مشخصات کتاب
حوزه علمیه قم مرکز تخصصی مهدویّت
درس خارج کلام
بررسی مبانی و مسائل مهدویّت
با محوریت کتب اربعه
استاد: آیة ا... طبسی (دامت برکاته)
جلسات 33 تا 53: بررسی روایات یمانی
سال تحصیلی 89-1388
خیراندیش دیجیتالی: کانون فرهنگی اندیشه اصفهان
ویراستار کتاب: حدیثه کریمی
فهرست جلسات
بسم الله الرحمن الرحیم
جلسه 33- 88/12/1...3
جلسه 34- 88/12/2...7
جلسه 35- 88/12/3...11
جلسه 36- 88/12/8...15
جلسه 37- 88/12/9...19
جلسه 38- 88/12/10...22
جلسه 39- 88/12/15...24
جلسه 40- 88/12/16...27
جلسه 41- 88/12/17...30
جلسه 42- 88/12/22...35
جلسه 43- 88/12/23...38
جلسه 44- 88/12/24...41
جلسه 45- 88/1/14...43
جلسه 46- 89/1/15...46
جلسه 47- 89/1/16...48
جلسه 48- 89/1/21...50
جلسه 49- 89/1/22...52
جلسه 50- 89/1/23...54
جلسه 51- 89/1/28...57
جلسه 52- 89/1/29...61
جلسه 53- 89/1/30...65
جلسه 33- 88/12/1
اَللّهُمَّ کُنِ الْوَلِیَّکَ الْحُجَّةَ بْنَ اَلْحَسَنِ صَلَوَاتُکَ عَلَیْهِ وَ عَلَیَّ آبائِهِ فِی هَذِهِ اَلسَّاعَةِ وَ فِی کُلِّ سَاعَةٍ وَلِیّاً وَ حَافِظاً وَ قاعِداً وَ ناصِراً وَ دَلِیلاً وَ عَیْناً حَتَّی تُسْکِنُهُ اَرْضَکَ طَوْعاً وَ تُمَتِّعَهُ فِیهَا طَوِیلاً. اَللَّهُمَّ صَلِّ عَلَیَّ مُحَمَّدٌ وَ آلِ مُحَمَّد. خوب محور بحث ما بررسی روایات یمانی است. روایات زیادی داریم که یمانی یکی از علامات حتمی است، و قطعا اتفاق می افتد. منتهی در این جا بحث های متعددی هست، مشخصات یمانی؟ او کیست؟ مکان ظهور یمانی؟ آیا بالضروره از یمن است؟ یا نه منسوب به یمن است. ممکن است از شهر دیگری باشد. ولی رگ و ریشه اش یمنی است. ممکن است از قم باشد. با توجه به این که اصل و ریشه قمی ها یمنی است. و من اگر رسیدم بحث می کنم که اشعریین کسانی هستند که تشیّع را به قم آوردند و تشیع قم به اشعری ها بر می گردد. این را شیعه و سنی نقل می کنند. در سال 83 هجری، یعنی دوران امام زین العابدین، اشعریین آمدند بعدا بحث خواهم کرد، به تصریح یاقوت حموی که اساس رواج تشیع در قم با اشعری ها است. اشعری ها همه شان یمنی هستند. پس یکی از بحث ها این است که آیا مکان ظهور یمانی بالضروره لازم است که یمن باشد؟ یا ممکن است جای دیگر باشد، اما ریشه اش به یمن منتهی می شود. ولی آن چه که خیلی برای ما مهم است؟ این است که یمانی چهره مثبت است یا منفی؟ و ما در برابر یمانی چه تکلیفی داریم؟ اگر یمانی ظهور کرد آیا ما وظیفه تبعیت از او را داریم؟ همانی که معروف است، اهدی رایة، رایة الیمانی، حرم بیع السلاح، لا یجوز الالتواء علیه، عدم تبعیت از او جایز نیست. از مجموع این حرف ها چه استفاده می شود؟ آیا باید او را تبعیت کرد؟ الان اکثریت همین را می گویند. با هرکس صحبت یمانی شود، می گوید چهره مثبت است. و باید از او تبعیت کنیم. محور بحث من این است، یعنی در بحث یمانی معلوم شود که آیا چهره او مثبت است و ما در برابرش وظیفه داریم یا نداریم؟ اجمال قبل از تفصیل اینست که، ظاهرا حتی یک روایت صحیح السند که برای ما در برابر یمانی تکلیف درست کند، من پیدا نکردم. بر خلاف نظر برخی که خیلی هم مصّر هستند. ما پیدا نکردیم. اشتباه نشود، و طور دیگر نقل نشود. من منکر یمانی نیستم. یمانی یکی از علامات حتمیه است. و روایاتش هم از استفاضه گذشته است. شاید ادعای تواتر هم بشود. ما نمی توانیم یمانی را منکر شویم. آن که برای من جای بحث و مناقشه است، مثبت بودن او، و از آن مهم تر تکلیف داشتن ما دربرابر او است. این را ما باید ثابت کنیم. و ظاهرا دون اثباته خرط القتاد است و ما به این نتیجه نرسیدیم (1). اولین روایتی که راجع به یمانی مطرح می کنیم، روایتی است که مرحوم نعمانی نقل می کند. این روایت مهم و مفصل است. نعمانی در چاپ مکتبه الصدوق، صفحه 253 حدیث 13 باب 14. نعمانی می فرماید: اخبرنا احمد بن محمد بن سعید، ابن عقدة قال: حدثنی احمد بن یوسف بن یعقوب ابوالحسن جعفی من کتابه قال: حدثنا اسماعیل بن مهران قال حدثنا الحسن بن علی بن ابی حمزة، پسر بطائنی، عن ابیه (2)، ظاهرا جعفی دو تا طریق دارد،
طریق اول: جعفی از اسماعیل بن مهران از ابن ابی حمزه از امام باقر علیه السلام.
طریق دوم: وهیب ابن حفص عن ابی بصیر عن ابی جعفر علیه السلام (3)
1) من یک بحثی تابستان داشتم، در همین مرکز تخصصی، برای عده ای از فضلای نجف اشرف. پانزده یا سی جلسه اگر اشتباه نکنم، بامن بود که عربی صحبت کردم. سی دی هایش هم هست در این سی تا جلسه من سه چهار تا بحث را توانستم مطرح بکنم. بحث یمانی را من مطرح کردم البته نه به این گستردگی که حالا می خواهم بحث کنم. آن کسانی که دوست داشته باشند همکاری کنند تا این بحث کامل شود، من چون خودم هم از شما قطعا استفاده می می کنم، تتبعات دوستان برای من راه گشاست. می توانید آن سی دی ها را بگیرید، و قبل از آن هم من بحثی در این مرکز داشتم برای سطح سه، که الان هم چاپ شده است. دو جلد کتاب تا ظهور، شما این کتاب راهم می توانید داشته باشید، تهیه کنید از همین جا و داشته باشید، این ها را هم شما ببینید تا ببینیم به کجا می رسیم.
2) باید بحث کنیم که کی مشکل دارد؟ علی بن ابی حمزة مشکل دارد؟ یا پسرش؟ یا هردو؟ یا هیچ کدام؟
3) أخبرنا أحمد بْنُ مُحمدِ بْن سَعِیدِ بْنِ عقده قَالَ حَدَّثَنِی أَحْمَدُ بْنُ یوسف بن یعْقُوبَ أَبُو الحَسَنِ اَلْجُعْفَی مِنْ کِتَابِهِ قَالَ حَدَّثَنَا إِسْمَاعیلُ بْنُ مِهْرَانَ قَالَ حَدَّثَنَا اَلْحَسَنُ بْنُ عَلِیِّ بْنِ أَبِی حَمْزَه عَنْ أَبِیهِ وَ وهیب بْنِ حَفْصٍ عَن أَبی بَصِیرٍ عَنْ أَبی جَعْفَرٍ مُحَمَّدِ بْن عَلِیٍ علیه السّلام أَنَّهُ قَالَ إِذَا رَأَیْتُمْ نَاراً مِنْ قِبَلِ اَلْمَشْرِقِ شِبْهَ اَلْهُرْدِیِّ اَلْعَظِیمِ تَطْلُعُ ثَلاثَةَ أَیَّامٍ أَوْ سَبعهً فَتَوَقَّعُوا فَرَجَ آلِ مُحَمَّدٍ عَلَیْهِ السلام إِنْ شَاءَ اَللَّهُ عزّوجلَّ إِنَّ اَللَّهَ عَزِیزٌ حَکِیمٌ ثُمَّ قَالَ اَلصَّیْحه لاَ تَکُونُ إِلاَّ فِی شَهْرِ رَمَضَانَ لِأَنَّ شَهْرَ رَمَضَانَ شَهْرَ اَللَّهِ اَلصَّیْحَه فِیهِ هِیَ صیحه جَبْرَئِیلُ عَلَیْهِ السَّلاَمُ إِلَی هَذَا اَلْخَلْقِ ثُمَّ قَالَ یُنَادَی مُنَادٍ مِنَ اَلسَّمَاءِ بِاسْمِ الْقَائِمِ عَلَیْهِ السَّلاَمُ فَیَسْمَعُ مَنْ بِالْمَشْرِقِ وَ مَنْ بِالْمَغْرِبِ لا یَبْقَی رَاقِدٌ إِلاَّ اسْتَیْقَظَ وَلاَ قَائِمٌ إِلاَّ قَعَدَ وَ لاَ قَاعِدٌ إِلاَّ قَامَ عَلَی رِجْلَیْهِ فَزَعاً مِنْ ذَلِکَ اَلصَّوْتِ فَرَحِمَ اَللَّهُ مَنِ اِعْتَبَرَ بِذَلِکَ اَلصَّوْتِ فَأَجَابَ فَإِنَّ اَلصَّوْتَ الْأَوَّلَ هُوَ صَوْتُ جَبْرَئِیلَ الرُّوحِ اَلْأَمِینِ عَلَیْهِ السَّلاَمُ ثُمَّ قَالَ عَلَیْهِ السَّلاَمُ یَکُونُ اَلصَّوْتُ فِی شَهْرِ رَمَضَانَ فی لَیْله جَمَعَه لَیْلهً ثَلاَثٌ وَ عِشْرِینَ فَلاَ تَشُکُّوا فی ذَلِک وَ اسْمَعُوا وَأَطِیعُوا وَ فِی آخِرِ اَلنَّهَارِ صَوْتُ اَلْمَلْعُونِ إِبْلِیسَ یُنَادَی أَلاَ إِنَّ فُلاناً قُتِلَ مَظْلُوماً لِیُشَکِّکَ النَّاسَ ویَفْتِنَهُمْ فَکُم فی ذَلِکَ الیَوْمِ مِنْ شَاکٍ مُتَحَیِّرٍ قَدْ هَوَی فِی اَلنَّارِ فَإِذَا سَمِعْتُمُ الصَّوْتَ فِی شَهْرِ رَمَضَانَ فَلاَ تَشُکُّوا فِیهِ أَنَّهُ صَوْتُ جَبْرَئِیلَ و علامه ذَلِکَ أَنَّهُ یُنَادَی بِاسْمِ اَلْقَائِمِ عَلَیْهِ السَّلاَمُ وَ اِسْمِ أَبِیهِ عَلَیْهِ السَّلاَمُ حَتَّی تَسْمَعَهُ اَلْعَذْرَاءُ فِی خدْرها فَتُحَرِّضُ أَبَاهَا وَ أَخَاهَا عَلَی اَلْخُرُوجِ وَ قَالَ لاَ بُدَّ مِنْ هَذَیْنِ الصَّوْتَیْنِ قَبْلَ خُرُوجِ الْقَائِمِ عَلَیْهِ السَّلاَمُ صَوْتٌ مِنَ السَّمَاءِ و هُوَ صَوْتُ جَبْرَئِیلَ بِاسْمِ صَاحِبِ هَذَا الْأَمْرِ عَلَیْهِ اَلسَّلاَمُ وَ اسْمُ أَبِیهِ عَلَیْهِ السَّلاَمُ وَ الصَّوْتُ الثَّانِی مِنَ اَلْأَرْضِ وَ هُوَ صَوْتُ إِبْلِیسَ اَللَّعِینِ یُنَادِی بِاسمِ فُلاَنٍ أَنَّهُ قُتِلَ مَظْلُوماً یُرِیدُ بِذَلِکَ اَلْفِتَنَه فَاتَّبِعُوا اَلصَّوْتَ اَلْأَوَّلَ وَ إِیَّاکُمْ وَ الْأَخِیرَ أَنْ تُفْتِنُوا بِهِ وَ قَال عَلَیْهِ السَّلاَمُ یَقُومُ اَلْقَائِمُ عَلَیْهِ السَّلاَمُ إِلاَّ عَلَی خَوْفٍ شَدِیدٍ مِنَ النَّاسِ وَ زَلاَزِلَ وَ فِتَنِهِ وَ بَلاَءٍ یُصِیبُ اَلنَّاسَ وَ طَاعُونٍ قَبْلَ ذَلِکَ وَ سَیْفٍ قَاطِعٍ بَیْنَ اَلْعَرَبِ وَ اخْتِلَاَفٍ شَدِیدٍ فی النَّاسِ وَ تَشَتُّتٍ فی دِینِهِمْ وَ تَغَیُّر مِنْ حَالِهِمْ حَتَّی یَتَمَنَّی اَلْمُتَمَنِّی اَلْمَوْتَ صَبَاحاً وَ مَسَاءً مِنْ عِظَمِ مَا یَرَی مِنْ کَلْبِ اَلنَّاسِ وَ أَکْلِ بَعْضِهِمْ بَعْضاً فَخُرُوجُهُ إِذَا خَرَجَ عِنْدَ الْیَأْسِ والْقُنُوطِ مِن أَنْ یَرَوْا فَرَجاً فَیَا طُوبَی لِمَنْ أَدْرَکَهُ وَ کَانَ مِنْ أَنْصارِهِ وَ الْوَیْلُ کُلُّ الْوَیْلِ لِمَنْ نَاوَاهُ وَ خَالَفَهُ وَ خَالَفَ أَمْرَهُ وَ کَانَ مِنْ أَعْدَائِهِ وَقَالَ عَلَیْهِ السَّلامُ إِذَا خَرَجَ یَقُومُ بِأَمْرٍ جَدِیدٍ وَ کِتَابٍ جَدِیدٍ وَ سِنّهً جَدِیدهٍ وَ قَضَاءٍ جَدِیدٍ عَلَی اَلْعَرَبِ شَدِیدٌ وَ لَیْسَ شَأْنُهُ إِلاَّ اَلْقَتْلَ لاَ یَسْتَبْقَی أَحَداً وَ لاَ تَأْخُذُهُ فِی اَللَّهِ لَوْمه لاَئِمٌ ثُمَّ قَالَ عَلَیْهِ السَّلاَمُ إِذَا اِخْتَلَفَ بَنُو فُلاَنٍ فِیمَا بَیْنَهُمْ فَعِنْدَ ذَلِک فَانْتَظِرُوا اَلْفَرَجَ وَ لَیْسَ فَرَجُکُمْ إِلاَّ فِی اخْتِلاف بَنِی فُلاَنٍ فَإِذَا اِخْتَلَفُوا فَتَوَقَّعُوا اَلصَّیْحَهَ فی شَهْرِ رَمَضَانَ وَ خُرُوجُ اَلْقَائِمِ عَلَیْهِ السَّلاَمُ إِنَّ اللَّهَ یَفْعَلُ مَا یَشَاءُ وَ لَنْ یَخْرُجَ اَلْقَائِمُ عَلَیْهِ السَّلاَمُ وَ لاَ تَرَوْنَ مَا تُحِبُّونَ حَتَّی یَخْتَلِفَ بَنُو فُلاَنٍ فِیمَا بَیْنَهُمْ فَإِذَا کَانَ کَذَلِکَ طَمِعَ اَلنَّاسُ فِیهِمْ وَ اِخْتَلَفَتِ الکلمه وَ خَرَجَ اَلسُّفْیَانِیُّ وَ قَالَ لاَ بُدَّ لبْنَی فُلاَنأن یمْلِکُوا فَإِذَا مَلَکُوا ثُمَّ اخْتَلَفُوا تَفَرَّقَ مُلْکُهُمْ وَ تَشَتَّتَ أَمْرُهُمْ حَتَّی یَخْرُجَ عَلَیْهِمُ الخُراسَانِیُّ وَ اَلسُّفْیَانِیُّ هَذَا مِنَ اَلْمَشْرِقِ وَ هَذَا مِنَ اَلْمَغْرِبِ یَسْتَبِقَانِ إِلَی اَلْکُوفَه کَفَرْسَی رِهَانٍ هَذَا مِنْ هُنَا وَ هَذَا مِنْ هُنَا حَتَّی یَکُونَ هَلاَکُ بَنَی فُلاَنٍ عَلَی أَیْدِیهِمَا أَمَا إِنَّهُمْ لاَ یُبْقُونَ مِنْهُمْ أَحَداً ثُمَّ قَالَ عَلَیْهِ السَّلاَمُ خُرُوجُ اَلسُّفْیَانِیِّ وَ اَلْیَمَانِیِّ وَ اَلْخُرَاسَانِیِّ فِی سِنَه وَاحِدهٍ فِی شَهْرٍ وَاحِدٍ فِی یَوْمٍ وَاحِدٍ نِظَامٌ کنظام الخرَزِ یَتْبَعُ بَعْضُهُ بَعْضاً فَیَکُونُ الْبَأْسُ مِنْ کُلِّ وَجْهٍ وَیْلٌ لِمَنْ نَاوَاهُمْ وَ لَیْسَ فِی اَلرَّایَاتِ رایه أَهْدَی مِنْ رَایِه اَلْیَمَانِیِّ هِیَ رایه هُدًی یَدْعُو إِلَی صَاحِبِکُمْ فَإِذَا خَرَجَ اَلْیَمَانَی حَرَّمَ بَیْعَ اَلسِّلاَحِ عَلَی اَلنَّاسِ وَ کُلُّ مُسْلِمٍ وَ إِذَا خَرَجَ اَلْیَمَانَی فَانْهَضْ إِلَیْهِ فَإِنْ رَأَیْتَه رایه هُدًی وَ لاَ یَحِلُّ لِمُسْلِمٍ أَنْ یُلْتَوَی عَلَیهِ فَمَن فَعَلَ ذلِکَ فَهُوَ مِن أَهلِ النَّارِ لِأَنَّهُ یَدعُو إِلَی الْحَقِّ وإِلَی طَرِیقٍ مُسْتَقِیمٍ ثُمَّ قَالَ لِی إِنَّ ذَهَابَ مُلْکِ بَنِی فُلاَنٍ کَقِصَعِ اَلْفَخَّارِ وَ کَرَجُلٍ کَانَتْ فی یَدِهِ فَخَاره وَ هُوَ یُمْشَی إِذْ سَقَطَتْ مِن یَدِهِ وَهُوَ سَاهٌ عَنْهَا فَانْکَسَرَتْ فَقَالَ حِینَ سَقَطَتْ هَاه - شِبْهَ اَلْفَزَعِ - فَذَهَابُ مُلْکِهِمْ هَکَذَا أَغْفَلَ مَا کَانُوا عَنْ ذَهَابِهِ وَ قَالَ أَمِیرُ اَلْمُؤْمِنِینَ عَلَیْهِ السَّلاَمُ عَلَی مِنْبَرِ اَلکُوفه إِنَّ اَللَّهَ عَزَّوَجَلَّ ذَکَرُهُ قَدَّرَ فِیمَا قَدَّرَ وَ قَضَی وَ حَتَمَ بِأَنَّهُ کَائِنٌ لاَ بُدَّ مِنْهُ أَنَّهُ یَأْخُذُ بَنِی أمیه بِالسَّیْفِ جَهْرهً وَ أَنَّهُ یَأْخُذُ بَنَی فلان بغته وَ قَالَ عَلَیْهِ اَلسَّلاَمُ لاَ بُدَّ مِنْ رَحًی تَطْحَنُ فَإِذَا قَامَتْ عَلَی قُطْبِهَا وَ ثَبَتَتْ عَلَی سَاقِهَا بَعَثَ اَللَّهُ عَلَیْهَا عبداً عَنیفاً خَامِلاً أَصْلُهُ یَکُونُ اَلنَّصْرُ مَعَهُ أَصْحَابُهُ الطویله شُعُورُهُمْ أَصْحَابُ اَلسِّبَالِ سُودٌ ثِیَابُهُمْ أَصْحَابُ رَایَاتٍ سُودٍ وَیْلٌ لِمَنْ نَاوَاهُمْ یَقْتُلُونَهُمْ هَرْجاً واللَّهِ لَکأنِّی أَنْظُرُ إِلَیْهِمْ وَ إِلَی أَفْعَالِهِمْ وَ مَا یَلْقَی اَلْفُجَّارُ مِنْهُمْ وَ الأعراب اَلْجِفَاهُ یُسَلِّطُهُمُ اَللَّهُ عَلَیْهِمْ بِلاَ رحمه فَیَقْتُلُونَهُمْ هَرْجاً عَلَی مَدِینَتِهِمْ بِشَاطِئِ الْفُرَاتِ الْبَرِّیّهِ والْبَحْرِیِّه جَزاءً بِما عَمِلُوا وَ ما رَبُّکَ بِظَلاّمٍ لِلعَبید
اما متن: هرگاه از سمت شرق آتشی دیدید، هردی، زردچوبه را می گویند. وزرد چوبه یا زرد است یا متمایل به سرخی است، می گوید از سمت مشرق اگر یک همچون آتشی دیدید، که سه روز این آتش شعله وراست یا هفت روز فتوقعوا فرج آل محمد صلی الله علیه و آله، شاء الله ان الله عزیز حکیم. (1)
این ان شاء الله اشاره به چیست؟ لولا آیه فی کتاب الله لاخبرتکم بما کان و اما یکون الی یوم القیامه، آن آیه چه است؟ یمحو الله ما یشاء و یثبت وعنده ام الکتاب. (2)ثم قال، من شاهد را می خواهم بخوانم، ولی شما همه روایت را ببینید. تقریبا این روایت چهار صفحه است. شاهد ما از این جا شروع می شود: لا یقوم القائم علیه السلام الا علی خوف شدید تا... ثم خروج السفیانی، والیمانی و الخراسانی فی سنة واحدة، در یک سال در یک ماه و در یک روز، همانند دانه های تسبیح، پشت سرهم خواهند آمد. این را من در تفصیلات بحث خواهم کرد. شما نمی توانید تفکیک کنید. اگر می خواهید مثبت بودن چهره اش را ثابت کنید، از این روایت این مطلب استفاده نمی شود. می گوید این ها در یک سال در یک ماه و در یک روز. شما نمی توانید تفکیک کنید که خراسانی هست اما یمانی نیست، یمانی هست اما سفیانی نیست، سفیانی هست اما آن دو تا نیستند. فیکون الباس من کل... دیگر آتش جنگ و گرفتاری از هر طرف شروع می شود، وای به حال کسی که با این ها طرف بشود با کی؟ با هر سه آن ها. شاهد از این جا شروع می شود: ولیست فی الرایات، سه تا پرچم هستند، اگر بگوییم الف لام، برمی گردد به رایات این سه نفر. «لیست فی الرایات رایه اهدی من رایه الیمانی»، رایتی که هدایت گرتر از رایت یمانی باشد نیست. خوب این مگر افعل تفضیل نیست؟ پس باید بقیه رایات هم
رایت هدایت باشند، تا این رایت بشود رایت اهدی. ظاهر این روایت این است که هر سه شان رایت هدایت هستند. اما از همه هدایت گرتر، رایت یمانی است، مگر به توجیه روی بیاوریم. بعد می فرماید: هی رایه الهدی، این رایه الهدی است که مردم را به سوی مهدی آل محمد فرا می خواند صلوات الله علیه. اَللَّهُمَّ صَلِّ عَلَی مُحَمَّدٍ وَ آلُ مُحَمَّدٍ. علیه صلوات المصلین. فاذا خرج، اگر یمانی خروج کرد، حرم بیع السلاح علی الناس، لازم بخوانیم؟ حرُم بیع السلاح، یا متعدی بخوانیم؟ که فاعلش خودش باشد حرمَّ، خودش تحریم می کند، بیع السلاح علی الناس. ناس در روایات یعنی کی؟ پیروان غیر مکتب اهل بیت، را ناس می گویند ما یقول الناس، گاهی امام علیه السلام می فرماید: مردم چه می گویند؟ گاهی راوی می گوید: سمعت الناس، ناس یعنی اکثریت. خلاصه ایشان نقل می کند فروش سلاح حرام می شود و کل مسلم، به طور کلی دیگر خرید و فروش سلاح جایز نیست. و اذا خرج الیمانی فانهض إلیه، از این استفاده تکلیف می کنند. زمانی که شنیدید یمانی خروج کرد بروید از او پیروی کنید. فان رایته رایه الهدی، این بار دوم است، ببینید دو سطر قبل چه فرمود، هی رایه الهدی، دوباره دو سطر بعد چه فرمود؟ فان رایته رایه الهدی، و لا یحل لمسلم، الالتواء یعنی سرپیچی، بی توجهی، جایز نیست، باید از او پیروی کنی. فمن فعل ذلک، کسی که این کار را بکند، سرپیچی کند، اعتنا نکند به یمانی، فهو من اهل النار، او جهنمی است، چرا؟ برای بار سوم در روایت آمده لاَنَهُ یَدْعُو اَلَیَّ اَلْحَقَّ، او داعی الحق است. و الی طریق مستقیم، خوب به نظر من شاهد همین است. این روایت مضمونش خیلی روشن و واضح است، و برای ما تکلیف درست می کند.
ما باید در چند محور بحث کنیم اول این که این روایت در کتاب های ما آمده یا نه؟ غیر از کتاب شریف نعمانی دوم، آیا سندش درست است یا نه؟ کتابی که دست من است، معجم احادیث امام مهدی.
این را داشته باشید. شما را از خیلی از کتاب ها بی نیاز می کند، مخصوصا این چاپ جدیدش.
جلد 4 صفحه 385 ما این حدیث را آورده ایم، اولین سندی که برای این کتاب آمده، غیبة نعمانی است البته می گوید فضل بن شاذان، علی مافی غیبة الطوسی، در حالی که غیبه طوسی این را نقل نکرده است. دقت فرمودید، ما که کتاب فضل بن شاذان را نداریم پس کی گفته؟ شیخ طوسی فرموده، شیخ طوسی کتابش در اختیار ماست ولی روایتی که شیخ طوسی نقل کرده این نیست. البته نعمانی به سه مضمون دیگر هم نقل می کند. در صفحه 262 همین روایت است. صفحه 238 یک مضمون دیگر نقل می کند. در صفحه 267 باز یک مضمون دیگر. ولی آن که فعلا مورد بحث ما است، همین روایتی است که خواندم. آن دو تا روایت دیگرش را بعد می خوانیم. می خواهیم بدانیم این روایت که من امروز از کتاب نعمانی خواندم کی این را نقل کرده است غیر از نعمانی؟ این روایت را ظاهرا تا این مقداری که ما با تحقیقات به آن رسیدیم، مرحوم فیض کاشانی، در کتاب نوادر الاخبار، صفحه 259 حدیث 16 از غیبه نعمانی همین را با اختصار نقل می کند. خوب دقت کنید! از زمان نعمانی تا زمان فیض کاشانی ما ندیدیم کسی این را نقل بکند. وفات فیض کاشانی سال 1091 هجری است و مرحوم نعمانی در حدود قرن چهارم هجری، یعنی طی 800 سال ما ندیدیم - طبق تحقیقات - کسی آن را نقل کرده باشد تا فیض کاشانی. بعد از فیض کاشانی مرحوم حر عاملی در اثبات الهداه نه در کتاب وسائل الشیعه، وسائل الشیعه نظرات فقهی ایشان است (1). ایشان این حدیث را نقل فرمودند در اثبات الهداة، جلد 3، صفحه 735 باب 34، حدیث 100 از نعمانی (2). خلاصه ایشان فقط در اثبات الهداة این را نقل می کند. بعد از او هم،
1) مرحوم عاملی گاهی می فرماید: حکم باب... ولی گاهی می فرماید: باب وجوب... اگر فرمودند حکم یعنی من نظر خاصی ندارم و روایت را مطرح می کنم ولی اگر فرمودند وجوب، کراهة، استحباب، اباحة، یعنی فتوای من است. وسائل کتاب فتوایی است. خوب دیدید در این روایت صحبت حلال و حرام نبود، و مرحوم حر عاملی اصلا این روایت را در وسائل نیاورده اند.
2) خوب اگر لازم بود که البته لازم هم هست، ما باید راجع به اثبات الهداة هم بحث کنیم. از کتاب های مهم است. 20 هزار روایت این جا هست. 70 هزار طریق دارد. این مرد اگر عنایات خدا نبود، نمی توانست به این جاها برسد. عنایات خدا به ایشان را در آن سه تا قصه ای که در آخر اثبات الهداة می آورد ببینید.
مرحوم بحرانی صاحب حلیة الابرار.
متوفای 1107 درست است. اصلا حرعاملی، مرحوم مجلسی، از هم دیگر اجازه روایتی دارند. معاصر هستند. فیض کاشانی در حدود 1091 هجری است.
1104 تفاوت چندانی ندارند، معاصر هستند.
مرحوم بحرانی در حلیة الابرار این را نقل می کنند. البته فقط روایت دوم و سوم را که ما نخواندیم ولی روایت اول را بیان نمی کنند. مرحوم مجلسی در جلد 52، صفحه 230، حدیث 96، روایت نعمانی را می آورد، البته بایک مقدار تفاوت.
اما از متاخرین بشارة الاسلام، صفحه 82، باب 4، بعض آن را نقل می کنم. باز صفحه 187، 188، همان روایت اولی را دوباره می آورد.
بعد ملحقات احقاق الحق است، جلد 29، صفحه 384، روایت اولی را از برهان متقی هندی نقل می کند. ولی ما برهان را داریم پیدا نکردیم. بعد هم منتخب الاثر آورده است. ظاهرا در کتب ما همین ها بود. بنابراین بعد از نعمانی، دو تا یا سه تا کتاب بیش تر این روایت را نیاورده اند. مشکل ما فعلا روایت اولی است. و معلوم شد که از زمان نعمانی تا حر عاملی کسی این را نیاورده بود. حالا آن را ندیدند، یا دیدند و به آن توجه نداشتند. حالا اگر کسی اشکال کند که این روایتی که شما می گویید: حرم بیع السلاح، در طول تاریخ از هزاران عالم، و محقق، کی این را نقل کرده؟ چه می خواهید جواب بدهید؟ از اهل سنت هم من ندیدم کسی این را نقل کند. حالا ما خواهیم دید اصلا یمانی در روایت اهل سنت چه قدر نقل شده. بعضی علائم مشترک است، بعضی علائم نزد آن ها خیلی پر رنگ است. دجال خیلی پر رنگ است. انشاء الله توفیق حاصل شود این را هم، بحث کنیم. هر علائمی که جزء حتمیات باشد ما بحث می کنیم. یمانی از این قسم است که پیش ما پررنگ است، پیش آن ها یا معمولا مطرح نکردند یا از کنارش به سادگی گذشتند. این را باید ما ان شاء الله به موقع بحث کنیم. این از نظر متن، اما از نظر سند فقط یک نکته بگویم، ما از همه افرادی که در سند اسم بردیم می گذریم، شما فقط این شخص را درست کنید ما تسلیم می شویم، در سندش این شخص است، احمد بن یوسف بن یعقوب، که در هر دو طریق هم هست این را شما برای ما توثیق کنید، ما تسلیم هستیم در برابر شما. والسلام علیکم و رحمة الله.
جلسه 34 - 88/12/2
بِسْمِ اللَّه الرَّحْمَنِ الرَّحِیمِ - الْحَمْدَلِلِه رَبِّ اَلْعَالَمِینَ وَصَلَ اَللَّه عَلَیَّ مُحَمَّدٌ وَآلَهُ اَلطَّاهِرِینَ؛ سِیَّمَا اَمَامَ زَمَانِنَا رُوحِی وَارِوَاحُ مَنْ سِوَاهُ لِتَرَابِ مُقَدَّمَاهُ اَلْفِدَاهُ بحث سندی اولین روایت یمانی منتهی شد به بررسی شخصی به نام احمد بن یوسف بن یعقوب جعفی. این شخص مهمل است یعنی ترجمه مستقلی ندارد نه در فهرست و نه در سایر کتاب های رجالی اشاره ای به او نشده است. ولی درسند روایات آمده است. در طرق نجاشی هم در رجالش و هم در فهرستش آمده است. چند تا روایت هم دارند. حالا آیاما راهی برای توثیق این شخص داریم؟
مرحوم مامقانی می فرماید: لم اقف علی ترجمة الرجل (1)
به چند نکته اشاره می کنیم شاید از طریق این چند نکته بتوانیم علی سبیل منع الخلو، توثیقش را درست کنیم:
یک: نقل احمد بن محمد بن سعید یعنی ابن عقده، ومحمد بن عبدالله هاشمی از ایشان.
اما نسبت به ابن عقده با این که زیدی مذهب است در جلالت او و در وثاقت او، هیچ حرفی نداریم. ولی کسی نگفته است که این جلیل القدر همیشه از ثقه نقل می کند. حتی در مورد ابن ابی عمیرو و صفوان و اصحاب اجماع بعضی حرف و نظر دارند.
اما در مورد محمد بن عبد الله هاشمی باید گفت ظاهرا در نقل هاشمی از احمد بن یوسف بحث است. مراجعه کنید کتاب (قاموس جلد 1، صفحه 683 ) ایشان اشکال می کند به مرحوم مامقانی که
اولا: معلوم نیست محمد بن عبد الله هاشمی از ابن یوسف نقل کرده باشد،
ثانیا: برفرض که نقل هم کند، این نقل چه مقدار می تواند معادله را تغییر دهد. در نتیجه روایت این دو نفر از احمد بن یوسف مشکل را حل نمی کند، مگر برمبنای اهل سنت. ببینید ما یک مجهول عینی داریم یک مجهول وصفی (ثقه بودن یا نبودن) نظر مشهور اهل سنت در این جا این است که اگر دو تا ثقه از شخصی مجهول نقل کردند از جهالت عین بیرون آمده ولی از جهالت وصفی بیرون نمی آید. لکن ابن حبان صاحب الثقات مبنایش این است، می گوید اگر یک ثقه از شخصی که مجهول باشد نقل کرد او از جهالت وصفی هم بیرون آمده وثقه می شود. حالا تفصیل این بحث را اگر شما می خواهید مراجعه کنید به کتاب لکنوی (الرفع والتکمیل) در یکی از فوائدش این مطلب را نقل می کند. لذا توثیقات ابن حبان را خیلی ها در آن تأمل دارند. می گویند أوسِعِه مشرب دارد، یعنی به اصطلاح متساهل است. خوب این مبنای غیرمشهور اهل سنت یعنی مبنای ابن حبان بود آیا با این مبنا مشکل حل می شود، و آیا روایت ثقات از شخصی دلیل برثقه بودن آن شخص است یا خیر؟ این جای بحث دارد.
دو: راه دیگری برای توثیق احمد بن یوسف کلام مرحوم بهبهانی در حاشیة منهج المقال است، آن جا ایشان این مطلب را می فرمایند: راه توثیق ایشان این است که ایشان از شخصی به نام محمد بن اسماعیل زعفرانی نقل می کند و از طرفی نجاشی فرموده که زعفرانی هم خودش از ثقات نقل می کند و هم ثقات از او نقل می کنند. به عبارتی در یک قیاس به این شکل (شکل دوم) گفته می شود:
صغری: احمد بن یوسف روی عن الزعفرانی.
کبری: الثقاة یروون عن الزعفرانی. (کل من روی عن الزعفرانی فهو ثقة)
نتیجه: فاحمد بن یوسف ثقه. این نکته را مرحوم بهبهانی فرموده است. لذا آقای مامقانی می فرماید: و فیه اشعار بوثاقته، اشعار داردنه دلالت، حرف نجاشی را در (صفحه 927، شماره 444، چاپ جامعه مدرسین) نگاه کنید. ایشان این مطلب را بیان می کند
1) تنقیح المقال 8: 266، شماره 1728.
که زعفرانی ثقه عین روی عن الثقاه و روی عنه.
آیا با این راه مشکل حل می شود؟ خیر. من یک مثال عرفی می زنم. وقتی می گویند طلبه های فاضل درس فلان آقا می روند می توانید بگویید پس هر کس که درسش می رود. فاضل است؟ خیر، ثقات از زعفرانی نقل می کنند. پس هر کس که نقل کرد ثقة است؟ خیر، لذا این راه نیز نتیجه نمی دهد (1). علی ای حال فضلاء، و مجتهدین در درسش حاضر بودند، ولی معنایش این نیست که همه آن ها مجتهد بودند (2)خلاصه شما نمی توانید توثیق این شخص را از این راه درست کنید.
ببینید فرزند مرحوم مامقانی (شیخ محیی الدین) نیز همین عرض ما را تایید می کند یا ماهم از ایشان و از دیگران استفاده کردیم، ایشان می فرماید:
لیست العبارة (عبارت نجاشی) لیست العبارة ما یدل علی حصر روایته عن الثقاة ولذا لا یأتی جزم بوثاقته، همین مطلب را مرحوم آقای خوئی هم نسبت به احمد بن یوسف دارد، ایشان در (جلد 2، صفحه 365) چند نفر را به این نام آورده می فرماید: وحید بهبهانی فرموده که نجاشی هم نسبت به زعفرانی این کبری را فرموده اند (3). بعد مرحوم خوئی نظر داده و می فرماید:
لکن لا دلالة لهذا الکلام علی أن کل من روی عن الزعفرانی ثقة، حرف نجاشی این کبری کلی را برای ما محقق نمی کند که هرکس از او نقل کرد، پس ثقة است، کما هو الظاهر، پس این هم درست نشد. آقای خوئی سه یا چهار نفر به نام احمدبن یوسف می آورد که یکی از آن ها احمد بن یوسف، مولی بنی تیم الله که ثقه است، بعد هم می فرماید: ان الظاهر اتحاده مع احمد بن یوسف متقدم (4)
أقول: الظاهر: اتحاده مع أحمد بن یوسف المتقدم، الذی ذکر الشیخ، أن له روایات و مع أحمد بن یوسف الجعفی، الذی ذکره فی ترجمة الأصبغ، و إلا لذکرهما فی رجاله، فإن موضوعه أعم، و أوسع، و کونه جعفیا لا ینافی کونه مولی بنی تیم.
فإن منزله کان بالبصرة، فجاز ولاؤه فیها لبنی تیم و علی ذلک فهو من المعمرین، لا محالة، فإن أحمد بن محمد بن سعید المولود سنه 249. قد روی عنه، و هو من أصحاب الرضا علیه السلام. نعم یبقی هنا شیء، و هو أن النجاشی، ذکر روایه أحمد بن محمد بن سعید، عنه سنه 209، و هذا أمر غیر ممکن، و لا بد أن فی العبارة سقطا أو تحریفا. والله العالم. معجم الرجال ج 2 ص 367
یعنی جعفی. خوب اگر متحد باشد باجعفی، توثیقی برایش پیدا می شود، ولی:اولا: اتحاد ثابت نیست،
ثانیا: احمد بن عقده 249 به دنیا آمده، در حالی که 209 از او روایت نقل می کند، و این محال است یعنی چهل سال قبل از ولادت ابن عقده، مگر در عبارت سقط یا تحریف صورت گرفته باشد، خوب دقت کنید.
سه: بعضی از طریق دیگر وارد شده، می گویند ایشان (احمد بن یوسف) کتاب دارد، آیا کتاب داشتن واصل داشتن این ها وثاقت آور است؟ خیر، لذا از این طریق هم نمی شود وثاقت او را ثابت کرد.
چهارم: راه دیگر این که برخی گفته اند: من المشایخ، و با این عبارت می خواهند بفهماند که ایشان جزء اساتید و مشایخ است. آیا این ها کفایت می کند؟
1) خدا رحمت کند والدین شما را مرحوم پدرم می فرمودند که از مرحوم قوچانی شنیده بود، مرحوم قوچانی و مرحوم آقا ضیاء عراقی (این دو تا از شاگردان خوب مرحوم آخوند بودند) که ما ایستادیم شمردیم، طلبه های درس 1700 نفر بودند. و معروف بود که شاگردهای درس آخوند همه مجتهد بودند. پس این جمله قلم به این جا رسید و سر بشکست اشاره به کی بود و چه شد؟ یک طلبه برخاست و اشکال کرد و گفت کفر بالله الرجل، اشاره به آخوند کرد که کافر شدی.
2) من این را از آقای نجفی رحمة الله شنیدم یک طلبه ای می آمد درس مرحوم آخوند ظاهرا معمم بود یک عمامه ی بزرگ خودش هم کوتاه قد بود، کوتاه قد عمامه ی بزرگ وسط درس می نشست گاهی هم اشکال می کرد. آخوند خوب تکه می انداخت. قبل از این مزاح می کرد توی درس ایشان هم که ساکت شوی ای استکان زیر نعلبکی، این را هم اضافه اش بکن این هم شأن نزول است.
3) أحمد بن یوسف بن یعقوب الجعفی، روی: عن محمد بن إسماعیل الزعفرانی، و فیه إشعار بوثاقته أقول: نظر فی تلک إلی ما ذکره النجاشی، فی ترجمة محمد إسماعیل بن میمون الزعفرانی، من أنه روی عنه الثقات، لکن لا دلالة لهذا الکلام علی أن کل من روی عن محمد بن إسماعیل، ثقه کما هو الظاهر. معجم الرجال ج 2 ص 365
4) أحمد بن یوسف: مولی بنی تیم الله: کوفی، کان منزله بالبصره، و مات ببغداد ثقة، رجال الشیخ، فی أصحاب الرضا علیه السلام (11).
به هر صورت، هیچ یک از این ها توثیقی برای احمد بن یوسف درست نمی کند. خود مرحوم مامقانی نتوانست، نظر نهایی بدهد. ولی فرزند ایشان می خواهد حسن بودنش را درست کند، می فرماید: الانصاف، ان المعنون (یعنی احمد بن یوسف) لما کان ذاکتاب و ذا اصل، وشیخ الروایة، و روایة الثقاة الاجلاء عنه، ان لم یفد ذلک کله فی وثاقته، فلا اقل من استفادة حسنه وجلالته، اول شما برای ما ثابت کنید اجلاء از او نقل کرده اند. چون آن دو نفر (ابن عقده و هاشمی) را که اسم بردید، اولا هاشمی که اصلا معلوم نیست از ایشان نقل کرده باشد. و چه قدر هم اعتماد داشته است. می گوید پس مرحوم شیخ محی الدین مامقانی استناد می کند به ذااصل بودن ذاکتاب بودن، شیخ الروایة بودن.
آیا با این امور می شود وثاقت را درست کرد یا خیر؟ باز دوباره ایشان روایاتش را نقل می کند. دقت کنید. از طریق روایات می خواهد وارد شود. در آخر می فرماید: تأمل در روایات معنون ومضمون روایاتش و بعضی قرائن، از این ها استفاده می کنیم که: لا مساغ من الجزم بانه امامی، می گوید: او شیعه است، وعد روایته من جهته حسان (1)، همین مطلب را ایشان درباره ابن جلا معروف به عزرم می فرماید اگر بگوییم با او یکی است. علی ای نجل مامقانی حسنش را درست کرد. اما وثاقتش برای ما درست نشد.
بعد از این شخص، حسن بن علی بن ابی حمزة بطائنی است، آیا این شخص را می توانید توثیق کنید؟ ایشان نه فقط کذاب است. بلکه مطالبی از ایشان نقل شده است که این شخص سوای این که گفته اند کذاب است، ظاهرا گفته اند که ایشان ملاحم و این چیزها راهم دارد. کتاب ملاحم و کتاب فتن هم دارد آیا احتمال نمی دهید که این کتب را او خودش در اسناد و درمتن، زیاد و کم کرده باشد! حالا مراجعه کنید، در مورد این شخص نسبت به پدرش تأمل نداریم بلکه نسبت به خودش تأمل داریم.
ابن الغضائری می گوید: ضعیف فی نفسه ابوه اوثق منه، از علی ابن حسن فضال نقل می کنند که می گوید من حیا می کنم از خدا که از این شخص روایت نقل کنم. مطلبی را از نجاشی نقل می کنند که فرموده است:
رأیت شیوخنا، یذکرون انه کان من وجوه الواقفة، له کتب، منها کتاب الفتن و هو الملاحم (2)،
علی بن حسن بن ابی حمزة بطائنی دروغ گواست، ضعیف است و کتاب فتن و ملاحم دارد. و این قصه یمانی مربوط به چیست؟
مربوط به کتاب ملاحم اکنون احتمال نمی دهید که این روایت را خودش جعل کرده باشد و به ثقات نسبت می دهد.
من نمی خواهم منکر یمانی شوم، یمانی از مسلمات است. هیچ جای بحث نیست. من تأمل در ویژگی ها و در اوصاف او دارم، من می گویم آن مطالبی که می گویند در مورد یمانی که مثلا رایته حق واهدی رایة، من می گویم این ها را برایم ثابت کنید.
این متن را (اهدی رایت بودن یمانی) فقط نعمانی نقل می کند (3)و بعد از نعمانی تنها کسی که آن را نقل می کند شیخ طوسی است (4)و بعد از این دو تا اول قرن دوازده کسی آن را نقل نکرده است. نسبت به این شخص کشی از محمد بن مسعود (صاحب تفسیر) نقل می کند که صاحب تفسیر می گوید: حسن ابن علی ابن ابی حمزه رجل سوء سپس ابن مسعود می گوید: از ابن فضال سؤال کردم راجع به این شخص، فرمود: کذاب ملعون (5)و (6)والسلام علیکم ورحمة الله وبرکاته.
1) تنقیح المقال ج8 ص 268
2) مصّر هستند بعضیها که بگویند روابط حسنه بوده بین ائمه طاهرین علیهم السلام و بین حکومت، یکی از دلائلشان شرکت امام حسن و امام حسین علیهم السلام در جنگ هایشان بود. خوب ما می گوییم در مکاسب هم متأسفانه آمده این مطلب. خوب شرکت در جنگ ها را شما دلیل برحسن روابط می دانید. سندش را مراجعه کردید توی کتاب های ما آمده؟ این مطالب از خودشان است. طبری نقل می کند. طبری را ببینید از کی نقل می کند. از علی بن مجاهد، علی بن مجاهد شرح حالش را نگاه بکنید. کذاب له کتاب فی المغازی، دروغ گو است و کتاب جنگ نامه دارد. خوب احتمال نمی رود این ها را خودش جعل کرده باشد.
3) الغیبة للنعمانی ص 253 باب 14، ح13.
4) غیبة الطوسی ص446
5) رجال کشی، 404، رقم756، قال بن مسعود.
6) در این باره مراجعه کنید به کتاب مرحوم کشی، در آن جا قصه ی نسبت به ابن فضال هست که آدم مبهوت می ماند، که یعنی همچنین شخصیت هایی ما در تاریخ داشته ایم، او گاهی دربیابان می آمد به عباد می پرداخت. کبوترها، پرنده ها می آمدند روی سرش... کان هیچ توجهی به این چیزها ندارد و معروف بود در کوفه، بین خاص و عام، شیعه و سنی، زبان زد بود. رجال کشی، 515، رقم993.
جلسه 35 - 88/12/3
اشاره
بِسْمِ اَللَّهِ اَلرَّحْمَنِ اَلرَّحِیمِ
الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ اَلْعَالَمِینَ وَصَلَّی اَللَّهُ عَلَی مُحَمَّدٍ وَآلِهِ اَلطَّاهِرِینَ سِیما امَامَ زَمَانِنَا رُوحَی وَ ارِوَاحَ اَلْعَالَمِینَ لِتُرَابِ مَقْدَمِهِ اَلْفِدَاه
محورهای بحث یمانی
مشخصات وی، آیا او اهل یمن است
آیا مکان ظهور یمانی در یمن است
آیا چهره اش مثبت است
آیا تبعیت از وی واجب است
ظاهراً حتی یک روایت صحیح السند نداریم که دلالت داشته باشد ما در مقابل او تکلیفی داریم؛ هر چند یمانی طبق بعضی روایات از علائم حتمیه است و روایات یمانی مستفیض است
اولین حدیث: غیبت نعمانی، ص253، حدیث 13، باب 14
ثُمَّ قَالَ عَلَیْهِ السَّلاَمُ خُرُوجُ السُّفْیَانِیِّ وَ الْیَمَانِیِّ و الْخُرَاسَانِیِّ فِی سَنَةٍ وَاحِدَةٍ فِی شَهْرٍ وَاحِدٍ فِی یَوْمٍ وَاحِدٍ نِظامٌ کَنظَامِ الخَرَزِ یَتبَعُ بَعْضُهُ بَعْضاً فَیَکُونُ الْبَأْسُ مِنْ کُلِّ وَجْهٍ وَیْلٌ لِمَنْ نَاوَاهُمْ وَ لَیْسَ فِی الرَّایَاتِ رَایَةٌ اهدی مِنْ رَایَةِ اَلْیَمَانِیِّ هِیَ رَایَةُ هُدًی لِأَنَّهُ یَدْعُو الی صَاحِبَکُمْ فَاِذا خَرَجَ الیَمانِیُّ حَرَّمَ بَیعَ السِّلاحِ عَلَی النَّاسِ وَ کُلُّ مُسْلِمٍ وَ... کتاب هایی که این حدیث را نقل کرده اند:
مرحوم فیض کاشانی در کتاب نوادر الأخبار ص 259 حدیث 16. به نقل از غیبت نعمانی بأختصار.
مرحوم حر عاملی در کتاب اثبات الهداة جلد 3 صفحه 735 حدیث 100- حدیث دوم نعمانی. و در ج 3، ص 735 حدیث 100- روایت اول نعمانی.
مرحوم بحرانی در حلیة الابرار ج 5 صفحه 319، ح 9- روایت سوم نعمانی.
مرحوم مجلسی در بحار الانوار جلد 52 صفحه 230 حدیث 96- حدیث اول نعمانی.
مرحوم سید مصطفی کاظمی (متوفای 1326 ه- ق) در بشارة الاسلام صفحه 82 بخشی از حدیث را از عقدالدرر، مطابق با نقل اول نعمانی.
منتخب الاثر صفحه 439، حدیث 12- به نقل از غیبت نعمانی
این حدیث را کتاب معجم احادیث المهدی در جلد 4 صفحه 385 از این منابع و منابع دیگر نقل کرده است.
البته در منابع اهل سنت نظیر عقدالدرر، و اهوال یوم القیامة و... نیز مختصراً نقل شده.
بررسی سندی:
اگر همه افراد سند هم موثق باشند، با این دو نفر چه می کنید:
اول: احمد بن یوسف بن یعقوب
در مورد ایشان هیچ توثیقی نداریم؛ به جز این که از دو نفر ثقة نقل می کند.
احمد بن محمد بن سعید بن عقده و محمد بن عبد الله هاشمی (قاموس جلد 1 صفحه 383) که هر چند هر دو ثقه هستند؛ اما نقل احمد بن یوسف از ثقات، دلیل بر ثقه بودن او نیست.
مرحوم خویی در ج 2 معجم صفحه 365 از قول مرحوم بهبهانی این بیان را دارند.
البته عده ای برای وثاقت ایشان تمسک به اصل و کتاب کرده اند؛ ولی اصل و کتاب داشتن راوی، دلالت بر وثاقت ایشان نمی کند.
بالاخره حتی اگر حُسن ایشان ثابت گردد، وثاقت ایشان تأیید نمی شود.
دوم: حسن بن علی بن ابی حمزه
در وصف ایشان آمده کذاب و ضعیف است هر چند مرحوم مجلسی اول، تلاش می کند تا او را توثیق کند و می فرماید: مذهب و عقیده او فاسد است، ولی در نقل مشکلی ندارد؛ لذا مشایخ ما از او روایت می کنند، چون او در نقل ثقه است.
اگر حرف مرحوم مجلسی اول درباره حسن بن علی بن ابی حمزه به کرسی بنشیند و تصویب بشود، مشکل حل است.
مرحوم مامقانی می فرماید: فان کونه ثقة فی النقل مما لم ینطق به احد قبله حسن بن علی بن ابی حمزه در نقل موثق است. این را اولین بار ایشان فرموده. قبل از ایشان احدی این حرف را نزده. «و کیف یوثق بنقل المرمّی بالسوء و الکذب و الملعونیة وعدم استحلال روایة حدیث واحد عنه» او هم مشکل عقیدتی دارد و هم دروغگو است و ملعون است و حتی جایز نیست یک روایت از او نقل شود. آن وقت این را شما می گویید: روی عنه الثقات.
علامه محی الدین فرزند مرحوم مامقانی در این نظر یک مقدار با مجلسی اول مماشات می کند و می گوید: «انما ذکره المجلسی الاول من روایة الاجلاء (مثل بزنطی که از این آقا نقل می کند) مما لا یشوبه شک الّا ان استفاضة تضعیفه یلزمنا الحکم علیه بالضعف (پس نقل بزنطی از او مشکل را حل نمی کند) و ان کان فی النفس من هذا التضعیف شیء. یعنی هنوز ته دلم محکم نیست که بگویم این آقا ضعیف است؛ چون منشا ضعفش، انحراف در عقیده است. حیث ان منشأ تضعیفه انحرافه فی مذهبه و هو لا ینافی ان یکون مقبول الروایة صادقا؛ تدبر». سپس در جمع بندی نهائی می فرماید: الظاهر ان المعنون ضعیف. (1)
این قدر که در این روایت اشکال سندی می کنم. در روایات بعدی این قدر اشکال سندی نمی کنم. چون اصل بحث یمانی استفاضه دارد و ما هیچ بحثی در آن نداریم. ما در تفصیلات بحث داریم.
مطلبی را از آقای خویی نقل کنم و خودتان جمع بندی کنید.
مرحوم آقای خویی در صفحه 14 جلد 5 معجم بحث مفصلی راجع به حسن بن علی بن ابی حمزه دارد و بعد نظر خودشان را می گوید - البته آن موقع هنوز نظرشان از کامل الزیارات بر نگشته بود - می فرماید: با این که او در اسناد کامل الزیارات و تفسیر قمی وارد شده است، نمی شود به او اعتماد کرد. چون بعد شهادة ابن فضال بانه کذاب ملعون المویدة بشهادة ابن الغضائری. ابن فضال (که در وثاقت و اعتبار او کسی حرفی ندارد) می گوید این آقا دروغگو و ملعون است. الا ان یقال بعدم صحة نسبة هذا الکتاب (رجال ابن الغضایری). ولی ایشان یک اشکال کرده در شهادت ابن فضال، که اگر تثبیت شود، مشکل حل می شود و آن این که در شهادت ابن فضال هم بحث است؛ چون کشی عین همین مطلب را نقل می کند از عیاشی از همین ابن فضال، راجع به پدرش علی بن ابی حمزه نه حسن بن علی بن ابی حمزه. پس این مطلب درباره پدر حسن است، نه خود او.
بعد آقای خویی می فرماید که خواهید دید که این تعبیر از ابن فضال راجع به پسر است، نه پدر و کشی تصریح دارد که این حسن کذاب است.
در نهایت باید گفت که حسن بن علی بن ابی حمزه ضعیف است.
این بود خلاصه بحث سندی از روایت اول، حال اگر توانستید ضعف این دو نفر را حل کنید، روایت مقبول می شود.
قبل از بیان روایت دوم نکته ای را بیان کنم و آن این که، چند تا علامت است که از حتمیات است که یکی خود یمانی است لکن
1) تنقیح المقال، 46/20.
حتمی بودن با بدا چگونه قابل جمع است؟ لولا آیة کتاب الله... داود بن ابی قاسم می فرماید خدمت امام جواد علیه السلام بودیم، صحبت علامات امام زمان عجل الله تعالی فرجه الشریف پیش آمد «فجری ذکر السفیانی، وما جاء فی الروایة من ان امره من المحتوم می گوید من به امام جواد علیه السلام عرض کردم هل یبدوا لله فی المحتوم؟ آیا بداء این جا را شامل می شود؟ یعنی آیا امر ظهور بدون علامات حتمی یا برخی از آن ها صورت می گیرد؟ امام فرمود: نعم، ممکن است هیچ کدام از علامات نباشد و ظهور صورت پذیرد یصلح الله امره فی لیلة. سائل می گوید من دامنه سوال را وسیع تر کرده و پرسیدم: هل یبدوا الله فی المهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف آیا ممکن است که در حضرت هم بداء صورت پذیرد؟ بالاخره اگر بداء در مورد حتمیات ممکن باشد در مورد حضرت علیه السلام هم بداء امکان دارد. حضرت علیه السلام در جواب فرمود: ان اَلْقَائِمَ عَلَیْهِ السَّلاَمُ مِنَ اَلْمِیعَادِ وَ اَللَّهُ لاَ یُخْلِفُ اَلْمِیعَادُ. با بیان این روایت باب دیگری به روی ما باز شد و آن این که علامات حتمی نیز ممکن است واقع نشود ومثلا یمانی با این همه روایت باز هم ممکن است واقع نشود. این جا مرحوم مجلسی مجبور شده اند چند تا توجیه کنند بحار ج 52 ص 251می فرمایند: لعل للمحتوم معان، یمکن البداء فی بعضها، محتوم چند تا معنا دارد و بداء در برخی معانی دیگر است نه در این معنائی که در ذهن ماست زیرا این که در ذهن ما است از علامات قطعی است و بداء در این ها نیست. ولی معانی دیگری است که بداء در آن هاست وقوله علیه السلام لا القائم علیه السلام الا من المیعاد اشاره دارد به این که بداء ممکن نیست در چیزهائی که از میعاد باشد. سپس ایشان نتیجه گیری می کند و می فرماید: والحاصل هذا شیء وعد الله رسوله واهل بیته، ظهور امام زمان علیه السلام چیزی است که خداوند به اهل بیت علیهم السلام و پیامبر صلی الله علیه و آله وعده داده است لصبرهم علی المکاره، التی وصلت الیهم من المخالفین، پس تفسیر اولشان این شد که «حتمی» معانی مختلفی دارد که در آن معانی بداء حاصل می شود.
توجیه دیگر ایشان این است که می فرماید: یحتمل ان یکون المراد بالبداء فی المحتوم البداء فی خصوصیاته لا فی اصله، خصوصیات سفیانی یا یمانی مثلا ممکن است مورد بداء واقع شود. نه اصل آن ها. مثل وقوع بداء در یمنی بودن یمانی یا سایر خصوصیات دیگر او . (1)
اما روایت دوم: از امام صادق علیه السلام نقل شده است ایشان می فرماید: خُرُوجُ الثَّلاثَةِ الخُراسانِیِّ وَالسُّفیَانِیِّ وَالیَمَانِیِّ فِی سَنَةٍ وَاحِدَةٍ فی شَهْرٍ وَاحِدٍ فِی یَوْمٍ وَاحِدٍ فَلَیْسَ فیها رَایَةٌ باهدِی مِن رَایَةِ الیَمَانِیِّ تُهْدَی الی الحَق، مضمون این روایت با مضمون روایت اولی مطابقت دارد. ابتدا به بررسی سندی این روایت می پردازیم:
اولین کتابی که این روایت را نقل کرده است مختصر اثباة الرجعه است (2). مولف این کتاب کیست؟ آیا مولف این کتاب مرحوم نیلی است؟ یا مولفش همان مولف الرجعه است؟ یا مولفش مولف الغیبة است که فضل بن شاذان بوده است؟ این را بحث می کنیم. اما سند از این قرار است:
عنه (3)عن سیف بن عمیرة عن بکر بن محمد ازدی عن ابی عبدالله علیه السلام، (4)
مدرک دوم ارشاد شیخ مفید ص 360 است که متن شان مطابق همان متن مختصر اثباة الرجعه است اما مرسلا عن سیف بن عمیرة نقل کرده است. شیخ مفید متوفای 413 است و این کتاب اگر از مولفات فضل بن شاذان باشد که ایشان 260 وفاتشان است که قریب به 150 سال با هم فاصله دارند لذا شیخ مفید باید به فضل بن شاذان طریق داشته باشد؛ ولی ذکر نشده است؛ لذا مرسل می شود. البته یک اختلاف جزئی هم هست، یکی این که در ذکر ثلاثه جابجائی صورت گرفته دوم این که در روایت ارشاد عبارت لاَنَهُ یَدْعُوا الی
1) بحار الأنوار، 250/52، باب 25، ح138.
2) این روایت(دوم) فرق می کند با روایت قبل چون از زمان نعمانی تا زمان حر عاملی کسی روایت قبل را نقل نکرده است. حال یا ندیده اند و یا دیده اند ولی توجه نکرده اند بر خلاف این روایت که به کثرت آن را نقل کرده اند.
3) این ضمیر را برخی به محمد بن ابی عمیر و برخی به ابن شاذان برگشت داده اند.
4) بحار الأنوار، 210/52، ب25. ح52، به نقل از کتاب الغیبه شیخ طوسی.
اَلْحَقَّ دارد که در روایت اول وجود ندارد. سومین مدرک کتاب غیبة طوسی ص 446 ح443 چاپ جدید است. متن این کتاب همان متن کتاب مختصر اثباة الرجعه عن فضل بن شاذان است. در این کتاب چنین آمده: فیه عنه (مراد از عنه را ابن ابی عمیر گفتیم ولی مرحوم شیخ طوسی مراد از عنه را فضل بن شاذان بیان کرده است).
مدرک بعدی بشارة المصطفی چاپ جامعه مدرسین است. مولف این کتاب ابو جعفر محمد بن ابی القاسم طبری از علمای قرن ششم است لکن این مطلب در این چاپ وجود ندارد و ما این مطلب را از بشارة الاسلام سید کاظمی نقل می کنیم که ایشان گفته این مطلب در بشارة المصطفی وجود دارد.
مدرک پنجم اعلام الوری مرحوم طبرسی ص 429 باب 4 است که متن آن همان متن ارشاد است با همان سند.
مدرک ششم، خرائج مرحوم راوندی (1)ج3ص1163چاپ جدید است متن آن همان متن مختصر اثباه الرجعه است. ولی مرسلا نقل می کند.
مدرک هفتم، کشف الغمة مرحوم اربلی ج 3 ص 250 همانند ارشاد نقل می کند.
مدرک هشتم، الصراط المستقیم مرحوم نّباطی (2)ج 2 ص 250 که از ارشاد نقل می کند.
مدرک نهم، اثباة الهداة مرحوم حرعاملی است که ایشان در ج 3 ص 728 از غیبه طوسی و 733 از اعلام الوری نقل می کند.
مدرک دهم، بحار الانوار ج 52 ص 210 از غیبة طوسی نقل کرده که در همان جا اشاره به ارشاد نیز دارد.
مدرک یازدهم بشارة الاسلام سید مصطفی کاظمی م 1336ه- از غیبة طوسی که اشاره به ذکر آن در بشارة المصطفی نیز می کند.
مدرک دوازدهم ملحقات احقاق الحق ج 29 ص 359 از ملحمه، ملحمه اگر مراد الملحمة الکبری باشد که مولف آن شیخ هادی کاشف الغطاء است که به گونه دیگری نقل می کند.
مدرک سیزدهم منتخب الاثر آیت الله صافی از ارشاد است.
این ها منابع شیعه بود اما از اهل سنت الملحمة الکبری محمد بن علی مالکی م638 نقل می کند که متن آن اینست:
قَالَ اَلصَّادِقُ عَلَیْهِ السَّلاَمُ خُرُوجُ اَلثَّلاَثَةُ شَیْبَانِیٌ، خُرَاسَانِیٌ، یَمَانِیٌ، احتمال دارد شیبانی همان سفیانی باشد چون در گذشته نقطه نمی گذاشتند. این روایت به درد ما نمی خورد البته در این روایت ویژگی هایی دارد ولی ما دنبال چهره مثبت یمانی هستیم که در کتب اهل سنت نیامده و تنها کتابی که این روایت را نقل کرده ملحمه مالکی است. اما علمای شیعه این روایت را تلقی به قبول کرده اند. حالا ببینیم سند این روایت مشکل دارد یا خیر؟ انشاء الله جلسه بعد والسلام علیکم و رحمة الله.
جلسه 36 - 88/12/8
بسمِ اللّه الرَّحمن الرَّحِیمِ - اَلْحَمْدُ لِلَّه رَبِّ اَلْعَالَمِینَ وُصَلِّی اَللَّه عَلِیٌ مُحَمَّدٌ وآله اَلطَّاهِرِینَ سِیَّمَا اَمَامِ زَمَانِنَا رُوحِی وَ ارِوَاحُ مَنْ سِوَاهُ لِتُرَابِ مَقْدَمِهِ اَلْفِدَاهُ. روایت دوم را مطرح کردیم، و آن روایتی بود از امام صادق علیه السلام که مفادش مثبت بودن چهره یمانی بود، خُرُوجُ الثَّلاثَةِ الخُراسانِیِّ وَالسُّفیَانِیِّ وَالیَمَانِیِّ فِی سَنَةٍ وَاحِدَةٍ فی شَهْرٍ وَاحِدٍ فِی یَوْمٍ وَاحِدٍ فَلَیْسَ فیها رَایَةٌ باهدِی مِن رَایَةِ الیَمَانِیِّ تُهْدَی الی الحَق، عرض کردیم از لحاظ مدارک اولین کسی که این روایت را نقل کرده کتاب مختصر اثبات الرجعة است. بعد از آن در ارشاد مرسلا، سپس در غیبت طوسی از فضل بن شاذان نقل شده است. به این روایت توجهی از جانب علماء شده است. در دو محور باید بحث را دنبال کرد:
آشنائی با کتاب مختصر اثباة الرجعة و مولف آن
بررسی سندی این روایت
چرا ما پا فشاری می کنیم در بررسی این سنخ روایات؟ چون می خواهیم معلوم شود که آیا چهره یمانی مثبت است وما در برابر او تکلیف به تبعیت و اطاعت داریم؟ یا نه فقط در برابر ولی امر و امام زمان عجل الله تعالی فرجه الشریف مکلف به اطاعت و تبعیت هستیم؟ روایت اول ظاهرا به نتیجه نرسید زیرا مشکل سندی داشت. روایت دوم را اولین کسی که نقل فرموده فضل بن شاذان است در مختصر اثباة الرجعة. فضل بن شاذان متوفای 260ه- و صاحب کتاب های الغیبة، اثباة الرجعة، مختصر اثباة الرجعة و مختصر الرجعة می باشد. اکنون ببینیم که آیا این کتاب ها یکی است ولی اسامی آن ها فرق دارد یا این که واقعا آن ها چهار کتاب اند؟ اما کتاب الغیبة، این کتاب از ابن شاذان است، الراوی عن الجواد علیه السلام وقیل عن الرضا علیه السلام، آقا بزرگ تهرانی می فرماید: وهُوَ غَیْرُ کِتَابِ اثْبَاةِ الرَّجْعَةِ لَهُ، کَمَا صَرَّحَ بِتَعَدُّدِهِمَا اَلنَّجَاشِیِّ، بَلْ هذالذی عَبَّرَ عَنْهُ اَلنَّجَاشَی بَعْدَ ذِکْرِهِ اثباةَ اَلرَّجْعَةِ بِکِتَابِ اَلرَّجْعَةِ حَدِیثٌ، فَهَذَا مَقْصُورٌ عَلَی اَحَادِیثِ الرَّجْعَةِ وَ ظُهُورِ الْحُجَّةِ واحوالِهِ وَلَذا اشتَهَرَ بِکِتابِ الغَیبَةِ، بنابراین به شهادت ایشان کتاب الغیبة غیر از کتاب اثباة الرجعة است. بعد می فرماید: وکان موجودا عند میرلوحی المعاصر للمجلسی علی ما یظهر من نقله عنه فی کتابه کفایة المهتدی فی احوال المهدی، از لابلای کلام ایشان استفاده می شود که کتاب غیبت فضل بن شاذان را ایشان داشته و از آن نقل می کرده است. سپس می فرماید: امین الاسلام اصفهانی گفته اند که نسخه دیگری از آن را دارد. این نسبت به کتاب الغیبة. اما نسبت به مختصر اثباة الرجعة مراجعه کنید (1): اثباة الرجعة لابن شاذان ازدی، این کلام را نجاشی فرموده و گفته که فضل بن شاذان 180 کتاب نوشته است، پس کتابی به نام اثبات الرجعة هست که مولفش ابن شاذان است. مرحوم تهرانی می فرماید: الموجود منه اثباة الرجعه نیست بلکه مختصره الآتی بعنوان اثباة الرجعة. وایضا له کتاب الرجعة و احادیثها وهو فی غیبة الامام، مراجعه کنید کتاب الذریعة (2)ج 1 ص92. ارجاع می دهد به ج 2 و ج20، در ج 2 می فرماید: مختصر اثباة الرجعة یاتی بعنوان مختصر الغیبة، این حدیثی که ما نقل کردیم از مختصر اثباة الرجعة بود، مختصر اثباه الرجعه را می گویند همان کتاب مختصر الغیبة است. این (کتاب مختصر الغیبة) متعلق به ابن شاذان که نیلی نجفی آن را نوشته است، نیلی در آخر این کتاب می گوید: هذا آخر ما اخترناه من کتاب الفضل بن شاذان. پس این کتاب مختصر اثبات الرجعه ای که در مجله تراثنا چاپ شده در واقع از مرحوم نیلی است که تلخیص کتاب اثباة الرجعة ابن شاذان است. نویسنده و کاتب این کتاب آقای علوانی است او می گوید، ما این را نقل کردیم عن خط من نقل عن خط السید السعید السید علی بن عبدالحمید والفراغ منه 1222، نیلی قرن 9 و 10 بوده واین نسخه 1222 یعنی دو قرن بعد نوشته شده است. با این وجود چه کسی می گوید که این کتاب همان کتاب معروف است؟ و نسخة اخری کانت الشیخ عند شیخ محمد السماوی، شیخ محمد می گوید: نسخه ای در نزد من است که فرغ من کتابت ها 1085 هملکها
شیخ حر، ثم ابنه محمدرضا ثم جمع. این تاریخچه کتاب است که اصل کتاب از فضل بن شاذان بوده که تلخیص آن توسط نیلی صورت گرفته است. ولی فاصله زمانی است بین شیخ حر ونیلی. الذریعة ج 20 ص 176 در مورد سند روایات این کتاب می گوید: اول روایاته عن محمد بن اسماعیل بن بزیع عن حماد بن عیسی عن ابراهیم بن عمر الیمانی عن ابان بن ابی عیاش عن سلیم بن قیس الهلالی، حالا شما این ها را درست کنید، اگر برخی از آن ها از نظر رجالی قابل قبول باشند در برخی از آن ها ان قلت وجود دارد. کتب الحر، مرحوم حر عاملی در آخر این کتاب این گونه نوشته اند: هذا ما وجدناه منقولا من رسالة اثباة الرجعة للفضل بن شاذان بخط بعض فضلاء المحدثین، چه قدر می توان به این مطالب اعتماد کرد؟ فاضل محدث کیست؟ وذکرت هذه النسخة بعنوان منتخب اثباة الرجعة لاحتمال تعددهما فراجع. تمام کلام ایشان احتمالات است پس چگونه می توان به آن اعتماد کرد؟ (1)اگر ما خواسته باشیم در مورد یک فرع فقهی فتوا بدهیم آیا می توانیم به استناد یک چنین منبعی فتوا دهیم؟ به هر صورت کتاب مختصر اثباة الرجعة با این جریانات این روایت را نقل می کند. حال اگر به کتاب ارشاد مراجعه کنیم می بینیم که مرسلا نقل کرده وقتی به کتاب شیخ طوسی مراجعه کنیم می بینیم نقل ایشان چند مشکل دارد دقت کنید!
اشکال اول: ایشان می فرماید: وفیه عنه عن سیف بن عمیرة، ضمیر در عنه به کی بر می گردد؟ آیا مراد عمیره است یا فضل بن شاذان؟ برخی گفته اند مراد محمد بن عمیره است چون فضل از سیف روایت نقل نمی کند بلکه از ابن ابی عمیر نقل می کند برخی هم گفته اند مراد خود فضل است، اگر مراد را فضل بن شاذان بگیریم روایت مرسل می شود چون فضل از سیف روایت نقل نکرده است. این یک مشکل.
مشکل دوم: طریق شیخ طوسی است. ما اگر بخواهیم ضمیر را به فضل برگردانیم باید ببینیم طریق شیخ به فضل درست است یا خیر؟
مشکل سوم: خود سیف بن عمیره است. آیا ایشان از حیث رجالی مشکل دارد یا ندارد؟ گفته اند سیف بن عمیره را نجاشی توثیق کرده است. خب این کتاب نجاشی، کجا ایشان توثیق شده است؟ (2)در چاپ های فعلی نیست فقط آن که از نجاشی نقل کرده ابن داود است (3)و قهپائی است، که قهپائی هم از علامه و ابن داود نقل می کند، لذا قهپائی هم حرفی غیر از حرف آندو بزرگوار ندارد. اگر هم بگوئیم نجاشی توثیقش کرده به استناد علامه وابن داود است والا در کتاب خود نجاشی نیست. شیخ طوسی اسم ایشان را نقل کرده ولی توثیق نکرده است (4)، بله ابن شهر آشوب ایشان را توثیق کرده و فرموده: ثقة و من اصحاب الکاظم علیه السلام واقفی له کتاب. (5)
از متاخرین مرحوم ایشان را تضعیف کرده است. البته بنده طبق نظری که دارم ایشان را توثیق می کنم چون قریب به سیصد روایت در کتب اربعه دارد و کسی که این مقدار روایت در کتب اربعه داشته باشد نمی توانیم بگوئیم ضعیف است. اگر تضعیف هم داشته باشد، تضعیفش می شود معارض با این وثاقت. و ما در این بررسی می خواهیم ببینیم او ضعیف است یا خیر؟
در مورد طریق شیخ طوسی به ابن شاذان مرحوم خوئی می فرماید: کما ان کلا طریق الشیخ ضعیف بابن شاذان، شیخ دو طریق به ابن شاذان دارد: یکی به علی بن محمد بن قتیبه و دیگری به حمزة بن محمد است که هر دو مشکل دارد. اگر بگوئید شیخ در تهذیب طریقی دارد به فضل که مشکل ندارد، (6)این کلام را بر فرض صحت قبول می کنیم، لکن این روایتی که مورد بحث
ماست که در تهذیب نیست بلکه در غیبت شیخ طوسی است، مگر این که ما طریق تحویل سند را پی بگیریم که چندین قسم است، برخی از اقسامش صحیح است و برخی دیگر غیر صحیح. نتیجه این شد که روایت مذکور در مورد یمانی و مفاد روایت چهره مثبت را برای یمانی اثبات می کند ولی ما نتوانستیم سندش را تصحیح کنیم به دلیل یکی از اشکالاتی که قبلا گفته شد.
روایت سوم: روایتی است که وارد تفصیلات می شود این روایت را مرحوم مجلسی نقل می کند (1): عَنْ کَعْبِ بْنِ حَارِثٍ ثُمَّ یَخْرُجُ مَلَکٌ مِنْ صنعاء الیَمِّ ابْیَضَّ کَالْقُطْنِ اسْمُهُ حُسیْن أو حَسَنٌ فَیَذهَبُ بِخُرُوجِهِ غَمْرَ الفِتَنِ فَهُنَاکَ یَظْهَرُ مُبارَکاً زَکِیّاً وَ هادِیاً مَهْدِیّاً وَ سَیِّداً عَلَوِیّاً فَیُفْرِجُ اَلنَّاسُ إِذَا أَتَاهُمْ بِمَنِّ اَللَّهِ الَّذِی هَدَاهُمْ فَیَکْشِفُ بِنُورِهِ الظَّلماءَ وَ یُظْهِرُ بِهِ الْحَقَّ بَعْدَ الْخَفَاءِ وَ یُفَرِّقُ الْأَمْوَال...
مرحوم مجلسی این روایت را از کتاب مشارق الانوار نقل می کند. حرف ما اینست که خود مرحوم مجلسی این کتاب را قبول ندارد، حال علی فرض این که ایشان این کتاب را قبول داشته باشد بحث را پی می گیریم. کتاب مشارق الانوار در فصل 110 ص 245 این روایت بیان می کند، در حالی که خود راوی، این جریان را قبول ندارد. مشارق الانوار تیتر بحث را این گونه بیان می کند: لماذا یصدق سطیح اذا نطق بالمغیبات ویکذب علی وعترته، چرا اگر سطیح پیشگوئی و مغیبات را گفت می پذیرید ولی اگر امیر المومنین علیه السلام وعترتش راجع به مغیبات مطلبی گفتند نمی پذیرید؟ سپس در ادامه می گوید: هذا سطیح ایضا قد نطق بالمغیبات و ذکر ملة الاسلام قبل وصولها، سطیح صحبت از اسلام کرده قبل از این که اسلام بیاید و قبل از این که پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله مبعوث شود، بنابراین راوی در مقام احتجاج با طرف مقابل است نه این که این روایت را قبول داشته باشد، سپس شروع به بیان داستان می کند، می گوید: وتحدث عن حوادث الدهر الی ایام المهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف، سطیح قضایا را می گوید تا آخرالزمان. والکتابان مشهوران یتعاملان الملوک والعلماء ولم یخطئوا النقل عنهم اما اخبار سطیح، فقدرواها کعب بن الحارث، ما اولا باید کعب بن حارث را تصحیح کنیم ببینیم کیست؟ تا برسیم به سطیح. اما راجع به سطیح باید گفت که دو نفر قبل از اسلام بودند که یکی از آن ها به نام شق بود که در توصیف او گفته اند: کان نصف الانسان وکان له ید واحدة رجل واحدة وعین واحدة وفتح علیها فی الکهانة، و کانت ولادتهما فی یوم واحد، ولادت سطیح و شق در یک روز بوده است، وفی ذلک الیوم توفیت ابنة الخیر الحمیری الکاهنة، در همان روزی که این دو به دنیا آمدند کاهن دیگری بود که از دنیا رفت، لما ولد دعت بکل واحد منهما و تفلت فی فیه، آندو را احظار کرد و آب دهانش را به دهان این ها انداخت، و دفنت بالجحفة وعاش کل واحد من شق وسطیح ست مئة سنة، (2)
وفیات الاعیان، ج2، ص231.
مراجعه کنید وفیات الاعیان ص231، سطیح الکاهن الذی بشر بالنبی صلی الله علیه و آله و قصته فی تاویل الرویا فی ذلک مشهورة، و کان الشق وسطیح من اعاجیب الدنیا واما سطیح فکان جسدا ملقی لا جوارح له، نه دست داشت و نه پا، و کان وجهه فی صدره، ولم یکن له راس، ولا عنق ولا یقدر علی الجلوس، الا انه اذا غضب انتفخ فجلس، وقتی غضبناک می شد باد می کرد و در این حالت قدرت بر جلوس پیدا می کرد. حالا با وجود چنین شخصیت هائی مثل سطیح و شق آیا ما می توانیم به یک چنین روایاتی استناد کنیم؟ و آیا به ما گفته نمی شود که شما به کهنه استناد کرده اید؟ حال باید دید مرحوم مجلسی به چه مناسبت این روایت را نقل کرده است آن هم در حالی که خود صاحب کتاب مشارق هم به این روایت استناد1) رُوِیَ اَلْبُرْسِیُّ فِی مَشَارِقِ اَلْأَنْوَارِ عَنْ کسْبِ بْنِ الْحَارِثِ، قال:... ثُمَّ یَخْرُجُ مَلَکٌ مِنْ صَنْعَاءِ الْیَمَنِ أَبْیَضُ کَالْقُطْنِ اِسْمُهُ حُسَیْنٌ أَوْ حَسَنٌ فَیَذْهَبُ بِخُرُوجِهِ غَمْرُ اَل تِنِ فَهُنَاکَ یَظْهَرُ مُبارَکاً زَکِیّاً وَ هادِیاً مَهْدِیّاً وَ سَیِّداً عَلَوِیّاً فَیُفْرِجُ اَلنَّاسُ إِذَا أَتَاهُمْ بِمَنِّ اَللَّهِ اَلَّذِی هَدَاهُمْ فَیَکْشِفُ بِنُورِهِ الظَّلماءَ وَ یُظْهِرُ بِهِ الْحَقَّ بِعَدِّ اَلْخَفاءِ وَ یُفَرِّقُ اَلْأَمْوَالَ فِی النَّاسِ بِالسَّواءِ وَ یُغَمی السَّیف فَلا یُفسِکُ الدِّماء و یَعِیشُ النَّاسُ فِی الْبِشْرِ وَ اَلْهَنَاءِ وَ یَغْسِلُ بِماءٍ عَدلهِ عَیْنُ الدَّهْرِ مِنَ القَذاءِ وَ یَرُدَّ الْحَقَّ عَلَیَّ أَهْلُ اَلْقَرْیِ وَ یَکْثُرُ فِی النَّاسِ الضیافة و اَلْقَرْیُّ وَ یرفَعُ بسدلِهِ اَلْغَوَایَةُ وَ اَلْعُمْیُ کَأَنَّهُ کَانَ غُبَاراً فَانْجَلِی فَیَمْلَأُ الْأَرْضَ عَدْلاً وَ قِسْطاً وَ اَلْأَیَّامُ حِبَاءً وَ هُوَ عِلْمٌ لِلسَّاعَةِ بِلاَ اِمْتِرَاءٍ. بحار الْأَنْوَارُ ج:51 ص:163، ب11، ح1.
2) مشارق الأنوار، 245، فصل 110.
نمی کند.
جلسه 37 - 88/12/9
بِسْمِ اَللَّهِ اَلرَّحْمَنِ اَلرَّحِیمِ - الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ اَلْعَالَمِینَ وَصَلَّی اَللَّهُ عَلَی مُحَمَّدٍ وَآلِهِ اَلطَّاهِرِینَ سِیما امَامَ زَمَانِنَا رُوحَی وَارِوَاحَ اَلْعَالَمِینَ لِتُرَابِ مَقْدَمِهِ اَلْفِدَاه. ابتدا یک استدراکی بر روایت دوم داشته باشم. روایت این بود: لَیْسَ فِیهَا رَایَةٌ بِاهْدَی مِنْ رَایَةُ اَلْیَمَانِیِّ. راجع به سند این روایت نظر بنده این نبود که سیف بن عمیرة ضعیف است عرض بنده این بود که نجاشی صحبتی راجع به ایشان نکرده و در چاپ هائی فعلی توثیقی راجع به ایشان نیامده است، و توثیق را قهپائی نقل می کند، بله نجاشی ص 190 فرموده: عربی کوفی ثقة، واین ثقه را در داخل کروشه قرار داده به این معنا که کلمه ثقة در برخی از نسخه ها وجود ندارد. البته مرحوم شیخ طوسی در فهرست به صراحت ایشان را توثیق کرده و می فرماید: ثقة. اما در مورد بکربن محمد ازدی عباراتی است:
نجاشی در مورد ایشان می فرماید: وجه فی هذه الطائفة من بیت جلیل، به نظر من همین برای وثاقتش کافی است (1).
مطلبی را علامه حلی از محمد بن عیسی نقل می کنند که فرموده: بکر خیّر فاضل، که این مطلب هم برای وثاقت این شخص کافی است، اما نقل این مطلب از جانب علامه حلی در مورد ازدی در حالی است که خود علامه محمد بن عیسی را قبول ندارد، و لذا می گوید: عندی فی محمد بن عیسی توقف: ابن أخی سدیر الصیر فی... فقال خیّر فاضل و عندی فی محمد بن «عیسی» توقف (2)، بنابراین ممکن است در مورد بکر یک توقفی وجود داشته باشد که البته به نظر من سند اشکالی ندارد نه از ناحیه سیف و نه از ناحیه ازدی بلکه مشکل در استناد کتاب و نقل روایت از اثباة الرجعه است، اولین کسی که مدعی شده کتاب پیش من بوده حر عاملی بوده، خب حر عاملی کجا بن شاذان کجا! نمونه این کلام را ما، در مورد کتاب ابن غضائری داریم، اولین کسی که مدعی شدند این کتاب نزد من است ابن طاوس بوده که خود او هم می فرماید: لا اضمن صحته، خب ابن طاوس تا ابن غضائری 300 سال فاصله است، پس اشکال نسبت به استناد کتاب وطریق شیخ حر است.
روایت سوم را عرض کردیم مشارق انوار الیقین نقل می کند. ابتدا من متن روایت را سپس اشکالات را بیان می کنیم، این روایت را مرحوم مجلسی از مشارق الانوار حافظ برسی (بالفتح) نقل می کند و مدرک دیگری ندارد. روایت از ص 245 شروع می شود (3): هَذَا سَطِیحٌ قَدْ نَطَقَ بِالْمَغِیبَاتِ وَ ذَکَرَ مِلَّةِ الاسْلامِ قَبْلَ وُصُولِهَا و تُحَدِّثُ عَن حَوادِثِ الدَّهْرِ اِلی اَیَّامِ اَلْمَهْدِیُّ عَجَّلَ اَللَّهُ تَعَالِیَ فَرَجِهِ اَلشَّرِیفَ، وَ اَلْکِتَابَانِ مَشْهُورَانِ یتداولهمَا
1) رجال نجاشی،109، رقم الترجمه 273، بکر بن محمد... .
2) خلاصه الاقوال،26/1، ص 80، شماره 157.
3) فصل (اَلتَّنَبُّؤُ بعلی عَلَیْهِ السَّلاَمُ: وَهَذَا سَطیحٌ أَیْضاً قَدْ نَطَقَ بِالْمَغِیبَاتِ، وذِکْرَ مِلَّةِ الإسْلامِ قَبلَ وُصُولِها، وتَحْدُثُ عَلَی حَوَادِثِ اَلدَّهْرِ إِلَی أَیَّامِ الْمَهْدِی عَجَّلَ اللَّهُ تَعَالیَ فَرَجِهِ الشَّرِیفِ، وَالکِتابانِ مَشهورانِ(1) یَتَدَاوَلُهُمَا المُلُوکُ والعُلَمَاءُ، ولَم یُخْطِئُوا فِی النَّقْلِ عَنْهُمْ، فَأَمَّا أَخْبَارُ سَطِیحٍ فَقَدْ رَوَاهَا کَعْبُ بْنُ اَلْحَارِثِ، قَالَ: إِنَّ ذَا یَزِنُ اَلْمَلِکُ أرْسَلَ إِلَی سطیح لِأَمْرٍ لاَ شَکَّ فِیهِ، فَلَمَّا قَدِمَ عَلَیْهِ أَرَادَ أَنْ یُجَرِّبَ عِلمَهُ قَبلَ حُکمِهِ، فَخَبَأَ لَهُ دِینَاراً تَحْتَ قَدَمِهِ، ثُمَّ أَذِن لَهُ فَدَخَلَ، فَقَالَ لَهُ اَلْمَلَکُ: مَا خَبَأْتُ لَکَ یا سَطِیحُ؟ فَقالَ سَطیحٌ: حَلَفتَ بِالبَیتِ وَالحَرَمِ، وَالحَجَرِ الأصَمِّ، وَاللَّیلِ إِذَا أَظْلَمَ، وَالصُّبْحُ إذا تَبَسَّمَ، وکُلٌ فَصِیحٍ و أبکُم، لَقَدْ خَبَأْتُ لِی دِینَاراً بَیْنَ النَّعْلِ والقَدَمِ، فَقالَ الْمَلِکُ: مِن أَیْنَ عَلَّمَکَ هَذَا یَا سَطِیحُ؟ فَقَالَ: مِنْ قَبْلِ أَخٍ لی جنًی یَنْزِلُ مِعًی إِذَا نَزَلَتْ، فَقَالَ اَلْمَلِکُ: أَخْبِرْنِی عَمَّا یَکُونُ فِی اَلدَّهْرَ؟ فَقَالَ سَطِیحٌ: إِذَا غَارَتِ الأَخْیَارُ وَغَازَتِ الأَشْرَارُ، و کَذَّبَ بِالأَقْدَارِ، و حَمَلَ الْمَالَ بِالأَوْقارِ، و خَشَعَتِ الأَبْصَارُ لِحَامِلِ الأَوْزارِ، وَقُطِعَتِ الأَرْحَامُ، وظَهَرَ الطَّعَامُ لِمُسْتَحْلِی الحَرَامِ فِی حُرْمَةِ الإسلامِ، واخْتَلَفَتِ الْکَلِمَةُ، وَ فَرَّتِ الذِّمَّةُ، وَ قَلَتِ الحُرمَةُ، وَذلِکَ مُنْذُ طُلُوعِ الکَوْکَبِ، الَّذِی یَفْزَعُ الْعَرَبُ، ولَهُ شِبْهُ اَلذَّنْبِ، فَهُنَاکَ تَنْقَطِعُ اَلْأَمْطَارُ، ثُمَّ یُقْبِلُ البرَر (الهزبرخ) بِالرایاتِ اَلصُّفْرِ عَلَی البرازین اَلْبَتْرِ، حَتَّی یَنْزِلُوا مِصْرَ، فَیَخْرُجُ رَجُلٌ مِنْ وُلْدِ صَخْرٍ، فَیُبَدَّلُ الرَّایَاتُ السُّودُ بِالْحُمْرِ، فَیُبِیحُ الْمُحَرَّمَاتِ، ویَتْرُکُ النِّسَاءَ بِالثَّدَایَا مُعَلَّقاتٍ، وهُوَ صاحِبُ نَهْبِ اَلْکُوفَةِ، قُرْبَ بَیْضَاءُ اَلسَّاقِ مَکْشُوفَةً، عَلَی اَلطَّرِیقِ مَرْدُوفهً، بِها الخَیْلُ مَحْفُوفَةٌ، قَدْ قُتِلَ زَوْجُهَا، وکَثُرَ عَجْزُها، واستَحَلَّ فَرْجَها، فَعِنْدَهَا یَظْهَرُ ابْنُ النَّبِیِّ المُهدِی، وذلِکَ إذا قُتَلَ المَظْلُومُ بِیَثْرِبَ وَابْنُ عَمِّهِ فِی الحَرَمِ، وَظَهَرَ الخَفَی فَوَافَقَ اَلْوُسْمَی، فَعِنْدَ ذَلِکَ یُقْبِلُ اَلْمَشُومُ بِجَمْعِهِ الْمَظْلُومِ، فَیُطَاهِی الرُّومَ ویَقْتُلُ الْقَرْوَم، فَعِنْدَهَا یَنْکَسِفُ کُسُوفٌ إِذَا جَاءَتِ اَلزُّخُوفُ وَصَفَ اَلصُّفُوفَ، ثُمَّ یَخْرُجُ مَلَکٌ مِنَ اَلْیَمَنِ مِنْ صَنْعَاءَ وَعدْنَ أَبْیَضُ کَالشَّطَنِ، اِسْمُهُ حُسَیْن أَوْ حَسَنٌ، فَیَذهَبُ بِخُرُوجِهِ غَمْرَ الفِتَنِ، فَهُناکَ یَظهَرُ مُبارَکاً زَکِیّاً، وَ هَادِیاً مَهْدِیّاً وَسِیداً عَلَوِیّاً، فَیَفْرَحُ اَلنَّاسُ إِذَا أَتَاهُمْ بِمَنِّ اللَّهِ الَّذِی هَداهُم، فَیَکشِفُ بِنُورِهِ الظَّلْمَاءَ، وَ یُظْهِرُ بِهِ الحَقَّ بَعْدَ الْخَفَاءِ، وَ یُفَرِّقُ الأَمْوَالَ فِی النَّاسِ بِالسَّواءِ، و یَغْمَدُ السَّیْفَ فَلا یَسْفِکُ الدِّمَاءَ، وَ یَعِیشُ النَّاسُ فِی الْبِشَرِ والْهَنَاءِ، ویَغْسِلَ بِمَاءِ عَدْلُهُ عَیْنُ الدَّهرِ مِنَ الْقَذَی، و یَرُدُّ الحَقَّ علی أهْلِ القِری، و یَکْثُرُ فی النَّاسِ الضِّیافَةُ والْقُرَی، و یَرْفَعُ بِعَدْلِهِ الْغَوَایَةَ والْعَمَی، کَأَنَّهُ کانَ غُباراً فَانْجَلَی، فَیَمْلَأُ الأَرْضَ قِسْطاً وعَدْلاً، والْأَیَّامَ حُبّاً وهُوَ عِلمُ لِسَاعَةٍ بِلا امْتِرَاءٍ. هَذَا کَلامُ سَطِیحٍ و إِخْبَارُهُ بِالْغَیْبِ فی قَدِیمِ الأَیَّامِ، و لَیْسَ بِنَبِیٍ وَلا إِمامٍ، وَ أَنتَ بِالْمِرْصَادِ فِی تَکْذِیبِ أحَادِیثَ عَلَی وَعْتْرَتِهِ، تُکَذِّبُ مَا نَطَقُوا بِهِ مِنَ اَلْغَیْبِ. مشارق الأنوار، ص245.)
المُلُوکُ وَالعُلَماءُ، این کتاب نزد پادشاهان و علماست، ولم یُخطَّئوا فی النقل عنهم، کسی تخطئه نکرده و نگفته غلط است. اما اخبار سطیح را کعب بن حارث نقل می کند که ان ذا بزن الملک، پادشاهی به نام دایزن بود که فرستاد دنبال سطیح، لامر لا شک فیه فلما قدم، زمانی که آمد پادشاه خواست ابتدائا او را آزمایش کند، دیناری زیر پایش قرار داد، خبّاً دینارا تحت قدمه ثم اذن له، سپس از او پرسید: ماخبات لک؟ من چه چیزی برای تو مخفی کرده ام؟ سطیح گفت: قسم می خورم که لقد خبأت لی دینارا بین النعل والقدم، ملک گفت: از کجا این علم را آورده ای؟ در جواب گفت: من این علم را از طریق جنی که بر من نازل می شود می گیرم. حال با این وجود ما می توانیم اخبار یمانی را از سطیحی بگیریم که معلوماتش از طریق جن به دست آمده است؟ پادشاه از سطیح خواست از اخباری که در آینده اتفاق می افتد خبر دهد، او هم شروع کرد به بیان برخی مسائل: فقال سطیح: إذا غارت الأخیار، وغازت الأشرار، وکذب بالأقدار، و حمل المال بالأوقار، و خشعت الأبصار لحامل الأوزار، وقطعت الأرحام،.... فیخرج رجل من ولد صخر، ولد صخر اشاره به سفیانی است، فیبدل الرایات السود بالحمر، فیبیح المحرمات، ویترک النساء بالثدایا معلقات، زنان را از سینه هاشان آویزان می کنند، وهو صاحب نهب الکوفة، کوفه را غارت می کنند، قرب بیضاء الساق مکشوفة، از نوامیس کشف حجاب می کنند، علی الطریق مردوفة، بها الخیل محفوفة، قد قتل زوجها، وکثر عجزها، واستحل فرجها، فعندها یظهر ابن النبی المهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف، در یک چنین موقعیتی حضرت مهدی آل محمد صلی الله علیه و آله ظهور می کند. البته در بعضی از نسخه ها، فعندها عین النبی المهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف دارد، پس هیچ ربطی به حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف ندارد، پس همه این حوادث قبل از بعثت است و ربطی به یمانی و حوادث آخرالزمان ندارد، حالا ما طبق همین نسخه پیش می رویم. خب امام زمان عجل الله تعالی فرجه الشریف کی ظهور می کند، اذا قتل المظلوم بیثرب، حسنی است؟ نفس زکیه است؟ وابن عمه فی الحرم و ظهر الخفی فوافق الوسمی، فعند ذلک یقبل المشوم بجمعه المظلوم، فنطاهی الروم ویقتل القروم، فعندها ینکسف کسوف إذا جاء الزحوف وصّف الصفوف، ثم یخرج، دقت کنید، ملک من الیمن من صنعاء این ویژگی های یمانی را از این نص می گیرند، و عدن أبیض کالشطن، او سفید است همانند شطن، من شطن را مراجعه کردم اصلا مناسبت با این بحث ندارد، سه تفسیر شده که هیچ کدام ربطی به بحث ندارد، ببینید: الشطن: اذا دخلوا الی شیاطینهم ای مردتهم من الشطن وهو البعد، پس یکی از معانی شطن دوری است.
الشطن: الجبل الطویل المطرد
الشطن: الاشطان جمع الشطن وهو الحبل
مراجعه کنید مجمع البحرین. هیچ کجا ندارد که شطن به معنای پنبه سفید باشد، کالقطن اگر باشد صحیح است اما شطن دارد. خلاصه شطن مدح نیست. در ادامه می گوید: اسمه حسین او حسن این هائی که می گویند اسم یمانی حسن است یا حسین به این روایت استناد می کنند. فیذهب بخروجه غمر الفتن، فهناک یظهر مبارکا زکیا، آیا خودش زکی و مبارک است یا امام زمان عجل الله تعالی فرجه الشریف؟ وهادِیا مَهْدِیّاً، وَسِیداً عَلَوِیّاً فَیَفْرَحُ اَلنَّاسُ إِذَا أَتَاهُمْ بِمَنِّ اللَّهِ الَّذی هَداهُم، فَیَکشِفُ بِنُورِهِ الظَّلْمَاءَ، وَیُظْهِرُ بِهِ الْحَقَّ بَعْدَ الْخَفَاءِ، ویُفَرِّقُ الأمْوَالَ فِی النَّاسِ بِالسَّواءِ، ویَغْمَدُ السَّیْفَ فَلا یَسْفِکُ الدِّمَاءَ، ویَعِیشُ النَّاسُ فِی الْبِشْرِ والْهَنَاءِ، ویَغْسِلَ بِمَاءِ عَدْلُهُ عَیْنُ الدَّهْرِ مِنَ القَذَی، یَرِدُّ الحَقَّ علی اهْلِ الْقُرَی، ویَکْثُرُ فی النَّاسِ الضِّیافَةُ والْقُرَی، و یَرْفَعُ بِعَدْلِهِ الْغَوَایَةَ والْعَمَی، کَأَنَّهُ کانَ غُبَاراً فَانْجَلِی، فَیَمْلَأُ الأَرْضَ قِسْطاً وَعَدْلاً، وَالأَیَّامَ حُبّاً، وَهُوَ عِلمُ السَّاعَةِ بِلا امْتِرَاء. مطلب این بود که عرض کردیم، از این متن چه استفاده می شود؟ این مواصفات مربوط به ابن النبی المهدی علیه السلام است که هیچ مدحی برای خودش نیست؟ فیذهب بخروجه، خروج کی یمانی؟ پس نقش مهدی علیه السلام چه می شود؟ پس در ارتباط با حضرت مهدی علیه السلام است، پس در این صورت مدحی نسبت به یمانی ندارد.
پس اشکال اول مربوط به متن است و این که مثبت بودن یمانی از این روایات قابل استفاده نیست.
اشکال دوم: این کتاب و مولف آن چه مقدار اعتبار دارد؟ در دو جای بحار مرحوم مجلسی نظر نهائی خودرا نسبت به این کتاب فرموده است:
2 . مرحوم مجلسی درج 42 ص 300 راجع به شهادت حضرت علی علیه السلام دو قصه (2)از کتاب حافظ رجب نقل کرده می فرماید: بیان، لَمْ أَرَ هَذَیْنِ اَلْخَبَرَیْنِ إِلاَّ مِنْ طَریقِ البُرسی وَ لاَ أَعْتَمِدُ عَلَی مَا یَتَفَرَّدُ بِنَقْلِهِ وَ لاَ أَرُدُّهُمَا لورود الْأَخْبَارِ اَلْکَثِیرَةِ اَلدَّالَّةِ عَلَی ظُهُورِهِمْ بَعْدَ مَوتِهِم فِی أَجْسَادِهِمُ الْمُثَالِیَةَ وقَدْ مَرَّتْ فِی کِتَابِ المَعادِ وَ کِتابُ الإِمامَةِ.
پس اشکال دوم راجع به استناد کتاب مشارق است. حر عاملی در مورد این کتاب می فرماید: ان فیه افراطاً وربما نسب الی الغلو (3)
متاخرین معمولا آن را رد می کنند، البته علامه امینی اشکالات در مورد این کتاب که شش اشکال است را مطرح کرده وجواب می دهد. پس نسبت به کتاب و مولف این اشکال هست.
سوال: اگر کتاب مشارق از اعتبار کافی برخوردار نیست پس چگونه مرحوم مجلسی این روایت را از آن جا نقل کرده است؟
جواب: ایشان این مطلب را به عنوان روایت نیاورده بلکه به عنوان نوادر روایات ائمه علیهم السلام، راجع به حضرت مهدی علیه السلام تا امام عسکری علیه السلام می آورد. علامه در جای دیگری اشاره به این نکته کرده، ایشان درج 51 باب 11 ص 163 می فرماید: نادر فیما اخبر به الکهنة واضرابهم وما وجد من ذلک مکتوبا فی الالواح والصخور، پس ایشان این مطلب را به عنوان نوادر می آورد همانند: قصه جزیره خضراء که ایشان درباب نوادر این جریان را نقل می کند آن هم نه به عنوان روایت.
اشکال سوم: شخصی که این روایت را نقل می کند کعب بن حارث است، ما هر چه راجع به او جستجو کردیم نه در کتب شیعه و نه در کتب اهل سنت مطلبی راجع به او نیافتیم، لذا او مجهول است. از طرفی سطیح را نیز بررسی کردیم که با جنیان ارتباط داشته است. البته ما می توانیم این متن را به عنوان موید بیاوریم به شرطی که روایات صحیحی در مدح یمانی وجود داشته باشد. والسلام علیکم ورحمة الله.
1) بحار الانوار، 10/1 - البته مرحوم امینی بر او اعتماد می کند، الغدیر، ج7، ص33.
2) روایت اول اینست: رُوِیَ اَلْبُرْسِیُّ فِی مَشَارِقِ اَلْأَنْوَارِ عَن محدثی أَهْلِ اَلْکُوفَةِ أَنَّ أَمِیرَ اَلْمُؤْمِنِینَ عَلَیْهِ السَّلاَمُ لَمَّا حَمَلَهُ اَلْحَسَنُ وَ اَلْحُسَیْنُ عَلَیْهِمُ اَلسَّلاَمُ عَلَی سَرِیرِهِ إِلَی مَکَانِ اَلْبِئْرِ اَلْمُخْتَلَفِ فِیهِ إِلَی نَجَفِ اَلْکُوفَةِ وَجَدُوا فَارِساً یَتَضَوَّعُ مِنْهُ رَائِحَةُ الْمِسْکِ فَسَلَّم علیهِما ثُمَّ قَالَ لِلْحَسَنِ عَلَیْهِ اَلسَّلاَمُ أَنْتَ الْحَسَنُ بْنُ عَلِیٍ رَضِیعُ اَلْوَحَی وَ اَلتَّنْزِیلِ وَ فَطِیمِ الْعِلْمِ وَ اَلشَّرَفِ الجلیل خلیفه أَمِیرُ اَلْمُؤْمِنِینَ وَ سَیِّدُ اَلْوَصِیِّینَ قَالَ نَعَمْ قَالَ وَ هَذَا اَلْحُسَیْنُ بْنُ أَمِیرِ اَلْمُؤْمِنِینَ وَ سَیِّدِ الْوَصِیِّینَ سِبْطِ الرَّحْمَةِ وَ رَضِیعُ الْعِصْمَةِ وَ رَبِیبُ الحِکْمَةِ وَ وَالِدِ اَلْأَئِمَّةِ قَالَ نَعَمْ قَالَ سَلِّمَاهُ إِلَی وَ اِمْضِیَا فِی دَعَه اَللَّهِ فَقَالَ لَهُ اَلْحَسَنُ عَلَیْهِ السَّلاَمُ إِنَّهُ أَوْصَی إِلَیْنَا أَنْ لاَ نُسَلِّمَ إِلاَّ إِلَی أَحَدِ رَجُلَیْنِ جَبْرَئِیلَ أَوِ الْخَضِرُ فَمَنْ أَنْتَ مِنْهُمَا فکشفَ النقاب فَإِذَا هُوَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ علیه السَّلاَمُ ثُمَّ قَالَ لِلْحَسَنِ عَلَیْهِ السَّلاَمُ یَا أبا مُحَمَّدٍ إنَّهُ لا تَموتُ نَفْسٌ إِلاَّ و یَشْهَدُهَا أفَماً یَشْهَدُ جَسَدُهُ. روایَتَ دوم اینست: قَالَ وَ رَوَی عَنِ اَلْحَسَنِ بْن عَلی عَلَیْهِ السَّلاَمُ أَنَّ أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ قَالَ لِلْحَسَنِ وَ اَلْحُسَیْنِ عَلَیْهِمُ السَّلاَمُ إِذَا وَ ضَعْتُمَانَی فِی اَلضَّرِیحِ فَصَلِّیَا رَکْعَتَیْنِ قَبْلَ أَنْ تَهِیلَا عَلَی اَلتُّرَابِ وَ اُنْظُرَا مَا یَکُونُ فَلَمَّا وَضَعَاهُ فِی الضَّرِیحِ الْمُقَدَّسِ فِعَلا مَا أَمَرَا بِهِ وَ نَظرا وَ إِذَا اَلضَّرِیحُ مُغَطًی بِثَوْبٍ مِنْ سُندُسٍ فَکَشَفَ اَلْحَسَنُ عَلَیْهِ السَّلاَم مِمَّا یَلَی وَجْهَ أَمِیرِ اَلْمُؤْمِنِینَ فَوَجَدَ رَسُولَ اَللَّهِ صَلَّی اَللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ و آدَمُ وَ إِبْرَاهِیمُ یَتَحَدَّثُونَ مَعَ أَمِیرِ اَلْمُؤْمِنِینَ علیه السَّلام وَ کَشَفَ اَلْحُسَیْنَ مِمَّا یَلَی رِجْلَیْهِ فَوَجَدَ اَلزَّهْرَاءَ وَ حَوَّاءُ وَ مَرْیَمُ وَ آسِیَةُ عَلَیْهِنَّ السَّلامُ یَنُحْنُ عَلَی أَمِیرِ اَلْمُؤْمِنِینَ عَلَیْهِ السَّلاَمُ وَ یَنْدُبْنَهُ.
3) الذریعة ج 21 ص 34
جلسه 38 - 88/12/10
اشاره
بِسْمِ اَللَّهِ اَلرَّحْمَنِ اَلرَّحِیمِ - الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ اَلْعَالَمِینَ وَصَلَّی اَللَّهُ عَلَی مُحَمَّدٍ وَآلِهِ اَلطَّاهِرِینَ سِیما امَامَ زَمَانِنَا رُوحَی وَارِوَاحَ اَلْعَالَمِینَ لِتُرَابِ مَقْدَمِهِ اَلْفِدَاه روایت سومی که در جلسه قبل شروع کردیم (1)
تعبیر اول: نادر ما قل روایته من الاخبار وندر العمل به فی تلک الاعصار،
تعبیر دوم: ما وافق القیاس وقل استعماله،
تعبیر سوم: ما کان مخالفا للمشهور،
تعبیر چهارم: قد یراد منه شاذ،
تعبیر پنجم: النادر فی الحدیث ما لیس له اخ او یکون لکنه قلیل جدا و یسلم من المعارض. ایشان در ادامه در صفحه 500 نوادر را مطرح می کند.
، روایت مفصل است ص 214 از مجله تراثنا آمده که مختصر اثباه الرجعه را نقل کرده است در جلسات قبل عرض کردیم که حر عاملی کل این کتاب مختصر را در الایقاظ من الهجعة نقل کرده است که اشکال اساسی در این مورد طریق حر عاملی به این کتاب بود همانند همان اشکالی که به کتاب ابن الغضائری گرفته می شود.حدثنا محمد بن ابی عمیر (2)قال حدثنا جمیل الدراج عن زرارة عن الصادق علیه السلام قال: اسْعِیذُوا بِاللَّهِ مِن شَرِّ السُّفْیَانِیِّ وَالدَّجَّالِ وَغَیْرِهِما مِنَ اصْحابِ الفِتَنِ، خوب دقت کنید به این تعبیرات، می فرماید به خدا پناه ببرید از شر سفیانی و دجال و غیر این دو که غیر این ها شر هستند، قیل له اما الدجال فعرفناه وقد تبین من مضامین احادیثکم فمن السفیانی وغیره و ما یصنعون، امام علیه السلام فرمودند: اولُ مَنْ یَخْرُجُ مِنْهُمْ رَجُلٌ یُقَالُ اِصْحَبْ بْنَ قَیْسٍ یَخْرُجُ مِنْ بِلاَدِ اَلْجَزِیرَةِ (3لَهُ نِکَایَةٌ شَدِیدَةٌ فِی اَلنَّاسِ وُجُورٌ عَظِیمٌ ثُمَّ یَخرُجُ الجُرهُمِیُّ مِن بِلادِ الشَّامِ و یَخْرُجُ الْقَحْطَانِیُّ مِن بِلادِ الیَمَنِ (4)ولِکُلِّ وَاحِدٍ مِن هَوْلاءَ شَوْکَةٌ عَظِیمَةٌ فِی وَلایَتِهِم، ویَغْلِبُ عَلَی اهْلِهَا الظُّلْمُ والْفِتَنُهُ مِنْهُم،) هر کجا که باشند مردم آن جا مورد ظلم وامتحان سخت قرار می گیرند، فَبَیْنَاهُمْ کَذَلِکَ یَخْرُجُ عَلَیْهِمُ اَلسَّمْرْقَنْدَی مِنْ خُرَاسَانَ مَعَ اَلرَّایَاتِ اَلسُّودِ (5وَهُوَ مِن وُلْدِ عُتْبَةَ بنِ اَبِی سُفْیَانَ (6)وَهذا المَلعونُ یُظهِرُ الزُّهدَ قَبلَ خُروجُهُ وَیَتَعَشَّبُ،) یعنی در زندگی خیلی به خود سخت می گیرد (7)تا مردم باور کنند که او زاهد است، ویُتَقَنَّعُ بِخُبْزِ الشَّعِیرِ والْمِلْحِ ویَبْذُلُ الامَوالَ فَیَجْلِبُ بِذَلِکَ قُلُوبَ اَلْجُهَّالِ وَ الرُّذَالِ، ثُمَّ یُدعَی الخِلافَةَ فَیُبایِعُونَهُ وَیَتَّبِعُهُم العُلَماءُ (8الَّذِینَ یَکْتُمُونَ الحَقَّ وَیُظْهِرُونَ البَاطِلَ فَیَقُولُونَ اِنَّه خَیْرُ اهل الارض(9)، و قَدْ یَکُونُ خُرُوجُهُ و خُرُوجُ الْیَمَانِیِّ مِنَ الیَمَنِ مَعَ الرَّایَاتِ الْبِیضِ فِی یَوْمٍ وَاحِدٍ
1) قبل از این که وارد بررسی روایت سوم شوم، اشکالی را مطرح کردند راجع به مشخصات یمانی و نام او، ما گفتیم که این مطالبی را که مرحوم مجلسی در مورد یمانی از کتاب مشارق الأنوار نقل کرده درباب نادر مطرح کرده است، حال اشکال اینست که نوادر جمع نادره به معنای نفیس است. باید دقت کرد که مرحوم مجلسی عنوان این باب را نوادر قرار نداده بلکه نادر قرار داده است، مراجعه کنید ج 7 صفحات 491 و صفحات 500 کتاب مقباس الهدایة اولین چاپ حروفی آل البیت نه سنگی در آن جا ایشان نادر و نوادر را توضیح می دهد، بالاخره این یک اصطلاح درایه ایست و ما برای این که معنای این اصطلاح را بدانیم باید به کتبی که در این رابطه است مثل مجمع البحرین مراجعه کنیم، تعابیری که مرحوم مجلسی در مورد نادر در مقباس مطرح می کند عبارت است از:
2) آیا سیف بن عمیرة می گوید حدثنا یا فضل بن شاذان، اگر فضل مراد باشد که روایت مرسل می شود، لذا برخی تلاش دارند بگویند مراد از حدثنا سیف است.
3) بلاد حجاز را جزیره می گویند.
4) عرب ها در جزیره و همین حجاز و نجد و یمن دو قسم بودند قسمی را بنی قحطان و قسمی را بنی عدنان می گفتند بنی قحطان معمولا جنوب جزیره ویمن زندگی می کردند و بنی عدنان شرق و شمال جزیره زندگی می کردند که خود عدنان جد بیستم پیامبر اکرم صلی الله علیه وآله محسوب می شد و این ها دائما با هم مشکل داشته اند لذا برخی می گویند این روایات قحطانی مجعول عدنانیان است.
5) اکثر روایات رایات سود را مخالفین نقل می کنند.
6) این مطلب خلاف روایاتی است که می گوید اسم سفیانی، عثمان بن عنبسه و از نوادگان خالد، پسر یزید، برادر معاویه، پسر ابو سفیان است. سفیانی از نسل یزید است.
7) همانند این فرمایش را حضرت امیر نسبت به عبدالله بن زبیر دارند که او یک عمر خود را در لباس زهد قرار داد تا به دنیا برسد.
8) مراد از این علماء چه کسانی هستند؟ مراد همان علمائی هستند که منهم بدئت الفتنة والیهم تعود، همان هائی که وجوههم وجوه الآدمیین و قلوبهم قلوب الشیاطین، کسانی که در بعضی از نصوص در توصیف شان آمده (روایت نیست): لولا السیف بیده لافتی الفقهاء بقتله، تطبیق داده نشود بر علمای شیعه و کسانی که امام هادی علیه السلام در مورد آن ها می فرماید: ﴿اُولَئِکَ هُمُ اَلاَفْضِلُونَ عِنْدَ اَللَّهِ،) مراد علمائی است که دست پرورده امویین و طرفدار آن ها هستند.
9) ببینید وهابیت راجع به معاویه چه می گویند و راجع به علی بن ابی طالب علیه السلام چه می گویند، دئب آن ها همین است که امثال معاویه را بزرگ کنند و امثال علی علیه السلام را کوچک کنند. مثلا راجع به معاویه می گویند پیامبر به او فرموده: یا معاویه انک لتزاحمنی علی باب الجنة، یا در روایتی دیگر او را خال المومنین لقب می دهند، خال المومنین بودن چه مزیتی است؟ اگر خال بودن مزیت باشد یهود و نصاری همه خال المومنین اند چون پیابر دختر حی بن اخطب را هم به تزویج خود درآورد پس آن ها هم باید خال المومنین باشند؟