهارم خانه است و آن چه به سبب اغواگری او به وجود می آید و به آن وسیله باب دخول در دنیاطلبی و خرید و به دست آوردن منزل و خانه باز می شود، باب آن است که در همین طرف حد چهارم واقع است. ⁽²⁾

مشابه

قالَ فَبِعِزَّتِکَ لَأُغْوِیَنَّهُمْ أَجْمَعِینَ إِلَّا عِبادَکَ مِنْهُمُ الْمُخْلَصِینَ ⁽³⁾گفت: به عزتت سوگند همه آنان را گمراه می کنم مگر بندگان خالص شده ات را.

8. ویژگی های خریدار دنیا

اشْتَری هَذَا الْمُغْتَرُ بِالْأَمَلِ مِنْ هَذَا الْمُزْعَجِ بِالْأَجَلِ هَذِهِ الدَّارَ بِالْخُرُوج مِنْ عِزَّ الْقَنَاعَةِ وَ الدُّخُولِ فِی ذُلِّ الطَّلَبِ ⁽¹⁾

الْمُزْعَج: کنده شده؛ انْزَعَجَ، انْزِعاجاً: نگران شد سرگردان شد، آن چیز کنده شد؛ زَعَجَ، زَعْجاهُ: بیرون کرد، راند.

ذُلُّ الطَّلَبِ: پستی خواهش.

این شخص فریفته به آرزو این خانه را از کسی که اجل، او را از جای کنده، به قیمت خروج از عزت قناعت و ورود در خواری و پستی خرید

9. سرگذشت خریداران پیشین

وَ الضَّرَاعَةِ فَمَا أَدْرَکَ هَذَا الْمُشْتَرِی فِیمَا اشْتَرَی مِنْهُ مِنْ دَرَةٍ فَعَلَی مُبَلْبِلِ أَجْسَامِ الْمُلُوکِ وَ سَالِبِ نُفُوسِ الْجَبَابِرَةِ وَ مُزِیلٍ مُلْکِ الْفَرَاعِنَةِ مِثْلِ کِسْرَی وَ قَیْصَرَ وَ تُبَّعَ وَ حِمْیَرَ وَ مَنْ جَمَعَ الْمَالَ عَلَی الْمَالِ فَأَکْثَرَ وَ مَنْ بَنَی وَ شَیَّدَ وَ زَخْرَفَ وَ نَجَّدَ وَ ادَّخَرَ وَ اعْتَقَدَ وَ نَظَرَ بِزَعْمِهِ لِلْوَلَدِ إِشْخَاصُهُمْ ⁽²⁾

مُبَلْبِلِ أَجْسَامِ: بیمار کننده جسم ها؛ اسم فاعل من بلبل القوم بلبلة وبلبالا إذا هیجهم و أوقعهم فی الهم و وسواس الصدور.

سَالِب: گیرنده؛ نابود کننده

مزیل: نابودکننده.

کسری: عنوان پادشاهان ایران؛ بکسر الکاف وفتحها أیضا لقب ملوک الفرس، و هو معرب خسرو أی واسع الملک و أحد جموعه: أکاسرة.

قیصر: عنوان پادشاهان روم؛ لقب ملوک الروم و جمعه، قیاصرة.

تبع: عنوان پادشاهان یمن؛ بضم التاء المثناة من فوق و تشدید الباء الموحدة المفتوحة لقب ملوک الیمن والجمع: تبایعة.

حِمْیَر: قبیله ای است از قبایل بنی سبا که ضحاک پادشاه از آن قبیله بوده یا نام پسر عبد الشمس بن یعرب بوده که در خطه یمن دولتی به نام حمیریها تأسیس کرده؛ بکسر أوله و فتح ثالثه.

أکثر: افزود.

شید: برافراشت؛ محکم نمود؛ شید: الشید بکسر الشین ما یطلی به الحائط من حص أو بلاط ونحوهما وبالفتح المصدر یقال: شاده یشیده شیدا بالفتح،جصصه، و هو مشید أی معمول بالشید قال تعالی: وَ قَصْرِ مَشِید و نقل إلی باب التفعیلللمبالغه، أو یکون من شید البناء أی رفعه کما فی أقرب الموارد و کذا فی الصحاح حیث قال: و المشید بالتشدید المطول، أو من شید قواعده أی أحکمها قال الکسائی: المشید للواحد من قوله تعالی وَ قَصْرٍ مَشِیدٍ و المشید بالتشدید للجمع من قوله تعالی فِی بُرُوحِ مُشَیَّدَةٍ نقله فی الصحاح. أقول: الظاهر أن الکسائی أراد أن المشید و المشید بمعنی واحد إلا أن الأول یستعمل فی المفرد والثانی فی الجمع فلا یقال قصر مشید بالتشدید أو بروج مشیدة بالتخفیف فتأمل.

زَخْرَفَ: زینت دادند؛ زخرفه أی زینه و حسنه و الزخرف کل ما حسن به الشیء و المزخرف المزین قال الله تعالی: حَتَّی إِذا أَخَذَتِ الْأَرْضُ زُخْرُفَها وَ ازَّیَّنَتْ (یونس، 26.)نجد: زینت کرد؛ بالنون والجیم المشددة والدال المهملة یقال: نجد البیت أی زینه بالبسط و الفرش والوسائد، وفی اللسان نجدت البیت بسطته بثیاب موشیة و النجد محرکة متاع البیت من فرش و نمارق و ستور، جمعه أنجاد، ونجود البیت ستوره التی تعلق علی حیطانه یزین بها. أو یکون نجد من النجد بمعنی ما ارتفع من الأرض أی رفع البناء، و هذا المعنی علی نسخة الشیخ فی الأربعین حیث قال: «نجد فزخرف أنسب إن لم یکن متعینا، و علی نسخة الرضی المعنی الأول أنسب فإن زخرف أعنی ذهب یستعمل غالبا فی تزیین سقف البیت، و نجد فی تزیین أرضه.ادَّخَرَ: ذخیره کرد؛ ادخر: أی اکتسب المال و خبأه لوقت الحاجة إلیه، و هو افتعل من الذخر لکنه أبدل من التاء دالا فادغم الدال فیه فلک أن تقول ادخر، و لک أن تقول اذخر اعْتَقَدَ: جمع آوری و نگهداری کرد.وَلَدِ: اولاد؛ فرزندان؛ بسکون الثانی وحرکات الواو و بفتحههما کل ما ولده شیء ویطلق علی الذکر والانثی و المثنی و المجموع، و هو مذکر و الجمع أولاد و ولدة بالکسر فالسکون والدة بإبدال الواو همزة و ولد بالضم فالکسر فالأخیر جاء جمعا و مفردا کالفلک قال تعالی: ﴿وَ الْفُلْکِ الَّتِی تَجْرِی فِی الْبَحْرِ بِما یَنْفَعُ النَّاسَ (البقرة، 161)، و قال تعالی: حَتَّی إِذَا کُنْتُمْ فِی الْفُلْکِ وَ جَرَیْنَ بِهِمْ بِرِیحٍ طَیِّبَةٍ (یونس، (24) فالأولی مفرد و الثانیة جمع.

بزَعْمِه: با ظن و گمان خویش

إِشْخَاصُهُمْ: فرستادنشان.

هر زیانی که بر این خریدار در آن چه خریده وارد شود بر عهده خراب کننده بدن های پادشاهان و گیرنده جانِ جباران و نابودکننده فرمانروایی فرعونیان [یعنی ملک الموت] است؛ کسانی چون پادشاهان ایران، روم، یمن و حمیر و آنان که ثروت بر روی ثروت نهادند و همچنان بر آن افزودند و آنان که ساختند و استوار کردند و آراستند و زینت نمودند، ذخیره ساختند و به ظن و گمان خویش برای فرزند تدبیری اندیشیدند.

نکته ها

مرگ به سراغ همه می رود اما مرگ پادشاهان قدرتمند که تمام زندگی و هستی خود را صرف حاکمیت بیشتر کردهاند همچون پادشاهان ایران و روم به مراتب سخت تر و عبرت انگیزتر است. ⁽¹⁾

«زخرف» اشاره به تزیین بنای ساختمان و (نجد) اشاره به تزیین وسایل از قبیل پشتی و

فرش و پرده است. ⁽¹⁾

«اعتقد» به معنای محکم کاری و نگهداری کردن از طریق تنظیم اسناد و مانند آن است که دنیاپرستان با وسواس زیاد سعی دارند ذخیره های اموال خود را با اسناد محکم از تسلط دیگران بر آن حفظ کنند و به گمان خود برای فرزندانشان به یادگار بگذارند. ⁽²⁾

مشابه

قُلْ إِنَّ الْمَوْتَ الَّذِی تَفِرُّونَ مِنْهُ فَإِنَّهُ مُلَاقِیکُمْ ثُمَّ تُرَدُّونَ إِلی عَالِمِ الْغَیْبِ وَالشَّهَادَةِ فَیُنَبِّئُکُمْ بما کُنْتُمْ تَعْمَلُون ⁽³⁾بگو: آن مرگی که از آن می گریزید شما را در خواهد یافت و سپس نزد آن دانای نهان و آشکارا برگردانده می شوید تا به کارهایی که کرده اید، آگاهتان سازد. وَ خَسِرَ هُنالِکَ الْمُبْطِلُون ⁽⁴⁾و آنان که بر باطل بوده اند آن جا زیان خواهند دید.

10. حسابرسی در قیامت

جَمِیعاً إِلَی مَوْقِفِ الْعَرْضِ وَالْحِسَابِ وَ مَوْضِعِ الثَّوَابِ وَ الْعِقَابِ إِذَا وَقَعَ الْأَمْرُ بِفَصْلِ الْقَضَاءِ وَ خَسِرَ هُنَالِکَ الْمُبْطِلُونَ ⁽⁵⁾⁽⁶⁾

فرشته مرگ همه اینان را به محل بازپرسی و حساب و جایگاه ثواب و عقاب روانه کند، آن گاه که فرمان خداوند برای جدایی حق از باطل فرود آید و «آن جاست که تبهکاران زیان بَرَند».

نکته

ذکر «جمع کردن ملوک» و محل اجتماع آن ها که توقفگاه عرض اعمال و حساب و

جایگاه ثواب و عقاب است به سبب این است که آدمی را از این امور و موارد بیم دهد و در عمل کردن برای آخرت و ایمن شدن از خطرات و شرور آن، تشویق و ترغیب کند. ⁽¹⁾

11. گواهی دادن به سند امام

شَهِدَ عَلَی ذَلِکَ الْعَقْلُ إِذَا خَرَجَ مِنْ أَسْرِ الْهَوَی وَسَلِمَ مِنْ عَلَائِقِ الدُّنْیَا ⁽²⁾

عَلَائِق الدُّنْیَا: وابستگی های دنیا

بر این قباله عقلی گواهی می دهد که از اسارت هواوهوس بیرون آمده و از وابستگی های دنیا سالم مانده.

شریح کیست؟

شریح بن حارث مدت شصت سال در کوفه قضاوت کرده است تنها در فتنه عبدالله بن زبیر از قضاوت کناره گیری کرد. وی مردی بذله گو و اهل مزاح بود او یک بار مورد خشم امام قرار گرفت و حضرت او را از کوفه طرد کرد و تا زمانی که حضرت از او راضی نشده بود در تبعید به سر می برد. شریح عصر جاهلیت را درک کرده است ولی چون به محضر پیامبر نرسیده بود او را از تابعان شمرده اند شریح در برابر شهوات و مال ومنال دنیا سست و بی اراده بود و هرگز نمی توانست قاضی مطلوب نظام سیاسی علوی باشد ولی ساده لوحی و تعصب غلط کوفیان بب ابقای او شد؛ لذا امام علیه السلام ناگزیر بود که بر احکام صادره از این قاضی سست نهاد نظارت کند رفتار او در زندگی طولانی اش بر بی لیاقتی اش گواهی دارد

گاهی امام علیه السلام او را مخاطب می ساخت و با موعظه هایی که توأم با انتقاد و انذار بود، تلاش می کرد که او را به راه آورد و از افراط و تفریط های او بکاهد و به لوازم شغل حساسی که داشت ملتزم و پایبندش سازد ولی تنها نتیجه ای که داشت اتمام حجت بود. ⁽³⁾

نامه 4

اشاره

شناسنامه نامه

تاریخ زمان و مکان وقوع: قبل از نبرد جمل در مدینه، سال 36 هجری

مخاطب: عثمان بن حنیف

علت مکاتبه: تجمع ناکثین

موضوع: نظامی سیاسی

هدف و نتیجه: طریقهٔ جذب نیرو و تبیین مبانی گفت وگو با دشمن ⁽¹⁾

پیشگفتار نامه

این نامه را امام علیه السلام به عثمان بن حنیف فرماندار بصره نوشته است. وی نامه ای به امام فرستاد و از ورود فتنه انگیزان جمل به شهر بصره خبر داد امام السلام در پاسخ آن ها این نامه را نوشت و در این نامه به عثمان دستور می دهد ابتدا گروه شورشیان را نصیحت کند و اگر زیر بار نرفتند از ابزار زور و نظامی در مقابله با آن ها استفاده کند.

و من کتاب له علیه السلام إلی بعض أمراء جیشه فَإِنْ عَادُوا إِلَی ظِلِّ الطَّاعَةِ فَذَاکَ الَّذِی نُحِبُّ وَإِنْ تَوَافَتِ الْأُمُورُ بِالْقَوْمِ إِلَی اَلشَّقَاقِ وَالْعِصْیَانِ فَانْهَدْ بِمَنْ أَطَاعَکَ إِلَی مَنْ عَصَاکَ وَاسْتَغْنِ بِمَنِ انْقَادَ مَعَکَ عَمَّنْ تَقَاعَسَ عَنْکَ فَإِنَّ الْمُتَکَارِهَ مَغِیبُهُ خَیْرٌ مِنْ مَشْهَدِهِ وَقُعُودُهُ أَغْنَی مِنْ نُهُوضِه.

1. جنگ با اهل عصیان

و من کتاب له (علیه السلام) إلی بعض أمراء جیشه: فَإِنْ عَادُوا إِلَی ظِلَّ الطَّاعَةِ فَذَاکَ الَّذِی نُحِبُّ وَ إِنْ تَوَافَتِ الْأُمُورُ بِالْقَوْمِ إِلَی الشَّقَاقِ وَ الْعِصْیَانِ ⁽¹⁾

ظل: سایه.

نُحِبُّ: دوست داریم.

تَوَافَتِ: پیوست؛ توافت الامور: أی تتامت.

شقاق: اختلاف از ماده «شقَّ» به معنای شکافتن و شکاف است؛ بالکسر: المخالفة والعداوة.

اگر به سایه اطاعت از ما بازگشتند این همان است که ما دوست داریم و اگر حوادث و پیشامدها آنان را به اختلاف و سرپیچی کشاند، تو با یاری کسانی که از تو فرمان می برند، با عصیانگران پیکار کن.

2. کنار گذاشتن افراد سست

فَانْهَدْ بِمَنْ أَطَاعَکَ إِلَی مَنْ عَصَاکَ وَ اسْتَغْنِ بِمَنِ انْقَادَ مَعَکَ عَمَّنْ تَقَاعَسَ عَنْکَ فَإِنَّ الْمُتَکَارِةَ مَغِیبُهُ خَیْرٌ مِنْ مَشْهَدِهِ وَقُعُودُهُ أَغْنَی مِنْ نُهُوضِه ⁽²⁾

تَقَاعَسَ: سرپیچی کرد؛ تقاعس عنک أی أبطأ وتأخر عنک و تکاره القتال.

متکاره: کسی که به کاری مایل نیست؛ المتسخط من تکارهه إذا تسخطه و لم یرض به یقال فعله علی تکاره و متکارها.

مَغِیبُهُ: غایب بودنش؛ از ماده «غیب» به معنای نهان؛ نهفته.

مَشْهَدِ: حضور؛ بودن.

قُعُود: نشستن مراد خودداری کردن از یاری است.

نهوض: برخاستن؛ مراد به یاری برخاستن است.

و با کسی که مطیع توست، از کسی که یاری ات نمی دهد بی نیازی جو؛ زیرا کسی که از پیکار ناخشنود است نبودنش بهتر از بودنش و در خانه نشستنش بهتر است از به یاری برخاستنش.

نکته ها

در صورتی که نیروهای خودی طرف دشمن را گرفته با او همکاری کنند یا بی تفاوت بمانند نباید ناامید شد بلکه با باقیمانده اندک ولی با اراده و مصمم باید به مقابله با دشمن پرداخت. ⁽¹⁾

سست عنصرها و کسانی که از جنگیدن کراهت دارند نبودشان بهتر از بودنشان است؛ چراکه کراهت دارندگان اثر منفی می گذارند و به سستی و مسئولیت گریزی دیگران دامن می زنند پس نه تنها حضور آنان نفعی ندارد بلکه زیان هم دارد که باعث شایعه پراکنی و تبلیغات سوء می شوند. ⁽²⁾

تفاوت «شقاق» و «عصیان» در این است که شقاق به معنای جدایی است و عصیان و نافرمانی چیزی فراتر از جدایی است. ⁽³⁾

مشابه

وَلَوْ خَرَجُوا فِیکُمْ ما زادُوکُمْ إِلا خَبالاً وَ لَأَوْضَعُوا خِلالَکُمْ یَبْغُونَکُمُ الْفِتْنَةِ ⁽⁴⁾اگر با شما بیرون آمده بودند جز فساد برای شما نمی افزودند و به سرعت خود را میان شما می انداختند و در حق شما فتنه جویی می کردند. کَمْ مِنْ فِئَةٍ قَلیلَةٍ غَلَبَتْ فِئَةً کَثِیرَةً بِإِذْنِ الله ⁽⁵⁾چه بسا گروه اندکی که بر گروه بسیاری غلبه کند.

نامه 5

اشاره

شناسنامه نامه

تاریخ، زمان و مکان وقوع: پس از نبرد جمل در کوفه، سال 36 هجری

مخاطب: اشعث بن قیس فرماندار آذربایجان

علت مکاتبه: هشدار و تحذیر

موضوع: سیاسی، اعتقادی

هدف و نتیجه: هشدار دربارهٔ استفاده نامشروع از بیت المال ⁽¹⁾

پیشگفتار نامه

این نامه فرمان امیرالمؤمنین علیه السلام است که به خط عبیدالله بن ابی رافع در شعبان سال 36 نگاشته شد و به وسیله زیاد بن مرحب برای اشعث بن قیس کندی که حاکم آذربایجان بود، ارسال گردید.

و من کتاب له لام إلی أشعث بن قیس عامل أذربیجان وَ إِنَّ عَمَلَکَ لَیْسَ لَکَ بِطُعْمَةٍ وَ لَکِنَّهُ فِی عُنُقِکَ أَمَانَةٌ وَ أَنْتَ مُسْتَرْعَی لِمَنْ فَوْقَکَ لَیْسَ لَکَ أَنْ تَفْتَاتَ فِی رَعِیَّةٍ وَ لَا تُخَاطِرَ إِلَّا بِوَثِیقَةٍ وَ فِی یَدَیْکَ مَالٌ مِنْ مَالِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ وَ أَنْتَ مِنْ خُزَانِهِ حَتَّی تُسَلِّمَهُ إِلَیَّ وَ لَعَلَّی أَلَّا أَکُونَ شَرَّ ولاتِکَ لَکَ. وَ السَّلام.

1. امانت بودن حکمرانی

وَ إِنَّ عَمَلَکَ لَیْسَ لَکَ بِطُعْمَةٍ وَ لَکِنَّهُ فِی عُنُقِکَ أَمَانَةٌ وَ أَنْتَ مُسْتَرْعَی لِمَنْ فَوْقَکَ ⁽¹⁾به اشعث پسر قیس، عامل آذربایجان: کاری که بر عهده توست [حکمرانی] طعمه تو نیست بلکه امانتی بر گردنت است و از تو خواسته شده تا فرمان بردار مافوق خود باشی.

نکته ها

هر پست و مقام و مسئولیتی که به کسی واگذار می گردد لقمه چرب و نرمی برای بلعیدن نیست تا انسان همه خواسته های خود را در آن جست وجو نماید بلکه امانتی است که به همه افراد جامعه تعلق دارد. ⁽²⁾

رهبر بصیر و توانمند با بهره گیری از نیروهای نظارتی بر کارگزاران خود نظارت کامل دارد و از جهات مثبت و منفی کار آن ها را مرتباً زیر نظر دارد. ⁽³⁾

مشابه

إِنَّ اللَّهَ یَأْمُرُکُمْ أَنْ تُؤَدُّوا الْأَماناتِ إِلی أَهْلِها ⁽⁴⁾خدا به شما فرمان می دهد که امانت ها را به صاحبانشان بازگردانید.

2. عملکرد خودسرانه ممنوع

لَیْسَ لَکَ أَنْ تَفْتَاتَ فِی رَعِیَّةٍ وَ لَا تُخَاطِرَ إِلَّا بِوَثِیقَةٍ ⁽¹⁾

لَا تُخَاطِرَ: به امر خطیر اقدام نمی کنی؛ المخاطرة: الإقدام فی الامور العظام و الاشراف فیها علی الهلاک یقال: خاطر بنفسه مخاطرة، إذا عرّضها للخطر. وثیقة: امانت؛ الوثیقة ما یوثق به فی الدین فهی فعلیة بمعنی المفعول أی موثوق به لأجل الدّین، والتاء فیها لنقل اللفظ من الوصفیة إلی الإسمیّة کالحقیقة ویقال فلان أخذ فی أمره بالوثیقة أی احتاط فیه.

تو حق نداری که در امور رعیت به دلخواه خویش عمل نمایی و یا به کاری خطیر اقدام کنی مگر با استناد به فرمانی که به تو می رسد.

نکته ها

هر مسئول باید طبق شرح وظایفی که دارد عمل کند و از دور زدن قانون و حذف مقام برتر از خودش به هر بهانه ای پرهیز نماید. ⁽²⁾

جمله «لَا تُخَاطِرَ» از ریشه «خَطَرَ» است و امور مهم را خطیر» می گویند، به سبب خطرهایی که آن را تهدید می کند. منظور امام این است که در اموری که با سرنوشت مردم سروکار دارد جز با دقت و تأمل و مشورت کافی و در صورت لزوم گرفتن اذن از امام و پیشوایت اقدام مکن. ⁽³⁾

مشابه

وَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ: کُلُّکُمْ رَاعٍ وَکُلُّکُمْ مَسْئُولٌ عَنْ رَعِیَّتِهِ ⁽⁴⁾از پیغمبر صلی الله علیه وسلم روایت است که همه شما سرکار هستید و از زیردستان خود مسئولیت دارید

3. دقت در مراقبت از بیت المال

وَ فِی یَدَیْکَ مَالٌ مِنْ مَالِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ وَ أَنْتَ مِنْ خُزَانِهِ حَتَّی تُسَلِّمَهُ إِلَیَّ وَ لَعَلَّی أَلَّا أَکُونَ شَرَّ وَلَاتِکَ لَکَ وَالسَّلَام ⁽¹⁾

در دست تو مالی از اموال خدای عزّوجلّ است و تو یکی از خزانه داران او هستی تا آن را به من تسلیم کنی. امیدوارم برای تو از بدترین والیان نباشم. والسلام.

نکته ها

حضرت عامل آذربایجان را تهدید می کند که اگر به درستی و امانت دارانه انجام وظیفه نکند توقعی از ایشان نداشته باشد. ⁽²⁾

زمامدار مؤمن و متعهد نسبت به افراد تحت امر خود در صورت تخلف آنان دارای شدت عمل و سخت گیری خواهد بود در عین آن که بنای او بر رأفت و مهربانی اسلامی است. ⁽³⁾

بحث تاریخی

هنگامی که امیرالمؤمنین علیه السلام حکومت را به دست گرفت یکی از کسانی که از آن حضرت می ترسید و نگران آن بود که او را از ولایت آذربایجان برکنار،نمایند اشعث بن قیس بود؛ زیرا: 1. سابقه خوشی در اسلام نداشت؛ 2. رفتار ناپسند و حرف های توهین آمیزی از او نسبت به حضرت امیر علام صادر شده بود و جایی برای مصالحه وجود نداشت.

نقل شده است که وقتی نامه امام به اشعث رسید، برخی از دوستانش را خواست و نامه حضرت را با ایشان در میان گذاشت و گفت امیرالمؤمنین علیه السلام با این نوشته اش مرا به وحشت انداخت و در هر حال مرا در رابطه با اموال آذربایجان و حیف و میل هایی که شده است مؤاخذه خواهد کرد؛ بنابراین نزد معاویه می روم و با او هم پیمان می شوم دوستانش گفتند در این صورت مرگ برای تو از این کار بهتر است؛ زیرا شهر و دیار خود را رها کرده و دنباله رو اهل شام و سیاست معاویه خواهی بود. او از این امر خجالت زده شد و سکوت اختیار کرد اما گفته او به کوفه منعکس شد تا این که به گوش امام رسید امام نامه ای نوشت و او را به خاطر مطلبی که گفته بود توبیخ کرد و نامه را همراه حجر بن عدی برای اشعث فرستاد. حجر نامه را

به اشعث رساند و او را به باد ملامت گرفت و سوگندش داد که آیا به راستی آشنایان و خویشان خود را ترک می کنی و با شامیان هم صدا می شوی؟ برخورد حجر او را متأثر ساخت و همراه خودش او را به کوفه برد در محلی به نام نخیله که نزدیک کوفه است مال و ثروت خودش را در اختیار حضرت گذاشت. امام تمام اموال او را که از بیت المال بود در اختیار گرفت. اشعث، امام حسن و امام حسین و عبدالله جعفر را واسطه قرار داد تا این که حضرت ثروتش را به وی بازگرداند و امام سی هزار درهم را به او برگرداند او از جمله کسانی است که مورد لعن امام علیه السلام قرار گرفته است. ⁽¹⁾

نامه 6

اشاره

شناسنامه نامه

تاریخ زمان و مکان وقوع: پس از نبرد جمل در کوفه، سال 36 هجری

مخاطب: معاویه

علت مکاتبه دعوت: به حق و آزمایش جریر بن عبدالله بجلی

موضوع: سیاسی اعتقادی

هدف و نتیجه: تبیین مشروعیت حکومت امام علیه السلام متوجه نمودن معاویه به رعایت انصاف ⁽¹⁾

پیشگفتار نامه

آن چه در این نوشته آمده قسمتی از یک نامه است که امام علیه السلام به معاویه نوشته و آن را به وسیله عبدالله بجلی استاندار معزول همدان به شام فرستاد امام در این نامه در چند چیز با معاویه اتمام حجت می کند: 1. مسئله بیعت بیعت او همانند بیعت مردم با خلفای پیشین بود بنابراین هیچ کس نمی تواند به مخالفت با آن برخیزد و باید همه با آن هماهنگ باشند؛ 2. آن ها که از حوزه بیعت دور بودهاند چون به آن ها خبر می رسد که مهاجرین و انصار با کسی بیعت کرده اند آن ها نیز باید بپذیرند؛ 3. اگر کسی بخواهد از این بیعت خارج شود، باید او را بازگردانند و اگر مقاومت کند مسلمانان می توانند با او به جنگ برخیزند؛ 4. قتل عثمان را بهانه ای برای سرپیچی از بیعت قرار دادن بسیار نادرست و بی معناست.

و من کتاب له علیه السلام إلی معاویة إِنَّهُ بَایَعَنِی الْقَوْمُ الَّذِینَ بَایَعُوا أَبَا بَکْرٍ وَعُمَرَ وَعُثْمَانَ عَلَی مَا بَایَعُوهُمْ عَلَیْهِ فَلَمْ یَکُنْ لِلشَّاهِدِ أَنْ یَخْتَارَ وَلَا لِلْغَائِبِ أَنْ یَرُدَّ وَ إِنَّمَا الشُّورَی لِلْمُهَاجِرِینَ وَالْأَنْصَارِ فَإِنِ اجْتَمَعُوا عَلَی رَجُلٍ وَ سَمَّوْهُ إِمَاماً کَانَ ذَلِکَ لِلَّهِ رِضًا فَإِنْ خَرَجَ عَنْ أَمْرِهِمْ خَارِجٌ بِطَعْنِ أَوْ بِدْعَةٍ رَدُّوهُ إِلَی مَا خَرَجَ مِنْهُ فَإِنْ أَبَی قَاتَلُوهُ عَلَی اتَّبَاعِهِ غَیْرَ سَبِیلِ الْمُؤْمِنِینَ وَ وَلاهُ اللَّهُ مَا تَوَلَّی وَ لَعَمْرِی یَا مُعَاوِیَةُ لَئِنْ نَظُرْتَ بِعَقْلِکَ دُونَ هَوَاکَ لَتَجِدَنَّی أَبْرَأَ النَّاسِ مِنْ دَمِ عُثْمَانَ وَلَتَعْلَمَنَّ أَنِّی کُنْتُ فِی عُزَلَةٍ عَنْهُ إِلا أَنْ تَتَجَنَّی فَتَجَنَّ مَا بَدَا لَکَ وَ السَّلَام.

1. استدلال امام بر خلافت خود

و من کتاب لهم إلی معاویة: إِنَّهُ بَایَعَنِی الْقَوْمُ الَّذِینَ بَایَعُوا أَبَا بَکْرٍ وَ عُمَرَ وَ عُثْمَانَ عَلَی مَا بَایَعُوهُمْ عَلَیْهِ فَلَمْ یَکُنْ لِلشَّاهِدِ أَنْ یَخْتَارَ وَ لَا لِلْغَائِبِ أَنْ یَرُدَّ ⁽¹⁾

بَایَعُوا: بیعت کردند.

یَخْتَارَ: بر می گزیند.

همان مردمی که با ابوبکر و عمر و عثمان بیعت کردند با همان شرایط دست بیعت به من دادند. آن که حضور داشته حق ندارد دیگری را برگزیند و آن که غایب بوده، حق ندارد آن را رد کند.

نکته ها

امیرالمؤمنین علیه السلام برای اثبات امامت خویش به اجماع مردم نه نص صریح پیامبر استدلال فرموده است؛ زیرا معاویه و دیگران اعتقاد به نص نداشتند و گرنه کار به سقیفه شورا و حکمیت کشیده نمی شد بلکه در نزد ایشان تنها دلیل بر نصب خلیفه و امام همان اجماع مسلمانان بود؛ لذا اگر حضرت به دلایل عقلی و نصوص صریح احتجاج می کرد پذیرشی در نزد آنان نداشت حضرت با استفاده از مجادله منطقی از حق خودش سخن می گوید. ⁽²⁾

آن چه در نحوه انتخاب خلفای سه گانه صورت پذیرفت با هیچ کدام از انتخابات مردمی سازگار نبود؛ با این حال معاویه آن را پذیرفته بود ولی مرتبه عالی تر آن، یعنی خلافت امیرالمؤمنین علیه السلام را نمی پذیرفت. ⁽³⁾

2. استناد به شورای مهاجر و انصار

وَ إِنَّمَا الشُّورَی لِلْمُهَاجِرِینَ وَ الْأَنْصَارِ فَإِنِ اجْتَمَعُوا عَلَی رَجُلٍ وَ سَمَّوْهُ إِمَاماً کَانَ ذَلِکَ لِلَّهِ رِضًا ⁽¹⁾

شورا تنها برای مهاجران و انصار است اگر بر خلافت کسی اتفاق کردند و او را پیشوا خواندند، خداوند را خشنود ساخته اند.

3. مخالفت معاویه با امام از مصادیق بدعت

فَإِنْ خَرَجَ عَنْ أَمْرِهِمْ خَارِجٌ بِطَعْنٍ أَوْ بِدْعَةٍ رَدُّوهُ إِلَی مَا خَرَجَ مِنْهُ فَإِنْ أَبَی قَاتَلُوهُ عَلَی اتِّبَاعِهِ غَیْرَ سَبیلِ الْمُؤْمِنِینَ وَوَلَّاهُ اللَّهُ مَا تَوَلَّی ⁽²⁾

وَلَّاهُ اللهُ: خدا او را الزام کرد؛ بر گردنش گذاشت.

پس اگر کسی با عیب جویی یا بدعت گذاری از فرمان آن جمع خارج شود، او را به آن جمعی که از راه آن خارج شده [اهل شورا] بازگردانند و اگر فرمان نبرد با او به خاطر پیروی از غیر راه مؤمنان پیکار می کنند و خداوند آن چه خود بر عهده گرفته، بر گردن او نهد.

نکته ها

اقدام معاویه و بی اعتنایی به انتخاب مردمی اخلال در نظم عمومی و وحدت جهان اسلام بود که تکلیف حاکم اسلامی مبارزه و قتال با آن است. ⁽³⁾

عادت امام علیه السلام این نبود که خود جنگ آغاز کند و تنها پس از اقدام دشمن به جنگ پا می گذاشت و همیشه پیش از آن اتمام حجت می کرد اما جنگ برای دشمنان امام وسیله ای برای پیروزی و چیرگی به هر شیوه ممکن بود. ⁽⁴⁾

مشابه

وَ مَنْ یُشاقِقِ الرَّسُولَ مِنْ بَعْدِ مَا تَبَیَّنَ لَهُ الْهُدی وَیَتَّبِعْ غَیْرَ سَبِیلِ الْمُؤْمِنِینَ نُوَلِّهِ مَا تَوَلَّی وَ نُصْلِهِ جَهَنَّمَ وَ ساءَتْ مَصیراً ⁽¹⁾هر که پس از آشکار شدن راه هدایت با پیامبر مخالفت ورزد و از شیوه ای جز شیوه مؤمنان پیروی کند بدان سوی که پسند اوست بگردانیمش و به جهنمش افکنیم و جهنم سرانجام بدی است.

4. هواپرستی، دلیل اتهام معاویه به امام

وَ لَعَمْرِی یَا مُعَاوِیَةُ لَئِنْ نَظَرْتَ بِعَقْلِک دُونَ هَوَاکَ لَتَجِدَنِّی أَبْرَأَ النَّاسِ مِنْ دَمِ عُثْمَانَ وَ لَتَعْلَمَنَّ أَنِّی کُنْتُ فِی عُزْلَةٍ عَنْهُ إِلَّا أَنْ تَتَجَنَّی فَتَجَنَّ مَا بَدَا لَکَ وَ السَّلَام ⁽²⁾

تَتَجَنَّی: مرا بی جهت متهم می کنی؛ در اصل از ریشهٔ جنایت» گرفته شده و هنگامی که به باب تفعل می رود مفهومش این است که کسی می خواهد جنایتی را بر عهده دیگری بگذارد در حالی که او مرتکب آن نشده است و این همان مفهوم تهمت است؛ تتجنّی من الجنایة. التجنّی: طلب الجنایة و هو أن یدعی علیک أحد ذنبا لم تفعله. تجنّی علیه أی رماه باثم لم یفعله.

تَجَنَّ: تهمت بزن؛ این واژه فعل امر است از ریشه «تجنّی»؛ مفهوم تمام جمله این است که ای معاویه تو خود می دانی نسبت دادن خون عثمان به من یک تهمت است حال که می دانی هر چه می خواهی در این زمینه بگو؛ «فتجنّ» أمر من تتجنّی بلا کلام فالکلمة بالفتحات. وقد ذهب غیر واحد من الشرّاح والمترجمین إلی أنها بضم الجیم و النون فعل مضارع من جنّه إذا ستره کتمدّ من مد أی تستّر وتخفّی ما ظهر لک و لکنّها و هم بلا ارتیاب، وکانت العبارة فی نسختنا المصححة العتیقة و فی نسخة صدیقنا اللاجوردی قد قوبلت بنسخة الرضی، رحمه الله، هی الأول علی أنّ تتجنّی قرینة قویة علی أنها أمر منها و اسلوب العبارة ینادی بأعلی صوتها علی أنّها أمر و أوّل ما تبادر ذهننا إلیه قبل الفحص و الاستقراء أنها أمر من تتجنّی.

ای معاویه، به جان خودم سوگند، اگر با دیده عقل خود نه از روی هواوهوس، بنگری مرا از بیزارترین مردم نسبت به خون عثمان خواهی یافت و خواهی دانست که از آن گوشه گیری کردم، مگر آن که بخواهی جنایت را بر گردن من گذاری و آن چه برایت آشکار است، بپوشانی. والسلام.

نکته ها

امیرالمؤمنین علیه السلام نسبت به بهره برداری از قتل عثمان به معاویه هشدار داد اما معاویه به ناحق آن را بهانه ایستادگی در برابر حضرت و پیراهن خونین عثمان را ابزاری برای تهاجم به حضرت قرار داد. ⁽³⁾

این که معاویه امام را به دست داشتن در قتل عثمان و نسبت های ناروای دیگر متهم می کند یا آن که اصحاب جمل و بدعتی که در نقض بیعت با آن حضرت به وجود آوردند، نه تنها نادیده گرفتن نصوص روشن رسول اکرم صلی الله علیه و آله بلکه نادیده گرفتن بیعت امت اسلامی با امیرالمؤمنین علیه السلام بود. ⁽¹⁾

معاویه را سوگند می دهد که اگر با دیده عقل بنگرد و از هواوهوس چشم بپوشد او را بی گناه ترین فرد در قتل عثمان خواهد یافت؛ زیرا آن حضرت هنگام کشته شدن عثمان در خانه خود حضور داشت و از واقعه برکنار،بود البته این کناره گیری امام علیه السلام پس از آن بود که مدت مدیدی با دست و زبان از او دفاع می کرد و هم عثمان را نصیحت می کرد و هم از مردم می خواست دست از آزار وی بردارند و چون دیگر سعی و کوشش خود را بی نتیجه دید دست برداشت و به خانه خود پناه برد. ⁽²⁾

بحث تاریخی

امیرالمؤمنین علیه السلام خلیفه منصوص و منصوب پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله بود. در بازگشت از حجة الوداع جمعیت صد هزار نفری حاجیان شاهد مراسم نصب علی علم به خلافت بودند و حدیث غدیر را از زبان مبارک پیامبر شنیدند و ضمن تبریک دست علی علیه السلام را به عنوان جانشین پیامبر فشردند اما با رحلت پیامبر توطئه گران خلافت را از محور خود خارج کردند و این دوران 25 سال طول کشید بعد از سه خلیفه هنگامی که مردم با امیرالمؤمنین علیه السلام بیعت کردند، عده ای از جمله معاویه مخالف رهبری امام بودند و در مخالفت خود بر دو اصل تکیه داشتند یکی این که خلافت امام به نص و نصب الهی نیست و دیگر این که خلافت سه خلیفهٔ پیشین به رأی نخبه های امت یعنی مهاجران و انصار بوده و مشروعیت داشته است. امام السلام با هیچ کدام از دو اصل مورد قبول آن ها موافق نبود و در فرصتهای مختلف هم بر اصل اول پای فشرده و هم بر عدم تحقق شورای واقعی تأکید کرده بود؛ به خصوص که تناقض گویی هایی به هنگام روی کار آمدن خلیفه اول حتی اصل شورایی بودن خلافت و حکومت را هم خدشه دار کرده است.

حضرت در نامه ای که به معاویه نوشت از روش جدل یعنی با استفاده از مسلمات طرف مقابل برای محکوم کردن او استفاده کرده است. این روش برای غلبه بر طرف مقابل و واداشتن او به اعتراف مؤثر است و قرآن برای دعوت به حقیقت پس از ذکر استفاده از حکمت و موعظه

به شیوه جدال احسن سفارش کرده است امیرالمؤمنین علیه السلام برای به راه آوردن معاویه از همین شیوه استفاده کرد. اگر معاویه قابلیت هدایت،داشت دست از لجاج و عناد بر می داشت و به راه می آمد و چون قابلیت نداشت به سرکشی و طغیان خود ادامه داد. ⁽¹⁾

نامه 7

اشاره

شناسنامه نامه

تاریخ زمان و مکان وقوع: هنگام نبرد صفین، سال 37 هجری مخاطب: معاویه

علت مکاتبه: وصول نامه معاویه و تکرار ادعاهای پوچ او در خصوص خونخواهی عثمان

موضوع: سیاسی، اخلاقی

هدف و نتیجه: پاسخ گویی و رد شبهات و تهمت ها ⁽¹⁾

پیشگفتار نامه

این نامه پاسخ به نامه ای است که معاویه برای حضرت در اواخر جنگ صفین نوشت؛ نامه ای که بسیار جسورانه و بی ادبانه بود و به نکات مختلفی در آن اشاره کرده بود، به بهانه این که اهل شام این بیعت را نپذیرفتند. امام در پاسخ او جواب دندان شکنی می دهد. ⁽²⁾

و من کتاب منه السلام إلیه أیضا:

أَمَّا بَعْدُ فَقَدْ أَتَتْنِی مِنْکَ مَوْعِظَةٌ مُوَصَّلَةٌ وَ رِسَالَةٌ مُحَبَّرَةٌ نَمَّقْتَهَا بِضَلَالِکَ وَ أَمْضَیْتَهَا بِسُوءٍ رَأْیِکَ وَ کِتَابُ اِمْرِئٍ لَیْسَ لَهُ بَصَرُ یَهْدِیهِ وَ لَا قَائِدٌ یُرْشِدُهُ قَدْدَعَاهُ أَلْهَوَی فَأَجَابَهُ وَ قَادَهُ الضَّلَالُ فَاتَّبَعَهُ فَهَجَرَ لَاغِطاً وَضَلَّ خَابِطاً. وَمِنْهُ: لِأَنَّهَا بَیْعَةٌ وَاحِدَةٌ لا یُثَنَّی فِیهَا النَّظَرُ وَ لَا یُسْتَأْنَفُ فِیهَا الْخِیَارُ الْخَارِجُ مِنْهَا طَاعِنٌ وَالْمُرَوِّی فِیهَا مُدَاهِنٌ.

1. سیاست معاویه؛ بازی با کلمات

أَمَّا بَعْدُ فَقَدْ أَتَتْنِی مِنْکَ مَوْعِظَةٌ مُوَصَّلَةٌ وَ رِسَالَةٌ مُحَبَّرَةٌ نَمَّقْتَهَا بِضَلَالِکَ وَ أَمْضَیْتَهَا بسُوءٍ رَأْیک ⁽¹⁾

مُحَبَّرَةٌ: مُزین؛ تزیین شده؛ از ریشهٔ «حَبر» به معنای زینت کردن و «جبر» به معنای زیبایی است؛ بصیغة المفعول من تحبیر الخط و الشعر و غیرهما بمعنی تحسینها قال الجوهری فی الصحاح: قال الأصمعی و کان یقال لطفیل الغنوی فی الجاهلیة محبّر لأنّه کان یحسّن الشعر. قال الشهاب الفیومی فی المصباح: حبرت الشیء حبرا من باب قتل زینته و الحبر بالکسر اسم منه فهو محبور و حبرته بالتثقیل مبالغة.

نَمَّقْتَهَا: آن را زیبا کردی و آراستی؛ از ریشه «تنمیق» به معنای تزیین؛ نمّق الکتاب تنمیقا حسنه و زینه، فقوله علیه السلام نمقتها بضلالک أی زیّنتها.به أمضیت الأمر إمضاء أی أنفذته أو بمعنی إمضاء الصکوک و الرسائل لتوقیعها البصر: العین و نفاذ القلب.

قاد الرجل الفرس قودا وقیادة وقیادا بالکسر: مشی أمامها آخذا بقیادها نقیض ساقه، قال الخلیل، کما فی مصباح الفیومی القود أن یکون الرّجل أمام الدّابة آخذا بقیادها، والسوق أن یکون خلفها فإن قادها لنفسه قیل: اقتادها لنفسه. وقاد الأمیر الجیش قیادة فهو قائد و جمعه قادة وقوّاد و قود.

أمْضَیْتَ: امضا کردی؛ از ریشهٔ «امضاء» به معنای ارسال و اجرا و نافذ کردن چیزی است و از آن جا که امضای اسناد و قراردادها نوعی انفاذ آن است این واژه در آن جا نیز به کار می رود.

بِسُوءٍ رَأْیِک: با رأی فاسدت.

اما بعد، پندنامه ای با جمله هایی بر بافته از تو به من رسید؛ نامه ای آراسته که آن را به گمراهی ات مزین کرده ای و از روی بداندیشی به سوی من فرستاده ای.

نکته ها

تعبیر به «مُوَصَّلَةٌ» اشاره به ناهمگون بودن نامه معاویه است که تمسک به آیاتی کرده است که هیچ ارتباطی به مقصود او نداشته و امام را به شقّ عصای مسلمین، یعنی ایجاد

اختلاف متهم می کند در حالی که کلمات او مصداق بارز ایجاد اختلاف است. ⁽¹⁾

تعبیر «رسَالَةٌ مُحَبَّرَةٌ» اشاره به این است که معاویه سعی کرده است به هر وسیله ای که ممکن است نامه خود را حق به جانب معرفی کند به این دلیل گاهی از قیامت و عذاب الهی سخن می گوید و گاه مصالح مسلمین را مطرح می کند و گاهی آیات قرآن را سپر قرار می دهد. ⁽²⁾

«نَمَّقْتَهَا بِضَلَالِک» اشاره به این است که امضا کردن چنین نامه ای جز از انسان کج فکر و نادان صورت نمی گیرد یا اگر امضا را به معنای ارسال،بگیریم مفهومش این است که فکر نادرست تو به تو اجازه داد که چنین نامه زشت و جسورانه ای را برای امام و پیشوای مسلمانان بفرستی. ⁽³⁾

2. گمراهی و بیهوده گویی معاویه

وَ کِتَابُ امْرِئٍ لَیْسَ لَهُ بَصَرُ یَهْدِیهِ وَ لَا قَائِدٌ یُرْشِدُهُ قَدْ دَعَاهُ الْهَوَی فَأَجَابَهُ وَ قَادَهُ الضَّلَالُ فَاتَّبَعَهُ فَهَجَرَ لَاغِطاً وَضَلَّ خَابِطاً ⁽⁴⁾

قائد: راهنما

الْهَوَی: هواوهوس؛ قال المبرد فی الکامل الهوی من هویت مقصور و تقدیره فعل فانقلبت الیاء ألفا فلذلک کان مقصورا، وإنما کان کذلک لأنک تقول هوی یهوی کما تقول فرق یفرق و هو هو کما تقول هو فرق کما تری و کان المصدر علی فعل بمنزلة الفرق والحذر و البطر لأنّ الوزن واحد فی الفعل و اسم الفاعل. فأما الهواء من الجو فممدود یدلک علی ذلک جمعه إذا قلت أهویة، لأن أفعلة إنّما تکون جمع فعال و فعال و فعیل کما تقول قذال و أقذلة و حمار و أحمرة فهواء کذلک و المقصور جمعه أهواء فاعلم لأنّه علی فعل و جمع فعل أفعال کما تقول جمل و أجمال وقتب و أقتاب، قال الله عزّ و جلّ وَ اتَّبَعُوا أَهْوَاءَهُمْ (محمد، 19).

هَجَرَ: هذیان و بیهوده گویی؛ الهذیان و قد هجر المریض یهجر هجرا من باب قتل خلط و هذی فهو هاجر والکلام مهجور. قال الجوهری فی الصحاح قال أبو عبید یروی عن إبراهیم ما یثبت هذا القول فی قوله تعالی إِنَّ قَوْمِی اتَّخَذُوا هَذَا الْقُرْآنَ مَهْجُوراً (الفرقان، 33) قال: قالوا فیه غیر الحق ألم تر إلی المریض إذا هجر قال غیر الحق، قال: و عن مجاهد نحوه. و الهجر: الاسم من الإهجار و هو الافحاش فی المنطق أی الکلام القبیح المهجور لقبحه. وفی الحدیث: و لا تقولوا هجرا. لاغِطاً کسی که مطالب بیهوده و بی معنایی را فریاد می کند؛ از ریشه لغط» به معنای جار و جنجال به راه انداختن؛ ذو اللغط، قال فی المصباح: لغط لغطا من باب نفع و اللغط بفتحتین اسم منه و هو کلام فیه جلبة و اختلاط و لا یتبین. قال عمرو بن أحمر؛ الباهلی؛ قال المرزوقی فی الشرح اللغط: الصوت یعنی هزّتها أی هزة القدور السود المذکورة فی صدر الأشعار فی الغلیان و انتصب جنح الظلام علی الظرف یرید أنها تغلی إذا جنح الظلام بالعشی و ذاک وقت الضیافة و کأنّ لغطه صوت رعد من غیث ذی تعجرف، و العجارف شدّة وقوع المطر وتتابعه یرید أنه هبت الریح فیه و صار له هزمة أی صوت شبه صوت القدر فی غلیانها بصوت الرعد من سحاب هکذا.

خابطاً رونده؛ از ریشهٔ «خَبط» به معنای سرگردان بودن و بی هدف گام برداشتن؛ الخبط الحرکة علی غیر نظام یقال: خبط اللیل اذا سار فیه علی غیر هدی وفلان خبط خبط عشواء أی تصرّف فی الامور علی غیر بصیرة. وقال الفیومی حقیقة الخبط الضرب وخبط البعیر الأرض ضربها بیده. وقد یکنی بالخابط عن السائل کقول زهیر بن أبی سلمی فی قصیدة یمدح فیها هرم بن سنان: استعار الورق فکنّی به عن المال کما استعار الخبط فکنّی به عن طلبه و الخابط عن طالبه، و أصله أنّ العرب تقول إذا ضرب الرجل الشجر لیحت و ینفض ورقه فیعلّقه قد خرج یختبط الشجر، و الورق المنفوض یسمّی الخبط بالفتحتین و یقال للرجل: إنّ خابطه لیجد ورقا أی إن سائله لیجد عطاء، لکنه لیس بمراد ههنا و المقصود هو المعنی الأول.

نوشته کسی است که نه خود بصیرتی دارد تا هدایتش کند و نه رهبری که ارشادش نماید. هواوهوس او را خوانده و او نیز اجابت کرده و گمراهی او را کشانده و او نیز به دنبالش رفته پس هذیان درهم آمیخت و بانگ بیهوده برآورد و گمراه گشت و به خطا رفت.

نکته ها

بسیاری از انسان ها گرچه به ظاهر می نگرند ولی بصیرت و درک حقیقت را ندارند. این گونه افراد برای منافع مادی خود به راحتی پا بر روی حق می گذارند. ⁽¹⁾

تعبیر «فَهَجَرَ لَاغِطاً» می رساند که انسانی که سررشته تفکر و اراده اش را شهوات نفسانی به دست بگیرد نه گفتار او در چارچوب حق خواهد بود نه رفتارش در راه حق رقم خواهد خورد. ⁽²⁾

مشابه

فَإِنَّها لا تَعْمَی الْأَبْصَارُ وَ لکِنْ تَعْمَی الْقُلُوبُ الَّتی فِی الصُّدُور ⁽³⁾چشم ها نیستند که کور می شوند بلکه دل هایی که در سینه ها جای دارند کور باشند. استعاره

مستعار: بصر

مستعار منه: انسان هواپرست که دیده ندارد

مستعارله: عقل

جامع: بصر برای عقل استعاره آورده شده است؛ بنابراین برای انسان هواپرست نه دیده ای است که او را در این امور راهنمایی کند و نه پیشوای برحق یا اندیشمند صالحی

که وی را به سوی طریق حق ارشاد کند و به این سبب ناچار هرگاه هوای نفسش وی را به خود دعوت کند پاسخ مثبت می دهد و اندیشه های ظالمانه و گمراه کننده نفس را که بر خلاف فرمان الهی است مشتاقانه می پذیرد و پیروی می کند.

3. سرانجام انکارکنندگان بیعت

وَ مِنهُ: لِأَنَّهَا بَیْعَةً وَاحِدَةٌ لَا یُثَنَّی فِیهَا النَّظَرُ وَ لَا یُسْتَأْنَفُ فِیهَا الْخِیَارُ الْخَارِجُ مِنْهَا طَاعِنُ وَ الْمُرَوِّی فِیهَا مُدَاهِنٌ ⁽¹⁾

الْخِیَارُ: اختیار. طاعن طعنه زننده

الْمُرَوّی: فکر کننده؛ کسی که دربارهٔ چیزی شک و تردید دارد و فکر و اندیشه می کند؛ از ریشه «ترویه» که گاهی به معنای سیراب کردن و گاه به معنای مطالعه کردن درباره چیزی آمده است؛ من روّیت فی الأمر ترویة أو من روأت بالهمز إذا نظرت فیه و تفکّرت وأصلها من الرّویة و هی الفکر و التدبّر.

مُدَاهن: منافق؛ چاپلوس؛ توجیه گر؛ المصانع یقال داهنه مداهنة و أدهنه إذا خدعه و ختله و أظهر له خلاف ما یضمر قال تعالی: وَدُّوا لَوْ تُدْهِنُ فَیُدْهِنُون.

از این نامه است زیرا خلافت یک بیعت است و تجدید نظر در آن راه ندارد و گزینش از سر گرفته نشود هرکس از آن سر باز زند، حق را انکار کرده و هرکس در پذیرفتنش درنگ کند، منافق است.

نکته ها

امام علیه السلام بیان می کند که بیعت من برای آنان امثال طلحه و زبیر الزام آور است و برای معاویه نیز مسئولیت آفرین می باشد و هیچ کس نمی تواند در آن تجدیدنظر و اظهار عقیده کند؛ زیرا مهاجرین و انصار در آن شرکت داشتند. ⁽²⁾

جمله «الْخَارِجُ مِنْهَا طَاعِنُ» می رساند که خروج از بیعت انسانی همچون امام نوعی به استهزا گرفتن حقیقت و از مظاهر بارز نفاق و دورویی است. ⁽³⁾

بحث تاریخی

در گرماگرم جنگ صفین معاویه دست به ترفند عجیبی زد و نامه ای به امام علیه السلام ارسال کرد که در آن به زعم خویش امام را توصیه کرده است. او همچون واعظان سخن را با آیه ای آغاز می کند وَ لَقَدْ أُوحِیَ إِلَیْکَ وَ إِلَی الَّذِینَ مِنْ قَبْلِکَ لَئِنْ أَشْرَکْتَ لَیَحْبَطَنَّ عَمَلُکَ وَ لَتَکُونَنَّ مِنَ

الخاسرین ⁽¹⁾ ای پیامبر به تو و پیامبران پیش از تو وحی شده است که اگر مشرک شوی، عملت باطل می شود و از زیانکاران خواهی بود.

معاویه بعد از ذکر آیه به امام علیه السلام گوشزد می کند که مبادا کاری کند که اعمال نیکش باطل شود و با ایجاد تفرقه در میان مسلمانان سوابق درخشان خود را بر باد دهد.

به خیال خام معاویه، محور وحدت خود اوست و همه باید بر گرد محور او بچرخند و به خواسته هایش جامه عمل بپوشانند. او با ذکر حدیثی از پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله با این مضمون که اگر اهل صنعا و عدن در خون ناحق یک مسلمان شریک شوند خداوند همه آنان را سرنگون جهنم می کند اظهار شگفتی می کند که اگر کسی سران مسلمانان و سروران مهاجران را به کشتن دهد چه سرنوشتی خواهد داشت.

می گوید که ابوالحسن که برای خلافت و حکومت می جنگد باید بداند که اگر خلافت حق اوست در جنگ با مسلمانان معذور است و اگر خلافت حق او نیست مقصر است ولی به هیچ وجه خلافت حق او نیست؛ چراکه مردم شام با او بیعت نکرده و به خلافت او راضی نیستند. علی باید از خداوند بیمناک باشد و خود را از کیفر او به دور دارد و شمشیر خود را در غلاف کند و دامن خود را به خون مسلمانان نیالاید. در پایان خود را دلسوز امت جا می زند و شکوه می کند از این که اژدهای جنگ امت را بلعیده و از مسلمانان بیش از اندکی زنده نمانده اند.

نامه معاویه به امام از زرق و برق ظاهری عبارات و جملات و لاف زنی بی حدوحصر و تظاهر و ریاکاری برخوردار بود و در حقیقت معاویه چهره شوم خود را در پشت پرده الفاظ پنهان کرده بود؛ بنابراین چاره ای نبود جز این که نویسنده آن که بیگانه از همه فضایل و آلوده به همه رذایل بود معرفی شود امام این نامه را نوشت و با درایت و صراحت کامل چهره پلید معاویه را افشا کرد. ⁽²⁾

نامه 8

اشاره

شناسنامه نامه

تاریخ، زمان و مکان وقوع: قبل از صفین در کوفه سال 37 هجری

مخاطب جریر بن عبدالله بجلی

علت مکاتبه: اتلاف وقت معاویه در بیعت

موضوع: سیاسی

هدف و نتیجه: یک سو و یکسره شدن بیعت معاویه ⁽¹⁾

پیشگفتار نامه

از نامه های امام است به جریر بن عبدالله بجلی هنگامی که او را به سوی معاویه برای اتمام حجت نهایی فرستاد که اگر معاویه آماده بیعت است بیعت کند و اگر آماده بیعت نیست مفهومش این است که قصد جنگ دارد.

و من کتاب له علیه السلام إلی جریر بن عبدالله البجلی لما أرسله إلی معاویة: أَمَّا بَعْدُ فَإِذَا أَتَاکَ کِتَابِی فَاحْمِلْ مُعَاوِیَةَ عَلَی الْفَصْلِ وَ خُذْهُ بِالْأَمْرِ الْجَزْمِ ثُمَّ خَیَّرُهُ بَیْنَ حَرْبٍ مُجْلِیَةٍ أَوْ سِلْمٍ مُخْزِیَةٍ فَإِنِ اِخْتَارَ الْحَرْبَ فَانْبِذْ إِلَیْهِ وَ إِنِ اخْتَارَ السِّلْمَ فَخُذْ بَیْعَتَهُ. وَالسَّلَامُ.

1. اتمام حجت با معاویه

و من کتاب له علیه السلام إلی جریر بن عبد الله البجلی لما أرسله إلی معاویة: أَمَّا بَعْدُ فَإِذَا أَتَاکَ کِتَابِی فَاحْمِلْ مُعَاوِیَةَ عَلَی الْفَصْلِ وَ خُذْهُ بِالْأَمْرِ الْجَزْمِ ثُمَّ خَیَّرْهُ بَیْنَ حَرْبٍ مُجْلِیَةٍ أَوْ سِلْمٍ مُخْزِیَةٍ ⁽¹⁾

خَیَّرُه: او را مخیر کن.

حَرْبٍ مُجْلِیَة: جنگی که موجب اخراج و ترک وطن شود؛ «مجلیه» از ریشهٔ «اجلاء» به معنای اخراج از وطن است و ریشه اصلی آن (جلاء)) به معنای آشکار شد و به همین مناسبت به خروج از شهر نیز اطلاق شده است؛ گویی شخص در شهر مخفی است و با خروج آشکار می گردد و «جلاء» به معنای صیقل دادن نیز نوعی آشکار شدن رنگ حقیقی است که در زیر زنگار پوشیده شده است؛ مجلیة من الإجلاء و هو الإخراج من الوطن قهرا. یقال: أجلی فلان القوم عن بلدهم و دیارهم إذا أخرجهم عنها قهرا.

سلم مُخْزِیَة: صلحی که دلالت بر عجز و ناتوانی کند؛ «مُخْزِیَة» از ریشهٔ «خَزَیَ» به معنای رسوایی و ذلت آمده است و شاید ریشه اصل رسوایی باشد که سبب ذلت هم می شود و جمعی از لغت دانان ریشه اصلی آن را بدحالی حاصل از وقوع در بلا و رسوایی و ذلت دانسته اند؛ مخزیة أی مهینة مذلّة فاضحة من الخزی بالکسر فالسکون بمعنی الهوان و الذلّ یقال: أخزاه إخزاء إذا أوقعه فی الخزی، وأخزی الله فلانا أی فضحه. و فی نسخة نصر فی کتاب صفین الاتی ذکرها: محظیة من الحظوة بضم الحاء وکسرها، والحظة کالعدة: المکانة و الحظ من الرّزق یقال: أحظاه أی جعله ذا حظوة، و أحظاه به أی تفضّل علیه،به و روی أیضا مجزیة، بالجیم أی کافیة.

به جریر پسر عبدالله بجلی آن گاه که او را نزد معاویه فرستاد اما بعد، وقتی نامه من به تو رسید

معاویه را وادار تا کار را یکسره کند و تردید را کنار گذارد آن گاه او را میان جنگی آواره ساز و صلحی ذلت بار مخیر گذار

نکته ها

حاصل مأموریت جریر این بود که امر معاویه را فیصله دهد و او را وادار کند که به طور جزم و قطع یکی از دو کار را انتخاب کند؛ یا آماده جنگ شود که در نتیجه با اجبار از وطنش بیرون رانده خواهد شد یا این که تسلیم می شود که در این صورت مقهور و ذلیل و خوار می شود. ⁽¹⁾

عدل و انصاف که از نشانه های بارز حکومت امام علیه السلام بود، اقتضا می کرد که معاویه را ابتدا مخیر بین جنگ و صلح قرار دهد. ⁽²⁾

2. مُخیّر بین جنگ و صلح

فَإِنِ اخْتَارَ الْحَرْبَ فَانْبِذْ إِلَیْهِ وَ إِنِ اخْتَارَ السِّلْمَ فَخُذْ بَیْعَتَهُ وَالسَّلَام ⁽³⁾ اگر جنگ را قبول کرد به او اعلام جنگ کن و اگر تسلیم شد از او بیعت بگیر. والسلام.

نکته

اهداف معاویه از تأخیر در پاسخ نامه امام اولاً به دنبال کسب آمادگی بیشتر بود و ثانیاً تحقیر فرستاده امام و در حقیقت بی اعتنایی به آن حضرت و ایجاد خستگی و تضعیف قوای رزمی امیرالمؤمنین علیه السلام. ⁽⁴⁾

مشابه

وَ إِمَّا تَخافَنَّ مِنْ قَوْمٍ خِیانَةً فَانْبِذْ إِلَیْهِمْ عَلی سَواء ⁽⁵⁾اگر می دانی که گروهی در پیمان خیانت می ورزند به آنان اعلام کن که همانند خودشان عمل خواهی کرد. معرفی جریر بن عبدالله بجلی

جریر، چهل روز قبل از رحلت پیامبر و در سال دهم هجرت مسلمان شد. در زمان

خلافت عمر مأموریت جنگی پیدا کرد. او در رأس قبیلهٔ بجلیه که در فتح قادسیه نقش پراهمیتی داشتند در جنگ های عراق شرکت داشت و سرانجام در کوفه مسکن گزید. در دوره خلافت عثمان حاکم همدان بود در دوره خلافت امیرالمؤمنین علیه السلام به کوفه احضار شد و نامه حضرت را برای معاویه برد و هرگونه تغییری که در راه و رسم و روش او پدید آمد در همان چند ماهی بود که در دمشق زندگی کرد. او فردی نالایق بود و از مقام و منزلت خود سقوط کرد در کوفه مسجدی داشت که از مساجد ملعونه شمرده می شد و امیرالمؤمنین علیه السلام مردم را از نماز خواندن در آن نهی کرد.

بعد از ماجرای جمل و تخلف معاویه از بیعت مکاتباتی میان امام و معاویه صورت گرفت که از قرائن استفاده می شود که نخستین نامه حضرت را جریر برای معاویه برده است. هنگامی که حضرت نامه را به او داد مالک اشتر عرض کرد که او را نفرست او را واگذار و تصدیقش نکن من می دانم که میل او و تصمیمش هماهنگ با آن هاست. حضرت در جواب مالک فرمود رهایش کن ما منتظر می مانیم تا ببینیم چه پاسخی برای ما می آورد.»

او نامه حضرت را به شام برد و تسلیم معاویه کرد معاویه به مدت 4 ماه او را نگاه داشت و از پاسخ دادن به نامه حضرت خودداری کرد. طول این مدت یاران حضرت را مضطرب کرده بود و احیاناً نگرانی خود را اظهار می کردند و از حضرت می خواستند که مقدمات جنگ را فراهم سازد.

از نظر امیرالمؤمنین علیه السلام باید به مردم فرصت داده شود که به دور از هیاهو و به دور از تطمیع و تهدید درباره انتخاب راه بیعت یا جنگ تصمیم بگیرند و کاری نباید کرد که احساسات آن ها تحریک و آتش خشم آن ها برافروخته شود و ناخواسته به سوی میدان جنگ کشانیده شوند خدا هم تا اتمام حجت نکند مردم گناهکار و متخلف را مؤاخذه و مجازات نمی کند.

امیرالمؤمنین سیاستمداری ورزیده است و با شهود باطنی، حقایقی را می بیند که دیگران از درک آن ها عاجزند؛ امثال مالک، شاگردانی مخلص برای امام بودند برخی برای شروع جنگ عجله داشتند و برخی اصولاً مخالف جنگ بودند حضرت طرفدار جنگ است البته جنگی حساب شده و توأم با تدبیر و مدیریت صحیح و فرماندهی دقیق. شتاب زدگی با سیاست جنگی حضرت سازگار نیست باید فرصت داد تا کسی اگر قابل هدایت و توبه است بازگردد و اگر کسی بازنگشت باید اتمام حجت شود.

ماه ها از اقامت جریر در شام گذشت و گویا از مدتی که حضرت به او داده بود، تجاوز

کرد و مردم نگران خیانت او شدند؛ از این رو حضرت نامه ای به او نوشت و او را احضار کرد.

جریر به کوفه بازگشت و مردم نگران سازشکاری او با معاویه بودند و شدیداً در معرض اتهام و اعتراض بود روزی مالک اشتر خدمت مولا رسید و گفت من عرض کردم که او را نفرست و زبان به سرزنش جریر گشود و به او گفت تو همانی که عثمان دینت را در همدان از تو خرید جریر پس از شنیدن این پرخاش ها و نکوهش ها در کوفه نماند و به قرقیسا رفت و در آن جا گروهی از قبیلهٔ قیس نزد او گرد آمدند حضرت آن ها را پراکنده ساخت و محل تجمعشان را به آتش کشید جریر در سال 51 هجری دار فانی را وداع گفت. ⁽¹⁾

نامه 9

اشاره

شناسنامه نامه

تاریخ زمان و مکان وقوع: قبل از نبرد جمل در ذی قار سال 36 هجری

مخاطب: معاویه

علت مکاتبه: درخواست سپردن قاتلان عثمان به معاویه

موضوع: سیاسی، تاریخی

هدف و نتیجه: پاسخگویی و هشدار و تحذیر است. ⁽¹⁾

پیشگفتار نامه

از جمله نامه های امام علیه السلام است که آن را برای معاویه نگاشته است. این نامه پاسخی به نامه زشت و جسورانه معاویه به آن حضرت که مشتمل بر انبوهی از اهانت ها و شیطنت ها بوده است نگاه نامه بیشتر به پاسخ سخنان شیطنت آمیز معاویه معطوف است

و من کتاب له علیه السلام إلی معاویة: فَأَرَادَ قَوْمُنَا قَتْلَ نَبِیِّنَا وَاجْتِیَاحَ أَصْلِنَا وَهَمُّوا بِنَا الْهُمُومَ وَ فَعَلُوا بِنَا الْأَفَاعِیلَ وَمَنَعُونَا الْعَذْبَ وَأَحْلَسُونَا الْخَوْفَ وَاضْطَرُّونَا إِلَی جَبَلٍ وَعْرٍ وَأَوْقَدُوا لَنَا نَارَ الْحَرْبِ فَعَزَمَ اللَّهُ لَنَا عَلَی الذَّبٌ عَنْ حَوْزَتِهِ وَالرَّمْی مِنْ وَرَاءِ حُرْمَتِهِ مُؤْمِنُنَا یَبْغِی بِذَلِکَ الْأَجْرَ وَ کَافِرُنَا یُحَامِی عَنِ الْأَصْلِ وَ مَنْ أَسْلَمَ مِنْ قُرَیْشٍ خِلْوٌ مِمَّا نَحْنُ فِیهِ بِحِلْفٍ یَمْنَعُهُ أَوْ عَشِیرَةٍ تَقُومُ دُونَهُ فَهُوَ مِنَ الْقَتْلِ بِمَکَانِ أَمْنٍ وَکَانَ رَسُولُ اللَّهِ (صلی الله علیه وآله إِذَا إِحْمَرَّ الْبَأْسُ وَأَحْجَمَ النَّاسُ قَدَّمَ أَهْلَ بَیْتِهِ فَوَقَی بِهِمْ أَصْحَابَهُ حَرَّ السُّیُوفِ وَ الْأَسِنَّةِ فَقُتِلَ عُبَیْدَةُ بْنُ الْحَارِثِ یَوْمَ بَدْرٍ وَ قُتِلَ حَمْزَةُ یَوْمَ أَحْدٍ وَ قُتِلَ جَعْفَرٌ یَوْمَ مُؤْتَةَ وَأَرَادَ مَنْ لَوْ شِئْتُ ذَکَرْتُ إِسْمَهُ مِثْلَ الَّذِی أَرَادُوا مِنَ الشَّهَادَةِ وَ لَکِنَّ آجَالَهُمْ عُجِّلَتْ وَ مَنِیَّتَهُ أَخَّلَتْ فَیَا عَجَباً لِلدَّهْرِ صِرْتُ یُقْرَنُ بِی مَنْ لَمْ یَسْعَ بِقَدَمِی وَ لَمْ تَکُنْ لَهُ کَسَابِقَتِی الَّتِی لَا یُدْلِی أَحَدٌ بِمِثْلِهَا إِلَّا أَنْ یَدَّعِیَ مُدَّعِ مَا لَا أَعْرِفُهُ وَ لَا أَظُنُّ اللَّهَ یَعْرِفُهُ وَ الْحَمْدُ لِلَّهِ عَلَی کُلِّ حَالٍ وَ أَمَّا مَا سَأَلْتَ مِنْ دَفْعِ قَتَلَةِ عُثْمَانَ إِلَیْکَ فَإِنِّی نَظَرْتُ فِی هَذَا اَلْأَمْرِ فَلَمْ أَرَهُ یَسَعُنِی دَفْعُهُمْ إِلَیْکَ وَلَا إِلَی غَیْرِکَ وَلَعَمْرِی لَئِنْ لَمْ تَنْزِعْ عَنْ غَیْکَ وَ شِقَاقِکَ لَتَعْرِفَنَّهُمْ عَنْ قَلِیلٍ یَطْلُبُونَکَ لَا یُکَلِّفُونَکَ طَلَبَهُمْ فِی بَرِّ وَ لا بَحْرٍ وَلا جَبَلٍ وَلَا سَهْلٍ إِلَّا أَنَّهُ طَلَبٌ یَسُوءُکَ وِجْدَانُهُ وَ زَوْرٌ لَا یَسُرُّکَ لُقْیَانُهُ وَالسَّلَامُ لِأَهْلِه).

1. دشمنی های قریش

فَأَرَادَ قَوْمُنَا قَتْلَ نَبِیِّنَا وَ اجْتِیَاحَ أَصْلِنَا وَ هَمُّوا بِنَا الْهُمُومَ وَ فَعَلُوا بِنَا الْأَفَاعِیلَ وَ مَنَعُونَا الْعَذْبَ وَأَحْلَسُونَا الْخَوْفِ وَاضْطَرُونَا إِلَی جَبَل وَعْر وَ أَوْقَدُوا لَنَا نَارَ الْحَرْب ⁽¹⁾

الْأَفَاعِیلَ: عمل های زشت و پست؛ بدرفتاری ها؛ بی حرمتی ها؛ جمع «افعال» و آن جمع «فعل» است و در این گونه موارد به معنای کارهای بزرگ و دسیسه ها و توطئه هاست؛ الفعل بالکسر اسم الحدث جمعه فعال مثل قدح و قداح و یجمع علی الأفعال أیضا، و یجمع الأفعال علی الأفاعیل. وقیل: الأفاعیل جمع أفعولة وهی الفعل الذمّی و یقال لمن أثر آثارا منکرة: فعل الأفاعیل.

الْعَذْبَ: شیرین و گوارا؛ گاه جنبه ظاهری دارد و گاه جنبه باطنی و معنوی؛ بفتح أوله وسکون ثانیه: قال الراغب: ماء عذب: طیب بارد قال تعالی: هذا عَذْبٌ فُراتٌ سائِعٌ شَرابُهُ (الفاطر، 12). عذب الماء عذوبة من باب شرف: ساغ مشربه فهو عذوب و استعذبته رأیته عذبا و جمعه عذاب مثل سهم وسهام. والعذب أیضا المستساغ من الطعام. والطیب من العیش. أَخْلَسُونَا: ملازم ما ساختند؛ ما را وادار کردند؛ از ریشهٔ «حلس» به معنای پارچه نازکی است که زیر جهاز شتر می گذارند و در واقع به بدن شتر چسبیده است؛ سپس به هر چیزی که ملازم با دیگری باشد اطلاق شده است؛ أحلسونا الخوف: قال المرزوقی فی شرح الحماسة: الحلس واحد من أحلاس البیت. قال: قال الخلیل وهو ما یبسط تحت حرّ المتاع من مسح و جوالق و نحوهما. وفی الصحاح عن الأصمعی: الحلس للبعیر و هو کساء رقیق یکون تحت البرذعة، و أحلاس البیوت ما یبسط تحت حرّ الثیاب وفی الحدیث کن حلس بیتک أی لا تبرح و قولهم نحن أحلاس الخیل أی نقتنیها و نلزم ظهورها، و أحلست البعیر أی ألبسته الحلس، و أحلست فلانا یمینا إذا أمررتها علیه. و أحلست السماء أی مطرت مطرا دقیقا دائما. وفی النهایة الأثیریة: وفی حدیث الفتن عدّ منها فتنة الأحلاس، الأحلاس جمع جلس و هو الکساء الذی یلی ظهر البعیر تحت القتب، شبهها به للزومها و دوامها و منه حدیث أبی موسی قالوا: یا رسول الله فما تأمرنا؟ قال: کونوا أحلاس بیوتکم أی ألزموها. و منه حدیث أبی بکر کن حلس بیتک حتی یأتیک ید خاطئة أو منیّة قاضیة. فتحصل ممّا قدمنا فی الحلس أنّ المراد من قوله علیه السّلام أحلسونا (الخوف أنّهم) جعلوا الخوف لهم کالحلس أی جعلوه ملازما لهم من حیث إنّ الحلس ملازم ظهر البغیر وأحلاس البیوت ملازمة لها أو أنّهم ألبسوهم الخوف و هذا کالأول یفید أنهم ألزموهم الخوف.

جَبَلٍ وَعْرِ: کوه دشواری که نتوان بر آن صعود کرد؛ وعر بفتح أوله وسکون ثانیه المکان الصلب الغلیظ ضدّ السهل، یقال و عر و طریق وعر و مطلب وعر ویقال بالفارسیة: دشوار و سخت و الوعر أیضا المکان المخیف الوحش و الجبل الوعر الصعب المرتقی

أَوْقَدُوا: شعله ور ساختند؛ از ریشه «ایقاد» به معنای برافروختن آتش و از ریشهٔ «وقود» به معنای شعله ور ساختن است.

قوم ما [قریش] خواستند پیامبر ما را بکشند و ریشه ما را برکنند علیه ما نقشه ها کشیدند و کارها کردند و ما را از زندگی شیرین بازداشتند و با وحشت دست به گریبان ساختند و به اقامت در کوه های صعب العبور واداشتند و آتش جنگ را علیه ما بر افروختند.

نکته ها

مخالفان در میان خود پیمان نامه ای علیه یاران پیامبر نوشتند که با آن ها غذا نخورند و آب نیاشامند و ازدواج و هیچ دادوستد نکنند. برای آن ها هیچ امنیتی نبود مگر این که پیامبر به آن ها تحویل داده شود تا او را به قتل رسانند و مثله اش کنند. ⁽¹⁾

جملة «أَوْقَدُوا لَنَا نَارَ الْحَرْبِ» اشاره به زندگی مسلمانان در مدینه است که جنگ های متعددی از سوی کفار قریش که در رأس آنان ابوسفیان پدر معاویه بود، تحمیل شد که

معاویه در روشن ساختن آتش این جنگ ها سهم بسزایی داشت. ⁽¹⁾

مشابه

وَ إِذْ یَمْکُرُ بِکَ الَّذِینَ کَفَرُوا لِیُثْبِتُوکَ أَوْ یَقْتُلُوکَ أَوْ یُخْرِجُوک ⁽²⁾و [یاد کن] هنگامی را که کفر پیشگان درباره تو نیرنگ می زدند تا تو را به زندان بیندازند یا به قتل برسانند یا [از وطن] بیرونت کنند. استعاره

مستعار: احلاس

مستعار منه: ویژه قرار دادن

مستعارله: دشمنان ترس و بیم را ملازم و همراهشان ساخته بودند

جامع: امام (علیه السلام) واژه «احلاس» را استعاره از این قرار داده است که دشمنان، ترس و بیم را ملازم و همراهشان ساخته بودند؛ همچنان که آن پارچه نازک و رقیق همراه و چسبیده به بدن شتر است و آتش را هم استعاره از جنگ آورده و به آن اضافه اش کرده است؛ زیرا جنگ از حیث آزار رسانیدن و از بین بردن همه چیز مانند آتش است.

2. اهل بیت پیامبر پاسداران دین

فَعَزَمَ اللَّهُ لَنَا عَلَی الذَّبٌ عَنْ حَوْزَتِهِ وَ الرَّمْی مِنْ وَرَاءِ حُرْمَتِهِ ⁽³⁾

اما خداوند خواست که ما پاسدار پیامبر [یا: آیین] او و حافظ حریمش باشیم.

نکته ها

جمله «وَ الرَّمْی مِنْ وَرَاءِ حُرْمَتِهِ» کنایه از حفظ حریم اسلام و پیغمبر اکرم صلی الله علیه وسلم است زیرا تیراندازان در پشت سنگرها قرار می گیرند تا به دفاع از لشکر و حفظ آن ها بکوشند. ⁽⁴⁾

جمله «فغرم الله لنا» اشاره می کند که خدا درباره ما تصمیم قاطع گرفت و برای ما چنین مقرر کرد که از حوزه اسلام دفاع کنیم و دین را حمایت کنیم تا هتک حرمتش نشود. در این عبارت حمایت از حرمت دین را کنایه از جانبداری از آن آورده است. ⁽⁵⁾

در این عبارات امام برتری خود و خانواده اش را بر دیگران شرح می دهد و مدعای خود را مبنی بر افضلیت خود و خانواده اش بیان می کند؛ ⁽¹⁾چراکه نزدیکترین افراد به پیامبر خدا خویشاوندان او بودند و بیشترین دفاع را از آن حضرت و دین او همانان انجام دادند. آن چنان که در پاسداری و حفاظت از ارزش های دینی و احیای آن نیز بیشترین نقش را ایفا کرده اند. ⁽²⁾

مشابه

إِنَّ هَذَا الْأَمْرَ لَمْ یَکُنْ نَصْرُهُ وَ لَا خِذْلَانُهُ بِکَثْرَةٍ وَ لَا بِقِلَّةٍ وَ هُوَ دِینُ اللَّهِ الَّذِی أَظْهَرَهُ وَ جُنْدُهُ الَّذِی أَعَدَّهُ وَ أَمَدَّهُ حَتَّی بَلَغَ مَا بَلَغَ وَ طَلَعَ حَیْثُ طَلَعَ وَنَحْنُ عَلَی مَوْعُودٍ مِنَ اللَّهِ وَاللَّهُ مُنْجِزُ وَعْدَهُ وَ نَاصِرُ جُنْدَه ⁽³⁾پیروزی و شکست اسلام به فراوانی لشکر و اندکی آن نبود. آن دین خداست که خدایش پیروز کرد و ارتش حق است که آن را مهیا نمود و یاری داد تا رسید به آن جا که باید برسد و طلوع کرد تا جایی که باید طلوع کند ما را از جانب حق وعده پیروزی است و خداوند و فاکننده به وعده خویش است و لشکرش را یاری می دهد.

3. انگیزه مؤمن و کافر

مُؤْمِنُنَا یَبْغِی بِذَلِکَ الْأَجْرَ وَ کَافِرُنَا یُحَامِی عَنِ الْأَصْلِ ⁽⁴⁾

مؤمن ما در این کار پاداش الهی را می جُست و کافرِ ما از خاندان و تبار خود حمایت می کرد.

4. در امنیت بودن مسلمانان قریش

وَ مَنْ أَسْلَمَ مِنْ قُرَیْشٍ خِلْوَ مِمَّا نَحْنُ فِیهِ بِحِلْفٍ یَمْنَعُهُ أَوْ عَشِیرَةٍ تَقُومُ دُونَهُ فَهُوَ مِنَ الْقَتْلِ بِمَکَانِ أَمْنِ از قریش هرکس مسلمان می شد از آن آزار که ما گرفتارش بودیم، ایمن بود، چه یا هم سوگند [کافران] بود و از او دفاع می کردند و یا خویشانش به یاری اش برمی خاستند و در نتیجه از کشته شدن در امان بود.

نکته

قبیله قریش از طایفه ها و تیره هایی تشکیل شده بود و در هر خاندانی از آن افراد نیازمند و ستمدیده دیده می شد و هرکس از آنان مسلمان می شد از طرف قبیله خویش و اطرافیان و یارانش در برابر آزار و اذیت ستمگران حمایت می شد در حالی که این مطلب درباره پیامبر صدق نمی کند؛ زیرا حتی از سوی قبیله و یاران خویش مورد آزار و اذیت قرار گرفتند؛ مثلاً عموی پیامبر ابولهب و همسرش از جمله کسانی بودند که به آزار پیامبر می پرداختند. ⁽¹⁾

5. بنی هاشم؛ پیشگام در حمایت از پیامبر

وَ کَانَ رَسُولُ اللَّهِ إِذَا احْمَرَ الْبَأْسُ وَ أَحْجَمَ النَّاسُ قَدَّمَ أَهْلَ بَیْتِهِ فَوَقَی بِهِمْ أَصْحَابَهُ حَرَّ السُّیُوفِ وَ الْأَسِنَّةِ ⁽²⁾

الْأَسِنَّةِ: نیزه ها؛ جمع «سنان» به معنای سرنیزه.

هرگاه تنور جنگ گرم می شد [کارزار سخت می شد] و مردم پای واپس می گذاشتند، رسول خدا صلی الله علیه و آله اهل بیت خود را پیش می فرستاد و بدین روش اصحاب خود را از ضربه های سخت شمشیر و نیزه مصون می ساخت.

نکته ها

«احْمَرَّ الْبَأْسُ» اشاره به شعله ور کردن آتش جنگ است؛ به سبب این که جنگ مانند آتشی است که به هنگام افروختگی کاملاً سرخ می شود و شاید سرخ شدن در این جا کنایه از خون ریزی است که هنگام شدت جنگ آشکار می گردد. ⁽³⁾

مشابه

إِذْ تُصْعِدُونَ وَ لا تَلْوُونَ عَلَی أَحَدٍ وَ الرَّسُولُ یَدْعُوکُمْ فِی أُخْرَاکُمْ فَأَثَابَکُمْ غَمَّا بِغَمَّ لِکَیْلا تَحْزَنُوا عَلی ما فاتَکُمْ وَ لا ما أَصابَکُمْ وَاللَّهُ خَبِیرٌ بِما تَعْمَلُون ⁽⁴⁾هنگامی را که در حال گریز [از کوه] بالا می رفتید و به هیچ کس توجه نمی کردید و پیامبر، شما را از پشت سرتان فرا می خواند پس [خداوند] به سزای [ این بی انضباطی ] غمی بر غمتان [ افزود ]، تا

سرانجام بر آن چه از کف داده اید و برای آن چه به شما رسیده است اندوهگین نشوید، و خداوند از آن چه می کنید آگاه است.

قال علی السلام: کُنَّا إِذَا احْمَرَ الْبَأْسُ اتَّقَیْنَا بِرَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه وآله فَلَمْ یَکُنْ أَحَدٌ مِنَّا أَقْرَبَ إِلَی الْعَدُوِّ مِنْه ⁽¹⁾وقتی تنور معرکه سرخ می شد خود را به رسول حفظ می کردیم، پس هیچ کدام از ما به دشمن نزدیکتر از پیامبر نبود.

فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ الآنَ حَمِیَ الْوَطِیسُ ⁽²⁾هم اکنون تنور جنگ شعله ور شده است. تشبیه

مشبه: جنگ

مشبه به: شعله سوزان آتش

وجه شَبَه: امام علیه السلام گرمی و شدت کارزار در جنگ را به شعله های سوزان آتش تشبیه کرده است؛ زیرا همان گونه که شعله ور بودن آتش موجب سوزانندگی می شود، شدت گرفتن در جنگ نیز موجب نابودی می گردد.

6. خویشاوندان شهید پیامبر

فَقُتِلَ عُبَیْدَةُ بْنُ الْحَارِثِ یَوْمَ بَدْرٍ وَ قُتِلَ حَمْزَةُ یَوْمَ أُحُدٍ وَ قُتِلَ جَعْفَرُ یَوْمَ مُؤْتَةَ وَأَرَادَ مَنْ لَوْ شِئْتُ ذَکَرْتُ اسْمَهُ مِثْلَ الَّذِی أَرَادُوا مِنَ الشَّهَادَةِ وَ لَکِنَّ أَجَالَهُمْ عُجِّلَتْ وَ مَنِیَّتَهُ أَجَلَتْ ⁽³⁾

عُجّلت: زودتر آمد.

مَنِیَّتَهُ: مرگش.

أُجلتْ: به تأخیر افتاد.

نکته

امام علیه السلام از اشتیاق خویش برای شهادت خبر می دهد این شیفتگی به همان اندازه

اشتیاق معاویه برای به دست آوردن سلطه و فرمانروایی بود. ⁽¹⁾

مشابه

فَقُلْتُ یَا رَسُولُ اللَّهِ أَوَلَیْسَ قَدْ قُلْتَ لِی یَوْمَ أُحُدٍ حَیْثُ اسْتُشْهِدَ مَنِ اسْتُشْهِدَ مِنَ الْمُسْلِمِینَ وَحِیزَتْ عَنِّی الشَّهَادَةُ فَشَقَّ ذَلِکَ عَلَیَّ فَقُلْتَ لِی أَبْشِرْ فَإِنَّ الشَّهَادَةَ مِنْ وَرَائِکَ فَقَالَ لِی إِنَّ ذَلِکَ لَکَذَلِکَ فَکَیْفَ صَبْرُکَ إِذا فَقُلْتُ یَا رَسُولَ اللَّهِ لَیْسَ هَذَا مِنْ مَوَاطِنِ الصَّبْرِ وَ لَکِنْ مِنْ مَوَاطِنِ الْبُشْرَی وَ الشُّکْرِ ⁽²⁾گفتم یا رسول الله مگر نه این است که در روز احد افرادی از مسلمانان شهید شدند و من از فیض شهادت بازماندم و از این بابت غمگین شدم، شما به من فرمودید: بر تو بشارت باد که عاقبت به شهادت می رسی؟ در پاسخم فرمود: «آن چه گفتی صحیح است ولی بگو هنگام شهادت شکیبایی ات چگونه است؟» گفتم: این از موارد شکیبایی نیست بلکه جای مژده و شکرگزاری است. «فَقُلْتَ لِی أَبْشِرْ فَإِنَ الشَّهَادَةَ مِنْ وَرَائِکَ﴾ ⁽³⁾بر تو بشارت باد که عاقبت به شهادت می رسی.

مَا ضَرَّ إِخْوَانَنَا الَّذِینَ سُفِکَتْ دِمَاؤُهُمْ وَهُمْ بِصِفِّینَ أَلَّا یَکُونُوا الْیَوْمَ أَحْیَاءٌ یُسِیغُونَ الْغُصَصَ وَ یَشْرَبُونَ الرَّنْقَ قَدْ وَ اللَّهِ لَقُوا اللَّهَ فَوَفَّاهُمْ أُجُورَهُمْ وَ أَحَلَّهُمْ دَارَ الْأَمْنِ بَعْدَ خَوْفِهِمْ أَیْنَ إِخْوَانِیَ الَّذِینَ رَکِبُوا الطَّرِیقَ وَ مَضَوْا عَلَی الْحَقِّ أَیْنَ عَمَّارٌ وَ أَیْنَ ابْنُ التَّیْهَانِ وَ أَیْنَ ذُو الشَّهَادَتَیْنِ وَ أَیْنَ نُظَرَاؤُهُمْ مِنْ إِخْوَانِهِمُ الَّذِینَ تَعَاقَدُوا عَلَی الْمَنِیَّةِ وَ أَبْرِدَ بِرُءُوسِهِمْ إِلَی الْفَجَرَةِ ⁽⁴⁾برادرانمان که در صفین خونشان ریخته شد از این که امروز زنده نیستند چه زیانی کردند؟ که اگر بودند غصه ها می خوردند و شربت تلخ اندوه را می نوشیدند به خدا سوگند، خدا را ملاقات کردند و او مزدشان را به تمامی عطا کرد و پس از ترس در خانه امن خویش جایشان داد. کجایند برادرانم که قدم در راه نهادند و بر اساس حق درگذشتند؟ کجاست عمار؟ کجاست ابن تیهان؟ کجاست ذوالشهادتین؟ کجایند همانندان ایشان، برادرانشان که با هم پیمان جانبازی بستند و سرهایشان به سوی تبهکاران فرستاده شد؟!

7. پیشینه امام در راه اسلام

فَیَا عَجَباً لِلدَّهْرِ إِذْ صِرْتُ یُقْرَنُ بِی مَنْ لَمْ یَسْعَ بِقَدَمِی وَ لَمْ تَکُنْ لَهُ کَسَابِقَتِی الَّتِی لَا یُدْلِی

أَحَدٌ بِمِثْلِهَا إِلَّا أَنْ یَدَّعِیَ مُدَّعِ مَا لَا أَعْرِفُهُ وَ لَا أَظُنُّ اللَّهَ یَعْرِفُهُ وَالْحَمْدُ لِلَّهِ عَلَی کُلِّ حَالٍ ⁽¹⁾

سابقتی گذشته من.

لَا یُدْلِی: اعلان نمی کند؛ از ریشهٔ ادلاء به معنای ابراز داشتن و اعلان کردن است در اصل از ریشه «دلو» گرفته شده و هنگامی که به باب افعال می رود به معنای افکندن و فرستادن دلو به چاه برای کشیدن آب است؛ سپس به هرگونه ابراز نظر کردن اطلاق شده است؛ لا یدلی واوی من دل و یقال أدلی برحمه أی توسّل بقرابته، و أدلی بحجته أی أحضرها و احتجّ بها. و أدلی إلی الحاکم بمال أی دفعه إلیه لیجعله وسیلة إلی قضاء حاجته منه و فی القرآن الکریم: وَ لا تَأْکُلُوا أَمْوالَکُمْ بَیْنَکُمْ بِالْبَاطِلِ وَ تُدْلُوا بِها إِلَی الْحُکّامِ (البقرة، (189) و الأصل فی ذلک من دلوت الدلو و أدلیتها ثم استعیر للتوصل إلی الشیء. وفی الشفاعة یقال: دلوت بفلان أی استشفعت به ولا یقال حینئذ أدلیت به قال المرزوقی فی معناه: إذا اتفق ما لا بدلی منک و من معونتک من حاجة أو عارض سبب فانّی معتمد علی غیری فی التنجز والاستعساف، ومعنی «أدلوها» من قولک دلوت الدلو إذا أخرجتها من البئر أی أتسبب بغیری و أصون من التبذل عرضی.

مدع: ادعاکننده.

لَا أَعْرِفُهُ: او را نمی شناسم.

شگفتا از روزگار که قرین کسی شدم که هرگز چون من برای اسلام قدمی برنداشته و در اسلام سابقه ای چون سابقه من نداشته است؛ سابقه ای که کسی را به مثل آن دسترسی نیست مگر آن که مدعی چنین ادعایی کند که من خبر ندارم و گمان نمی برم که خداوند نیز آن را بداند و در همه حال خدای را سپاس

نکته ها

منظور از «دهر» مردم زمانه است که مقام آن حضرت را نشناختند و او را با کسانی قرین ساختند و مقایسه کردند که هرگز گامی چون گام امام در راه اسلام برنداشته بودند. ⁽²⁾

مقصود از «مدعی» معاویه است که امکان دارد در دین و سابقه در اسلام، برای خود ادعای فضیلت کند که به کلی در او وجود ندارد. ⁽³⁾

«الْحَمْدُ لِلَّهِ عَلَی کُلِّ حَالِ»: این از ویژگی های مردان الهی است که هیچ گاه احساس شکست نکرده و هرگز ناامیدی به درونشان راه پیدا نمی کند و آن ها را از کوشش ایثارگرانه در راه حق بازنمی دارد. ⁽⁴⁾

مشابه

هَلْ یَسْتَوِی الْأَعْمَی وَالْبَصِیرُ أَمْ هَلْ تَسْتَوی الظُّلُماتُ وَ النُّور ⁽¹⁾بگو آیا نابینا و بینا یکسان است؟ یا ظلمت ها و نور برابرند؟ جَعَلَهَا فِی جَمَاعَةٍ زَعَمَ أَنَّی مِنْهُمْ فَیَا لَلَّهِ وَ لِلشُّورَی مَتَی اعْتَرَضَ الرَّیْبُ فِیَّ مَعَ الْأَوَّلِ مِنْهُمْ حَتَّی صِرْتُ أُقْرَنُ إِلَی هَذِهِ النَّظَائِرِ ⁽²⁾امر حکومت را به شورایی سپرد که به گمانش من هم (با این منزلت خدایی) یکی از آنانم! خداوندا چه شورایی من چه زمانی در برابر اولین آن ها در برتری و شایستگی مورد شک بودم که امروز هم پایه این اعضای شورا قرار گیرم؟!

8. درخواست معاویه برای تحویل قاتلان عثمان

وَ أَمَّا مَا سَأَلْتَ مِنْ دَفْعِ قَتَلَةِ عُثْمَانَ إِلَیْکَ فَإِنِّی نَظَرْتُ فِی هَذَا الْأَمْرِ فَلَمْ أَرَهُ یَسَعُنِی دَفْعُهُمْ إِلَیْکَ وَ لَا إِلَی غَیْرِکَ ⁽³⁾ اما این که خواسته بودی قاتلان عثمان را نزد تو فرستم، من در این کار اندیشیدم دیدم برایم میسر نیست که آنان را به سوی تو یا شخص دیگری روانه سازم.

نکته

معاویه به ولایت و فرمانروایی امام علیه السلام بر مسلمانان اقرار نمی کرد ولی وی را به رسیدگی به دادخواهی و شکایت های مردم و مجازات ستمگران ملزم می دانست و این مانند این است که به خرد و دانش شخصی ایمان نداشته باشی و در عین حال او را به آموزش مردم ملزم کنی. ⁽⁴⁾

9. توصیه امام به معاویه برای دست برداشتن از مخالفت

وَ لَعَمْرِی لَئِنْ لَمْ تَنْزِعْ عَنْ غَیَّکَ وَ شِقَاقِکَ لَتَعْرِفَنَّهُمْ عَنْ قَلِیلِ یَطْلُبُونَکَ لَا یُکَلِّفُونَکَ طَلَبَهُمْ فِی بَرَّ وَلَا بَحْرِ وَلَا جَبَل وَ لَا سَهْلِ إِلَّا أَنَّهُ طَلَبُ یَسُوءُ کَ وِجْدَانُهُ وَ زَوْرٌ لَا یَسُرُّکَ لقْیَانُهُ وَالسَّلَامُ لِأَهْلِه ⁽⁵⁾

غَیْک: گمراهی تو؛ الغی الضلال

شِقَاقِک: اختلاف تو تفرقه و نفاق و ناسازگاری و در اصل به معنای شکاف و جدایی میان دو چیز است؛ الشقاق: الخلاف.

لَا یُکَلِّفُونَک: تو را به زحمت نمی اندازند.

سهل: زمین.

یَسُوءُ ک: تو را خوش نمی آید.

زور دیدار گاه معنای مصدری دارد به معنای دیدار کردن و ملاقات نمودن و گاه به معنای زائر است. در این جا همان معنای مصدری منظور است؛ بالفتح جاء مصدرا و غیر مصدر و علی الثانی یستوی فیه المفرد والمثنی و الجمع و المذکر والمؤنث. یقال: رجل زور و قوم زور و نساء.زور قال الجوهری الزّور، الزائرون یقال: رجل زائر و قوم زور و زوار مثل سافر و سفر و سفار، ونسوة زور أیضا. زاره زورا من باب قال: أتاه بقصد الالتقاء به. لقیان: دیدار ملاقات لقاء مصدر است به معنای ملاقات نمودن؛ بضم اللام وکسرها مصدر من لقیت فلانا من باب علم أی صادقته و رأیته.

به جان خودم سوگند، اگر از این گمراهی و اختلاف باز، نایستی به زودی آنان را خواهی شناخت که تو را می جویند و تو را به زحمت نیندازند که در بیابان و دریا و کوه و دشت در پی ایشان روی لکن این جست وجو برای تو ناخوشایند است و زیارتی است که دیدارش تو را خرسند نسازد. سلام بر آن که شایسته اسلام است.

نکته ها

اگر دشمن با همه اتمام حجت ها و ارائه برهان و دلیل حق را نپذیرفت، راهی جز تهدید او و اخطار به او نسبت به عواقب لجاجت و عناد باقی نمی ماند. ⁽¹⁾

جمله «لَتَعْرِفَنَّهُمْ عَنْ قَلِیلِ یَطْلُبُونَک» می رساند که با دشمنی که فقط زبان زور را می فهمد و بر تداوم راه باطل اصرار می ورزد نباید مدارا کرد باید به تعقیب او شتافت و راه هرگونه شورش و طغیان را بر او بست. ⁽²⁾

بحث تاریخی

هنوز جنگ صفین آغاز نشده بود ولی با گستاخی ها و توطئه های معاویه، کاملاً بستر جنگ مهیا شده بود و برای امیرالمؤمنین علیه السلام چاره ای جز قبول جنگ نبود. امام به هیچ وجه جنگ را نمی پسندید و سیاست او برخلاف سیاست های جنگ سالارانه بود. حضرت به تمام معنا صلح طلب بود.

در چنان شرایطی که تنور جنگ در حال افروخته شدن و شعله ور شدن بود و فتنه قاسطین التکلیف الأمر بما یشق علیک من الکلفة بمعنی المشقة.

همچون آتش زیر خاکستر آماده سر برآوردن بود شخصی به نام ابومسلم خولانی که از تابعین شامی بود و هرگز اسلام ناب را نمی شناخت و تنها با اسلام اموی آشنا بود، به همراه عده ای نزد معاویه آمد و با او به مناظره پرداخت و او را به سبب این که با شخصی می خواهد بجنگد که از نظر مصاحبت با پیامبر و هجرت و سابقه و قرابت برتری دارد مورد انتقاد و نکوهش قرار داد. هنگامی که در برابر ترفند معاویه سر تسلیم فرود آورد و فریفته شد، معلوم شد که فردی جاهل است.

معاویه گفت ما با علی علیه السلام سر جنگ نداریم او قاتلان عثمان را پناه داده است. ما تصمیم داریم آن ها را قصاص کنیم. او اگر قاتلان عثمان را تحویل ما بدهد با او نمی جنگیم.

ابو مسلم و همراهانش درخواست کردند که نامه ای برای امام فرستاده شود و از او درخواست شود که قاتلان عثمان را تحویل معاویه دهد؛ چراکه او ولی دم عثمان است. معاویه که در تردستی و شیطنت ماهر و استاد بود نامه ای برای امیرالمؤمنین علیه السلام نوشت و خود ابومسلم را مأمور کرد که نامه را به کوفه ببرد و تقدیم حضرت نماید و جواب را دریافت کند و بازگردد. او رهسپار کوفه شد وارد شهر شد و نامه را در حضور جمع تقدیم امیرالمؤمنین علیه السلام کرد و خود به پا خاست و پس از حمد و ثنای خداوند حضرت را مخاطب ساخته چنین گفت که تو امروز ولی امر مسلمانان و زمامدار امت می باشی من دوست نمی دارم که این مقام والا به غیر تو واگذار گردد مشروط بر این که خود پاسدار حق باشی و خواسته ما را برآورده کنی. اگر قاتلان عثمان را تحویل مادهی تو امیر و رهبر مایی در این صورت هرکس با تو مخالفت کند، تو را یاری می کنیم امام فرمود: فردا بیا و پاسخت را بگیر.

در روز بعد مردم که متوجه مأموریت ابو مسلم شده بودند به طور خودجوش در مسجد اجتماع کردند و شعار «کنا قتل عثمان» را سر دادند و به ابومسلم فهماندند که قاتل عثمان شخص یا اشخاص معینی نیستند بلکه همگان قاتل اویند؛ چراکه او به امت خیانت کرده و قاتلان او به نمایندگی از همه امت او را کشتند شکوه جمعیت و شعارهای کوبنده، چشم او را خیره کرد ولی از آن جا که او قلبش با معاویه بود نتوانست از بیراهه به راه راست آید.

ابو مسلم به محضر امیرالمؤمنین علیه السلام رسید تا پاسخ نامه معاویه را دریافت کند و از این که از تحویل گرفتن قاتلان عثمان ناکام مانده با ناراحتی و سرافکندگی پاسخ نامه معاویه را دریافت کرد و با صدای ملایم به طوری که اطرافیان نزدیکش بشنوند چند بار گفت الان طاب الضّراب اکنون نبرد در کام ها گواراست. ⁽¹⁾

نامه 10

اشاره

شناسنامه نامه

تاریخ زمان و مکان وقوع: پیش از صفین در کوفه، سال 37 هجری مخاطب: معاویه

علت مکاتبه: خونخواهی دروغین معاویه

موضوع: اخلاقی، سیاسی

هدف و نتیجه: پاسخگویی و رد تهمت ها و شبهه ها افشاگری ⁽¹⁾

پیشگفتار نامه

از نامه های امام علیه السلام به معاویه است که از 4 بخش تشکیل شده است: 1. معاویه را نصیحت می کند و نسبت به عواقب کارهایش هشدار می دهد؛ هرچند امید چندانی به هدایت او ندارد؛ 2. به معاویه گوشزد می کند که چگونه می خواهد زمامداری امت اسلامی را بر عهده بگیرد در حالی که نه سابقه درخشانی در اسلام دارد و نه از خانواده باتقوایی است؛ 3. گوشزد می کند که مردم را رها کن و تنها به میدان بیا و با من نبرد تن به تن کن تا تکلیف مسلمانان روشن گردد؛ 4. بهانه خونخواهی عثمان را مطرح می کند که تو به خوبی می دانی که چه کسی قاتل عثمان بوده چرا به سراغ او نمی روی؟

و من کتاب له (علیه السلام) إلیه أیضا:

وَ کَیْفَ أَنْتَ صَانِعُ إِذَا تَکَشَفَتْ عَنْکَ جَلَابِیبُ مَا أَنْتَ فِیهِ مِنْ دُنْیَا قَدْ تَبَهَّجَتْ بِزِینَتِهَا وَ خَدَعَتْ بِلَذَّتِهَا دَعَتْکَ فَأَجَبْتَهَا وَ قَادَتْکَ فَاتَّبَعْتَهَا وَأَمَرَتْکَ فَأَطَعْتَهَا وَ إِنَّهُ یُوشِکُ أَنْ یَقِفَکَ وَاقِفٌ عَلَی مَا لاَ یُنْجِیکَ مِنْهُ مِجَنِّ فَاقْعَسْ عَنْ هَذَا الْأَمْرِ وَ خُذْ أُهْبَةَ الْحِسَابِ وَ شَمِّرْ لِمَا قَدْ نَزَلَ بِکَ وَ لَا تُمَکِّنِ الْغُوَاةَ مِنْ سَمْعِکَ وَإِلا تَفْعَلْ أُعْلِمْکَ مَا أَغَفَلْتَ مِنْ نَفْسِکَ فَإِنَّکَ مُتْرَفٌ قَدْ أَخَذَ الشَّیْطَانُ مِنْکَ مَأْخَذَهُ وَبَلَغَ فِیکَ أَمَلَهُ وَ جَرَی مِنْکَ مَجْرَی الرُّوحِ وَالدَّمِ وَ مَتَی کُنْتُمْ یَا مُعَاوِیَةُ سَاسَةَ الرَّعِیَّةِ وَ وُلاَةَ أَمْرِ الْأُمَّةِ بِغَیْرِ قَدَمٍ سَابِقٍ وَ لَا شَرَفٍ بَاسِقٍ وَ نَعُوذُ بِاللَّهِ مِنْ لُزُومِ سَوَابِقِ الشَّقَاءِ وَ أَحَذِّرُکَ أَنْ تَکُونَ مُتَمَادِیاً فِی غِرَّةِ الْأُمْنِیَّةِ مُخْتَلِفَ الْعَلَانِیَةِ وَ السَّرِیرَةِ وَ قَدْ دَعَوْتَ إِلَی الْحَرْبِ فَدَعِ النَّاسَ جَانِبَاً وَ أُخْرُجْ إِلَیَّ وَأَعْفِ الْفَرِیقَیْنِ مِنَ الْقِتَالِ لِتَعْلَمَ أَیُّنَا الْمَرِینُ عَلَی قَلْبِهِ وَالْمُغَطَّی عَلَی بَصَرِهِ فَأَنَا أَبُو حَسَنٍ قَاتِلُ جَدَّکَ وَ أَخِیکَ وَ خَالِکَ شَدْحاً یَوْمَ بَدْرٍ وَ ذَلِکَ السَّیْفُ مَعِی وَ بِذَلِکَ الْقَلْبِ أَلْقَی عَدُوّی مَا اسْتَبْدَلْتُ دِیناًوَلَا اسْتَحْدَثْتُ نَبِیَّاً وَإِنِّی لَعَلَی الْمِنْهَاج الَّذِی تَرَکْتُمُوهُ طَائِعِینَ وَدَخَلْتُمْ فِیهِ مُکْرَهِینَ وَ زَعَمْتَ أَنَّکَ جِئْتَ ثَائِراً بِدَمِ عُثْمَانَ وَلَقَدْ عَلِمْتَ حَیْثُ وَقَعَ دَمُ عُثْمَانَ فَاطْلُبُهُ مِنْ هُنَاکَ إِنْ کُنْتَ طَالِباً فَکَأَنِّی قَدْ رَأَیْتُکَ تَضِجُ مِنَ الْحَرْبِ إِذَا عَضَّتْکَ ضَجِیجَ الْحِمَالِ بِالْأَثْقَالِ وَ کَأَنِّی بِجَمَاعَتِکَ تَدْعُونِی جَزَعاً مِنَ الضَّرْبِ الْمُتَتَابِعِ وَ الْقَضَاءِ الْوَاقِعِ وَ مَصَارِعَ بَعْدَ مَصَارِعَ إِلَی کِتَابِ اللَّهِ وَ هِیَ کَافِرَةٌ جَاحِدَةٌ أَوْ مُبَایِعَةٌ حَائِدَة.

1. دنیاگرایی معاویه

وَ کَیْفَ أَنْتَ صَانِعٌ إِذَا تَکَشَفَتْ عَنْکَ جَلَابِیبُ مَا أَنْتَ فِیهِ مِنْ دُنْیَا قَدْ تَبَهَّجَتْ بِزِینَتِهَا وَ خَدَعَتْ بِلَذَّتِهَا دَعَتْکَ فَأَجَبْتَهَا وَ قَادَتْکَ فَاتَّبَعْتَهَا وَ أَمَرَتْکَ فَأَطَعْتَهَا ⁽¹⁾

تَبَهَّجَتْ: زیبا کرد؛ از ریشهٔ «بَهَجَ» به معنای زیبایی و طراوت تبهج مسرور شدن به سبب زیبایی است؛ «تبهجت» أی تحسّنت.

دَعَتْک: تو را دعوت کرد

أَجَبْتَهَا: آن را پذیرفتی.

قَادَتْک: تو را راهنمایی کرد.

أَطَعْتَهَا: آن را اطاعت کردی

چه خواهی کرد اگر از دنیایی که در آن هستی پرده ها کنار رود؟ دنیایی که با زینت هایش خود را آراسته و با لذت هایش فریب داده، تو را خواند و تو اجابت کردی به سوی خود کشاند و تو در پیش شدی، فرمانت داد و اطاعتش کردی.

نکته ها

اشاره به دنیازدگی معاویه است که در آن غرق شده و تمام ارزش های الهی و انسانی را از یاد برده است که اگر پرده ها کنار رود رسوایی او را در پی خواهد داشت که در دام فریب و لذت های آن گرفتار شده است. ⁽¹⁾

از فریب های دنیا این است که زینت های خود را که به زودی از انسان خواهد گرفت همچون لباس زیبا و فریبنده بر قامت انسان پوشانیده و تصور این را که چنین زینتی همیشه با او خواهد بود برای او ایجاد خواهد کرد. ⁽²⁾

استعاره

مستعار: جلابیب

مستعار منه: مانعیت

مستعارله: لذت های مادی

جامع: واژه «جلابیب» که به معنی پوشش های بدن،است استعاره از لذت های مادی است که بر اثر بهره گیری از متاع های دنیا نصیب دنیاداران می شود؛ زیرا این لذت ها و متعلقات آن ها مانع می شوند از آن که آدمی زندگی اخروی را که در پیش دارد، ببیند؛ چنان که لباس بدن را می پوشاند.

تشبیه

مشبه: زرق و برق دنیا

مشبه به: لباس های رنگارنگ

وجه شَبَه: امام علیه السلام زرق و برق دنیا را به لباس های رنگارنگی تشبیه کرده که در تن می پوشند یا چادری که به سر می کشند. زینت های دنیا را فریبنده و لذت هایش را مایه جلب و جذب به سوی آن شمرده؛ هوس بازان که از ماهیت دنیا بی خبرند به سوی آن جلب می شوند و برای این که بتوانند به این زینت ها ادامه بدهند سر به فرمان دنیا می نهند و اوامرش را اطاعت می کنند

2. رسیدن ناگهانی مرگ

وَ إِنَّهُ یُوشِکُ أَنْ یَقِفَکَ وَاقِفٌ عَلَی مَا لَا یُنْجِیکَ مِنْهُ مِجَنْ فَاقْعَسْ عَنْ هَذَا الْأَمْرِ وَخُذْ أَهْبَةَ الْحِسَابِ وَ شَمِّرْ لِمَا قَدْ نَزَلَ بِکَ ⁽¹⁾

ینجیک: نجاتت می دهد.

مجن: سپر؛ «مجنّ» الترس: و بعض النسخ «منج» اسم الفاعل من قوله علیه السلام پنجیک.

اقْعَسُ: عقب رو؛ از ریشهٔ «قَعَس» به معنای برآمدن سینه به طرف جلو و فرو رفتن پشت است؛ سپس به معنای عقب نشینی از کاری آمده است و در این جا یعنی ای معاویه از امر خلافت عقب نشینی کن؛ اقعس عن هذا الأمر: أمر من قعس عنه قعسا من باب علم أی تأخّر عنه کتقاعس و اقعنسس کما فی صحاح الجوهری؛ و علی نسخة نصر أمر من أیس منه إیاسا من باب علم أی قنط و قطع الرجاء منه.

أهبة: مهیا شدن؛ وسایل انجام کاری است؛ الأهبة فی الصحاح: تأهب استعدّ، و أهبة الحرب عدتها؛ والجمع اهب.

شمر: آماده باش از ریشهٔ تشمیر به معنای جمع کردن؛ برچیدن و آمده شدن است و معادل آن در فارسی دامن همت به کمر زدن است.

دیری نخواهد گذشت که کسی تو را بر موقفی نگاه دارد که نجات دهنده ای از آن نجاتت ندهد. پس، از این کار دست بردار برای حساب مهیا شو و خود را برای بلاهایی که بر سرت فرود می آید، آماده ساز.

نکته ها

جمله «عَلَی مَا لَا یُنْجِیکَ مِنْهُ مِجَنٌ» می رساند که از عوامل فریب دنیا آن است که در آن انسان تنها نیست و هنگام گرفتاری امکانات آن به فریاد رسیده یا انسان ها به کمک او می شتابند و حال آن که با ورود به سرای ابدی یکباره انسان تنها می ماند و هیچ کس و هیچ چیز از انسان جز پرونده عملش در کنارش نخواهد بود. ⁽²⁾

«شَمِّرْ لِمَا قَدْ نَزَلَ بک» این جمله یا اشاره به حوادث دردناکی است که در همین دنیا دامان معاویه و طرفدارانش را می گرفت یا اشاره به حوادث روز قیامت است. ⁽¹⁾

مشابه

یَوْمَ تَجِدُ کُلُّ نَفْسٍ مَا عَمِلَتْ مِنْ خَیْرٍ مُحْضَراً وَ ما عَمِلَتْ مِنْ سُوءٍ ⁽²⁾روزی که هرکس کارهای نیک و کارهای بد خود را در برابر خود حاضر بیند. وَ قِفُوهُمْ إِنَّهُمْ مَسْؤُلُون ⁽³⁾و نگه داریدشان، باید بازخواست شوند. إِنَّ السَّمْعَ وَ الْبَصَرَ وَ الْفُؤادَ کُلُّ أُولئِکَ کَانَ عَنْهُ مَسْؤُلا ⁽⁴⁾از آن چه نمی دانی پیروی مکن همانا گوش و چشم و دل ها همه مسئول اند.

3. برحذر داشتن معاویه از مشاوران گمراه

وَلَا تُمَکِّنِ الْغُوَاةَ مِنْ سَمْعِکَ وَ إِلَّا تَفْعَلْ أُعْلِمْکَ مَا أَغْفَلْتَ مِنْ نَفْسِکَ فَإِنَّکَ مُتْرَفٌ قَدْ أَخَذَ الشَّیْطَانُ مِنْکَ مَأْخَذَهُ وَ بَلَغَ فِیکَ أَمَلَهُ وَ جَرَی مِنْکَ مَجْرَی الرُّوحِ وَ الدَّمِ ⁽⁵⁾

الإغفال: الإهمال و الترک.

مُتْرَفٌ: متنعمان طاغی و گردن کش؛ کسی که نعمت و رفاه تو را به طغیان واداشته؛ «المترف» مفعول، و فی الصحاح: أترفته النعمة أی أطغته. وفی بعض النسخ مشکول علی هیئة الفاعل و الصواب ما قدمناه؛ قال الله تعالی: وَ ارْجِعُوا إلی ما أُتْرِفْتُمْ فِیهِ (أنبیاء: 14).

المأخذ: راه؛ المنهج و المسلک، ویروی علی هیئة الجمع أعنی الماخذ أیضا، و جاءت الماخذ بمعنی المصائد أیضا.

بلغ: رسید.

جری: نفوذ کرد.

به سخن گمراهان گوش مده و اگر چنین نکنی تو را از آن چه در غفلتی آگاه سازم. همانا تو ناز پرورده ای هستی که شیطان در بندت کشیده و به آرزوی خویش درباره تو رسیده و چون جان و خون در وجودت روان گشته.

نکته ها

امام به این واقعیت اشاره می کند که انسان هر چه در لذت ها بیشتر فرو رود بیشتر از

معنویات دور می شود و شهوات و هوای نفس بیشتر در نهاد او ریشه می دواند. ⁽¹⁾

از عوامل بزرگ لغزش و فریب انسان وسوسه های حاشیه نشینان شیطان صفت و دوستان فریب خورده ای است که با پیشنهادهای اهریمنی خود انسان را به تباهی می کشند. ⁽²⁾

منظور از اغفال نفس، آن است که آن را به خودش واگذارد. امام علیه السلام با این بیان که تو را آگاه خواهم کرد معاویه را تهدید فرمود و چنان که از سیاق کلام معلوم می شود، مراد اعلام به فعل است نه به قول و گفتار؛ زیرا همین که وی در تنگنای جنگ و قتال قرار می گیرد، می فهمد که این امور بر اثر اغفال نفس و ترک اطاعت خدا به سرش آمده و آسایش و راحت او را گرفته است. ⁽³⁾

امام در این عبارت هم ریشه انحرافات را به معاویه بازگو می کند و هم راه درمان این درد را نشان می دهد. ⁽⁴⁾

مشابه

کَلَّا إِنَّ الْإِنْسانَ لَیَطْغَی أَنْ رَآهُ اسْتَغْنی حقا ⁽⁵⁾که آدمی نافرمانی می کند، هرگاه که خویشتن را بی نیاز بیند. وَ ما أَرْسَلْنا فِی قَرْیَةٍ مِنْ نَذِیرٍ إِلَّا قَالَ مُتْرَفُوها إِنَّا بِمَا أُرْسِلْتُمْ بِهِ کَافِرُونَ ⁽⁶⁾ما هیچ بیم دهنده ای به قریه ای نفرستادیم، جز آن که توانگران عیاش آن گفتند: ما به آن چه شما را بدان فرستاده اند ایمان نمی آوریم.

4. افشای نفاق معاویه

متی کُنْتُمْ یَا مُعَاوِیَةُ سَاسَةَ الرَّعِیَّةِ وَ وُلَاةَ أَمْرِ الْأُمَّةِ بِغَیْرِ قَدَمٍ سَابِقٍ وَ لَا شَرَفٍ بَاسِقٍ وَ نَعُوذُ بِاللَّهِ مِنْ لُزُومِ سَوَابِقِ الشَّقَاءِ وَ أُحَذِّرُکَ أَنْ تَکُونَ مُتَمَادِیاً فِی غِرَّةِ الْأُمْنِیَّةِ مُخْتَلِفَ

الْعَلَانِیَةِ وَالسَّرِیرَةِ﴾ ⁽¹⁾

ولاة: زمامداران.

بَاسِقٍ: عالی و بلند؛ از ریشهٔ «بسوق» گرفته شده است؛ باسق أی عال رفیع، یقال: بسق فلان علی أصحابه أی علاهم و بسق النخل بسوقا أی طال و ارتفعت أغصانه و منه قوله تعالی: وَ النَّخْلَ باسقات (ق (12) قال هشام أخو ذی الرّمة فی أبیات یرثی بها أخاه ذا الرّمة و ابن عمه أو فی بن دلهم.)الشَّقَاءِ: بدبختی.أُحَذِّرُکَ: تو را بر حذر می دارم.مُتَمَادِیاً: مستمر رونده؛ متمادیا: فاعل من التمادی و أصله المدی أی الغایة یقال: تمادی فلان فی غیه أی دام علی فعله و لج و بلغ فیه المدی.غرة: غرور و فریب.الغرّة: الغفلة.الأمنیّة: آرزو؛ ریشه اصلی آن «منی» به معنای تقدیر و فرض است و این که به آرزوها، تمنا» و «امنیه» گفته می شود به این دلیل است که انسان مطالبی را در عالم خیال خود برای آینده فرض و تقدیر می کند و به آن دل می بندد؛ واژهٔ «امنیه غالباً در مواردی به کار می رود که آرزوهای دست نیافتنی در میان است؛ الامنیة بضم الهمزة واحدة الأمانی: ما یتمناه الإنسان ویؤمل إدراکه و طمع الناس.مختلف: متفاوت.السریرة: باطن.

مشابه﴿وَ أَمَّا طُولُ الْأَمَلِ فَیُنْسِی الْآخِرَةِ ⁽¹⁾و آرزوی دراز، آخرت را از یاد می برد.

5. پاسخ به تهدید معاویه

وَ قَدْ دَعَوْتَ إِلَی الْحَرْبِ فَدَعِ النَّاسَ جَائِباً وَ اخْرُجْ إِلَیَّ وَ أَعْفِ الْفَرِیقَیْنِ مِنَ الْقِتَالِ لِتَعْلَمَ أَیُّنَا الْمَرِینُ عَلَی قَلْبِهِ وَ الْمُغَطَّی عَلَی بَصَرِهِ ⁽²⁾

الْمَرِینُ عَلَی قَلْبِهِ: کسی که گناه بر قلبش غلبه نموده؛ المرین: اسم مفعول من ران کالمدین من دان، و فی النهایة الأثیریة: یقال: رین بالرجل رینا إذا وقع فیما لا یستطیع الخروج منه، وأصل الرین الطبع و التغطیة و منه قوله تعالی: کَلَّا بَلْ رانَ عَلَی قُلُوبِهِمْ (المطففین، 15) أی طبع و ختم و منه حدیث علی علیه السّلام: لتعلم أینا المرین علی قلبه و المغطّی علی بصره؛ والمرین المفعول به الرین؛ ومنه حدیث مجاهد فی قوله تعالی و أحاطَتْ بِهِ خَطِیئَتُهُ ﴾ (البقرة، (77) قال: هو الرّان، و الرّان و الرّین سواء کالذام و الذیم و العاب و العیب. انتهی کلامه ولا یخفی علیک أن ابن الأثیر أشار بقوله: «و منه حدیث علی علیه السّلام لتعلم أینا المرین علی قلبه و المغطّی علی «بصره» إلی هذه الفقرة من ذلک الکتاب الذی نحن بصدد شرحه و ابن الأثیر هذا هو مبارک بن أبی الکرام أثیر الدین محمد الجزری توفی بموصل سنة 606 من الهجرة. وفی الصحاح للجوهری: الرّین الطبع والدنس، یقال: ران علی قلبه ذنبه یرین رینا و ریونا أی غلب. و قال أبو عبیدة فی قوله تعالی: کَلَّا بَلْ رانَ عَلی قُلُوبِهِمْ ما کانُوا یَکْسِبُونَ ﴾ أی غلب. وقال الحسن، هو الذنب علی الذنب حتی یسواد القلب. وقال أبو عبیدة: کلّ ما غلبک فقد ران و رانک و ران علیک و قال أبو زید: یقال: رین بالرّجل إذا وقع فیما لا یستطیع الخروج منه و لا قبل له به وران النعاس فی العین و رانت الخمر علیه غلبته. وقال القنانی الأعرابی: رین به أی انقطع به و رانت نفسه ترین رینا أی خبثت و غنّت. انتهی قول الجوهری.

مُغَطّی: پوشیده شده.

مرا به جنگ فراخواندی پس مردم را واگذار و خود به تنهایی به جانب من بیا و هر دو سپاه را از پیکار معاف دار، تا دانسته شود که قلب کدام یک از ما را زنگار گناه، سیاه کرده و بر دیدهٔ کدام یک از ما پرده افتاده؟

مشابه

کَلاً بَلْ رانَ عَلی قُلُوبِهِمْ ما کانُوا یَکْسِبُون ⁽³⁾حقا که کارهایی که کرده بودند بر دل هاشان مسلط شده است.

6. اکراه معاویه در پذیرش اسلام

فَأَنَا أَبُو حَسَنِ قَاتِلُ جَدَّکَ وَ أَخِیکَ وَ خَالِکَ شَدْخاً یَوْمَ بَدْرٍ وَ ذَلِکَ السَّیْفُ مَعِی وَ

بِذَلِکَ الْقَلْبِ أَلْقَی عَدُوّی مَا اسْتَبْدَلْتُ دِیناً وَ لَا اسْتَحْدَثْتُ نَبِیّاً وَ إِنِّی لَعَلَی الْمِنْهَاجِ الَّذِی تَرَکْتُمُوهُ طَائِعِینَ وَ دَخَلْتُمْ فِیهِ مُکْرَهِینَ ⁽¹⁾

الْمِنْهَاج: مسیر؛ روش؛ المنهاج: کالمعراج: الطریق الواضح.

طائِعِینَ: اطاعت کنندگان با میل و رغبت

مُکْرَهِینَ: اکراه دارندگان.

منم ابوالحسن کشنده جد و دایی و برادرت که آنان را در جنگ بدر درهم کوفتم. اینک همان شمشیر با من است و با همان قلب دشمنم را ملاقات می کنم نه دینم را تغییر داده ام و نه پیامبری تازه برگزیده ام بر همان راه حقی گام می نهم که شما آن را به اختیار خود رها کردید، و به اجبار در آن وارد شدید

نکته

«شَدْخاً» به معنای شکستن چیز تو خالی است. این تعبیر بیانگر این حقیقت است که جد و برادر و دایی معاویه که در روز جنگ بدر کشته شدند جمجمه هایی توخالی داشتند که خالی از مغز متفکر بود. ⁽²⁾

مشابه

إِذْ تَسْتَغِیثُونَ رَبَّکُمْ فَاسْتَجابَ لَکُمْ أَنَّی مُمِدُّکُمْ بِأَلْفِ مِنَ الْمَلَائِکَةِ مُرْدِفین ⁽³⁾و آن گاه که از پروردگارتان یاری خواستید و خدا پذیرفت که من با هزار فرشته که از پی یکدیگر می آیند یاریتان می کنم. وَ لَقَدْ نَصَرَکُمُ اللَّهُ بِبَدْرِ وَ أَنْتُمْ أَذِلَّةٌ فَاتَّقُوا اللَّهَ لَعَلَّکُمْ تَشْکُرُونَ ⁽⁴⁾و بی تردید خدا در [جنگِ] بدر شما را یاری داد، در حالی که [از نظر سازو برگ جنگی و شمار نفرات نسبت به دشمن] ناتوان بودید؛ بنابراین از خدا پروا کنید، باشد که سپاسگزاری نمایید. إِذْ تَقُولُ لِلْمُؤْمِنِینَ أَ لَنْ یَکْفِیَکُمْ أَنْ یُمِدَّکُمْ رَبُّکُمْ بِثَلاثَةِ آلافٍ مِنَ الْمَلائِکَةِ مُنْزَلِینَ ⁽⁵⁾آن گاه که به مؤمنان می گفتی: «آیا کافی نیست که پروردگارتان شما را به سه هزار نفر از فرشتگانی که از آسمان فرود آیند یاری کند؟»

7. خون خواهی دروغین

وَ زَعَمْتَ أَنَّکَ جِئْتَ ثَائِراً بِدَمِ عُثْمَانَ وَ لَقَدْ عَلِمْتَ حَیْثُ وَقَعَ دَمُ عُثْمَانَ فَاطْلُبُهُ مِنْ هُنَاکَ إِنْ کُنْتَ طَالِباً ⁽¹⁾ می پنداری که به خونخواهی عثمان آمده ای! حال آن که می دانی خون عثمان را چه کسانی ریختند اگر طالب خون اویی از آنان بخواه

نکته

اشاره به این که اگر شرکای خون عثمان را می خواهی دوستان تو طلحه و زبیر بودند و اگر به دنبال کسانی هستی که او را تنها گذاشت و فریاد استغاثه او را پاسخ ندادند، خودت هستی که عثمان به تو نامه نوشت و تقاضای کمک کرد و تو پاسخ ندادی. ⁽²⁾

8. پیشگویی های امام

فَکَأَنِّی قَدْ رَأَیْتُکَ تَضِلُّ مِنَ الْحَرْبِ إِذَا عَضَّتْکَ ضَحِیجَ الْحِمَالِ بِالْأَثْقَالِ وَ کَأَنَّی بِجَمَاعَتِکَ تَدْعُونِی جَزَعاً مِنَ الضَّرْبِ الْمُتَتَابِعِ وَ الْقَضَاءِ الْوَاقِعِ وَ مَصَارِعَ بَعْدَ مَصَارِعَ إِلَی کِتَابِ اللَّهِ وَ هِیَ کَافِرَةٌ جَاحِدَةٌ أَوْ مُبَایَعَةٌ حَائِدَةٌ ⁽³⁾

جمال: شترها؛ جمع «جَمَل».

جَزَعاً: وحشت.

الضَّرْبِ الْمُتَتَابِع: ضربه های متوالی.

مَصَارِعَ: کشته ها.

جَاحِدَ: منکر.

مُبَایَعَةٌ: بیعت کننده.

حَائِدَةٌ منحرف؛ از ریشهٔ «حید» به معنای میل به یک طرف؛ این واژه به معنای بیعت شکن نیز به کار می رود؛ حائدة: أجوف یائی من حاد یحید حیدا من باب باع یقال: حاد عن الطریق إذا مال عنه وعدل.

گویی تو را می بینم چون شترانی که زیر بار سنگین فریاد می کشند، از فرو رفتن دندان های جنگ بر پیکر خویش فریاد برآورده ای و گویی سپاهیانت را می بینم که از ضربه های پیاپی و سرنوشتی که بر سرشان فرود آمده و از سرنگون شدن های پی در پی با ناله و زاری مرا به کتاب خدا می خوانند همان کسانی که یا کافر و منکر حقاند یا بیعت کرده و پیمان شکسته اند.

نکته ها

هی به یاران معاویه بر می گردد که گروهی از آنان در ظاهر از اسلام دم می زدند و در باطن در راه شرک گام نهادند و گروهی دیگر ابتدا با امام بیعت و سپس پیمان شکنی کردند و همراه سپاه جمل در بصره با امام جنگیدند و نیز در جنگ صفین به همراه معاویه با امام نبرد کردند. هر دو گروه به قرآن اعتقاد نداشتند و به دستورات آن عمل نمی کردند بلکه آن را وسیله ای برای رسیدن به اهداف شوم خود می دانستند. ⁽¹⁾

کلمه «مصرع» در این جا مصدر میمی و به معنای هلاکت است یعنی به سبب بی تابی از هلاکت هایی که به بعضی از آن ها بعد از دیگری ملحق می شود یا جزع و بی تابی که بعد از هلاکت پدران گذشته آن ها بر ایشان وارد می شود این از نشانه های آشکار بر حقانیت آن حضرت است که پیش از وقوع قضیه اطلاع داشت که قوم معاویه، او را به کتاب خدا می خوانند. ⁽²⁾

جمله «مُبَایَعَةُ حَائِدَةٌ» به این معناست که این ها جمعیتی هستند که با امام بیعت کرده بودند و پس از آن به سوی معاویه رفته بودند.

شناخت دقیق و عمیق امیرالمؤمنین علیه السلام از دشمن سرسخت خود، معاویه و چشم غیب بینی که خداوند به ایشان داده بود آن حضرت را قادر می ساخت که وضعیت شخص او و گروه همراهش را در صحنه نبرد پیش بینی نماید و دقیقاً آن چه خبر می دهد واقع شود. ⁽³⁾

تشبیه

مشبه: داد و فریاد معاویه

مشبه به: ناله شترها در زیر بارهای سنگین

وجه شَبَه: وجه شبه سختی و شدت آزردگی است که در هر دو (معاویه) گرفتار و شتر زیر بار موجود است و ضجّه و ناله کنایه از آزردگی و رنج می باشد.

استعاره

مستعار: عضّ

مستعار منه: گاز گرفتن

مستعارله: عملی که جنگ انجام می دهد

جامع: برای عملی که جنگ انجام می دهد واژه «عض» را که به معنای گاز گرفتن است استعاره آورده است وجه تشبیه آن است که این سختیها و سنگینی ها مثل فشار زیر دندانها باعث ایجاد درد می شود.

نامه 11

اشاره

شناسنامه نامه

تاریخ، زمان و مکان وقوع: پیش از صفین در کوفه، سال 37 هجری

مخاطب: زیاد بن نصر و شریح بنهانی

علت مکاتبه: حرکت بخشی از سپاهیان به عنوان مقدمه سپاه اصلی از کوفه

موضوع: نظامی

هدف و نتیجه: رسیدن به منطقهٔ سوق الجیشی مناسب و جلوگیری از پیشروی دشمن ⁽¹⁾

پیشگفتار نامه

از وصیت های آن حضرت است هنگامی که لشکری را به سوی دشمن فرستاد امام لشکری به فرماندهی زیاد بن نضر حارثی و شریح بنهانی از لشکرگاه نخیله در نزدیکی کوفه به سوی شام اعزام فرمود در بین راه میان آن دو اختلاف نظر پیش آمد و هر یک به شکایت از دیگری نامه ای برای حضرت نوشت و امام در پاسخ آن ها این نامه را مرقوم فرمود. در این نامه تمام امور مهمی را که مربوط به روشهای لشکرکشی و موضع گیری در برابر دشمن است و چگونگی استفاده از فرصتها و پرهیز از کمین دشمن و چگونگی حمایت از لشکر در شبها هنگام استراحت و مسائل دقیق دیگری از این قبیل را بیان فرموده است.

و من وصیة له علیه السلام وصی بها جیشا بعثه إلی العدو:

فَإِذَا نَزَلْتُمْ بِعَدُوُّ أَوْ نَزَلَ بِکُمْ فَلْیَکُنْ مُعَسْکَرَکُمْ فِی قُبُلِ الْأَشْرَافِ أَوْ سِفَاحَ الْجِبَالِ أَوْ أَثْنَاءِ الْأَنْهَارِ کَیْمَا یَکُونَ لَکُمْ رِدْءاً وَدُونَکُمْ مَرَداً وَلْتَکُنْ مُقَاتَلَتْکُمْ مِنْ وَجْهِ وَاحِدٍ أَوِ اثْنَیْنِ وَاجْعَلُوا لَکُمْ رُقَبَاءَ فِی صَیَاصِی الْجِبَالِ وَ مَنَاکِبِ الْهِضَابِ لِئَلَّا یَأْتِیَکُمُ الْعَدُوُّ مِنْ مَکَانِ مَخَافَةٍ أَوْ أَمْنِ وَاعْلَمُوا أَنَّ مُقَدِّمَةَ الْقَوْمِ عُیُونُهُمْ وَ عُیُونَ الْمُقَدِّمَةِ طَلَائِعُهُمْ وَإِیَّاکُمْ وَالتَّفَرُّقَ فَإِذَا نَزَلْتُمْ فَانْزِلُوا جَمِیعاً وَإِذَا ارْتَحَلْتُمْ فَارْتَحِلُوا جَمِیعاً وَ إِذَا غَشِیَکُمُ اللَّیْلُ فَاجْعَلُوا الرِّمَاحَ کِفَّةً وَ لَا تَذُوقُوا النَّوْمَ إِلَّا غِرَاراً أَوْ مَضْمَضَةً.

1. آموزش فنون نظامی

1. 1. محل استقرار لشکر

فَإِذَا تَزِلْتُمْ بعَدُو أو نزل بکُمْ فَلْیَکُنْ مُعَسْکَرَکُمْ فِی قُبل الْأَشْرَافِ أَوْ سِفاح الْجِبَالِ أَوْ أَثْنَاء الْأَنْهَارِ کَیْمَا یَکُونَ لَکُمْ رِدْءاً وَ دُونَکُمْ مَرَدّاً ⁽¹⁾

سفاح الْجِبَالِ: دامنه کوه؛ سفاح در اصل به معنای ریزش آب است سپس به دامنه کوه «سفاح» گفته شده؛ زیرا آب از آن فرو می ریزد. این واژه به عنوان کنایه در مورد زنا نیز به کار رفته است.

أثْنَاء: پیچ وخم؛ از ریشهٔ «ثَنَی» به معنای پیچ وخم است؛ این واژه به معنای وسط چیزی به کار می رود.

الْأَنْهَار: رودها.

ردءاً: کمک؛ یار و یاور.

مردا: محل بازگرداندن و دفع کردن.

چون بر دشمن فرود آمدید یا دشمن بر شما فرود آمد لشکرگاه خود را در مکانی بلند، یا دامنه کوه ها، یا میان رودها قرار دهید تا پناهگاهی برای شما و مانعی بر سر راه دشمن باشد.

نکته

هدف از این دستور این است که هنگامی که لشکر در کنار بلندی ها یا دامنه کوه یا کنار نهر باشد این احتمال که دشمن، لشکر را دور بزند و از عقب حمله کند یا لشکر را به محاصره درآورد بسیار ضعیف خواهد بود. ⁽²⁾

1. 2. مشخص کردن جبهه

وَلْتَکُنْ مُقَاتَلَتُکُمْ مِنْ وَجْهِ وَاحِدٍ أَوِ اثْنَیْنِ ⁽¹⁾

جنگ شما باید از یک جانب یا از دو جانب باشد.

نکته

به این دلیل که نیروی دشمن تقسیم گردد و از تمرکز امکانات آن جلوگیری شود و از امکانات نیروهای خودی هم به صورت بهینه استفاده شود. ⁽²⁾

1. 3. نقاط حساس

وَ اجْعَلُوا لَکُمْ رُقَبَاءَ فِی صَیَاصِی الْجِبَالِ وَ مَنَاکِبِ الْهِضَابِ لِئَلَّا یَأْتِیَکُمُ الْعَدُوُّ مِنْ مَکَانِ مَخَافَةٍ أَوْ أَمْنِ ⁽³⁾

مَنَاکِبِ: ارتفاعات؛ جمع «منکب» به معنای شانه و دوش است.

الْهِضَابِ: تپه هایی که ارتفاع زیادی ندارند و قله آن پهن و گسترده است؛ با توجه به این که «هضاب» به معنای کوه های نسبتاً مسطح است، «مناکب هضاب» به معنای قسمت های بالای این گونه کوه هاست که شانه کوه محسوب می شود.

یَأْتِیَکُمُ: بر شما وارد می شود.

مَخَافَة: ترسناک

و بر قله کوه ها و فراز تپه ها نگهبانانی بگمارید تا دشمن از نقطهٔ خطر یا محلی که مورد اطمینان شماست به شما حمله نکند.

نکته ها

امام در این دستور دو نقطه حساس را مورد توجه قرار داده است: یکی قله کوه ها و دیگر فراز تپه ها و بلندی ها؛ چراکه اشراف بر تمام اطراف دارند و قرار دادن دیده بان در آن جا جلوی حمله های غافلگیرانه را می گیرد. ⁽⁴⁾

جمله «مَکَانِ مَخَافَةٍ أَوْ أَمْنِ» ناظر به این است که حمله غافلگیرانه دشمن ممکن است

از محلی باشد که انتظار آن نمی رود یا محلی که انتظار آن می رود؛ بنابراین دیده بان باید تمام این نقاط را زیر نظر داشته باشد. ⁽¹⁾

1. 4. یکی از تقسیم های مهم لشکر

وَاعْلَمُوا أَنَّ مُقَدِّمَةَ الْقَوْمِ عُیُونُهُمْ وَ عُیُونَ الْمُقَدِّمَةِ طَلَائِعُهُمْ ⁽²⁾ بدانید مقدمه سپاه، دیده بان آن است و دیده بانها جاسوسان لشکرند.

نکته

جلوداران و پیشتازان نیروها باید از زبده ترین و کارآمدترین نیروها باشند؛ چراکه آن ها فتح خاکریزهای دشمن را بر عهده داشته آنان حلقه های محاصره را از بین برده، خط شکن محسوب می شوند. ⁽³⁾

1. 5. شیوه آسایش شبانه لشکر

وَ إِیَّاکُمْ وَالتَّفَرُّقَ فَإِذَا نَزَلْتُمْ فَانْزِلُوا جَمِیعاً وَ إِذَا ارْتَحَلْتُمْ فَارْتَحِلُوا جَمِیعاً وَ إِذَا غَشِیَکُمُ اللَّیْلُ فَاجْعَلُوا الرّمَاحَ کِفَّةً ⁽⁴⁾

الرِّمَاحَ: نیزه ها.

کفَّةً: کفه ترازو؛ جمع «کفاف» به معنای شیء مدوّر است و کفه ترازو را به همین مناسبت کفه می گویند که به صورت دایره است.

از تفرقه دوری کنید. هرگاه فرود می آیید همگان فرود آیید و هرگاه کوچ می کنید همگان کوچ کنید. وقتی شب فرا می رسد نیزه ها را گرداگرد خود قرار دهید.

نکته ها

پراکندگی نیروها از یکدیگر و عدم ارتباط و انسجام آن ها بزرگ ترین عامل سلطه دشمن بر یکایک آن ها بوده و زمینه ساز شکست آنان خواهد بود. ⁽⁵⁾

تاریکی شب به خصوص بخش آخر آن، زمینه مساعدی است برای غافلگیری که آمادگی کامل نیروها را می طلبد. ⁽¹⁾

مشابه

وَ اعْتَصِمُوا بِحَبْلِ اللَّهِ جَمیعاً وَ لا تَفَرَّقُوا ⁽²⁾و همگی به ریسمان خدا چنگ زنید و پراکنده نشوید. وَ لا تَنازَعُوا فَتَفْشَلُوا وَ تَذْهَبَ ریحُکُمْ ⁽³⁾و با هم نزاع مکنید که شست شوید و مهابت شما از بین برود.

1. 6. توصیه به بدنه لشکر

وَ لَا تَذُوقُوا النَّوْمَ إِلَّا غِرَاراً أَوْ مَضْمَضَةً ⁽⁴⁾

نخوابید، مگر اندک یا همچون مضمضه آب در دهان [اندکی بخوابید و بیدار شوید، باز بخوابید و به همین ترتیب تا به صبح].

بحث تاریخی

زیاد بن نضر حارثی و شریح بنهانی دو سرداری بودند که در رأس قبیله مذحج و اشعریان به عنوان طلایه سپاه علوی از نخلستان کوفه روانه شام شدند تا دشمن را از یورش به سوی عراق و مخصوصاً کوفه که مقر حکومت و ولایت و فرماندهی امیرالمؤمنین علیه السلام بود، بازدارند و مسیر را برای حرکت سپاه علوی دیده بانی و از وجود جاسوسان دشمن و نیروهای ضربتی او پاک سازی کنند.

این دو فرمانده مأمور بودند که از هم جدا نشوند و از اختلافات سلیقه ای که موجب سستی نیروها می شود پرهیز کنند.

متأسفانه سلیقه های شخصی بر آن ها غالب شد و هر چند هر دوی آن ها حُسن نیت داشتند، گرفتار اختلاف شدند؛ به گونه ای که نتوانستند یکدیگر را تحمل کنند. در عین حال هیچ کدام درایت و روشن بینی را از دست ندادند و هریک به طور جداگانه نامه ای به محضر امام

فرستادند و از یکدیگر شکایت کردند.

زیاد از اصحاب امیرالمؤمنین علیه السلام بود و در جنگ صفین فرماندهی قبیله مذحج و اشعریان یمن را بر عهده داشت و شریح از بزرگان اصحاب و یاران امام علی علیه السلام بود و از حُسن اتفاق و بخت و اقبال بلند برخوردار بود او روحیه ای متین و استوار داشت و از تنی سالم و نیرومند برخوردار بود و 120 سال عمر کرد امام این نامه را در جواب آن ها فرستاد. ⁽¹⁾

نامهٔ 12

اشاره

شناسنامه نامه

تاریخ، زمان و مکان وقوع: پیش از صفین در کوفه سال 37 هجری

مخاطب: معقل بن قیس ریاحی

علت مکاتبه: حرکت سه هزار سرباز به سوی شام به عنوان مقدمه سپاه اصلی از مداین

موضوع: نظامی

هدف و نتیجه: تجهیز و تکمیل سپاهیان ⁽¹⁾

پیشگفتار نامه

این نامه از وصایای امام علیه السلام است به معقل بن قیس ریاحی در هنگامی که او را با سه هزار نفر به عنوان مقدمه لشکر خویش به سوی شام.فرستاد معقل بن قیس یکی از قهرمانان کوفه و مورد اکرام و احترام بود وی از شیعیان بود و در دوران خلافت امیرالمؤمنین علیه السلام رئیس پلیس کوفه بود و در جنگ جمل یکی از امیران لشکر شد.

و من وصیة له علیه السلام وصی بها معقل بن قیس الریاحی حین أنفذه إلی الشام فی ثلاثة آلاف مقدمة له:

اتَّقِ اللَّهَ الَّذِی لَا بُدَّ لَکَ مِنْ لِقَائِهِ وَ لاَ مُنْتَهَی لَکَ دُونَهُ وَ لَا تُقَاتِلَنَّ إِلَّا مَنْ قَاتَلَکَ وَ سِرِ الْبَرْدَیْنِ وَغَوِّرْ بِالنَّاسِ وَرَفَّهُ فِی السَّیْرِ وَلَا تَسِرْ أَوَّلَ اللَّیْلِ فَإِنَّ اللَّهَ جَعَلَهُ سَکَناً وَقَدَّرَهُ مُقَاماً لاَ طَعْناً فَأَرِحْ فِیهِ بَدَنَکَ وَ رَوِّحْ ظَهْرَکَ فَإِذَا وَقَفْتَ حِینَ یَنْبَطِحُ اَلسَّحَرُ أَوْ حِینَ یَنْفَجِرُ الْفَجْرُ فَسِرْ عَلَی بَرَکَةِ اللَّهِ فَإِذَا لَقِیتَ الْعَدُوَّ فَقِفْ مِنْ أَصْحَابِکَ وَسَطاً وَ لاَ تَدْنُ مِنَ الْقَوْمِ دُنُو مَنْ یُرِیدُ أَنْ یُنْشِبَ الْحَرْبَ وَ لا تَبَاعَدْ عَنْهُمْ تَبَاعُدَ مَنْ یَهَابُ الْبَأْسَ حَتَّی یَأْتِیَکَ أَمْرِی وَ لَا یَحْمِلَنَّکُمُ شَنَآنُهُمْ عَلَی قِتَالِهِمْ قَبْلَ دُعَائِهِمْ وَ الْإِعْذَارِ إِلَیْهِمْ.

1. سفارش به تقوای الهی

اتَّقِ اللَّهَ الَّذِی لَا بُدَّ لَکَ مِنْ لِقَائِهِ وَ لَا مُنْتَهَی لَکَ دُونَهُ ⁽¹⁾

دُونَهُ: غیر او؛ قد مضی ذکر معانی دون فی شرح المختار السادس من کتبه علیه السّلام ورسائله و ههنا بمعنی سوی أی لیس لک سواه منتهی

از خداوندی که ناگزیر از دیدار او هستی و جز آستان او تو را پایانی نیست، بترس.

نکته

تقوا مداری حس مسئولیت را در انسان زنده می کند و جهاد مبارزه در راه خدا را که ارزش عبادی دارد و نیت خالص می طلبد بر آدمی سهل و مشکلات جنگ را تحمل پذیر می کند. ⁽²⁾

مشابه

وَاتَّقُوا اللَّهَ وَاعْلَمُوا أَنَّکُمْ مُلاقُوه ⁽³⁾و از خدا پروا کنید و بدانید که او را دیدار خواهید کرد. وَ أَنَّ إِلی رَبِّکَ الْمُنْتَهی ⁽⁴⁾و این که پایان [کار] به سوی پروردگار توست. ثُمَّ نَجِّی الَّذِینَ اتَّقَوْا وَ نَذَرُ الظَّالِمینَ فیها جِثِیًّا ⁽⁵⁾آن گاه کسانی را که پرهیزکار بوده اند

می رهانیم و ستمگران را به زانو در افتاده در [دوزخ] رها می کنیم.

2. آغازگر نبودن در جنگ

وَ لَا تُقَاتِلَنَّ إِلَّا مَنْ قَاتَلَکَ ⁽¹⁾ جز با کسی که با تو بجنگد نجنگ.

نکته

جنگ در اسلام هدف نیست بلکه ابزاری است برای برطرف سازی موانع بر سر راه حق، پس جز در صورت ضرورت نباید به آن اقدام کرد. ⁽²⁾

مشابه

هوَ إِنْ جَنَحُوا لِلسَّلْمِ فَاجْنَحْ لَها وَ تَوَکَّلْ عَلَی اللَّهِ إِنَّهُ هُوَ السَّمِیعُ الْعَلیم ⁽³⁾و اگر به صلح گراییدند تو [نیز] بدان گرای و بر خدا توکل نما که او شنوای داناست.

3. زمان حرکت سپاه

وَ سِرِ الْبَرْدَیْنِ وَ غَوِّرُ بِالنَّاسِ وَ رَفَّهُ فِی السَّیْرِ ⁽⁴⁾

غَوّز: هنگام گرمای روز آن ها را استراحت بده؛ از ریشهٔ «غَور» که در منابع لغت دو معنا برای آن ذکر شده است: نخست خوابیدن در نیمه روز که گاه از آن تعبیر به قیلوله می شود و دوم فرو رفتن در باطن و عمق چیزی است و در این جا معنای اول مورد نظر است؛ «غوّر» أمر من التغویر مأخوذ من الغائرة أی الظهیرة و فی الصحاح التغویر: القیلولة یقال: غوّروا أی انزلوا للقائلة قال أبو عبید: یقال للقائلة: الغائرة. وفی النهایة الأثیریة وفی حدیث السائب لما ورد علی عمر بفتح نهاوند قال: ویحک ما وراءک؟ فوالله ما بت هذه اللیلة إلّا تغویرا؛ یرید بقدر النومة القلیلة التی تکون عند القائلة یقال غوّر القوم إذا قالوا رَفهُ رفاه بده؛ از ریشه «ترفیه» و «رفوه» به معنای آسایش و راحت بودن زندگی است و رفاه» نیز به عنوان یکی از مصدرهای این واژه ذکر شده است؛ رقّه أمر من الترفیه أی الإراحة والتخفیف و التنفیس و التوسیع، أو من رفّه الراعی الإبل إذا أوردها متی شاء، و فی الصحاح: رفهت الإبل بالفتح ترفه رفها و رفوها إذا وردت الماء کل یوم متی شاءت و الاسم الرّفه بالکسر. و أرفتها أنا. ورفّه ترفیها و رفاهیة علی فعالیة ورفهنیة و هو ملحق بالخماسی بالألف فی آخره و إنّما صارت یاء لکسرة ما قبلها و یقال بینی و بینک لیلة رافهة و ثلاث لیال روافه إذا کان یسار فیهن سیرا لینا، ورفّه عن غریمک أی نفس عنه، والأول أوسع و أعم وباسلوب الکلام وسیاقه أدلّ و ألصق، وسیأتی تقریر کلّ واحد منهما فی المعنی.

سپاه خود را در صبح و عصر که هوا خنک است به حرکت درآور. سپاهیان را در میان روز استراحت ده. آرام برو.

نکته

حرکت شتاب زده و عجولانه رزمندگان در فاصله های دور به طرف دشمن، موجب تحلیل قوای آن ها و حضور با خستگی در میدان نبرد است. ⁽¹⁾

4. زمان استراحت سپاه

وَ لَا تَسِرْ أَوَّلَ اللَّیْلِ فَإِنَّ اللَّهَ جَعَلَهُ سَکَناً وَ قَدَّرَهُ مُقَاماً لَا ظَعْنا فَأَرِحْ فِیهِ بَدَنَکَ وَ رَوِّحْ ظَهْرَکَ فَإِذَا وَقَفْتَ حِینَ یَنْبَطِعُ السَّحَرُ أَوْ حِینَ یَنْفَجِرُ الْفَجْرُ فَسِرْ عَلَی بَرَکَةِ اللَّهِ ⁽²⁾

مقاماً توقفگاه ظَعْناً: سفر؛ ظعنا الظعن الارتحال، یقال: ظعن ظعنا و ظعنا من باب منع أی سار و رحل. و فی القرآن الکریم: اللَّهُ جَعَلَ لَکُمْ مِنْ بُیُوتِکُمْ سَکَناً وَ جَعَلَ لَکُمْ مِنْ جُلُودِ الْأَنْعَامِ بُیُوتاً تَسْتَخِفُونَهَا یَوْمَ ظَعْنِکُمْ وَیَوْمَ إِقَامَتِکُمْ (النحل، 28). أرخ راحت ساز؛ أرح: علی وزن أقم أمر من الأراحة.

روخ: آسوده نما؛ روّح: أمر من الترویح.

ظهر: پشت؛ الظهر هنا بمعنی الرکاب، لا بمعنی خلاف البطن قال الجوهری فی الصحاح: الظهر: الرکاب. وبنو فلان مظهرون إذا کان لهم ظهر ینقلون علیه کما یقال منجبون إذا کانوا أصحاب نجائب. انتهی کلامه. و الرکاب: الإبل التی یسار علیها؛ الواحدة راحلة و لا واحد لها من لفظها و الجمع الرکب مثال الکتب. فیکون معنی الترویح من قولهم روّح فلان إبله ترویحا إذا ردّها إلی المراح. قال الجوهری: أراح إبله أی ردّها إلی المراح وکذلک الترویح و لا یکون ذلک إلّا بعد الزوال انتهی.

یَنْبَطِحُ السَّحَرُ: سحر گسترده می شود؛ از ریشهٔ «بطح» به معنای گستردن است. این واژه گاه به معنای دراز کشیدن در روی زمین نیز آمده است؛ ینبطح یقال: انبطح الرجل إذا اسبطر علی وجهه ممتدا علی وجه الأرض و ههنا کنایة عن الانبساط و الإتساع فینبطح أی ینبسط ویتسع و منه البطحاء و الأبطح أی مسیل واسع فیه دقاق الحصی. وتبطح السّیل أی اتسع فی البطحاء.

یَنْفَجِرُ: سر بر می آورد.

الْفَجْرُ: صبحگاه.

ابتدای شب حرکت مکن که خداوند آن وقت را برای آرامش قرار داده و برای استراحت نهاده نه برای کوچ کردن بدن و مرکب خود را به شب آسوده دار چون شب را آسودی تا وقت سحر رسید یا بامداد درآمد بر اساس برکت حق حرکت کن.

مشابه

فالِقُ الْإِصْباح وَ جَعَلَ اللَّیْلَ سَکَناً ⁽¹⁾[هموست که] شکافنده صبح است و شب را برای آرامش قرار داده است. وَالْمُسْتَغْفِرِینَ بِالْأَسْحَارِ ⁽²⁾و آمرزش خواهان در سحرگاهان. هُوَ الَّذِی جَعَلَ لَکُمُ اللَّیْلَ لِتَسْکُنُوا فِیهِ وَ النَّهارَ مُبْصِراً ⁽³⁾اوست کسی که برای شما شب را قرار داد تا در آن بیارامید و روز را روشن [گردانید]

5. شیوه رویارویی با دشمن

فَإِذَا لَقِیتَ الْعَدُوَّ فَقِفْ مِنْ أَصْحَابِکَ وَسَطاً وَ لَا تَدْنُ مِنَ الْقَوْمِ دُنُو مَنْ یُرِیدُ أَنْ یُنْشِبَ الْحَرْبَ وَلَا تَبَاعَدْ عَنْهُمْ تَبَاعُدَ مَنْ یَهَابُ الْبَأْسَ حَتَّی یَأْتِیَکَ أَمْرِی ⁽⁴⁾

هرگاه با دشمن رویاروی شدی، وسط سپاه بایست نه مانند کسی که خواهان جنگ است به دشمن نزدیک شو و نه چون کسی که از جنگ می ترسد از او فاصله بگیر [در این حال باش] تا فرمان من به تو برسد.

نکته

قرار گرفتن فرمانده لشکر در وسط آن ها از یک سو مایه قوت قلب لشکر است و از سوی دیگر آسان تر می تواند فرمانش را به تمام لشکر برساند. ⁽⁵⁾

6. حذر کردن از کینه

وَ لَا یَحْمِلَنَّکُمْ شَنَآنُهُمْ عَلَی قِتَالِهِمْ قَبْلَ دُعَائِهِمْ وَ الْإِعْذَارِ إِلَیْهِمْ ⁽¹⁾

کینه آنان سبب نشود تا پیش از آن که آنان را به اطاعت فراخوانی و حجت را بر ایشان تمام کنی، جنگ را آغاز نمایی.

نکته

بغض و عداوت آنان او را بر آن ندارد که پیش از اتمام حجت و دعوتشان به سوی امام بر حق با آن ها آغاز به جنگ کند؛ چراکه در این صورت جنگ برای خدا نخواهد بود، بلکه به منظور هواوهوس و عداوت و دشمنی خواهد بود و از طاعت و عبادت خدا خارج خواهد شد. ⁽²⁾

مشابه

إِنَّما بَغْیُکُمْ عَلَی أَنْفُسِکُمْ ⁽³⁾ای مردم سرکشی شما فقط به زیان خود شماست. وَلا یَحیقُ الْمَکْرُ السَّیِّئُ إِلا بِأَهْلِه ⁽⁴⁾و نیرنگ زشت جز صاحبش را نگیرد. فَمَنْ نَکَثَ فَإِنَّما یَنْکُثُ عَلی نَفْسِه ⁽⁵⁾پس هر که پیمان شکنی کند، تنها به زیان خود پیمان می شکند. وَ لا یَجْرِمَنَّکُمْ شَنَآنُ قَوْمٍ عَلَی أَلَّا تَعْدِلُوا اعْدِلُوا هُوَ أَقْرَبُ لِلتَّقْوی وَ اتَّقُوا اللَّهَ ⁽⁶⁾و البته نباید دشمنی گروهی شما را بر آن دارد که عدالت نکنید. عدالت کنید که آن به تقوا نزدیک تر است و از خدا پروا کنید.

نامه 13

اشاره

شناسنامه نامه

تاریخ زمان و مکان وقوع: پیش از صفین در کوفه، سال 37 هجری

مخاطب: زیاد بن نصر و شریح بنهانی

علت مکاتبه: بروز تشتت و تفرقه در سپاهیان پیش قراول

موضوع: نظامی، اخلاقی

هدف و نتیجه: جلوگیری از تفرقه؛ معرفی مالک به عنوان فرمانده خود ⁽¹⁾

پیشگفتار نامه

از نامه های امام علیه السلام است که به دو تن از سران سپاهش یعنی شریح بن هانی و زیاد بن نگاشته که در واقع بیانگر دو چیز است: 1. نخست دستوری است که به آن دو فرمانده لشکر که از مالک اشتر پیروی کنند و زیر نظر او قرار گیرند و دیگر آن که اوصافی از مالک اشتر را بیان کرده که شایستگی او را برای هر فرماندهی نشان می دهد.

و من کتاب له علیه السلام إلی أمیرین من أمراء جیشه:

وَ قَدْ أَمَّرْتُ عَلَیْکُمَا وَ عَلَی مَنْ فِی حَیِّرْکُمَا مَالِکَ بْنَ الْحَارِثِ الْأَشْتَرَ فَاسْمَعَا لَهُ وَ أَطِیعًا وَ اجْعَلاَهُ دِرْعاً وَ مِجَنّاً فَإِنَّهُ مِمَّنْ لاَ یُخَافُ وَهْنُهُ وَلا سَقْطَتُهُ وَ لَا بُطُوهُ عَمَّا الْإِسْرَاعُ إِلَیْهِ أَحْزَمُ وَ لَا إِسْرَاعُهُ إِلَی مَا الْبُطْءُ عَنْهُ أَمْثَلُ.

1. دستور امام به اطاعت از فرمان مالک اشتر

وَقَدْ أَمَّرْتُ عَلَیْکُمَا وَعَلَی مَنْ فِی حَیَّزِکُمَا مَالِکَ بْنَ الْحَارِثِ الْأَشْتَرَ فَاسْمَعَا لَهُ وَأَطِیعًا ⁽¹⁾

مالک بن حارث اشتر را فرمانده شما و همه کسانی که در فرمان شما هستند، قرار دادم. فرمانش را بشنوید و اطاعت کنید.

2. اعتماد همه جانبه به مالک

وَ اجْعَلَاهُ دِرْعاً وَ مِجَنِّاً فَإِنَّهُ مِمَّنْ لَا یُخَافُ وَهْنُهُ وَ لَا سَقْطَتُهُ وَ لَا بُطْؤُهُ عَمَّا الْإِسْرَاعُ إِلَیْهِ أَحْزَمُ وَ لَا إِسْرَاعُهُ إِلَی مَا الْبُطْءُ عَنْهُ أَمْثَلُ ⁽²⁾

سقطت: لغزش وسقوط السقاط: ککتاب قال الجوهری فی الصحاح: السقطة العثرة و الزلّة و کذلک السقاط.

الْإِسْرَاع: شتاب.

أَحْزَمُ: به هوشیاری و دوراندیشی نزدیک تر؛ از ریشهٔ «حزم» به معنای محکم کاری کردن؛ الحزم: ضبط الرجل أمره و أخذه بالثقة والحذر من فواته من قولهم حزمت الشیء أی شددته، و هذا الرأی أحزم من هذا أی أدخل فی باب الحزم والاحتیاط. البطئ: درنگ. أَمْثَلُ: اولی و افضل؛ أمثل: قال ابن الأثیر فی النهایة: وفیه یعنی فی الحدیث، أشدّ الناس بلاء الأنبیاء ثم الأمثل فالأمثل أی الأشرف فالأشرف والأعلی فالأعلی فی الرتبة و المنزلة. یقال هذا أمثل من هذا أی أفضل و أدنی إلی الخیر، وأماثل الناس خیارهم، ومنه حدیث التراویح قال عمر: لو جمعت هؤلاء علی قارئ واحد لکان أمثل أی أولی و أصوب.

و او را زره و سپر خویش قرار دهید که او کسی نیست که بیم سستی یا خطا و لغزش بر او رود و در جایی که شتاب باید کرد کُندی کند یا در جایی که درنگ باید کرد، شتاب نماید.

نکته ها

فرمانده لشکر باید کاملاً از نفرات خود حفاظت کند؛ همچون زره و سپر برای افراد آن گونه برنامه ریزی کند که ضایعات به حداقل برسد. ⁽¹⁾

ویژگی های فرمانده لایق 1. سستی به خرج ندهد؛ 2. در محاسبات خود دقت کند که کمتر دچار اشتباه شود؛ 3. گاهی در جنگ نیاز هست که با سرعت هرچه تمام تر عمل کند؛ 4. گاهی در جنگ خونسردی و ترک شتاب لازم است. ⁽²⁾

استعاره

مستعار: دِرْعاً وَ مِجَنَّاً

مستعار منه: حفظ کردن از خطرات

مستعارله: صلاح های جنگی

جامع: در این عبارت واژه های زره و سپر استعاره اند؛ زیرا چنان که این دو، صاحبشان را در جنگ از تأثیر سلاح دشمن حفظ می کنند، او هم که دارای مهارت جنگی و اندیشه درست است یاران خود را از شرّ جنگ و نقشه های دشمن محافظت می کند.

نامه 14

اشاره

شناسنامه نامه

تاریخ زمان و مکان وقوع: قبل از جنگ در مسیر صفین، سال 37 هجری

مخاطب: سپاهیان

علت مکاتبه: صف کشی سپاهیان در برابر یکدیگر

موضوع: نظامی اخلاقی

هدف و نتیجه: جنگ و نبردی مبتنی بر اصول شرع مقدس اسلام و عاری از درنده خویی و بی حرمتی به انسان و طبیعت ⁽¹⁾

پیشگفتار نامه

از وصایا و سفارش های امام است به لشکرش پیش از روبه رو شدن با دشمن در صفین. امام در این نامه سفارش می کند که مسئله اخلاق در هیچ جا حتی در میدان جنگ نباید فراموش شود مخصوصاً امام در این وصیت درباره زنان سفارش زیادی می کند که کمترین آزاری به آنان نرسانند.

و من وصیة له علیه السلام لعسکره قبل لقاء العدو بصفین:

لا تُقَاتِلُوهُمْ حَتَّی یَبْدَءُ وکُمْ فَإِنَّکُمْ بِحَمْدِ اللَّهِ عَلَی حُجَّةٍ وَ تَرْکُکُمْ إِیَّاهُمْ حَتَّی یَبْدَءُ وکُمْ حُجَّةٌ أَخْرَی لَکُمْ عَلَیْهِمْ فَإِذَا کَانَتِ الْهَزِیمَةُ بِإِذْنِ اللَّهِ فَلا تَقْتُلُوا مُدْبِراً وَلا تُصِیبُوا مُعْوِراً وَ لَا تُجْهِزُوا عَلَی جَرِیحٍ وَلَا تَهِیجُوا النِّسَاءَ بِأَذًی وَإِنْ شَتَمْنَ أَعْرَاضَکُمْ وَ سَبَیْنَ أَمَرَاءَکُمْ فَإِنَّهُنَّ ضَعِیفَاتُ الْقُوَی وَالْأَنْفُسِ وَالْعُقُولِ إِنْ کُنَّا لَنُؤْمَرُ بِالْکَفِّ عَنْهُنَّ وَإِنَّهُنَّ لَمُشْرِکَاتٌ وَإِنْ کَانَ الرَّجُلُ لَیَتَنَاوَلُ الْمَرْأَةَ فِی الْجَاهِلِیَّةِ بِالْفَهْرِ أَوِ الْهِرَاوَةِ فَیُعَیَّرُ بِهَا وَعَقِبُهُ مِنْ بَعْدِهِ.

1. آداب اخلاقی در جنگ

1. 1. شروع کننده جنگ نباشید

اشاره

لَا تُقَاتِلُوهُمْ حَتَّی یَبْدَءُ وکُمْ ⁽¹⁾ دست به جنگ نزنید تا آنان شروع کنند.

نکته

از اصول ثابت اخلاق اسلامی در جبهه جنگ آن است که قوای اسلامی نباید آغازگر جنگ باشند؛ چراکه از دیدگاه اسلام هدف اجرای عدالت و معنویت است و جز در حد ضرورت نباید ابزار جنگ گرفت. ⁽²⁾

مشابه

فَمَنِ اعْتَدَی عَلَیْکُمْ فَاعْتَدُوا عَلَیْهِ بِمِثْلِ مَا اعْتَدی عَلَیْکُمْ ⁽³⁾پس هرکس بر شما تعدی کرد، همان گونه که بر شما تعدّی کرده بر او تعدی کنید و از خدا پروا کنید. فَإِنْ بَغَتْ إِحْدَاهُما عَلَی الْأُخْرِی فَقَاتِلُوا الَّتی تَبْغِی حَتَّی تَفِیءَ إِلَی أَمْرِ اللَّهِ ⁽⁴⁾اگر یکی از آن دو بر دیگری تعدی کرد با آن طایفه ای که تعدی می کند بجنگید تا به فرمان خدا بازگردد.

1. 1. 1. آغاز نکردن جنگ، دلیل حقانیت

فَإِنَّکُمْ بِحَمْدِ اللَّهِ عَلَی حُجَّةٍ وَ تَرْکُکُمْ إِیَّاهُمْ حَتَّی یَبْدَءُ وَکُمْ حُجَّةٌ أُخْرَی لَکُمْ عَلَیْهِمْ ⁽¹⁾ زیرا سپاس خدا را که حجت با شماست و این نیز حجت دیگری از شما بر آن ها خواهد بود که آنان آغازگر جنگ باشند.

1. 2. چگونگی رفتار با دشمن پس از پیروزی

1. 2. 1. رفتار با اسیران و مجروحان و فراریان

فَإِذَا کَانَتِ الْهَزِیمَةُ بِإِذْنِ اللَّهِ فَلَا تَقْتُلُوا مُدْبِراً وَ لَا تُصِیبُوا مُعْوِراً وَ لَا تُجْهِزُوا عَلَی جَرِیحٍ ⁽²⁾هرگاه دشمن به اذن خدا گریخت، فراری را نکشید و ناتوان را آسیب نرسانید و زخمی را از پای در نیاورید.

نکته هارعایت این اصولی که بیان شد مربوط به جایی است که لشکر دشمن متلاشی شده و احتمال بازگشت و حمله مجدد در کار نیست. ⁽¹)هدف در جنگ ها در هم شکستن قدرت نظامی دشمن است نه انتقام جویی و خونریزی. ⁽²)مشابه﴿قَالَ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام: لَیْسَ لِأَهْلِ الْعَدْلِ أَنْ یَتْبَعُوا مُدْبِراً وَ لَا یَقْتُلُوا أَسِیراً وَ لَا یُجْهِزُوا عَلَی جَرِیحٍ وَ هَذَا إِذَا لَمْ یَبْقَ مِنْ أَهْلِ الْبَغْیِ أَحَدٌ وَ لَمْ یَکُنْ لَهُمْ فِئَةٌ یَرْجِعُونَ إِلَیْهَا فَإِذَا کَانَ لَهُمْ فِئَةٌ یَرْجِعُونَ إِلَیْهَا فَإِنَّ أَسِیرَهُمْ یُقْتَلُ وَ مَدْبِرَهُمْ یُتْبَعُ وَ جَرِیحَهُمْ یُجْهَزُ ⁽³⁾امام صادق علیه السلام فرمود طرفداران عدالت حق ندارند که فراریان را دنبال کنند و اسیری را به قتل برسانند و مجروحی را بگشند و این در صورتی است که از لشکر دشمن کسی که جنگ را ادامه دهد اسیرانشان به قتل می رسند و فراریان را دنبال می کنند و مجروحان را می کشند. فَمَنِ اعْتَدَی عَلَیْکُمْ فَاعْتَدُوا عَلَیْهِ بِمِثْلِ مَا اعْتَدَی عَلَیْکُمْ وَاتَّقُوا اللَّهَ وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ مَعَ الْمُتَّقین ⁽⁴⁾پس هرکس بر شما تعدّی کرد همان گونه که بر شما تعدی کرده، بر او تعدی کنید و از خدا پروا بدارید و بدانید که خدا با تقوا پیشگان است.

1. 2. 2. رفتار با زنان

وَلَا تَهیجوا النِّسَاءَ بِأَذَی وَإِنْ شَتَمْنَ أَعْرَاضَکُمْ وَ سَبَبْنَ أُمَرَاءَ کُمْ فَإِنَّهُنَّ ضَعِیفَاتُ الْقَوَی والْأَنْفُسِ وَالْعُقُولِ ⁽⁵⁾

شَتَمْنَ: دشنام دادند.

أَعْرَاضَ: نوامیس؛ أعراضکم الأعراض جمع العرض بکسر العین المهملة وسکون الراء أحد معانیه النفس یقال: أکرمت عن عنه عرضی أی صنت عنه نفسی.

سَبَیْنَ: ناسزا گفتند.

زنان را با آزردن تحریک نکنید هر چند آن ها به شما و امیرانتان ناسزا گویند؛ زیرا توان و جان و عقلشان ضعیف است.

نکته

حاصل معنا این که با آزار رساندن به زنان شرارت آن ها را برانگیخته نکنید، ممکن است شرارت را به نهایت رسانند و به آبروریزی و دشنام فرمانروایان دست بزنند. ⁽¹⁾

1. 2. 3. سنت پیامبر در برابر زنان مشرک

إِنْ کُنَّا لَنُؤْمَرُ بِالْکَفِّ عَنْهُنَّ وَ إِنَّهُنَّ لَمُشْرِکَاتٌ ⁽²⁾ حتی زمانی که مشرک بودند از پیامبر مأموریت داشتیم از آزارشان خودداری کنیم.

1. 2. 4. باعث ننگ بودن آزار زنان

وَ إِنْ کَانَ الرَّجُلُ لَیَتَنَاوَلُ الْمَرْأَةَ فِی الْجَاهِلِیَّةِ بِالْفَهْرِ أَوِ الْهِرَاوَةِ فَیُعَیَّرُ بِهَا وَ عَقِبُهُ مِنْ بَعْدِهِ ⁽³⁾

الْهِرَاوَة: عصا؛ قطعه چوبی مانند عصا و چماق؛ الهراوة بالکسر: العصاء الضخمة جمعها الهراوی بالفتح کالمطایا: تقول: هروته وتهریته إذا ضربته بها و اعلم أنّ جمع الهراوة والادارة وأمثالهما کان قیاسه هراوی و اداوی علی وزن فعائل نحو رسالة و رسائل لکنّهم تجنبوه و فعلوا به ما فعلوا بالمطایا و الخطایا وجعلوا فعائل فعالی و أبدلوا هنا الواو لتدلّ علی انه قد کانت فی الواحدة و او ظاهرة قالوا أداوی و هراوی فهذه الواو بدل من الألف الزائدة فی أداوة وهراوة و الألف الذی فی آخر الأداوی و الهراوی بدل من الواو التی فی أداوة وهراوة و الزموا الواو هاهنا کما الزموا الیاء فی المطایاء قاله الجوهری فی أدو من الصحاح.

یُعیَّرُ: توبیخ می شود.

عقب: نسل، فرزند، خواه دختر باشد یا پسر؛ عقبه عقب الرجل ولده و ولد ولده و فیها لغتان عقب و عقب بالتسکین و هی مؤنثة عن الأخفش کما فی صحاح الجوهری جمعها أعقاب.

و اگر در روزگار جاهلیت مردی زنی را با سنگ یا چماق می زد او و فرزندانش را به این عمل

سرزنش می کردند و این امر موجب ننگ آن ها می شد.

نکته

در این عبارت مفسده ای که مترتب بر آزار و اذیت زنان در جنگ می باشد، بیان شده است که هرکس این عمل ناروا را انجام دهد نه تنها در دنیا مایه ننگ اوست، بلکه بعد از مرگ نیز نام ننگی برای او و بازماندگانش است و سبب کیفر اخروی او نیز می شود. این تعبیر امام برای آن است که هر چه بیشتر مردم را از این کار دور بدارد و به همین منظور از زدن زنان به وسیله سنگ و چوب به طور کنایه تعبیر به تناول فرموده است. ⁽¹⁾

نامه 15

اشاره

شناسنامه نامه

تاریخ زمان و مکان وقوع: در میدان صفین و پیش از حیله بر نیزه شدن قرآن ها، سال 37 هجری

مخاطب: خداوند متعال

علت مکاتبه: شدت یافتن جنگ

موضوع: نظامی، اخلاقی

هدف و نتیجه: آموزش نیایش به مردم ⁽¹⁾

پیشگفتار نامه

از دعاهای امام علیه السلام است که همواره هنگام روبه رو شدن با دشمن در میدان جنگ می خواند. امام در این نامه ناراحتی خود را از بروز جنگ آشکار می سازد و از کثرت دشمن و پراکندگی مسلمانان در نبود پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله به خدا شکایت می برد.

و من دعاء له علیه السلام کان علیه السلام یقول إذا لقی العدو محاربا:

اَللَّهُمَّ إِلَیْکَ أَفْضَتِ الْقُلُوبُ وَمُدَّتِ الْأَعْنَاقُ وَشَخَصَتِ الْأَبْصَارُ وَ نُقِلَتِ الْأَقْدَامُ وَأَنْضِیَتِ الْأَبْدَانُ اللَّهُمَّ قَدْ صَرَّحَ مَکْنُونُ الشَّنَآنِ وَ جَاشَتْ مَرَاجِلُ الْأَضْغَانِ اللَّهُمَّ إِنَّا نَشْکُو إِلَیْکَ غَیْبَةَ نَبِیِّنَا وَکَثْرَةَ عَدُوِّنَا وَ تَشَتَّتَ أَهْوَائِنَا رَبَّنَا افْتَحْ بَیْنَنَا وَبَیْنَ قَوْمِنَا بِالْحَقِّ وَ أَنْتَ خَیْرُ الْفَاتِحِینَ.

1. خداوند؛ هدف نهایی

اللَّهُمَّ إِلَیْکَ أَفْضَتِ الْقُلُوبُ وَ مُدَّتِ الْأَعْنَاقُ وَ شَخَصَتِ الْأَبْصَارُ وَ نُقِلَتِ الْأَقْدَامُ وَ ⁽¹⁾

شَخَصَتِ: خیره گشت؛ از ریشه شخوص» به معنای خیره شدن چشم است به چیزی به گونه ای که پلک را باز و بسته نکند؛ شخصت الأبصار: أی ارتفعت أجفانها ناظرة إلی عفوک و رحمتک و فی روایة من کتاب نصر: اللهم إلیک رفعت الأبصار وفی روایة اخری و رفعت الأیدی و شخصت الأبصار، کما تقدمت. نُقِلَتِ برداشته شد؛ و نقلت الأقدام بالنّون، وفی روایة من کتاب صفین.

أُنْضِیَتِ: ضعیف و فرسوده گردید؛ از ریشهٔ «انضاء» به معنای لاغر و نحیف کردن بدن انسان یا حیوان است و به معنای فرسوده و رنجور ساختن

أُنْضِیَتِ الْأَبْدَانُ: بار الها دل ها به سوی تو روانه گشته گردن ها به سمت تو کشیده چشم ها به تو دوخته، قدم ها به جانب تو رهسپار گشته و بدن ها در راهت به لاغری رسیده است.

نکته ها

انسانی که اعتقاد راسخ به توحید الهی دارد جز خدا را عبادت نمی کند و هیچ گونه عمل اختیاری را خارج از محدوده مقررات الهی و بدون جلب رضای او انجام نمی دهد. ⁽²⁾

با تعبیر باز شدن دل ها به سوی حق تعالی، اشاره به کمال اخلاص برای خدا در حال جهاد کرده و با کشیده شدن گردن ها و خیره شدن چشم ها به جانب ذات اقدس او لازمه اخلاص را که چنین وضع و هیئت مخصوصی برای انسان حاصل می شود، اراده فرموده و با جابه جا شدن گام ها و لاغری جسدها اشاره به این مطلب کرده است که سفر جهاد و

رنج های فراوانش تنها برای خدا و وصول به قرب و رضایت او انجام شده است. ⁽¹⁾

مشابه

ما کانَ لِأَهْلِ الْمَدِینَةِ وَ مَنْ حَوْلَهُمْ مِنَ الْأَعْرابِ أَنْ یَتَخَلَّفُوا عَنْ رَسُولِ اللَّهِ وَ لَا یَرْغَبُوا بِأَنْفُسِهِمْ عَنْ نَفْسِهِ ذلِکَ بِأَنَّهُمْ لا یُصیبُهُمْ ظَمَأٌ وَلا نَصَبٌ وَلَا مَخْمَصَةٌ فِی سَبیلِ اللَّهِ وَ لا یَطَؤُنَ مَوْطِئاً یَغِیظُ الْکُفَّارَ وَلا یَنالُونَ مِنْ عَدُوٌّ نَیْلاً إِلا کُتِبَ لَهُمْ بِهِ عَمَلٌ صَالِحٌ إِنَّ اللَّهَ لَا یُضِیعُ أَجْرَ الْمُحْسِنِینَ وَ لا یُنْفِقُونَ نَفَقَةً صَغِیرَةً وَ لا کَبِیرَةً وَلا یَقْطَعُونَ وادِیاً إِلَّا کُتِبَ لَهُمْ لِیَجْزِیَهُمُ اللَّهُ أَحْسَنَ ما کانُوا یَعْمَلُونَ ⁽²⁾مردم مدینه و بادیه نشینان پیرامونشان را نرسد که از [فرمان] پیامبر خدا سر باز زنند و جان خود را عزیزتر از جان او بدانند چراکه هیچ تشنگی و رنج و گرسنگی در راه خدا به آنان نمی رسد و در هیچ مکانی که کافران را به خشم می آورد، قدم نمی گذارند و از دشمنی غنیمتی به دست نمی آورند مگر این که به سبب آن عمل صالحی برای آنان در کارنامه شان نوشته می شود؛ زیرا خدا پاداش نیکوکاران را ضایع نمی کند و هیچ مال کوچک و بزرگی را انفاق نمی کنند و هیچ سرزمینی را نمی پیمایند مگر این که به حساب آنان نوشته می شود تا خدا آنان را به بهتر از آن چه می کردند، پاداش دهد.

2. کینه دشمنان انگیزه جنگ با امام

اللَّهُمَّ قَدْ صَرَّحَ مَکْنُونُ الشَّنَآنِ وَ جَاشَتْ مَرَاجِلُ الْأَضْغَانِ ⁽³⁾

جَاشَت: به جوش آمد؛ از ریشهٔ «جیش» به معنای جوشیدن و به غلیان آمدن این واژه در غلیان ظاهری اشیا یا غلیان معنوی و درونی مانند غلیان غم و غصه در درون سینه ها اطلاق می شود؛ جاشت أی غلت مَرَاجِلُ: دیگها؛ جمع «مرجل» به معنای دیگ؛ المراجل القدور جمع المرجل بمعنی القدر اسم آلة علی وزن مفعل.

الْأَضْغَانِ: کینه توزی؛ جمع «ضغن» به معنای کینه؛ الأضعان: الأحقاد جمع الضغن.

بار الها، کینه پنهان آشکار شده و دیگ های دشمنی به جوش آمده است.

نکته

اشاره به این که این ها همان کینه های عصر جاهلیت و زمان پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله است که در زمان

پیروزی آن حضرت همه را مخفی کردند و به ظاهر مسلمان شدند ولی کینه و عداوت را در دل پنهان کردند بعد از وفات پیامبر زمینه را برای آشکار ساختن آن کینه ها مناسب دیدند. ⁽¹⁾

مشابه

وَ لا یَجْرِمَنَّکُمْ شَنَآنُ قَوْمٍ عَلَی أَلَّا تَعْدِلُوا اعْدِلُوا هُوَ أَقْرَبُ لِلتَّقْوی ⁽²⁾و البته نباید دشمنی گروهی شما را بر آن دارد که عدالت نکنید عدالت کنید که آن به تقوا نزدیک تر است. استعاره

مستعار: دیگ ها

مستعار منه: جوشش خون

مستعارله: قلب ها

جامع: کلمه دیگ ها استعاره از قلب هاست به این اعتبار که به سبب کینه و عداوتشان خون در دل هایشان در جوشش و غلیان است؛ مثل جوشش آب در میان دیگ هاست و چون در واقع غایب بودن رسول خدا و فقدان آن حضرت، سبب آشکار شدن عداوت و ظاهر شدن کینه ها و افزایش یافتن دشمنان و اختلاف و تشتت افکار شده بود ناچار امام علیه السلام از پیدا شدن این امور و شرور به خدا شکایت کرده است.

3. نهایت لطف امام به دشمنان

اللَّهُمَّ إِنَّا نَشْکُو إِلَیْکَ غَیْبَةَ نَبِیِّنَا وَکَثْرَةَ عَدُوِّنَا وَ تَشَتَّتَ أَهْوَائِنَا رَبَّنَا افْتَحْ بَیْنَنَا وَبَیْنَ قَوْمِنَا بِالْحَقِّ وَ أَنْتَ خَیْرُ الْفَاتِحِینَ ⁽³⁾⁽⁴⁾

أَهْوَائِنَا: تمایلات ما.

افتح: داوری فرما از ریشهٔ «فتح» به معنای پیروزی و گاه به معنای گشودن و گاه به معنای داوری کردن است که همه آن ها نوعی گشودن محسوب می شود.

الفاتحِینَ: کارگشایان.

بارالها، به تو شکوه می کنم از نبودن پیامبرمان و فراوانی دشمنانمان و پراکندگی خواسته هایمان. پروردگارا، میان ما و دشمنانمان به حق حکم فرما که تو بهترین داورانی».

نکته

هدف نهایی امام آن است که آنان به سوی حق بازگردند و با سایر مسلمانان دست به دست هم بدهند و در برابر دشمن بایستند. ⁽¹⁾

مشابه

رَبَّنَا افْتَحْ بَیْنَنَا وَبَیْنَ قَوْمِنَا بِالْحَقِّ وَ أَنْتَ خَیْرُ الْفَاتِحِینَ ⁽²⁾بار پروردگارا، میان ما و قوم ما به حق داوری کن که تو بهترین داورانی

نامه 16

اشاره

شناسنامه نامه

تاریخ، زمان و مکان وقوع: روزهای آغازین نبرد صفین، سال 37 هجری

مخاطب: سپاهیان (فرماندهان)

علت مکاتبه: نزدیک شدن به لحظات شروع نبرد

موضوع: نظامی

هدف و نتیجه: دمیدن روح شجاعت در کالبد سپاهیان ⁽¹⁾

پیشگفتار نامه

این نامه از سخنان امام علیه السلام است که در میدان جنگ به عنوان تعلیم فنون و رموز نبرد با دشمن برای یارانش بیان می فرمود.

و کان یقول السلام لأصحابه عند الحرب:

لا تَشْتَدَّنَّ عَلَیْکُمْ فَرَّةٌ بَعْدَهَا کَرَّةٌ، وَلاَ جَوْلَةٌ بَعْدَهَا حَمْلَةٌ، وَأَعْطُوا السُّیُوفَ حُقُوقَهَا، وَ وَطَّئُوا لِلْجُنُوبِ مَصَارِعَهَا، وَاذْمُرُوا أَنْفُسَکُمْ عَلَی الطَّعْنِ الدَّعْسِیٌّ وَالضَّرْبِ الطلحْفِی وَأَمِیتُوا الْأَصْوَاتَ فَإِنَّهُ أَطْرَدُ لِلْفَشَل فَوَالَّذِی فَلَقَ الْحَبَّةَ وَبَرَءَ النَّسَمَةَ مَا أَسْلَمُواوَ لَکِنِ اسْتَسْلَمُوا وَأَسَرُّوا اَلْکُفْرَ فَلَمَّا وَجَدُوا أَعْوَاناً عَلَیْهِ أَظْهَرُوهُ.

1. تقویت عزم و اراده لشکر

لَا تَشْتَدَّنَّ عَلَیْکُمْ فَرَّةٌ بَعْدَهَا کَرَّةٌ وَ لَا جَوْلَةٌ بَعْدَهَا حَمْلَةٌ ⁽¹⁾

کره: یک بار بازگشت و حمله بر دشمن است و علی علیه السلام را از این رو کرار گفته اند که پیوسته به دشمن بازمی گشت و حمله خود را تکرار می کرد.

جَوْلَةٌ: جولان دادن این طرف و آن طرف حرکت کردن؛ این واژه هم معنای مصدری دارد و هم اسم مصدری؛ بعضی «جوله» را به معنای فرار کوتاه مدت ذکر کرده اند ولی با توجه به مؤمنان علیه السلام در این جا این معنا بعید به نظر می رسد؛ الجولة مصدر، أی الدوران فی الحرب یقال: جال القوم جولة إذا انکشفوا ثمّ کرّوا و قال عبد الشارق بن عبد العزّی الجهنی. وقال الشارح المرزوقی: یقول: قرع أسماعنا فی أثناء التهیؤ و التطالع دعوة تأدّت من مکان غائب عن عیوننا فدرنا دورة ثم رجعنا إلی أماکننا.

دشوار نباشد گریختنی که پس از آن بازگشتی باشد یا عقب نشینی ای که از پی آن حمله ای باشد.

نکته

همیشه فرار کردن از جنگ ها نکوهیده نیست بلکه گاه بهترین راه برای پایین آوردن تلفات نیروها و تجدید قوا و سازماندهی و تهاجم بر دشمن با موقعیت بهتر است. ⁽²⁾

2. حداکثر استفاده از شمشیر

وَ أَعْطُوا السُّیُوفَ حُقُوقَهَا وَ وَطْئُوا لِلْجُنُوبِ مَصَارِعَهَا ⁽³⁾

جُنُوبِ: پهلوها؛ جمع «جنب»؛ الجنوب جمع الجنب بالفتح فالسکون کفلس و فلوس یقال بالفارسیة: پهلو و قال الراغب فی المفردات: أصل الجنب الجارحة و جمعه جنوب قال الله عزّ و جلّ «فتکوی بها جباههم و جنوبهم» و قال تعالی: تَتَجافی جُنُوبُهُمْ عَنِ الْمَضاجِع و قال عزّ و جلّ: قیاماً وَقُعُوداً وَ عَلی جُنُوبِهِمْ ثم یستعار فی الناحیة التی تلیها کعادتهم فی استعارة سائر الجوارح لذلک نحو الیمین والشمال کقول الشاعر: من عن یمینی مرّة و أمامی.

مصارع: قتلگاه ها؛ جمع «مصرع» به معنای محلی است که کسی بر زمین می افتد؛ المصارع: جمع المصرع، یقال: صرعه علی الأرض صرعا من باب منع أی طرحه علیها و المصرع مکان الصرع، و مصارع القوم حیث قتلوا.

حق شمشیرها را ادا کنید پهلوی دشمن را به خاک رسانید.

نکته ها

«وَطَّئُوا لِلْجُنُوب» این جمله اشاره به این است که ضربات خود را چنان محکم بر دشمن وارد سازید که با همان ضربات نخستین بر خاک بیفتد. گویی جایگاهشان را از پیش برای فرو غلتیدن و به خاک افتادن فراهم ساخته اید. ⁽¹⁾

حقوق شمشیرها را ادا کنند این مطلب کنایه از این است که آن چه سزاوار انجام دادن است به جا آورند و فعل «عطا» استعاره از کارهایی است که به وسیله شمشیرها در این راه انجام می شود. ⁽²⁾

قتلگاه های خود را وطن پهلوهایشان قرار دهند کنایه از آن که بر کشته شدن در راه خدا تصمیم قطعی بگیرید و برای وقوع در ورطهٔ هولناک جنگ خود را آماده کنید. لازمه وطن گرفتن در جایی که پس از قتل در آن می افتد عزم جازم و اقدام لازم برای آن می باشد. ⁽³⁾

3. ضربات محکم بر پیکر دشمن

وَ اذْمُرُوا أَنْفُسَکُمْ عَلَی الطَّعْنِ الدَّعْسِی وَ الضَّرْبِ الطَّلَحْفِی ⁽⁴⁾

الطَّلَحْفِ: شدیدترین ضربه؛ الطلخفیّ: بکسر الطاء وفتح اللام وسکون الخاء المعجمة، قال الجوهری فی مادة «طلخف من الصحاح» ضرب طلخف بزیادة اللام مثال حبجر أی شدید.

خود را برای وارد کردن نیزه کاری و ضربتِ کارگر شمشیر تهییج کنید.

نکته ها

امام علیه السلام جنگجویان را به استفاده از تمام وسایل جنگی آن زمان ترغیب می کند آن هم استفاده ای در حد اعلی است و برای این کار باید خود را تهییج کنند و هیجان لازم را در درون خویش به وجود آورند؛ زیرا پیروزی از آن گروهی است که سخت تر می جنگد. ⁽¹⁾

مشابه

یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا إِذا لَقیتُمْ فِئَةً فَاثْبُتُوا ⁽²⁾ای کسانی که ایمان آورده اید، چون با گروهی برخورد می کنید پایداری ورزید.

4. جلوگیری از داد و فریاد در جنگ

وَ أَمِیتُوا الْأَصْوَاتَ فَإِنَّهُ أَطْرَدُ لِلفشل ⁽¹⁾

فَشَلِ: اضطراب الفشل بالتحریک ضعف مع جبن مصدر من فشل الرجل من باب علم إذا جبن و ضعف و تراخی عند حرب أو شدّة. قال الفیومی فی مصباح المنیر: فشل فشلا فهو فشل عن باب تعب و هو الجبان الضعیف القلب. تقول: دعی إلی القتال ففشل أی جبن، و ذهبت قوته فهو فشل.

صداها را در سینه حبس کنید که بیشتر از هر چیزی سستی را از شما دور می سازد.

نکته

در جنگ باید از صداها کاسته شود و زیاد فریاد نزنند؛ زیرا که داد و فریاد کردن از نشانه های ترس و سستی است و عدم آن علامت ثبات و مقاومت می باشد. ⁽²⁾

مشابه

سخنان به عمر بن وهب در جنگ بدر خطاب به مشرکان در وصف یاران پیامبر: اً مَا تَرَوْنَهُمْ خُرْساً لَا یَتَکَلَّمُونَ یَتَلَمَّظُونَ تَلَمُّظَ الْأَفَاعِی مَا لَهُمْ مَلْجَأَ إِلَّا سُیُوفُهُمْ وَ مَا أَرَاهُمْ یُوَلُّونَ حَتَّی یُقْتَلُونَ، وَ لَا یُقْتَلُونَ حَتَّی یَقْتُلُونَ بِعَدَدِهِمْ، فَارْتَتُوا رَأْیَکُمْ ⁽³⁾آیا نمی بینید که آن ها خاموشاند و سخن نمی گویند؛ گویی زبان خود را همچون زبان مار افعی در اطراف دهان می ی گردانند. آن ها هیچ پناهگاهی جز شمشیرهایشان ندارند و هرگز فرار نخواهند کرد تا کشته شوند و کشته نمی شوند تا از ما به تعداد خودشان به قتل برسانند. مطلب چنین است. حال هر تصمیمی می خواهید بگیرید.

5. اشاره به نفاق بنی امیه

فَوَ الَّذِی فَلَقَ الْحَبَّةَ وَبَرَأَ النَّسَمَةَ مَا أَسْلَمُوا وَ لَکِنِ اسْتَسْلَمُوا وَ أَسَرُّوا الْکُفْرَ فَلَمَّا وَجَدُوا أَعْوَاناً عَلَیْهِ أَظْهَرُوه ⁽⁴⁾

بَرَأَ: آفرید.

النَّسَمَةَ: جانداران؛ به معنای انسان و گاه به معنای روح و گاه به هر موجود ذی روحی اطلاق می شود. ریشه اصلی آن «نسیم» به معنای وزش ملایم باد است

مَا أَسْلَمُوا: اسلام نیاوردند.

اسْتَسْلَمُوا: تظاهر به اسلام کردند

أَسَرُّوا: پنهان کردند.

وَجَدُوا: یافتند.

أَعْوَان: یاران.

أظهروه: آشکار کردند.