مشخصات کتاب

سرشناسه : قرشی، باقرشریف، ۱۹۲۶ - م.

Qarashi, Baqir Sharif

عنوان قراردادی : موسوعة الامام امیرالمومنین علی بن ابی طالب علیه السلام .فارسی

عنوان و نام پدیدآور : دانشنامه امام امیرالمومنین علی علیه السلام/ مولف باقر شریف القرشی؛ مترجم سیدمحمد صالحی؛ [برای] مجمع جهانی شیعه شناسی.

مشخصات نشر : قم: آشیانه مهر، ۱۳۹۳ -

مشخصات ظاهری : ج.

شابک : دوره: 978-600-6164-72-4 ؛ ۹۰۰۰۰ ریال: ج. ۱: 978-600-6164-65-6 ؛ ج.۲و۳ 978-600-94930-7-4 :

وضعیت فهرست نویسی : فیپا

یادداشت : ناشر جلد دوم و سوم ، انتشارات دارالتهذیب است .

مندرجات : ج. ۱. زندگانی و فضایل امام علی علیه السلام در قرآن و سنت.- ج.۲ و ۳. امام علی (ع) در عهد پیامبر و دوران خلافت

موضوع : علی بن ابی طالب (ع)، امام اول، ۲۳ قبل از هجرت - ۴۰ ق.

موضوع : علی بن ابی طالب (ع)، امام اول، ۲۳ قبل از هجرت - ۴۰ق. -- سرگذشتنامه

شناسه افزوده : صالحی، سیدمحمد، ۱۳۱۳ -، مترجم

شناسه افزوده : مجمع جهانی شیعه شناسی

شناسه افزوده : The World Center for Shite Studies

رده بندی کنگره : BP۳۷/ق۳۶م۸۰۴۱ ۱۳۹۳

رده بندی دیویی : ۲۹۷/۹۵۱

شماره کتابشناسی ملی : ۳۷۲۶۷۶۲

اشاره

مجمع جهانی شیعه شناسی

قم -45 متری عمار یاسر - پلاک 90 - ص پ 644-37158 تلفن: 37713773-37756092 / دورنگار: 37713774

شناسنامه کتاب:

نام کتاب:........................................... دانشنامه امام امیرالمؤمنین علی بن ابی طالب علیه السلام (جلد اول)

مؤلف:................................................................................................

علامه باقر شریف القرشی

مترجم:...........................................................................................................

سیدمحمد صالحی

زیر نظر:...........................................................................................................

دکتر آیت پیمان

ناشر:.........................................................................................................

انتشارات دارالتهذیب

صفحه آرا:................................................................................................................

چاپ متین

تعداد صفحات:...............................................................................................................

262ص

چاپخانه:.............................................................................................................................

گلها

نوبت و تاریخ چاپ:.................................................................................................

اول / 1400

تیراژ:................................................................................................................................

1000

قیمت (گالینگور) دوره:.......................................................................................

740000 تومان

قیمت (شومیز) دوره:..........................................................................................

520000 تومان

شابک:......................................................................................................

9-2-94930-600-978

کلیه حقوق برای مجمع جهانی شیعه شناسی محفوظ است.

إنَّما وَلِیُّکُم الله ُ وَرَسولُهُ وَالَّذینَ آمَنوا الَّذینَ یُقیمونَ الصَّلاةَ وَیُؤتونَ الزَّکاةَ وَهُم راکِعونَ. سرپرست شما، فقط خدا و رسولش و آن مؤمنانی اند که نماز به پا دارند و در حال رکوع به فقیران زکات می دهند. (مائده: 55)

یاأیُّهَا الَّذینَ آمَنوا اتَّقوا الله َ وَکونوا مَعَ الصَّادِقینَ. ای اهل ایمان! از خدا بپرهیزید و به راستگویان بپیوندید. (توبه: 119)

وَالَّذی جاءَ بِالصِّدقِ وَصَدَّقَ بِهِ اولَئِکَ هُمُ المُتَّقونَ. آن کسانی که وعده صدق بر ایشان آمد و آن را تصدیق کردند. همان ها اهل تقوایند. (زمر: 33)

إنَّ الَّذینَ آمَنوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ اولَئِکَ هُم خَیرُ البَرِیَّةِ. آنان که به خدا ایمان آوردند و نیکوکار شدند آن ها به حقیقت بهترین خلق اند. (بینه: 7)

فهرست مطالب

مقدمه حضرت آیت الله العظمی سید محمد جواد علوی طباطبائی بروجردی دامت برکاته 13

مقدمه دبیر کل مجمع جهانی شیعه شناسی..................................................................................................................... 17

تقدیر و تشکر. 21

مقدمه مؤلف... 22

پیشگفتار 30

نسب درخشان امام علی علیه السلام ...... 35

بزرگی نسب... 35

چند نمونه از صفات بنی هاشم.. 36

1- پرستش خدا 36

2- حلف الفضول.. 36

3- خارج کردن آب زمزم. 37

4- آب دادن به حجاج.. 38

5- اطعام فقرا 39

بزرگان بنی هاشم.. 40

1- هاشم.. 40

2- عبدالمطلب... 40

3- ابوطالب... 42

احترام به پیامبر صلی الله علیه و آله ........ 42

حمایت از اسلام. 43

با پیامبر در شعب... 46

دعوت اسلامی ابوطالب... 48

وصیت ماندگار ابوطالب... 50

وفات ابوطالب... 52

سوگواری پیامبر صلی الله علیه و آله بر ابوطالب... 53

4- فاطمه بنت اسد مادر امام علیه السلام ...... 54

سبقت در اسلام. 55

بیعت با پیامبر صلی الله علیه و آله ........ 55

توجه به پیامبر صلی الله علیه و آله ........ 55

روایت حدیث... 55

سکونت در خانه امام. 55

وفات فاطمه بنت اسد. 56

مولود کعبه. 57

چگونگی ولادت امام. 58

درخشش نور 59

تولد امام در لسان شعراء 59

1- سید حمیری.. 59

2- بولس سلامه. 60

3- منعم فرطوسی.. 61

نام گذاری مادر برای امام. 62

نام گذاری ابوطالب برای امام. 63

سال ولادت امام. 64

القاب امام. 64

1- صدیق.. 65

2- وصی.. 65

لقب وصی در زبان شعراء 66

1- خزیمة بن ثابت... 66

2- عبدالرحمن الجمحی.. 67

3- جریر بن عبدالله بجلی.. 67

4- سعید بن قیس.... 67

5- حجر بن عدی.. 68

6- نعمان بن عجلان.. 68

7- ابوالاسود دوئلی.. 69

8- فضل بن عباس.... 69

9- حسان بن ثابت... 69

10- کمیت... 70

11- متنبی.. 70

12- ابو تمام طایی.. 70

13- دعبل خزاعی.. 71

3- فاروق.. 72

4- یعسوب الدین.. 72

5- ولی.. 73

6- امیرالمؤمنین.. 74

7- امین.. 75

8 - هادی.. 75

9- اُذن واعیه (گوش های شنوا) 75

10- مرتضی.. 76

11- انزع البطین.. 76

12- شریف... 76

13- بیضة البلد. 77

14- خیر البشر. 77

15- سید العرب... 78

16- حجة الله 78

کنیه های او 79

1- ابو الریحانتین.. 79

2- ابو السبطین.. 79

3- ابوالحسن.. 79

4- ابوالحسین.. 80

5- ابوتراب... 80

بنی امیه و لقب ابو تراب... 84

شمائل و صفات امام. 85

1- توصیف پیامبر صلی الله علیه و آله برای او 85

2- توصیف ضرار از امام. 85

3- توصیف محمد حنفیه از امام علیه السلام ...... 86

4- توصیف مغیره از امام علیه السلام ...... 87

5- توصیف یکی از معاصرین.. 87

تکامل امام. 89

پرورش امام به دست پیامبر صلی الله علیه و آله ........ 89

تربیت نبوی امام. 91

1- بی اعتنایی به نفس.... 91

2- آراستگی به صفات پسندیده 92

3- اجتناب امام از صفات نکوهیده 94

پیشی گرفتن در اسلام. 98

محبت به پیامبر صلی الله علیه و آله ........ 100

خدمت به پیامبر صلی الله علیه و آله ........ 101

نمونه ای از دعاهای امام برای پیامبر صلی الله علیه و آله ........ 102

تجلیل از پیامبر صلی الله علیه و آله ........ 104

نوشتن وحی.. 105

نوشتن پیمان های پیامبر صلی الله علیه و آله ........ 106

درهم کوبیدن بت ها 106

نقش انگشتر امام. 108

اجتناب از خضاب... 108

خانه مسکونی امام. 108

گوهره وجودی امام. 110

ایمان محکم به خداوند متعال.. 110

مناجات با خدا 112

عصمت از گناهان.. 117

زهد امام. 119

نمونه های حیرت انگیز زهد امام 120

1- لباس امام. 120

2- طعام. 123

قهرمانی های بی نظیر امام. 127

قدرت امام. 129

حلم امام. 130

گوشه ای از حلم و بردباری امام. 130

صبر. 133

تواضع.. 135

فروتنی های امام علی علیه السلام ...... 135

عیادت از بیماران.. 136

کراهت از مدح.. 137

غذا خوردن با مردم. 138

سخاوت... 138

جود و کرم. 139

مهربانی با فقیران.. 142

عدالت... 144

گوشه ای از عدالت امام. 145

گستردگی علوم امام. 149

سرعت پاسخ گویی امام. 150

امام علیه السلام در آیینة قرآن کریم.. 152

آیات نازل شده در شأن امام. 152

آیات نازل شده در شأن اهل بیت^...... 161

استدلال عترت به آیه. 162

استدلال امام امیرالمؤمنین علیه السلام ...... 162

امام حسن علیه السلام ...... 163

امام زین العابدین علیه السلام ...... 163

آیات قرآنی در وصف امام و بزرگان صحابه. 173

آیاتی در وصف امام و ذمّ مخالفین او 174

امام علیه السلام در سایه سنت... 178

گروه اول.. 178

مقام امام نزد پیامبر صلی الله علیه و آله ........ 179

1- نفس پیامبر صلی الله علیه و آله ........ 179

2- برادر پیامبر صلی الله علیه و آله ........ 180

3- پیامبر و امام از شجره ی واحدی هستند. 183

4- وزیر پیامبر صلی الله علیه و آله ........ 183

5- خلیفه پیامبر صلی الله علیه و آله ........ 185

6- نسبت امام به نبی همانند نسبت هارون به موسی.. 186

احتجاج امام به حدیث منزلت... 189

7- دروازه شهر علم پیامبر. 189

8- دروازه حکمت پیامبر. 190

9- محبوب ترین فرد نزد پیامبر. 191

10- شبیه پیامبران.. 192

11- سید عرب... 192

12- محبوب ترین مخلوق نزد خداوند. 193

13- پیروی از امام به منزله پیروی از رسول.. 194

14- هر کس علی را دوست بدارد خدا را دوست داشته است... 194

15- دوستی علی ایمان و دشمنی با او نفاق است... 196

16- عنوان پرونده مؤمن.. 197

17- پیش بینی های پیامبر صلی الله علیه و آله درباره ی امام علی علیه السلام ...... 197

18- اخبار پیامبر صلی الله علیه و آله از نیرنگ مردم به امام علی علیه السلام ...... 198

گروه دوم. 198

1- امام حامل پرچم حمد. 199

2- امام صاحب حوض پیامبر صلی الله علیه و آله است... 200

اخبار نبوی در فضیلت عترت... 204

با انقلاب اسلامی... 213

1- درهم کوبیدن بت ها 213

2- آزادی بندگان و مستضعفین.. 215

3- آزادی زن.. 216

الف) زنده به گور کردن دختران.. 216

ب) محروم بودن از میراث... 216

ج) ازدواج با زن پدر 217

4- مساوات بین مردم. 218

5- حمایت از حقوق.. 218

6- تحریم ربا 218

7- تحریم شراب... 219

8- تحریم بهره کشی.. 219

9- دور کردن فقر. 219

10- ترویج علم.. 219

توصیف امام علی علیه السلام از اسلام. 220

امام علی^، اولین فردی که با پیامبر صلی الله علیه و آله نماز خواند. 221

1- عفیف کندی.. 221

2- عبدالله بن مسعود. 222

همراهی امام با پیامبر صلی الله علیه و آله ، از آغاز دعوت... 224

ترس قریشیان.. 227

اقدامات سخت... 228

1- تشویق کودکان به جنگ با پیامبر صلی الله علیه و آله ........ 228

2- متهم کردن پیامبر صلی الله علیه و آله به جنون.. 229

3- متهم کردن پیامبر صلی الله علیه و آله به سحر. 229

4- عذاب دادن مؤمنین.. 229

5- حبس مسلمانان در شعب ابی طالب... 230

رهایی پیامبر از شعب... 231

وفات ابوطالب و خدیجه. 232

تصمیم قریش بر قتل پیامبر صلی الله علیه و آله ........ 233

هجرت پیامبر صلی الله علیه و آله به سوی یثرب... 233

خوابیدن امام در بستر پیامبر صلی الله علیه و آله ........ 234

دعای امام. 236

همراهی ابوبکر با رسول خدا صلی الله علیه و آله ........ 239

استقبال مدینه از رسول خدا صلی الله علیه و آله ........ 240

هجرت امام به یثرب... 241

برادری بین مسلمانان.. 242

تأسیس مسجد جامع نبوی.. 242

فهرست منابع.. 244

4- فاطمه بنت اسد مادر امام علیه السلام ...... 54

سبقت در اسلام. 55

بیعت با پیامبر صلی الله علیه و آله ........ 55

توجه به پیامبر صلی الله علیه و آله ........ 55

روایت حدیث... 55

سکونت در خانه امام. 55

وفات فاطمه بنت اسد. 56

مولود کعبه. 57

چگونگی ولادت امام. 58

درخشش نور 59

تولد امام در لسان شعراء 59

1- سید حمیری.. 59

2- بولس سلامه. 60

3- منعم فرطوسی.. 61

نام گذاری مادر برای امام. 62

نام گذاری ابوطالب برای امام. 63

سال ولادت امام. 64

القاب امام. 64

1- صدیق.. 65

2- وصی.. 65

لقب وصی در زبان شعراء 66

1- خزیمة بن ثابت... 66

2- عبدالرحمن الجمحی.. 67

3- جریر بن عبدالله بجلی.. 67

4- سعید بن قیس.... 67

5- حجر بن عدی.. 68

6- نعمان بن عجلان.. 68

7- ابوالاسود دوئلی.. 69

8- فضل بن عباس.... 69

9- حسان بن ثابت... 69

10- کمیت... 70

11- متنبی.. 70

12- ابو تمام طایی.. 70

13- دعبل خزاعی.. 71

3- فاروق.. 72

4- یعسوب الدین.. 72

5- ولی.. 73

6- امیرالمؤمنین.. 74

7- امین.. 75

8 - هادی.. 75

9- اُذن واعیه (گوش های شنوا) 75

10- مرتضی.. 76

11- انزع البطین.. 76

12- شریف... 76

13- بیضة البلد. 77

14- خیر البشر. 77

15- سید العرب... 78

16- حجة الله 78

کنیه های او 79

1- ابو الریحانتین.. 79

2- ابو السبطین.. 79

3- ابوالحسن.. 79

4- ابوالحسین.. 80

5- ابوتراب... 80

بنی امیه و لقب ابو تراب... 84

شمائل و صفات امام. 85

1- توصیف پیامبر صلی الله علیه و آله برای او 85

2- توصیف ضرار از امام. 85

3- توصیف محمد حنفیه از امام علیه السلام ...... 86

4- توصیف مغیره از امام علیه السلام ...... 87

5- توصیف یکی از معاصرین.. 87

تکامل امام. 89

پرورش امام به دست پیامبر صلی الله علیه و آله ........ 89

تربیت نبوی امام. 91

1- بی اعتنایی به نفس.... 91

2- آراستگی به صفات پسندیده 92

3- اجتناب امام از صفات نکوهیده 94

پیشی گرفتن در اسلام. 98

محبت به پیامبر صلی الله علیه و آله ........ 100

خدمت به پیامبر صلی الله علیه و آله ........ 101

نمونه ای از دعاهای امام برای پیامبر صلی الله علیه و آله ........ 102

تجلیل از پیامبر صلی الله علیه و آله ........ 104

نوشتن وحی.. 105

نوشتن پیمان های پیامبر صلی الله علیه و آله ........ 106

درهم کوبیدن بت ها 106

نقش انگشتر امام. 108

اجتناب از خضاب... 108

خانه مسکونی امام. 108

گوهره وجودی امام. 110

ایمان محکم به خداوند متعال.. 110

مناجات با خدا 112

عصمت از گناهان.. 117

زهد امام. 119

نمونه های حیرت انگیز زهد امام 120

1- لباس امام. 120

2- طعام. 123

قهرمانی های بی نظیر امام. 127

قدرت امام. 129

حلم امام. 130

گوشه ای از حلم و بردباری امام. 130

صبر. 133

تواضع.. 135

فروتنی های امام علی علیه السلام ...... 135

عیادت از بیماران.. 136

کراهت از مدح.. 137

غذا خوردن با مردم. 138

سخاوت... 138

جود و کرم. 139

مهربانی با فقیران.. 142

عدالت... 144

گوشه ای از عدالت امام. 145

گستردگی علوم امام. 149

سرعت پاسخ گویی امام. 150

امام علیه السلام در آیینة قرآن کریم.. 152

آیات نازل شده در شأن امام. 152

آیات نازل شده در شأن اهل بیت^...... 161

استدلال عترت به آیه. 162

استدلال امام امیرالمؤمنین علیه السلام ...... 162

امام حسن علیه السلام ...... 163

امام زین العابدین علیه السلام ...... 163

آیات قرآنی در وصف امام و بزرگان صحابه. 173

آیاتی در وصف امام و ذمّ مخالفین او 174

امام علیه السلام در سایه سنت... 178

گروه اول.. 178

مقام امام نزد پیامبر صلی الله علیه و آله ........ 179

1- نفس پیامبر صلی الله علیه و آله ........ 179

2- برادر پیامبر صلی الله علیه و آله ........ 180

3- پیامبر و امام از شجره ی واحدی هستند. 183

4- وزیر پیامبر صلی الله علیه و آله ........ 183

5- خلیفه پیامبر صلی الله علیه و آله ........ 185

6- نسبت امام به نبی همانند نسبت هارون به موسی.. 186

احتجاج امام به حدیث منزلت... 189

7- دروازه شهر علم پیامبر. 189

8- دروازه حکمت پیامبر. 190

9- محبوب ترین فرد نزد پیامبر. 191

10- شبیه پیامبران.. 192

11- سید عرب... 192

12- محبوب ترین مخلوق نزد خداوند. 193

13- پیروی از امام به منزله پیروی از رسول.. 194

14- هر کس علی را دوست بدارد خدا را دوست داشته است... 194

15- دوستی علی ایمان و دشمنی با او نفاق است... 196

16- عنوان پرونده مؤمن.. 197

17- پیش بینی های پیامبر صلی الله علیه و آله درباره ی امام علی علیه السلام ...... 197

18- اخبار پیامبر صلی الله علیه و آله از نیرنگ مردم به امام علی علیه السلام ...... 198

گروه دوم. 198

1- امام حامل پرچم حمد. 199

2- امام صاحب حوض پیامبر صلی الله علیه و آله است... 200

اخبار نبوی در فضیلت عترت... 204

با انقلاب اسلامی... 213

1- درهم کوبیدن بت ها 213

2- آزادی بندگان و مستضعفین.. 215

3- آزادی زن.. 216

الف) زنده به گور کردن دختران.. 216

ب) محروم بودن از میراث... 216

ج) ازدواج با زن پدر 217

4- مساوات بین مردم. 218

5- حمایت از حقوق.. 218

6- تحریم ربا 218

7- تحریم شراب... 219

8- تحریم بهره کشی.. 219

9- دور کردن فقر. 219

10- ترویج علم.. 219

توصیف امام علی علیه السلام از اسلام. 220

مقدمه حضرت آیت الله العظمی سید محمد جواد علوی طباطبائی بروجردی دامت برکاته 13

مقدمه دبیر کل مجمع جهانی شیعه شناسی..................................................................................................................... 17

تقدیر و تشکر. 21

مقدمه مؤلف... 22

پیشگفتار 30

نسب درخشان امام علی علیه السلام ...... 35

بزرگی نسب... 35

چند نمونه از صفات بنی هاشم.. 36

1- پرستش خدا 36

2- حلف الفضول.. 36

3- خارج کردن آب زمزم. 37

4- آب دادن به حجاج.. 38

5- اطعام فقرا 39

بزرگان بنی هاشم.. 40

1- هاشم.. 40

2- عبدالمطلب... 40

3- ابوطالب... 42

احترام به پیامبر صلی الله علیه و آله ........ 42

حمایت از اسلام. 43

با پیامبر در شعب... 46

دعوت اسلامی ابوطالب... 48

وصیت ماندگار ابوطالب... 50

وفات ابوطالب... 52

سوگواری پیامبر صلی الله علیه و آله بر ابوطالب... 53

4- فاطمه بنت اسد مادر امام علیه السلام ...... 54

سبقت در اسلام. 55

بیعت با پیامبر صلی الله علیه و آله ........ 55

توجه به پیامبر صلی الله علیه و آله ........ 55

روایت حدیث... 55

سکونت در خانه امام. 55

وفات فاطمه بنت اسد. 56

مولود کعبه. 57

چگونگی ولادت امام. 58

درخشش نور 59

تولد امام در لسان شعراء 59

1- سید حمیری.. 59

2- بولس سلامه. 60

3- منعم فرطوسی.. 61

نام گذاری مادر برای امام. 62

نام گذاری ابوطالب برای امام. 63

سال ولادت امام. 64

القاب امام. 64

1- صدیق.. 65

2- وصی.. 65

لقب وصی در زبان شعراء 66

1- خزیمة بن ثابت... 66

2- عبدالرحمن الجمحی.. 67

3- جریر بن عبدالله بجلی.. 67

4- سعید بن قیس.... 67

5- حجر بن عدی.. 68

6- نعمان بن عجلان.. 68

7- ابوالاسود دوئلی.. 69

8- فضل بن عباس.... 69

9- حسان بن ثابت... 69

10- کمیت... 70

11- متنبی.. 70

12- ابو تمام طایی.. 70

13- دعبل خزاعی.. 71

3- فاروق.. 72

4- یعسوب الدین.. 72

5- ولی.. 73

6- امیرالمؤمنین.. 74

7- امین.. 75

8 - هادی.. 75

9- اُذن واعیه (گوش های شنوا) 75

10- مرتضی.. 76

11- انزع البطین.. 76

12- شریف... 76

13- بیضة البلد. 77

14- خیر البشر. 77

15- سید العرب... 78

16- حجة الله 78

کنیه های او 79

1- ابو الریحانتین.. 79

2- ابو السبطین.. 79

3- ابوالحسن.. 79

4- ابوالحسین.. 80

5- ابوتراب... 80

بنی امیه و لقب ابو تراب... 84

شمائل و صفات امام. 85

1- توصیف پیامبر صلی الله علیه و آله برای او 85

2- توصیف ضرار از امام. 85

3- توصیف محمد حنفیه از امام علیه السلام ...... 86

4- توصیف مغیره از امام علیه السلام ...... 87

5- توصیف یکی از معاصرین.. 87

تکامل امام. 89

پرورش امام به دست پیامبر صلی الله علیه و آله ........ 89

تربیت نبوی امام. 91

1- بی اعتنایی به نفس.... 91

2- آراستگی به صفات پسندیده 92

3- اجتناب امام از صفات نکوهیده 94

پیشی گرفتن در اسلام. 98

محبت به پیامبر صلی الله علیه و آله ........ 100

خدمت به پیامبر صلی الله علیه و آله ........ 101

نمونه ای از دعاهای امام برای پیامبر صلی الله علیه و آله ........ 102

تجلیل از پیامبر صلی الله علیه و آله ........ 104

نوشتن وحی.. 105

نوشتن پیمان های پیامبر صلی الله علیه و آله ........ 106

درهم کوبیدن بت ها 106

نقش انگشتر امام. 108

اجتناب از خضاب... 108

خانه مسکونی امام. 108

گوهره وجودی امام. 110

ایمان محکم به خداوند متعال.. 110

مناجات با خدا 112

عصمت از گناهان.. 117

زهد امام. 119

نمونه های حیرت انگیز زهد امام 120

1- لباس امام. 120

2- طعام. 123

قهرمانی های بی نظیر امام. 127

قدرت امام. 129

حلم امام. 130

گوشه ای از حلم و بردباری امام. 130

صبر. 133

تواضع.. 135

فروتنی های امام علی علیه السلام ...... 135

عیادت از بیماران.. 136

کراهت از مدح.. 137

غذا خوردن با مردم. 138

سخاوت... 138

جود و کرم. 139

مهربانی با فقیران.. 142

عدالت... 144

گوشه ای از عدالت امام. 145

گستردگی علوم امام. 149

سرعت پاسخ گویی امام. 150

امام علیه السلام در آیینة قرآن کریم.. 152

آیات نازل شده در شأن امام. 152

آیات نازل شده در شأن اهل بیت^...... 161

استدلال عترت به آیه. 162

استدلال امام امیرالمؤمنین علیه السلام ...... 162

امام حسن علیه السلام ...... 163

امام زین العابدین علیه السلام ...... 163

آیات قرآنی در وصف امام و بزرگان صحابه. 173

آیاتی در وصف امام و ذمّ مخالفین او 174

امام علیه السلام در سایه سنت... 178

گروه اول.. 178

مقام امام نزد پیامبر صلی الله علیه و آله ........ 179

1- نفس پیامبر صلی الله علیه و آله ........ 179

2- برادر پیامبر صلی الله علیه و آله ........ 180

3- پیامبر و امام از شجره ی واحدی هستند. 183

4- وزیر پیامبر صلی الله علیه و آله ........ 183

5- خلیفه پیامبر صلی الله علیه و آله ........ 185

6- نسبت امام به نبی همانند نسبت هارون به موسی.. 186

احتجاج امام به حدیث منزلت... 189

7- دروازه شهر علم پیامبر. 189

8- دروازه حکمت پیامبر. 190

9- محبوب ترین فرد نزد پیامبر. 191

10- شبیه پیامبران.. 192

11- سید عرب... 192

12- محبوب ترین مخلوق نزد خداوند. 193

13- پیروی از امام به منزله پیروی از رسول.. 194

14- هر کس علی را دوست بدارد خدا را دوست داشته است... 194

15- دوستی علی ایمان و دشمنی با او نفاق است... 196

16- عنوان پرونده مؤمن.. 197

17- پیش بینی های پیامبر صلی الله علیه و آله درباره ی امام علی علیه السلام ...... 197

18- اخبار پیامبر صلی الله علیه و آله از نیرنگ مردم به امام علی علیه السلام ...... 198

گروه دوم. 198

1- امام حامل پرچم حمد. 199

2- امام صاحب حوض پیامبر صلی الله علیه و آله است... 200

اخبار نبوی در فضیلت عترت... 204

با انقلاب اسلامی... 213

1- درهم کوبیدن بت ها 213

2- آزادی بندگان و مستضعفین.. 215

3- آزادی زن.. 216

الف) زنده به گور کردن دختران.. 216

ب) محروم بودن از میراث... 216

ج) ازدواج با زن پدر 217

4- مساوات بین مردم. 218

5- حمایت از حقوق.. 218

6- تحریم ربا 218

7- تحریم شراب... 219

8- تحریم بهره کشی.. 219

9- دور کردن فقر. 219

10- ترویج علم.. 219

توصیف امام علی علیه السلام از اسلام. 220

امام علی^، اولین فردی که با پیامبر صلی الله علیه و آله نماز خواند. 221

1- عفیف کندی.. 221

2- عبدالله بن مسعود. 222

همراهی امام با پیامبر صلی الله علیه و آله ، از آغاز دعوت... 224

ترس قریشیان.. 227

اقدامات سخت... 228

1- تشویق کودکان به جنگ با پیامبر صلی الله علیه و آله ........ 228

2- متهم کردن پیامبر صلی الله علیه و آله به جنون.. 229

3- متهم کردن پیامبر صلی الله علیه و آله به سحر. 229

4- عذاب دادن مؤمنین.. 229

5- حبس مسلمانان در شعب ابی طالب... 230

رهایی پیامبر از شعب... 231

وفات ابوطالب و خدیجه. 232

تصمیم قریش بر قتل پیامبر صلی الله علیه و آله ........ 233

هجرت پیامبر صلی الله علیه و آله به سوی یثرب... 233

خوابیدن امام در بستر پیامبر صلی الله علیه و آله ........ 234

دعای امام. 236

همراهی ابوبکر با رسول خدا صلی الله علیه و آله ........ 239

استقبال مدینه از رسول خدا صلی الله علیه و آله ........ 240

هجرت امام به یثرب... 241

برادری بین مسلمانان.. 242

تأسیس مسجد جامع نبوی.. 242

فهرست منابع.. 244

مقدمه حضرت آیت الله العظمی سید محمد جواد علوی طباطبائی بروجردی دامت برکاته

بسم الله الرحمن الرحیم

از عهد امیرالمؤمنین ولی المتقین قائد الغر المحجلین علی بن ابی طالب «علیهما افضل صلوات الملک المنان»چهارده قرن می گذرد.

این بزرگ مرد تاریخ اسلام که پیامبر گرامی اسلام صلی الله علیه و آله با خطاب «انت میزان الاعمال» او را اسوه و الگوی جاودانه انسان مسلمان و واجد همه فضیلت های الهی و انسانی قرار داد. فرق سرش را در حال نماز و در مسجد که برپائی این هر دو وامدار تلاش ها و مجاهدات او بود، شکافتند و شخصیتی که تنها یک حرکت او در جنگ احزاب بر همه عبادات جن و انس فضیلت یافت، غریبانه و مظلومانه رخ در نقاب خاک کشید.

این غربت و مظلومیت که سابقه در دوران بیست و پنج ساله خانه نشینی او داشت و حتی در دوران خلافتی که با اصرار مردم بر عهده او قرار گرفت، هرگز رهایش نکرد؛ در سطحی وسیع تر بعد از شهادت جانسوزش بر سر او و فرزندان و همه دلباختگانش سایه افکند و سوگمندانه هنوز پس از گذشت چهارده قرن از سایه این مظلومیت چیزی کاسته نشده است.

در روز عاشورا و در میدان کربلا، فرزند والا شأن او امام حسین بن علی سید الشهداء (علیه افضل الصلوه والسلام) را تنها به جرم بغض و کینه ای که از پدر بر دل داشتند، محکوم به مرگ کردند و این محکومیت همه اصحاب و همراهان و برادران و فرزندان او را شامل شد.

و بعدها خلافت و حکومت اسلامی متجاوز از شصت سال لعن و بدگوئی و برائت از او را به صورت رسمی بر سر منبرها و از حلقوم خطبای جمعه فریاد زد و بیزاری از او به شعار رسمی حکومت اسلامی بدل شد. دورانی سیاه که لکه ننگی بر دامن تاریخ ماست و یادآور تلاش نیروهای حاکم بر جامعه اسلامی بر محکومیت همه ارزش ها و اصالت هائی که رسالت مبارک پیامبر گرامی برای جامعه منحط جاهلی به ارمغان آورد و حتی تلاش های مثل عمر بن عبدالعزیز در زدودن این ننگ از دامان جامعه با موفقیت قرین نبود.

نام علی و یادآوری و بیان فضیلت های او حتی از زبان پیامبر صلی الله علیه و آله و انتساب به او و عشق به او سالیان سال جرمی نابخشودنی به حساب می آمد که تنها جزایش مرگ بود و حتی بعد از سلطه آل امیه که تجلی دوباره جاهلیت در لباس اسلام بود، آل عباس نیز تندتر از سلف خود بر این رویه پای فشردند و محکومیت علی بن ابی طالب علیه السلام و برائت از او در گفته و عمل، همچنان رسم نامبارک حاکمیت و سلطه در جامعه اسلامی ماند.

و اسفناک آنکه این رویه نامیمون حتی تا روزگار ما ادامه یافته است و کشتار و قتل عام های پیروان علی علیه السلام حتی تا دوران معاصر و عصر خلافت عثمانی، دل هر انسان منصفی را به درد می آورد.

هنوز در مکتب ارباب تکفیر، نام علی جرمی است که جز قتل و کشتار جزائی ندارد و در حوادث سوریه، عراق، پاکستان و افغانستان نشان آن را بسیار برجسته می بینیم.

و تا آنجا که دلباختگان علی علیه السلام همچون حجر بن عدی بعد از نزدیک به چهارده قرن هنوز برای عشق و محبت او هزینه می دهند و کسانی که بغض علی و آل او را در دل دارند، مزار مطهر او و همراهانش را در مرج عذرا، مورد تعرض و تخریب قرار می دهند.

و این رنجنامه تاریخ ما، تا به امروز است. و سایه این مظلومیت در تاریخ آن چنان بلند است که دل غیر مسلمانان را به در می آورد و مانند جرج جرداق به دفاع از نام و یاد او و در پاسخ به بغض و کینه معاندان «صوت العداله الانسانیه» را می نویسد و وجدان انسانی را در مورد او به داوری می خواند.

آری، خورشید را که نمی توان در پس پرده های کینه و بغض و بی مهری از نظرها پنهان نمود و نور، قابل پای مالی نیست و پایمال نور اگر نیکو بنگرد، خود پامال نور است.

و به گفته خلیل بن احمد: «هرچند دوستان و دلباختگان او از بیم سرکوب و مجازات از بیان فضائل او دم فرو بستند؛ و دشمنان و معاندان با پشتوانه قدرت و حاکمیت، تلاش در منع از گسترش فضائل او داشتند؛ اما علی رغم همه این بی مهری ها، بی انصافی ها و ترس ها، فضائل و مکارم او شرق و غرب عالم را فرا گرفت».

و اینک سؤالی مطرح است، آیا گذشت هزار و چهارصد سال از شهادت مظلومانه این شخصیت عظیم، کافی نیست که جامعه اسلامی در مورد او، به قضاوتی تازه بنشیند و محکومیتی را که تاریخ ظالمانه بر حضرتش تحمیل کرده است، مورد تجدید نظر قرار دهد و به ارزیابی دوباره جرم و یا جرائمی بپردازد که در طول تاریخ به محکومیت او و آل او و پیروان و دلباختگان او منجر شده است.

ما که در درازای تاریخ قرائت های گوناگون از اسلام را از زبان هر کس و ناکس شنیده ایم و هر ادعائی را در تبیین قرآن و سنت نبوی شریف، مورد توجه و یا قبول قرار داده ایم؛ یک بار هم اسلام و وحی و قرآن را با برداشت و قرائت او که به اعتراف دوست و دشمن، نزدیک ترین و همراه ترین و پیوسته ترین شخص به نبی گرامی اسلام بوده است، بشنویم و سخن او و نهج البلاغه او و معارف عرضه شده، به وسیله ائمه هداه از آل او را نیز در کنار سایر گفته ها و قرائت ها مورد توجه قرار دهیم و در این مسیر تنها از عقل، انصاف و وجدان داوری بخواهیم؟

و نیز ما و همه کسانی که به امامت و ولاء او باور داریم و عشق او را نسلاً بعد نسل در دل و جان خود جای داده ایم، قدری فراتر از شیعه جغرافیائی او، گام برداریم و اضافه بر محبت او، که خود سرمایه ای عظیم و موهبتی بزرگ از جانب مبدأ هستی است، قدری رنگ و بوی آن وجود مطهر را در عینیت زندگانی فردی و اجتماعی خود برجسته کنیم و در برابر آنها که در مقام قضاوت بر معیارها و اصالت ها، جدا از ادعاها و لاف زدن های ظاهری تکیه ندارند، نمونه ای عینی از عدل او و از فضائل اخلاقی و مکارمی که آن بزرگ مرد در تمام زندگی پربرکتش ذره ای از آن عدول نکرد و قدمی در مسیر خلاف آن برنداشت، در زندگی فردی و اجتماعی خویش متجلی سازیم، شاید بتوانیم ذره ای از بار این مظلومیت سنگین را از چهره او و خاندان او بزدائیم و تجلی عینی راه و روش او در عرصه معالم وحی باشیم.

و چه بجاست که همه جامعه اسلامی بخصوص عالمان و محققان با هر تفکر، بعد از گذشت این همه سال از شهادت مظلومانه اش، به پیشگاه مقدس او و نیز پیشگاه مولی و مراد و محبوب او حضرت خاتم النبیین صلی الله علیه و آله و در نهایت به پیشگاه خداوند خالق علی و منت گذارنده بر همه هستی به خلق او، عذر تقصیر بیاوریم که در شناخت او کوتاهی کردیم و از فرصت درک راه و مشی او، غافل ماندیم.

دانشنامه وزین ارزشمند که به قلم پرتوان مورخ و متکلم و محدث شهیر مرحوم علامه باقر القرشی اعلی الله درجاته تالیف شده است، یکی از آثار ممتازی است که گوشه ای از حق سترگ آن ولی اعظم الهی را ادا کرده است.

برای آن مولف فقید تغمده الله برحمته الواسعه و همچنین برای مترجم فارسی این دانشنامه جناب سید محمد صالحی کاشانی و دبیر کل و اعضای محترم مجمع جهانی شیعه شناسی که این اثر را به زیور طبع آراسته و به تشنگان معارف علوی ارائه نموده اند طلب اجر مضاعف و دوام توفیقات دارم.

و السلام علیکم و رحمه الله و برکاته

محمد جواد علوی بروجردی

جمعه 15 ربیع الاول 1443

مقدمه دبیر کل مجمع جهانی شیعه شناسی

سخن گفتن درباره شخصیت امیرالمؤمنین علی علیه السلام کاری بس سترگ و با عظمت است که پایانی برای آن متصور نیست. علی علیه السلام در لسان نبی صلی الله علیه و آله ، معیار حق و میزان سنجش عمل است. مواجهه ی بایسته و عالمانه با آن حضرت، سیره ای سرتاسر ستودنی و کلماتی مشحون از حکمت را به ارمغان می آورد. شخصیت این حجت بزرگ الهی، آنچنان بلندمرتبه است که به تعبیر پیامبر اعظم صلی الله علیه و آله جز او و خدا، کسی علی علیه السلام را نشناخت. با این حال در همه ی اعصار، هر انسان مشتاق و اندیشمند نامداری به قدر ظرف خویش از این دریای کرامت و عدالت جرعه ای نوشیده است و وصفی شنیدنی از لذت آن را به عنوان سند افتخار خویش در قالب شعر و کتاب و مقاله به همگان عرضه کرده است. علامه ی فقید باقر شریف قرشیرحمة الله علیه در پژوهشی استوار با عنوان «موسوعة الامام امیرالمؤمنین علی بن ابی طالب علیه السلام » گوشه ای از دریای بی کران سیره و سخنان و مرام امیرمومنان علی علیه السلام را به زبان عربی تألیف نموده است. لازمه بهره برداری حداکثری از این اثر گرانسنگ نزد میلیون ها فارسی زبان، ضرورت ترجمه این اثر را روشن می سازد. دانشنامه امام امیرالمؤمنین علی علیه السلام ، ترجمه شیوای این کتاب به زبان فارسی است که به همت فاضل ارجمند جناب استاد سیدمحمد صالحی کاشانی به سرانجام رسیده است. سعی بلیغ و اهتمام روحانی جانباز شهید شیخ علی انصاری بویراحمدی جهت تسریع در فرایند ترجمه این اثر

مشکور و نزد امیرمؤمنان علیه السلام مأجور است. علو درجات آن عزیز فقید را از خداوند متعال خواستاریم.

کتاب «دانشنامه امام امیرالمؤمنین علی علیه السلام » در یازده عنوان به طور مفصل فرازهایی از زندگی و سخنان امیرمومنان علیه السلام را گردآوری و شرح کرده است. نویسنده در مقدمه کتاب در ضمن یازده شماره ویژگی های شخصیتی امام علی علیه السلام را برشمرده است. پس از مقدمه، نسب شناسی آن حضرت و توصیف خاندان پرکرامت بنی هاشم قرار دارد. تاکید بر موحد بودن پدران امیرمؤمنان علیه السلام از جناب ابوطالب گرفته تا عبدالمطلب و عبدمناف و هاشم از دیگر مباحث این بخش است. توصیف تاریخ و چگونگی ولادت معجزه گون آن حضرت نیز در همین بخش قرار دارد.

در بخش دوم کتاب، سیر تاریخی زندگی آن حضرت ارائه شده است. مجاهدات امیرمؤمنان علیه السلام در رکاب پیامبر عظیم الشأن اسلام صلی الله علیه و آله ، حوادث پیش و پس از رحلت پیامبر صلی الله علیه و آله ، داستان حجة الوداع و غدیر خم و نزول آیه اکمال دین، موضوع سقیفه و سیره آن حضرت در چگونگی تعامل با حکومت خلفای سه گانه، بخشی از مهم ترین مباحث این بخش است. سخنان آن امام همام پیرامون قرآن کریم و تفاسیر آن حضرت از آیات قرآن بخش سوم کتاب را شکل می دهد؛ چنانکه برشمردن فواید دعا و اهمیت آن از زبان مبارک امام و بخشی از ادعیه و مناجات های آن حضرت در موضوعات، مکان ها و زمان های مختلف در بخش چهارم کتاب مطرح شده است. نقل تعدادی از روایات پیامبر صلی الله علیه و آله توسط امیرمؤمنان علیه السلام تحت عنوان «مسند الامام» در بخش پنجم کتاب گرد آمده است. وصایا، مواعظ و حکمت های ارزشمند آن حضرت به تفکیک در بخش ششم و سیره ی علمی امیرمؤمنان علیه السلام ، بخشی از خطبه ها و سخنان آن حضرت مورد

تکریم علم و عالم و مذمت جهل و جاهل در بخش هفتم نقل شده است. بخش هشتم کتاب، شامل احتجاجات آن حضرت با خلفا، مهاجرین، شورای شش نفره، عایشه، طلحه، زبیر و معاویه، همچنین مناظره با مسیحیان، یهودیان و زنادقه و منجمین است. قضاوت های آن حضرت در زمان رسول اکرم صلی الله علیه و آله و خلفا و ایام حکومتشان در بخش نهم و موضوع حکومت، حقوق حاکمان بر مردم و حق مردم بر حاکمان در بخش دهم قرار دارد. در آخرین بخش کتاب به جنگ های سه گانه امام بر ضد منحرفین از حق پرداخته شده است.

مؤلف کتاب آیت الله باقر شریف القرشی در سال1344ق. در شهر نجف متولد شد. پدرش شیخ شریف از علمای نجف و جدش شیخ مهدی قرشی از شاگردان میرزای بزرگ شیرازی بود. باقر شریف از کودکی به تحصیل مشغول شد و پس از طی کردن دروس اولیه و آموختن ادبیات، از سال 1380 قمری به درس خارج فقه و اصول پرداخت. او از محضر اساتید بزرگی همچون سید موسی البعاج، شیخ بشیر العاملی، شیخ محمد تقی الایروانی، سید محمود مرعشی نجفی، شیخ محمد طاهر آل شیخ راضی، آیت الله خویی و آیت الله سید محسن حکیم بهره برد. به گفته خود وی، بیست سال در دروس مرحوم خویی حاضر شده و مباحث علمی و مهم وی را در فقه و اصول نوشته است که به صورت خطی در کتابخانه امام حسن علیه السلام در نجف نگهداری می شود.

مرحوم باقر شریف قرشی، به همراه برخی علما و طلاب مانند محمدحسین حرزالدین به مقابله با کمونیسم و طرفداران آن پرداخته و با سخنرانی ها و اعلامیه های مختلف سعی بر آگاه کردن اقشار و عامه مردم داشته اند. وی در پی گفتگو با شهید محمدباقرصدر رحمة الله علیه مصصم به تألیف کتبی روشمند در زمینه اهل بیت شد. به همین جهت تا کنون از حدود پنجاه اثر منتشر شده از او 46 اثر راجع به اهل بیت علیهم السلام است. قرشی بارها به ایران سفر کرد و جایزه پنجمین سال

کتاب ولایت در سال 1382ش به وی اهدا شد. وی سرانجام در روز یکشنبه 26 رجب 1433ق برابر با 28 خرداد 1391ش در نجف درگذشت و آیت الله سید محمدسعید حکیم رحمة الله علیه بر پیکر او نماز گزارد.

مترجم ارجمند کتاب پیش رو استاد سیدمحمد صالحی کاشانی است. وی در سال 1313 شمسی متولد شد و پس از گذراندن تحصیلات کلاسیک خود در شهر کاشان، ادبیات عرب را نزد حجج اسلام حاج سید عزیز الله حسینی و حاج سید حسین مناقب و حاج شیخ جعفر صحافی آموخت. وی پس از ورود به قم مکاسب را نزد حضرات آیات حاج آقا مصطفی نورانی، سیدمحمد جواد ذهنی تهرانی و محمد ابراهیم جناتی گذراند و فلسفه را از محضر آیت الله سیدمحمد فاطمی ابهری فراگرفت. این پژوهشگر تحصیلات کلاسیک خود را تا درجه کارشناسی ارشد در رشته تاریخ تمدن بین الملل اسلامی ادامه داد و سالها در سمت استادی دانشگاه مشغول فعالیت بود. عمده فعالیت علمی جناب صالحی در تالیف کتب سیره اهل بیت علیهم السلام و ترجمه کتاب متعدد دینی رقم خورده است.

در پایان از همه عزیزانی که به سهم خود در نشر و ترویج معارف اهل بیت علیهم السلام قدمی برداشته است و مجمع جهانی شیعه شناسی را در آماده سازی این اثر یاری کردند، سپاسگزارم و دوام توفیق همگان را در مسیر ولایت علوی از خداوند رحیم خواهانم.

دبیرکل مجمع جهانی شیعه شناسی

آیت پیمان

تقدیر و تشکر

وقتی فردی تصمیم می گیرد فضایل سید اوصیا علیه السلام را بیان کند یا برای شناساندن صفات پسندیده ی آن آیت کبری و خبر بزرگ، صفحاتی را بنویسد، متوجه می شود که این ادعایی بزرگ و افتخار و عزتی عظیم است که اگر کسی موفق شود آن را انجام دهد، به خدا و رسول او نزدیک شده است (پیامبری که دنیا به وجود او و خاندان پاک و مطهرش افتخار می کند). در صدر این خاندان، امیر مؤمنان علی علیه السلام است که طبق نص قرآن، جان پیامبر صلی الله علیه و آله و دروازه ی شهر علم اوست.

این مجموعه، از چهره ی درخشان مولی الموحدین و افق های روشن زندگی مبارکش سخن می گوید که مشحون از نمونه های کرامت و صفات زیبا و جنبه های گوناگون انسانی است.

سپاس خدای عزوجل، که به ما توفیق گردآوری و نظارت بر پیگیری انتشار این مجموعه را عطا فرمود تا به گونه ای جدید، به خوانندگان گرامی و مشتاق، شناخت این سیره ی خوشبو را تقدیم کنیم.

اگر همکاری و مساعدت برادرانی که در آماده کردن این پژوهش همت کردند، نبود، امروز شاهد این اثر مفید و نورانی نبودیم. بنابراین بر ما لازم است از زحمات تمام برادران تقدیر و تشکر بنمایم.

و در پایان از خداوند متعال درخواست می کنم این تلاش را از ما قبول کند همانا که او شنوا و اجابت کننده است.

مهدی باقر قرشی

11 ذی حجه 1422 هجری

مقدمه مؤلف

از جهاد رسول اکرم علیه السلام و مبارزه برادر و وصی اش امام امیرمؤمنان علیه السلام ، پرتو نوری جستن کرد و تابید که سراسر آسمان جزیره العرب را فراگرفت و امواج درخشانش به همه مردم دنیا و انسان های روی زمین رسید و آن پیام آزادی برای فکر انسان، اراده ی او و رفتارش بود. این پیام، روشی پیشرفته و اصلاحاتی را تقدیم می کرد که تمام مراحل زندگی را در بر می گرفت؛ از آن جمله ترویج علم و از بین بردن جهل، رشد و شکوفایی عقل، برطرف کردن کمی و کاستی های زندگی انسان و هدایت به سوی زندگی شکوفا و آگاهی و نور بود.

از دهان مبارک رسول الله صلی الله علیه و آله کلامی به بلندای آسمان در عالم وجود خارج شد که آن کلمه ی توحید بود و تمام آزادی های انسانی را در بر داشت و نقطه ی پایان هر نوع بندگی به جز پرستش خدای متعال و زندگی بخش بود.

رسول خدا صلی الله علیه و آله کلمه ی توحید را به صورت ایجابی، اصل و اساس قرار داد و اعلان کرد؛ پرچمش را وصی اش و دروازه ی شهر علمش برافراشت و در مکه ای به اهتزاز درآورد که محل استقرار بت و بتکده و مرکز جهل و خرافه بود.

عده ای از افراد قبیله ی متجاوز قریش برای خاموش کردن نور رسالت و درهم پیچیدن پرچم قرآن و برگرداندن جاهلیت به جامعه، در مقابل پیامبر ایستادند ولی قهرمان جاوید اسلام، امیرمؤمنان علیه السلام ، با شجاعت بی نظیر خود از پیامبر پشتیبانی کرد؛ با نیروی کوبنده اش از او دفاع و حمایت کرد؛ در کنارش ایستاد و او را از شر آن وحوش درنده حفظ نمود.

در دنیای اسلام و غیر آن، شخصیتی وجود ندارد که بتواند با شخصیت ابوالحسن در شجاعت و فداکاری و سایر صفات افتخارآفرین و شریف برابری کند و دانشمندان با تعجب و عظمت از آن سخن می گویند.

از جمله هدیه های خداوند به ابوالحسن که شاخص و بارز بود، احاطه کامل به اسرار شریعت و احکام دین بود. موهبت های الهی و توان علمی او در فقه شریعت و احکام دین خلاصه نمی شد، بلکه شامل همه ی امور عالم وجود در تمام کرات و آسمان ها و کهکشان ها و فضا بود، او می گفت: «از راه های آسمان از من بپرسید چون به آن ها داناتر از راه های زمینی ام...».

این سرآمد دوران، که عالم را با علوم و بخشش های بی شمارش مات و مبهوت کرده بود، تصمیم گرفت در سرزمین شرق و عربستان، پایگاهی برای تمام علوم برپا کند؛ مراکزی برای دگرگونی و پیشرفت تکنولوژی تأسیس کند و علم و معرفت را در تمام جهان اسلام گسترش دهد.

اما سرکشان ستمکار در برابر آرزوها و آرمان هایش ایستادند همان گونه که قبل از آن در برابر برادر و پسرعمویش، رسول خدا صلی الله علیه و آله ، ایستادند. آن ها با هم متحد شدند و موانعی را پیش روی او ایجاد کردند و برای تضعیف نقشه های او کوشش فراوان کردند.

مهم ترین چیزی که امام باید اجرا کند و به آن برسد این است که حکومتی بر پایه ی عدالت ناب و حق محض برقرار کند و نعمت های خداوند را به گونه ای بین بندگانش تقسیم کند که به گروهی خاص تعلق نداشته باشد؛ مردم در سایه حکومت او در رفاه بوده و هیچ محروم و نیازمند در مملکت وجود نداشته باشد. در شریعت امام، مبارزه با کفر و فقر، مساوی است و همانگونه که مبارزه با کفر واجب است، مبارزه با فقر نیز واجب است.

امام علی برادر فقرا و پدر بیچارگان و آرزوی محرومان و رنج کشیدگان روی زمین بود، او برای خوشبختی و رفاه آن ها می کوشید، ولی نیروهای متجاوزی که امویان تربیت کرده بودند به جنگ و دشمنی با او پرداختند و مانع سیاست او و رسیدن به اهدافش شدند، اگر زمان به او فرصت می داد که طرح هایش را پیاده کند مردم اقسام عدالت در میدان ها و عرصه های حکومتی و اداری را مشاهده می کردند به طوری که در طول تمام تاریخ مانند آن را ندیده بودند.

این امام بزرگوار، اول مظلوم در دنیای اسلام است، بعد از رحلت برادر و پسرعمویش سیل بحران و مشکلات پی در پی به سوی او گسیل شد. نیروهای کینه توز، شعار داغی سر دادند و گفتند: «نبوت و خلافت در یک خاندان جمع نمی شود...». امام را از خلافت و ریاست امت دور نموده و او را خانه نشین و منزوی کردند. و غم و حزن و اندوه، خواب را از چشمان امام گرفته بود و مردم با او مثل هموطنی عادی رفتار می کردند و وصایای رسول خدا را درباره ی او، نادیده می گرفتند.

بعد از کشته شدن عثمان - پیشوای قبیله اموی - خلافت به امام رسید. قریش که در آن هنگام مست غرور بودند قیام کردند، زیرا از دست رفتن امتیازات و مصالحشان و ثروت کلانی که در زمان حکومت عثمان از بیت المال غارت کرده بودند می ترسیدند. پس با تمام نیرو و توان مادی و سیاسی برای نابودی حکومت او کوشیدند و چون منافع و مصالح آن ها را تأمین نمی کرد به دشمنی و مبارزه با او پرداختند. او خالص برای حق بود و برای برپایی عدالت کوشش می نمود؛ محرومین و بیچارگان را حمایت می کرد و در هر کاری رضای خدا را می طلبید.

دشمنان و کینه توزان، یقین داشتند: امام هیچ گامی به مصلحت و میل آن ها برنخواهد داشت که بر خلاف روش اسلام و مصلحت مسلمانان باشد، چون او را خوب شناخته، با او بزرگ شده و شاهد کودکی و جوانی و پیری او بودند. آن ها می دانستند: امام در برابر امور خدایی بسیار سرسخت است و با شدت برخورد

می کند. ضربات کوبنده ی او در ابتدای دعوت اسلامی را دیده بودند؛ آن هنگام که سرهای بزرگانشان را درو می کرد و مصیبت و اندوه را در خانه هایشان منتشر می کرد. آن ها دشمن او بودند قبل از این که خلیفه باشد و بعد از آن که خلیفه و حاکم آن ها شد.

لازم است حوادث بزرگی که امام علی علیه السلام بعد از وفات برادر خود، رسول اعظم صلی الله علیه و آله به آن مبتلا شد به طور عمیق و دقیق بررسی شود و بر اساس تحقیقات علمی و فارغ از عواطف و احساسات و هواهای نفسانی، ابعاد آن مورد توجه قرار بگیرد. این حوادث در روند حوادث دیگر در جهان اسلام رها شده و مسکوت مانده اند و به همین دلیل غرق در انبوه مشکلات شده است.

جای تأسف است که در قرون اولیه، تاریخ اسلام نوشته نشده است تا تحقیقی آگاهانه و فراگیر و دور از جریانات دینی پیرامون آن صورت گیرد.

در حقیقت به این برهه خاص از زمان، بعد از وفات رسول الله صلی الله علیه و آله باید توجه خاص شود و تحقیقی عمیق درباره ی مسائل پوشیده ی آن انجام گیرد چون این برهه از تاریخ، به قید و بندهای دست و پاگیر محدود شده و در هاله ای از سانسور و ابهام و اغماض واقع شده است.

در عصر نهضت فکری، زمینه برای هرگونه تحقیق علمی آماده است؛ در واقع تمام راه ها باز و بستر فکری برای هر کار تحقیقی آماده است، مگر تاریخ اسلام که در قید و بند طائفه ای و تقلیدهای کورکورانه ی موروثی قرار گرفته و به دور از تحقیق و دقت است.

مهم ترین حادثه ای که در عصر اول اسلامی اتفاق افتاد ماجرای بنی ساعده و شورای حکومتی بود که در آن، سرنوشت ملت اسلامی و امور سرنوشت ساز، اهمیت نداشت، بلکه رعایت مصالح شخصی و تمایلات خاص در آن مقدم بر سایر

امور بود. هدف این شورا، دور کردن امام از حکومت، ابعاد حکومتی و از تمام امور متعلق به دولت اسلامی و امور سیاسی و لشکری بود.

این هدف به وضوح و روشنی محقق شد و امام خانه نشین و گوشه گیر گردید و مردم از موهبت او محروم شدند؛ همچنین از پیشرفت، تحوّل و برتری بر همه ی عالم و تمام ملت های روی زمین که او می خواست.

جهان اسلام به دلیل دور ماندن امام علیه السلام از رهبری امت با حوادث وحشتناکی روبرو شد، از فجیع ترین دردها و سخت ترین بلاها این بود که خلافت اسلامی که سایه ی خدا در روی زمین است به دشمن ترین دشمنان رسول خدا صلی الله علیه و آله و کینه توزترین افراد به او و خشمناک ترین مردم نسبت به اصول و ارزش های دینی، یعنی به بنی امیه رسید.

بنی امیه ضربات کوبنده ای بر اهل بیت و خاندان پیامبر وارد آوردند - خاندانی که ودیعه و مخزن علم آن حضرت بودند - شیعیان و طرفدارانشان را پراکنده کردند و فساد و خلاف را در زمین منتشر کردند.

پس از آن که حکومت امویان در هم پیچیده شد و عباسیان بر حکومت مستولی شدند آن ها نیز ظلم و جور را ادامه دادند و امور اقتصادی امت را به دست گرفته، به خوشگذرانی و عیاشی های شبانه پرداختند. آن ها خشم خود را بر سر سادات علوی یا همان دعوت کنندگان به اصلاح جامعه ریختند و بسیار فجیع تر و هولناک تر از امویان با شیعیان رفتار کردند. بدون شک، تمام بحران ها و مصایبی که مسلمانان در زمان حکومت های اموی و عباسی متحمل شدند، نشأت گرفته از شورای سقیفه بود که ما در بحث های این کتاب از آن استفاده می کنیم.

امام علیه السلام نهال دست پرورده ی نبوت و از نور درخشان آن بود. از درخت مبارکی که اصلش ثابت و شاخه هایش در آسمان است و هر وقت دیگران بخواهند با اجازه ی پروردگار، از میوه ی آن می توانند استفاده کنند.

تاریخ زندگی امام، ارتباط محکمی با سیره ی رسول الله صلی الله علیه و آله دارد؛ در واقع او بخش جدا نشدنی از سیره و مبارزات پیامبر و نمونه ای اعلی برای اوست. او پشتوانه ی محکم برای پیامبر، هنگام غربت اسلام و زمان دردها و ناراحتی ها بود؛ همگام با پیامبر در بزرگ ترین جهاد شرکت کرد تا اسلام توانست روی پای خود بایستد؛ آگاهی را نشر داد؛ دروازه های اندیشه و روشنایی را به روی زندگی گشود و برای نابودی جهل و شرک، کوشش فراوان نمود.

شخصیت این امام الهام گرفته و بزرگ، افکار علما و محققین مسلمان و غیر مسلمان از همه ی اعصار و شهرها را به خود مشغول داشته، آثار علمی و معارفی که از او باقی مانده، همه را مات و مبهوت کرده است. نه شرق عربی او را شناخت و نه غیر آن، همه در تحیر و شگفتی اند از قضاوت های عجیب او، علو بلاغتش، اعجاز فصاحتش و همچنین آنچه از او به یادگار مانده از ستارگان ادب و ذخائر فکر و بیان. ابن ابی الحدید می گوید: «چه بگویم درباره مردی که تمامی فضیلت به او نسبت داده می شود، هر جماعتی به او می رسد و هر طایفه ای او را جذب می کند، او سردسته همه فضایل و منابع آن است، اوست رقیب میدان مسابقه و برنده میدان اسب دوانی».

عالمان و ادیبان درباره شخصیت او بحث های فراوانی کرده اند، ده ها کتاب از روش و سیره او و صدها مقاله از زندگی و آثارش نوشتند با این وجود به تمام جوانب شخصیتی او پی نبردند و فقط به پرتوی از نور او پرداختند.

دست نوشته های عربی مملو از آثار شخصیتی امام و اندوخته های فکری و علمی اوست که به صورت گنجینه ها و کتاب های خطی در کتابخانه های جهان موجود است.

به هر حال من شکی ندارم و یقین دارم که هیچ عالمی هر چند کوشش هم بکند به کنه ذات و صفات عالیه و سطح علمی این سرآمد بزرگ نمی تواند دسترسی پیدا کند، بلکه رسیدن به آن محال است.

در طول تاریخ، شخصیتی چون امام علیه السلام وجود ندارد که درباره ی او این اندازه اختلاف عقیده وجود داشته باشد. دوستان و دشمنان او نظرات متفاوتی دارند و به شدت با هم اختلاف دارند؛ عده ای در دوستی او افراط کرده، سخنان اغراق آمیزی گفته، او را مدبر این جهان و زندگی بخش انسان ها می دانند. چون درباره ی زیادی علم، پاکی ذات، شجاعت بی نظیر، رشادتش در جنگ ها و دفاعش از حق و حقیقت بسیار شنیدند و به خدایی او اعتقاد پیدا کردند.

گروه دیگری در دشمنی با او زیاده روی کردند و به کفر و خروج او از دین حکم دادند به این دلیل که امام پدران آن ها را در راه اسلام به هلاکت رساند. آنان ناصبی ها و پیروان خوارجند؛ همان افرادی که در لحظه ی پیروزی امام بر معاویه، او را وادار به پذیرش حکمیت کردند. یاران معاویه قرآن ها را بر سر نیزه کردند و بدین وسیله فتنه ایجاد شد، امام فرمود: «اینها حیله و نیرنگ به کار گرفتند، و به قرآن ایمان ندارند، و به احکامش عمل نمی کنند»، اما آن ها جواب او را ندادند، شمشیرهایشان را کشیدند، نیزه هایشان را به سوی او گرفتند و او را وادار به پذیرش حکمیت کردند، سپس چون متوجه شدند راهی که رفته اند گمراهی است، به کافر بودن او حکم دادند، چون او اول موافقت کرده بود. امام علیه السلام آن ها را آزمود، به تعبیر خود امام، او را متهم کردند و از همان وقت، امام در شهر کوفه تنها ماند و با حزن و اندوه و غم همدم شد تا به دست مجرم و گنه کاری از خوارج به شهادت رسید.

بنابراین غلات، ناصبی ها و خوارج از هدایت اسلام خارج هستند و از دین به دورند و از هدایت قرآن بهره ای ندارند.

از انصاف و وفاداری به دور است که از زحمات و الطاف برادرم جناب حجت الاسلام والمسلمین شیخ هادی شریف القرشی رحمت الله علیه یادی نکنم، چون از کودکی تا کهنسالی، در همه حال، سختی و راحتی به من کمک کرد، در نیکی و احسان به من کوتاهی نکرد و در تحقیق و تألیف یاری ام نمود. از خداوند متعالی

درخواست عاجزانه دارم که بهترین پاداش را به او عطا کند و او را مورد رحمت و مغفرت خود قرار دهد.

شایسته است از زحمات استاد بزرگوارم، حجت الاسلام و المسلمین شیخ حسین خلیفه قدردانی بکنم چون لطف همیشگی و تشویق های پی در پی او، مشوق من در خدمت به اهل بیت بود، از سعی و تلاشش در این خصوص قدردانی می کنم و از خداوند توفیق او را خواستارم.

همچنین لازم است به الطاف برادرم جناب حجت الاسلام و المسلمین سید بزرگوار سید جواد وداعی دامت برکاته اشاره کنم، که به مکتب امام حسن علیه السلام خدمت بسیاری کرده و کمک های فراوانی نیز به من نموده است. از خداوند برای او اجر جزیل می خواهم خداوند او را برای اهل علم ذخیره و حفظ کرده و به او توفیق عطا نماید.

نجف اشرف

باقر شریف قرشی

18 محرم 1418 هجری

پیشگفتار

قرآن کریم؛ رساله جاوید خدا و حفظ کننده بهشت است، با آن برترین بندگانش را که کامل ترین فکر، صادق ترین ایمان و رئوف ترین قلب ها را دارند برگزید.

خدای متعال فرموده است: لَقد جآءکم رسولٌ من أنفسکُم عزیزٌ علیه ما عنتُّم حریصٌ عَلیکم بالمؤمنینَ رؤوفٌ رحیمٌ⁽¹⁾.

«با تحقیق، پیامبری از خودتان به سوی شما آمد که رنج و هلاک شما بر او سخت، و بر هدایت شما حریص، و به مؤمنان مهربان و رحیم است».

رسول خدا صلی الله علیه و آله ، کتاب خدای متعال را آشکار، آیات آن را شایع، و آن را منتشر کرد و آیات آن را برای اقوام و زبان های مختلف آن ها و شهرهای دیگر می خواند.

در واقع تعالیم قرآن، احکام و آدابش برای ترقی انسان و علو سرشت او آمده است. فواید آن بسیار زیاد است و همچنین کمک و نعمت بزرگی برای بشریت بوده است، و معجزه خلیفه خدا در روی زمین می باشد.

امام بزرگ، علم تفسیر قرآن را از برادرش و پسر عمویش، رسول خدا صلی الله علیه و آله فرا گرفت و او به تفسیر هر آیه ای که بر او نازل می شد، احاطه داشت، همان طور که امام آن را بیان می کند:

«آیه ای خدا بر پیامبرش نازل نکرد، مگر اینکه آن را جمع کردم و آیه ای از آن نبود، مگر اینکه بر من خواند و تأویل آن را به من آموخت»⁽¹⁾.

و امام علیه السلام فرمود: «آیه ای در قرآن نازل نشد، مگر اینکه من می دانستم کجا نازل شده، درباره چه کسی نازل شده و درباره چه چیزی و در دشت یا در کوه نازل گردیده است»⁽¹⁾.

پس؛ امام علیه السلام اولین کسی است که به علم قرآن احاطه پیدا کرد، و بر مضامین و محتویات آن واقف شد.

و این تفسیر موجب مباهات و افتخار ائمه طاهرین بود بعضی از کینه توزان و دشمنان شیعه قرآن امام را غیر از این قرآن می دانستند و آن را نزد امام وسیله عیب و طعن قرار دادند. این از کم تدبیری آن ها بود زیرا شیعه عقیده دارد که قرآن دیگری غیر از این قرآن وجود ندارد، و این قرآنی است که از جانب خداوند متعال بر پیامبر خاتم نازل شده است.

تفسیر امام شامل تفسیر و اسباب نزول آن و غیر آن که ذکر کردیم می باشد.

اگر کرسی خلافت بعد از وفات رسول اللّه صلی الله علیه و آله به امام علی علیه السلام واگذار می شد، و رهبری حکومت را او به عهده می گرفت؛ رهبری اصیل و نمونه با حکومت عالیه در روی زمین تشکیل می شد؛ زیرا امام از توانایی مهم علمی الهام گرفته بود، که تنها او از آن برخوردار بود و او دروازه شهر علوم پیامبر صلی الله علیه و آله بود و اندازه ای برای مرفت او نیست به علوم، نیست.

امام علیه السلام اعلام کرد، اگر رهبری بعد از نبی صلی الله علیه و آله به او واگذار می شد، برای تمام ملل و ادیان آن گونه که در کتابشان بود فتوا می داد.

امام علیه السلام فرمود: «به خدا قسم اگر برای من کرسی بگذارند و بر آن بنشینم، برای اهل تورات به توراتشان فتوا می دهم، تا تورات به سخن آید و بگوید: علی درست گفت و دروغ نگفت، برای شما فتوای داد آن گونه که بر من نازل شده، و به اهل انجیل با انجیل شان فتوا دهم تا انجیل به سخن آید، بگوید: علی درست گفت و دروغ نگفت برای شما به آنچه بر من نازل شد. و به اهل قرآن با قرآن شان فتوا دهم، تا قرآن به نطق آید و بگوید علی درست گفت و دروغ نگفت و شما را فتوا داد آن گونه که بر من نازل شد. شما که قرآن را شب و روز می خوانید آیا در بین شما کسی هست آنچه نازل شده بداند؟ و اگر یک آیه در قرآن نبود، و آنچه بوده و خواهد بود را تا روز قیامت به شما خبر می دادم. خداوند می فرماید: یمحوا اللّه ُ ما یشاءُ وَیثبتُ وعندهُ أمِّ الکتابِ⁽¹⁾. (خداوند هر چه را نخواهد، محو و هر چه را بخواهد، اثبات می کند.)

و این حدیث امام علیه السلام بر عالم بودن امام به تمام علوم و تمامی حوادثی که در دنیا رخ داده، و تا روز قیامت رخ می دهد، دلالت می کند.

نجف اشرف

باقر شریف قرشی

10 جمادی الثانی 1419 ه-

نسب درخشان امام علی علیه السلام

در دنیای انساب، نسبی روشن تر و جامع تر از نسب امیرمؤمنین علیه السلام - که واحد تمام صفات شرف و کرامت باشد - وجود ندارد. او از قلب خاندان هاشمی است که به عقل، شهامت، مهمان نوازی، یاری ضعیفان، حمایت از همسایه و غیر آن شناخته می شدند. صفات والایی که از نظر بزرگی، روشنی و شرف در صدر قوم عرب قرار دارد و ما به اختصار به بعضی از فضائل عالی و به بزرگان و سروران آن، کسانی که فخر و عزت را نه برای خاندان خود بلکه برای جهان عربی ثبت کردند، اشاره می کنیم.

بزرگی نسب

مورخین صفات کریمه ای را برای خاندان هاشم از آغاز تاریخ بیان کرده اند که باعث تمایز آنان از سایر اقوام شده است. صفات آن ها در جامعه ای که از فضائل شخصی دور بودند، شایع بود. از جمله صفات بارز مردم مکه در آن زمان، خشونت، تکبر، خودخواهی، قساوت، حسد، زنده به گور کردن دختران، پرستش بت ها و سایر صفات پست و همچنین عقب ماندگی بود.

تنها قبیله ای که در مکه به خرد و جوانمردی شناخته می شد، خاندان هاشم بودند.

چند نمونه از صفات بنی هاشم

1- پرستش خدا

پرستش بت در قبایل مکه شایع بود و بت ها بر دیوار کعبه آویزان بودند. هر قبیله بتی داشت که آن را به جای خدا می پرستید به جز خاندان هاشم که تنها خدا را می پرستیدند و از دین ابراهیم (شیخ انبیاء) پیروی می کردند. امام امیرالمؤمنین علیه السلام می فرماید:

«والله، نه پدرم، نه جدم «عبدالمطلب»، نه «عبدمناف»، و نه «هاشم» بتی را نپرستیدند و همانا خدا را پرستش می کردند و به سوی خانه ی خدا بر دین ابراهیم نماز می خواندند، و به او متوسل می شدند...⁽¹⁾.

این کرامات خاندان هاشم بر رشد فکری، ایمان عمیق به خدا و کنار گذاشتن تمامی خرافات و بت های دوره جاهلیت دلالت دارد. آن ها با تمسخر به بت ها می نگریستند و به آیین جدّ خود، ابراهیم، (کسی که با بت ها مبارزه نمود و ایمان به خدای خود را اعلام کرد) گردن نهاده بودند.

2- حلف الفضول

از مهم ترین حوادث اجتماعی که در مکه رخ داد «حلف الفضول» بود که از بارزترین موارد آن، قیام برای یاری مظلومان و گرفتن حق آن ها - قریشی و غیر قریشی - بود. این موضوع موافق میل هاشمیان بود؛ آنان که نمونه ای از جوانمردی، بزرگواری و یاری به دیگران بودند. رسول خدا صلی الله علیه و آله در آن پیمان حضور داشت، به آن افتخار می کرد و می فرمود: «در خانه ی «عبدالله بن جدعان» در پیمانی شرکت کردم که برای من دوست داشتنی تر از شتران سرخ مو بود و اگر در اسلام نیز به چنین پیمانی دعوت شوم اجابت می کنم»⁽²⁾.

امویان از این پیمان تخلف کردند زیرا این پیمان با طبیعت خودخواه و متکبر آنان سازگار نبود و سرشت آنان با سرشت هاشمیان که این پیمان را ایجاد کرده بودند در تضاد و تناقض بود. این تذکّر لازم است که جدالی لفظی بین امام حسین علیه السلام با «ولید بن عقبه» حاکم مدینه درگرفت؛ امام علیه السلام خشمگین شد و مردم را به حلف الفضول فراخواند؛ بزرگان قریش پاسخ او را دادند و ولید ترسید و شی ء مورد دعوا را به او برگرداند⁽¹⁾.

به هر حال حلف الفضول که نام دیگر آن پیمان جوانمردان است، یکی از شگفت ترین اقدامات اصلاحی است که بنی هاشم در تأسیس و تقویت آن سهیم بودند.

3- خارج کردن آب زمزم

یکی از کارهای بزرگی که به هاشمیان نسبت می دهند و از موارد عزت و افتخار آن ها به شمار می آید، خارج کردن آب از چشمه ی زمزم است که محل آن از زمان قریش مخفی شده بود و کسی از آن آگاهی نداشت؛ برای پیدا کردن آن کوشش های زیادی کردند اما به آن دسترسی پیدا نکردند.

رهبر هاشمیان «عبدالمطلب» برای پیدا کردن محل آن اقدام نمود و آن را پیدا کرد. در هنگام حفر چاه به گنجی رسید که در آن آهوانی از طلا، شمشیرها و زره هایی وجود داشت، صدایش را به تکبیر بلند کرد؛ قریشیان با سرعت در اطراف او گرد آمدند و هنگام مشاهده ی گنج، تعجب نموده، بر سر آن به نزاع پرداختند. «هشام بن مغیره» گفت: چون در بیت الحرام پیدا شده است برای قریش بوده و هر آن چه که در آن جا پیدا شود متعلق به تمام قریشی ها است. «حرب بن امیه» آن را به زور رد کرد و گفت: مخصوص عبد مناف است؛ آن ها چاه را حفر کردند و به آن دست یافتند؛ شایسته نیست که قریش را در آن شریک کنیم. نزاع بین

طرفین شدت یافت و «عبدالمطلب» ساکت بود و گفتار قریش را می شنید. «حرب» به او گفت: «چه شده است که تو صحبت نمی کنی در حالی که تو گنج را پیدا کردی؟» «عبدالمطلب» با بردباری و بدون توجه به دگرگونی گنج گفت: «شایسته نیست که گنج برای یکی از ما باشد؛ قرعه کشی کنیم که برای کعبه دو سهم و برای من دو سهم وبرای شما دو سهم باشد». به او پاسخ مثبت دادند؛ پس بین قریش و کعبه قرعه انداختند. برای کعبه سه سهم مقرر شد؛ پس، عبدالمطلب آن ها را صدا کرد و گفت: «ای گروه قریش متفرق شوید، و ای بنی عبدمناف، هیچ یک از شما از این گنج نصیبی ندارید... اما این طلا به صورت صفحه هائی ساخته می شود و بر در کعبه قرار می گیرد...».

این اندیشه و علو فکر در نظر قریش بزرگ جلوه کرد؛ طلا را به نزد ریخته گر بردند و او صفحاتی از آن درست کرد سپس آن را بر در خانه ی کعبه نصب کردند⁽¹⁾.

قوی ترین گمان این است؛ اولین کسی که کعبه مشرفه را با طلا پوشش داد عبدالمطلب، بزرگ قریش، بود. شادمانی و خوشحالی ای، تمام اهالی مکه را به وسیله آب زمزم (که عبدالمطلب برای آن ها خارج کرد) فرا گرفت. بزرگ ترین نعمت و عزیزترین چیز در زندگی آب است که خدا به آن ها عطا کرد.

4- آب دادن به حجاج

از دیگر صفات پسندیده ی هاشمیان، سخاوتمندی و آب دادن به حجاج بود. اولین کسی که به این کار اقدام کرد و این فضیلت شامل او شد، هاشم بود. راویان گفته اند: هنگام ورود حجاج با صدای بلند برای قریش خطبه می خواند و می گفت: «ای گروه قریش، شما همسایگان خدا و اهل بیت اویید و در این فصل، زائرین و حجاج خانه خدا به سوی شما می آیند؛ آن ها مهمان خدا و سزاوار بزرگداشتی در

خور مهمانان او هستند، آن چه برای خودتان در این مدت طعام آماده کرده اید، برای زمانی که آن ها باید در این جا ساکن شوند، جمع کنید...»⁽¹⁾.

این دعوت، دعوت شرافت، شهامت و بزرگواری بود و قریشیان به جمع آوری و اهدای کمک های مالی و فروش آب و طعام قیام می کردند.

5- اطعام فقرا

بخشندگی ای دیگر از هاشمیان، غذا دادن و بخشیدن آن، با سخاوتمندی به غریبان و درماندگان بود. اولین کسی که به این بزرگواری شناخته شد، هاشم (رئیس قبیله بنی هاشم) بود که نان را در آب گوشت ترید می کرد و با رضایت کامل به قومش می داد. او از این جهت به هاشم، یعنی شکننده ملقّب شد. او نان خشک را می شکست و در آب گوشت ترید می کرد. از همین جهت شاعر گفته است:

عَمرو العُلی هَشَمَ التَّریدَ لِقَومِهِ وَرِجالُ مَکَّةَ مُسنِتونَ عِجافُ

«عمرو العلی برای قومش آب گوشت ترید می کرد و به مردان قطحی زده، لاغر و ضعیف مکه می داد».

این صفت بزرگ، به فرزندان و نبیره های او نیز به ارث رسید و از بارزترین آن ها، ریحانه ی رسول الله - امام حسن علیه السلام - بود که بخشنده ترین فرد زمانه ی خود و در سخاوتمندی ضرب المثل بود و با این که همه ی اهل بیت علیهم السلام معدن جود و کرم بودند او را کریم اهل بیت لقب دادند. مشابه او در کرامت نامی ترین سخاوتمندان در دنیای اسلام بود و نیز عبدالله جعفر که از چهره های درخشان سخاوتمندی در عالم عرب بود. اصولاً بنی هاشم از بخشنده ترین مردم بودند و بیشتر آن ها به اندازه ای نیک سیرت و گشاده دست بودند که گویی کرم عنصر ذاتی آن ها شده بود.

بزرگان بنی هاشم

اشاره

خاندان هاشمی مردان نمونه ای داشت که بزرگان و رؤسای آن ها را در زیر نام می بریم:

1- هاشم

هاشم از بهترین افراد شهر مکه و در سخاوت ضرب المثل بود. او حجاج را در مکه، منی و عرفات اطعام می کرد و نیز اولین کسی بود که کوچ قریش را به یمن و شام مرسوم کرد⁽¹⁾شاعر در باره ی او می گوید:

سُنَّت إلیه الرَّحلَتان کِلاهُما سَفَرُ الشَّتاءِ وَرِحلَةُ الأصیافِ

«دو سفر را او مرسوم کرد که این دو سفر زمستانی و سفر تابستانی بودند».

2- عبدالمطلب

از سادات و بزرگان بنی هاشم و از مفاخر قریش، عبدالمطلب بود که در جوانی، از عاقل ترین جوانان قریش و در پیری، از باوقارترین و بزرگ ترین شیوخ عصر خویش بود و چون مردم از او بسیار ستایش و تمجید می کردند به او لقب «شیبه الحمد» دادند. پذیرائی و آب دادن حجاج پس از وفات عمویش به او واگذار شد. او در مورد جمع آوری آب به سختی می کوشید و آب باران را در حوض هایی که از پوست درست شده بود، جمع آوری و برای حجاج بیت الله الحرام آماده می کرد. او آب زمزم را پس از آن که قریش از مکان آن بی اطلاع بودند کشف کرد. پس از وفات او، حزن و اندوه همه ی قریشیان را فراگرفت. مطرود بن کعب خزاعی در مرثیه ای برای او گفته است:

یا أیُّها

الرجُلُ المُحَوِّلُ رَحلَهُ

ألا نَزَلتَ

بِآلِ عَبدِ مَنافِ

هَبِلَتک

أمُّکَ لَو نَزَلتَ عَلیهِمُ

ضَمِنوکَ

مِن جوعٍ وَمِن إقرافِ

الآخِذونَ

العَهدَ مِن آفاقِها

وَالرّاحِلونَ

لِرَحلَةِ الإیلافِ

وَالمُطعِمونَ

إذا الریاحُ تَناوَحَت

وَرِجالُ

مَکَّةَ مُسنِتونَ عِجافُ

وَالمُفصِلونَ إذا المُحولَ تَرادَفَت

والقائِلونَ

هَلُمَّ للأضیافِ

والخالِطونَ

غَنِیَّهُم بِفَقیرِهِم

حتّی یکونَ

فقیرَهُم کالکافی

کانت

قُرَیشٌ بیضَةً فَتَفَلَّقَت

فالمُ-خُّ خالِصَةٌ لِعَب-دِ مَنافِ⁽¹⁾

«ای کسی که زین مرکبت را برگردانده ای چرا بر خاندان عبد مناف وارد نگشتی؟

وای بر تو، اگر بر آن ها وارد می شدی تو را از گرسنگی و تهی دستی نجات می دادند.

آنان که از دیرباز به عهد خود پای بند بودند و آنان که برای راحتی کوچ می کردند.

آنان که در هنگام قحطی و خشکسالی و هنگامی که اهالی مکه سال ها گرسنه بودند، آن ها را اطعام می کردند.

آنان که در هنگام خشکسالی های پیاپی، مردم را به مهمانی دعوت می کردند.

آنان که ثروتمندان شان با تهی دستان هم نشین بودند به اندازه ای که فقیرشان احساس بی نیازی می کرد.

قریش به این صفات نیک معروف بود و خاندان عبد مناف همگی خردمند بودند».

این شعر از کرم خاندان هاشمی، پذیرایی از مهمان و سخاوتمندی آن ها حکایت می کند و این تذکر لازم است که عمر شریف پیامبر صلی الله علیه و آله هنگام وفات عبدالمطلب هشت سال بود⁽²⁾.

3- ابوطالب

ابوطالب حامی اسلام و نگهبان بزرگ دعوت اسلامی از شروع نور آن است. او نیروی قدرتمندی بود و در هنگامی که سرکشان و متجاوزان قریش برای خاموش کردن نور اسلام و فروکش کردن شعله ی توحید متحد شده بودند، به اسلام کمک های بسیار کرد و به طور یقین، پیامبر بدون حمایت ابوطالب، نمی توانست رسالت پروردگارش را به انجام برساند. او با عزمی راسخ و محکم در برابر آن حیوانات درنده ایستاد در حالی که بتان آن ها را حقیر می شمرد، تقلیدها و عادات آن ها را به تمسخر می گرفت و کار آن ها را سبک می شمرد. به طور مختصر موارد قهرمانانه ی او در یاری از اسلام، فداکاری و حمایت او از رسول اکرم صلی الله علیه و آله را که به قلم نور و فخر ثبت شده است بیان می کنیم:

احترام به پیامبر صلی الله علیه و آله

ابوطالب پیامبر صلی الله علیه و آله را اکرام ویژه ای می نمود و با تمام وجود به او خدمت می کرد و از کودکی حافظ و مربی او به شمار می آمد. او از علو و عظمت زندگی پیامبر در آینده آگاه بود و می دانست: دنیا را سر از نور و آگاهی و رسول رب العالمین، خاتم المرسلین و سید النبیین است. پیشینیان او را آگاه کرده، از این که یهودیان به پیامبر آزار برسانند یا او را نابود کنند نیز، برحذر داشته بودند. راویان می گویند: ابوطالب همراه پیامبر صلی الله علیه و آله برای تجارت به شام سفر کرد؛ راهبی با سرعت به نزد او رفت و گفت: «من تو را نصیحت می کنم که همراه پسر برادرت به جای خود برگردی و هر چند این کار باعث از بین رفتن اموال و زیان در تجارت تو باشد. من از دسیسه های مشرکین و دشمنی یهودیان بیمناکم زیرا آن ها اگر او را بشناسند (آن گونه که من او را شناخته ام) به او آسیب می رسانند و او را به سرعت از بین می برند. پس ابوطالب به سوی مکه برگشت و به خاطر حفظ فرزند برادرش به تجارت در شام ادامه نداد و از

ترس آسیب دشمنان، او را در رختخواب خویش می خواباند و او را در نیمه های شب، از محلی به محل دیگر انتقال می داد تا کسی او را مورد سوء قصد قرار ندهد.

حمایت از اسلام

زمانی که پیامبر صلی الله علیه و آله دعوت هدفمند و جاوید خود را برای آزادی انسان، نجات او از تاریکی جهل و پرستش بتان اعلام کرد، قریشیان بسیار ترسیدند و برای خاموش کردن شعله ی توحید به پا خاستند.

دعوت اسلامی در جامعه ی جاهلی، انقلاب فکری و تحول بزرگ اجتماعی به وجود آورد. قریشیان از مصالح، تقلیدها و انحراف در آداب و اصولی که پیامبر صلی الله علیه و آله درباره ی زنان و فرزندانشان ایجاد کرده بود، ترسیدند و برای خدایان و بت هایی که پیامبر صلی الله علیه و آله آن ها را به سخره می گرفت و مردم را به نابودی و خراب کردن آن ها دعوت می کرد سخت هراسان بودند؛ پس، رگ های گردنشان ورم کرد، سحرشان باطل شد و مأیوسانه برای مبارزه با او و خاموش کردن نور رسالت او متّحد شدند؛ به جز ابوطالب، قهرمان اسلام، که چون سدی عظیم در برابر آن ها به حمایت از او پرداخت و نشاط و دلاوری را در وجود فرزند برادرش برانگیخت و برای ترویج اصول پیامبر این اشعار را سرود:

فَاصدَع

بِأمرِکَ ما عَلَیکَ غَضاضَةٌ

وابشِر

بِذاکَ وَقُرَّ مِنکَ عُیونا

وَدَعَوتَنی

وَعَلِمتُ أنَّکَ ناصِحی

وَلَقَد

صَدَقتَ وَکُنتَ ثَمَّ أمینا

وَلَقَد

عَلِمتُ بِأَنَّ دینَ مُحَمَّدٍ

مِن خَیرِ

أدیانِ البَرِیَّةِ دینا

واللهِ لَن

یَصِلوا إلَیکَ بِجَمعِهِم

حَتّی

اُوَسَّدَ فِی التُّرابِ دَفیناً⁽¹⁾

«آن چه را مأموری آشکارا بیان کن، بر تو باکی نیست و به آن بشارت بده و چشم هایی از تو روشن می شود.

و به منظور خیرخواهی و هدایت مرا دعوت کردی و بی شک راست گفتی و در دعوت خویش امانت دار بودی.

و من این را فهمیدم که دین محمد صلی الله علیه و آله از بهترین ادیان جهان است.

به خدا قسم تا روزی که مرا به خاک نسپرده اند هرگز گروه قریش بر تو دست نخواهند یافت».

این اشعار از ایمان عمیق او به اسلام، آگاهی در طرفداری از پیامبر صلی الله علیه و آله و حمایت از دعوتش حکایت می کند. و این که دشمن علی رغم کوشش بسیار نمی تواند از پیشرفت اصول اسلام و تبلیغ رسالت پروردگار جلوگیری کند.

ابوطالب تصمیم گرفت با تمام توان خود از پیامبر حمایت نماید و نسبت به او فداکاری کند. او قریشیان را مخاطب خود قرار داد و گفت:

کَذَبتُم

وَبیتِ اللهِ نُخلی مُحَمَّداً

وَلَمّا

نُطاعِن دونَهُ وُنُناضِلِ

وَنَنصُرُهُ

حتّی نُصَرَّعَ حَولَهُ

وَنُذهَلَ

عَن أبنائِنا وَالحَلائِلِ⁽¹⁾

به خانه ی خدا قسم، به دروغ تصور کردید که از محمد دست برمی داریم با این که تاکنون در راه او نیزه ای به کار نبرده و جنگی نکرده ایم.

او را یاری می کنم تا آنجا که از زنان و فرزندانمان چشم پوشیده و در راه او کشته شویم.

معنی این شعر این است که او هرگز پیامبر صلی الله علیه و آله را رها نخواهد کرد که قریش بر او ستم کنند و از او دفاع خواهد کرد تا خودش و اهل بیتش در نزد او به خاک بیفتند.

ابوطالب چنان شیفته ی دوستی پیامبر صلی الله علیه و آله بود و عواطف و احساسات او را تصرف کرده بودند که می گفت:

وَأبیَضَ

یُستَسقی الغَمامُ بِوَجهِهِ

ثُمالُ

الیَتامی عَصمَةٌ لِلاِرامِلِ

سفیدرویی که ابر از روی او طلب باران می کند پناهگاه ایتام و حافظ بیوه زنان است.

این بیت در جان نبی صلی الله علیه و آله اثر بزرگی گذاشت. راویان می گویند: به اهل مدینه قحطی سختی رسید. به رسول خدا صلی الله علیه و آله شکایت کردند؛ او بالای منبر رفت و درخواست باران کرد. طولی نکشید که باران باریدن گرفت به اندازه ای که اهل مدینه ترسیدند غرق شوند؛ به رسول خدا صلی الله علیه و آله شکایت کردند؛ پس او گفت: «اللّهمّ حَوالَینا وَلا عَلَینا»:«خدایا،

پیرامون ما، نه بر سر ما». پس، ابرها از مدینه به اطراف مدینه رو آوردند. پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود: «اگر ابوطالب امروز را درک می کرد خوشحال می شد». امام علیه السلام متوجه پیامبر شد و گفت: گویا گفتار او را اراده کرده ای:

وَأبیَضَ

یُستَسقی الغَمامُ بِوَجهِهِ

ثُمالُ

الیَتامی عِصمَةٌ لِلأرامِلِ⁽¹⁾

سفیدرویی که ابر از روی او طلب باران می کند، پناهگاه ایتام و حافظ بیوه زنان است.

گویی این بیت شعر نزد خاندان پیامبر صلی الله علیه و آله جایگاه خاصی دارد؛ زیرا، سرور زنان عالم÷ در ساعت آخر زندگی پدرش این شعر را خواند. پدرش با لطف و محبت فرمود: «این قول عمویم ابوطالب است» و این آیه را خواند:

وَما مُحَمَّدٌ إلا رَسولٌ قَد خَلَت مِن قَبلِهِ الرُّسُلُ...⁽²⁾«محمد نیست مگر فرستاده ی خدا که قبل از او پیامبرانی بودند...». گروهی از رؤسای قریش نزد ابوطالب رفتند و به او گفتند: پیامبر صلی الله علیه و آله را به آن ها تحویل دهد و در عوض عمارة بن ولید که عاقل ترین و زیباترین جوان قریش است را تحویل بگیرد. ابوطالب آن ها را مسخره کرد و بر آن ها بانگ زد: «ای احمق ها، به خدا با من به انصاف عمل نکردید. وای بر شما! دور شوید، آیا می خواهید روح و فرزندم را به شما بدهم تا او را بکشید و فرزندتان را به من بدهید تا او را برایتان پرورش دهم؟ چه شده است؟ چگونه حکم می کنید؟ آیا امید دارید که من محمد را

با عمارة بن ولید عوض کنم!؟ قسم به آن کسی که جان من در دست اوست تمام عالم را با یک ناخن پای محمد[ صلی الله علیه و آله ] عوض نمی کنم؛ پس شما دیگر با من صحبت نکنید وگرنه گردنتان را با شمشیر می زنم».

مأیوس و زیانکار بازگشتند و آرزوهایشان به ناامیدی مبدل گشت. ابوطالب آن ها را به سخره گرفت و با تمام قدرت به حمایت از پیامبر صلی الله علیه و آله برخاست. اگر حمایت او نبود، قریشیان از پیامبر و دعوت او هیچ اثری باقی نمی گذاشتند.

با پیامبر در شعب

قریشیان از دعوت پیامبر صلی الله علیه و آله خسته شده، و از او هراسان تر شدند. حزن و اندوه آن ها را فراگرفت. بعضی از فرزندان، بردگان، و زنان و پسران آن ها ایمان آورده بودند؛ به تقلیدهایشان می خندیدند و حکم به نجاست آن ها می دادند. بنابراین، سرکشان و رؤسای آن ها بر بازداشت پیامبر صلی الله علیه و آله و سایر افراد بنی هاشم و بنی عبدالمطلب و حبس کردن آن ها در «شعب ابی طالب» خارج از مکه حکم نموده و قراردادی در این باره نوشتند که بندهای سختی داشت و آن را در داخل کعبه آویزان کردند. بعضی از مواد آن این است:

1- محروم بودن از مواد غذائی. 2- ممنوعیت ارتباط با آن ها.

3- ممنوعیت ازدواج با آن ها. 4- ممنوعیت رساندن آب به آن ها.

5- ممنوعیت رساندن اثاثیه و فرش به آن ها.

6- عدم فسخ این محاصره ی اقتصادی تا زمانی که پیامبر را تسلیم کنند.

7- گماشتن نگهبان در دهانه دره ی برای این که کسی از آن ها فرار نکند⁽¹⁾.

ابوسفیان، ابوجهل، عاص بن وائل، ابوالبختری، ابولهب، عمرو بن العاص و سایر سرکشان قریش، عهدنامه را امضاء نموده و آن را داخل کعبه آویزان کردند.

عده ای از افراد پست قریش کوشیدند که پیامبر صلی الله علیه و آله را در شعب به قتل برسانند، ابوطالب برای او نگران شد و فرزندش امام امیرالمؤمنین علیه السلام را در جای او می خواباند. این محاصره ی اقتصادی ظالمانه، سه سال ادامه داشت و سیده زکیه ام المؤمنین خدیجه÷ طعام و شراب مورد نیاز آن ها را تأمین می کرد و تمام ثروت خود را در این راه خرج کرد به طوری که از ثروت کلان او چیزی باقی نماند؛ تا این که خداوند برای آن ها فرجی نازل کرد.

و موریانه ای را بر پیمان نامه مسلط کرد که تمام آن را به جز کلمه ی جلاله (الله) خورد. پیامبر صلی الله علیه و آله عمویش

ابوطالب را از آن آگاه کرد، سپس از شعب به سوی حرم خارج شد، قریشیان دور او جمع شدند، به آن ها گفت:

«پسر برادرم می گوید: خداوند موریانه ای را بر پیمانتان مسلط کرده و همه ی آن را که از روی ظلم و ستم بوده، خورده است و فقط نام (الله) را رها کرده است؛ اگر راست می گویید آن را حاضر کنید، اگر فهمیدید که شما به ما ظلم و قطع رحم کردید، آن محاصره را بردارید و اگر دروغگو بود، می دانیم که شما بر حق و ما بر باطلیم». به سرعت به سوی پیمان نامه رفتند و دیدند همان گونه است که ابوطالب به آن ها خبر داده است؛ پس نیروی او شدت یافت و خطاب به آن ها گفت:

«شما در حق ما ظلم و ستم و قطع رحم کردید» همچنین گفت:

وقد کان فی أمر الصحیفة عبرةٌ

متی ما یُخَبَّر غائب القوم یعجب

محا الله ُ

ذِکراهم وأفنی عقوقهم

وما نقموا

مِن ناطق الحق مُعرِب

فأصبح ما قالوا

مِن الامر باطلاً

ومن یختلق

ما لیس بالحق یکذب⁽¹⁾

و در جریان خورده شدن عهدنامه توسط موریانه، عبرتی است که اگر غائب آن را بشنود تعجب می کند.

خدا نام آن ها را محو و پیمان شکنی آن ها را باطل نمود و نتوانستند از گوینده ی حق انتقام بگیرند.

آن چه در این مورد می گفتند باطل شد و آن کسی که به ناحق چیزی را به کسی نسبت دهد دروغگوست.

خداوند متعال برای پیامبرش و سایر کسانی که از هاشمیان با او بودند فرجی رساند. فرزند امیه به سوی قریش رفت و آنان را مورد خطاب قرار داد و از آن ها شکستن محاصره بر هاشمیان را خواستار شد. ابوجهل به سختی آن را رد کرد تا اینکه گروهی از قریش به او پیوسته، به زهیر پاسخ مثبت دادند و از گفتار او پشتیبانی کردند و قریش درخواست او را اجابت کرد و از پیامبر صلی الله علیه و آله و سایر کسانی که با او بودند محاصره ی اقتصادی را برداشتند.

دعوت اسلامی ابوطالب

ابوطالب پاسخ مثبت داد و برای دعوت به اسلام مشخص شد، ابوطالب پادشاه حبشه را به اسلام دعوت کرد و نامه ای به او نوشت که آن را به این ابیات خاتمه داد:

أتعلمُ مَلِک

الحُبشِ أنّ محمّداً

نبی کموسی

والمسیح بن مریم

أتی بالهدی

مثل الَّذی فی هُداهُما

فکلٌّ

بأمرالله یَهدی ویعصم

وأنَّکُم

تتلونَهُ فی کتابکم

بصدقِ حدیثٍ

لا حدیث التَّراجُم ِ

فلا تجعلوا

لله ِ نِدّاً وأسلِموا

فإنّ طریق

الحقِّ لیس بمظلم ِ⁽¹⁾

آیا پادشاه حبشه می داند که محمد مانند موسی و عیسی پسر مریم، پیامبر است؟

برای هدایت آمد مانند آن کسانی که برای هدایت شما آمدند و همه به امر خدا هدایت و عصمت می ورزند.

و شما درستی حادثه را در کتاب خودتان می خوانید نه از شرح حال.

برای خدا شریک قرار ندهید و اسلام را بپذیرید چون راه حق تاریک نیست.

ابوطالب دعوت کننده ی به اسلام و حامی و فدایی آن بود و فضایل پیامبر و نیز مناقب و آثار او را نشر می داد و اشعاری برای او سروده است:

ظهرت دلائلُ نوره

فتزلزلت

منها البسیطة وازدهت

أیامُ

وهوت عُروشُ الکُفرِ عند

ظهوره

وبسیفه قد شُیِّدَ

الاسلامُ

وأتاهُمُ أمرٌ عظیمٌ

فادحٌ

وتساقطت مِن حوله

الاصنامُ

صلّی علیه الله ُخلاقُ

الوری

ما أعقب الصُّبح المضی ء

ظلامُ

دلایل نور او آشکار شد و در دنیا زلزله افتاد و روزگار خرم و خندان شد.

و تخت کفر هنگام ظهورش سرنگون شد و اسلام با شمشیر او محکم گردید.

و امری بزرگ و سخت را آورد و تمام بت های اطراف آن فرو افتادند.

درود خدای خالق جهان بر او باد که بعد از صبح روشن تاریکی وجود ندارد.

و نیز گفته است:

ألا یا بَنی فِهرٍ

أفیقوا ولا تَقُم

نَوائِحُ قَتلاکُم

لِتُدعی بِالتَّنَدُّمِ

علی ما مضی مِن بَغیِکُم

وَعُقوقِکُم

وإتیانِکُم فی أمرِکُم

کُلَّ مأثَمِ

وظُلمِ نَبِی جاء یَدعو

إلی الهُدی

وأمرٍ أتی مِن عند ذی

العرش قَیِّمِ

فلا تَحسَبونا

مُسلِمِیهِ ومثلُهُ

إذا کان فی قومٍ فلیس

بمسلمِ

فهذی معاذیرٌ وتَقدِمَةٌ

لکم

لِئَلا تکونَ الحربُ قبل

التَّقَدُّم ِ⁽¹⁾

ای فرزندان فهر، بیدار شوید و برای کشته شدگانتان نوحه سرایی نکنید که پشیمان می شوید.

بر آن چه در اثر ظلم و نافرمانی در هر محلی از شما گناهی سرزده و گذشته است.

و ستم به پیامبری که شما را هدایت می کند و امری که از جانب خدای صاحب عرش آورده است.

ما را مسلمان و مانند آن به حساب نیاورید در حالی که در قوم مسلمانی نیست.

این عذر من بود که برای شما گفتم تا این که قبل از شروع جنگی نباشد.

ابوطالب به دلیل روح ایمان منزلت رفیعی دارد. او اسلام را پذیرفت و در آن راه، بزرگ ترین فعالیت های جهادی را انجام داد و اسلام بدون او، نمی توانست استحکام یابد و کمک او به اسلام و مسلمین بسیار بزرگ است.

وصیت ماندگار ابوطالب

ابوطالب، قهرمان اسلام، به فرزندان و سایر افراد خانواده خویش وصیت کرد؛ وصیتی که مکارم اخلاق، محاسن آداب و محبت شدید به فرزند برادرش سید کائنات را در بر داشت. بعضی از بندهای آن چنین است:

«شما را به بزرگداشت این کعبه ی مقدسه سفارش می کنم؛ زیرا در آن رضای پروردگار، قوام زندگی و ثبات قدم است. صله ی رحم را به جا آورید و آن را قطع نکنید؛ چون صله ی رحم عمر را زیاد می کند و زیادی در عدد است. ظلم را رها کنید و به سائل بخشش کنید. راست گفتاری و ادای امانت بر شما باد زیرا در آن محبتی خاص و بزرگواری عام است...».

این بند از وصیت نامه، گویای تمام فضایلی است که انسان به آن نامیده می شود و از ارزش های کریمه ای است که رسول خدا صلی الله علیه و آله آن را اعلام کرده است.

از دیگر بندهای این وصیت نامه، برانگیختن خاندان هاشمی و غیر آن ها به دوستی و اخلاص بر پیامبر صلی الله علیه و آله ،یاری کردن او و فدایی راه او بودن است. او گفت: «و من شما را به محمد صلی الله علیه و آله وصیت می کنم؛ زیرا او امین در قریش، صدیق در عرب و جامع تمام آن چیزی است که به شما وصیت کردم، برای شما آیینی رهابخش آورده است که آینده از آن اوست. هم اکنون می بینم که محرومان و ستمدیدگان

عرب از هر سو به او روی می آورند، دعوت او را پاسخ می دهند، شعارش را تصدیق می کنند و جریان او را بزرگ می شمارند. دشمنان او، خود را به گرداب مرگ می افکنند و سران قریش دنباله رو آنان می شوند و از پایگاه قدرت آنان ویرانه ها برجای می ماند. و هنگامی که تحولی چنان ژرف پیش می آید که ضعیفان به سروری می رسند، بزرگان نیازمند می شوند و دورترین ها بیشترین بهره را از توفیق می یابند. عرب، دوستی و محبت خود را به محمد تقدیم می کند، و زمامداری خویش را به او می سپارد.

ای جماعت قریش، اینک او را که از تبار شماست، در میان شما زندگی می کند، یار او باشید و یارانش را حمایت کنید، هر که از شما راه او را در پیش گیرد، بالندگی و رشد می یابد و هر که از پرتو هدایت او بهره گیرد، سعادتمند می شود. کاش فرصت بیشتری داشتم و اجل مرا تأخیری بود تا هر موج مخالف را از او می راندم و در برابر هر رنج و مصیبتی مدافع او بودم؛ همچنین گواهی می دهم به گواهی او و گفتار او را بزرگ می شمارم»⁽¹⁾.

این وصیت از ایمان ابوطالب به پیامبر صلی الله علیه و آله ،پذیرفتن

اسلام و فداکاری در دفاع از آن حکایت دارد.

این شخصیت بزرگ، آینده ی درخشان اسلام را پیش بینی کرده و می گوید: به زودی مستضعفین جهان به او ایمان آورده و قدرت نیرومندی در دفاع از او به وجود می آورند و به زودی بزرگان قریش و رؤسای آنها خوار و ذلیل می شوند و از پیامبر صلی الله علیه و آله و اصحابش عطوفت و دوستی را طلب می کنند. طولی نکشید که این پیش بینی تحقق پیدا کرد، راویان روایت کرده اند که معاویه زنی از مسلمانان را

خواستگاری کرد، او از پیامبر صلی الله علیه و آله نظرخواهی کرد و حضرت او را از ازدواج با او نهی کرد و فرمود: «او بینواست»⁽¹⁾.

به هر حال وصیت ابوطالب سرشار از ارزش های کریمه، نمونه های عالی و ایمان عمیق به اسلام است.

وفات ابوطالب

ابوطالب در حمایت از پیامبر صلی الله علیه و آله و یاری اسلام بسیار کوشید و به خاطر پسر برادرش با نیروهای دشمن مبارزه کرد و از سوی سرکشان قریش انواع رنج و مصیبت را متحمل شد. بیماری بر او چیره و مرگش نزدیک شد. مهم ترین دغدغه ی خاطر او، سرنوشت رسول خدا صلی الله علیه و آله بود که پس از وی از سوی گرگ های قومش (آنهایی که همه ی ارزش ها و معارف را انکار می کردند) به او چه خواهد رسید. و او در بستر مرگ، فرزندان و افراد خانواده اش را به یاری رسول خدا، ایستادن در کنار او، حمایت از او در برابر نیرنگ قریشیان و حمله به آن ها سفارش کرد. بیماری او شدت پیدا کرد تا این که سرانجام در ماه شوال یا ذیقعده پس از خروج پیامبر صلی الله علیه و آله از شعب، مرگ او فرا رسید⁽²⁾.

این شخصیت بزرگ پس از تلاش و کوشش در یاری اسلام و فداکاری برای رسول خدا صلی الله علیه و آله به عالم باقی شتافت. چون خبر وفات او در مکه منتشر شد، مکه از ترس این فاجعه متزلزل شد، دل هایی فرو ریخت و چشم هایی پر از اشک شد؛ همان گونه که جباران و سرکشان قریش خوشحال شدند.

امام امیرالمؤمنین علیه السلام به سرعت او را غسل داد و بدن مطهرش را کفن کرد. حزن و اندوه، جان او را فرا گرفت. مردم به سوی خانه ی ابوطالب سرازیر شدند،

پیکر مطهرش را با شکوه فراوان و احترام زیاد، بر دوش حمل کردند و او را در آرامگاه ابدی اش به خاک سپردند.

بدین سان دوران حیات این مجاهد بزرگ - که زندگی خود را برای خداوند متعال، یاری اسلام، مقاومت در برابر شرک و کوبیدن باطل صرف کرده بود - درهم پیچیده شد. سلام خدا بر او که چه بسیار بود کمک های او به اسلام و مسلمین!

سوگواری پیامبر صلی الله علیه و آله بر ابوطالب

پیامبر صلی الله علیه و آله غمگین و محزون، در کنار قبر عمویش ایستاد و خاک قبر او را با اشکش سیراب کرده و سخنان جان سوزی را با ناراحتی بیان می کرد:

«ای عمو، صله رحم کردی، خدا به تو جزای خیر بدهد. تو مرا پرورش دادی، در کودکی کفیل من بودی و در بزرگی مرا کمک و یاری کردی. ای عمو، به خدا قسم برای تو درخواست آمرزش می کنم و تو را شفاعت می کنم، شفاعتی که ثقلان از آن تعجب کنند...»⁽¹⁾.

به دلیل شدت تأثر و ناراحتی پیامبر صلی الله علیه و آله از فوت عموی خویش، آن سال را سال حزن نامید.

پیامبر صلی الله علیه و آله حامی، یاور و پناهگاه بزرگ خود را که به آن متکی بود، از دست داد. قریش او را تنها یافتند و برای آزار او اجتماع کردند. او فرمود: «قریش نتوانست کاری را که من آن را ناخوش داشتم انجام دهد تا اینکه ابوطالب از دنیا رفت»⁽²⁾. قریش بر آزار خود افزودند؛ گرد و خاک بر سر او می ریختند، در حالی که او نماز می خواند. شکمبه گوسفند بر سر او می افکندند و عذاب ها و آزارها بر او روا داشتند. برای قتل و کشتن او اجتماع کردند؛ سپس هنگامی که خانه ی او را

محاصره کردند در نیمه های شبی ظلمانی خارج شد و برادر و وصی اش امام علی علیه السلام را در رختخواب خود خواباند و به سوی یثرب رهسپار شد که ما در بحث های آینده آن را بیان خواهیم کرد.

ابوطالب حامی و یاری کننده ی اسلام است و سهم اول را در برپایی ستون آن دارد. او به گردن تمام مردان و زنان مسلمان حق دارد و کمک او به اسلام بسیار بزرگ بوده است. سخن بیهوده و یاوه ای است که بگویند این مجاهد بزرگ کافر از دنیا رفت و به دین اسلام نگروید. این بهتان از طرف امویان و عباسیان برای خاندان نبوی ساخته شده است و چیزی که جعلی بودن این سخن را ثابت می کند، شدت حزن پیامبر صلی الله علیه و آله بر او بعد از وفاتش و نامیدن آن سال به سال حزن است؛ پس اگر او کافر بود چگونه پیامبر صلی الله علیه و آله برای کافری محزون می شود؟ چگونه به او ترحم می کند و از او با احترام و بزرگی یاد می کند؟ چگونه در خانه ی او می خورد و می آشامد در حالی که حکم اسلام در نجس بودن کافر صریح است؟ و چگونه این مجاهد مؤمن در آتش و فرزندش امام امیرالمؤمنین علیه السلام قسیم بهشت و جهنم است؟

یکی از فضایل و صفات شریفه ی امام علیه السلام این است که از نسل این مجاهد بزرگ است، کسی که اسلام را در زمان غربت و محنتش حمایت کرد.

خداوند از اسلام بهترین جزا و اجر را به او بدهد و او را با پیامبران، صدیقان و شهدا محشور گرداند که خوب رفقایی اند.

سخن خود را به این عرض مختصر از جهاد ابوطالب در یاری و حمایت اسلام و پیامبر صلی الله علیه و آله به پایان می رسانیم و درباره ی سیده زکیه «فاطمه بنت اسد» مادر امام علیه السلام به گفتگو می پردازیم.

4- فاطمه بنت اسد مادر امام علیه السلام

مادر امام علیه السلام ، سیده طاهره فاطمه بنت اسد و از زنان زمانه خویش در عفت،

طهارت و علوّ ذات بود که فضایل او را ذکر می کنیم:

سبقت در اسلام

این سیده ی معظمه از سبقت گیرندگان در اسلام است و از همین جهت به شرف عظیمی دست یافت و بعد از ده نفر به اسلام گروید⁽¹⁾.

بیعت با پیامبر صلی الله علیه و آله

این سیده ی زکیه اولین زنی بود که با پیامبر صلی الله علیه و آله بیعت کرد، در هنگامی که از زنان بر عفت، طهارت و اجتناب از منکر پیمان گرفت.

توجه به پیامبر صلی الله علیه و آله

این سیده ی طاهره به پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله بسیار خدمت نمود و نسبت به او بیش از فرزندان خود توجه و دلسوزی می کرد. پیامبر صلی الله علیه و آله او را احترام می کرد، بزرگ می داشت و او را مادر می خواند⁽²⁾.

روایت حدیث

عالمان حدیث او را از جمله راویان حدیث از پیامبر صلی الله علیه و آله شمرده اند و از او 46 حدیث روایت شده و در صحیحین حدیثی از او نقل شده که بر آن اتفاق نظر است⁽³⁾.

سکونت در خانه امام

این سیده ی طاهره با فرزندش امام امیرالمؤمنین علیه السلام زندگی می کرد و با سایر فرزندانش زندگی نمی کرد. چون امام علیه السلام با بانوی زنان عالم زهراء الرسول÷ ازدواج کرد، امام به مادرش گفت:

«فاطمه دختر رسول الله علیه السلام آب و موارد مورد نیاز را تهیه کند و تو کافی است در داخل خانه به آسیاب کردن و درست کردن خمیر بپردازی».

وفات فاطمه بنت اسد

بیماری بر این بانوی بزرگ چیره شد. فاطمه دختر پیامبر صلی الله علیه و آله در خدمت او بود و به امور او می پرداخت تا هنگامی که به لقاء الله پیوست. امام علیه السلام مقدمات تکفین او را آماده نمود و پیامبر صلی الله علیه و آله را از وفات او آگاه کرد. پیامبر صلی الله علیه و آله از صمیم قلب محزون شد و به علی علیه السلام دستور داد وی را در پیراهن او کفن کند. چون تجهیز او به پایان رسید پیامبر او را تشیع کرد. برای او قبری حفر کردند؛ ابتدا پیامبر صلی الله علیه و آله در آن خوابید و سپس او را در آن دفن نمود و برای او پاداش خیر و رحمت و رضوان طلب کرد، به دلیل لطف و احسانی که به او داشت. به پیامبر صلی الله علیه و آله گفته شد: آن چه در این جا انجام دادی برای فرد دیگری انجام نداده ای؟ فرمود:

«چون پس از ابی طالب، کسی نسبت به من مهربان تر از او نبود. پیراهن خود را به او پوشاندم تا از حلل بهشت به او بپوشانند و در قبر او خوابیدم تا فشار قبر بر او آسان باشد»⁽¹⁾.

رسول خدا صلی الله علیه و آله برای این بانوی بزرگوار نهایت احترام و عظمت را قائل بود و او را محترم و بزرگ می شمرد!

این بانوی فاضله، به خدا و رسولش صلی الله علیه و آله ایمان آورد و در خدمت به او کوشش فراوان نمود. برای او افتخار، شرف و علو است که مادر امام امیرالمؤمنین علیه السلام است و در این که امام از فضایل و سجایای او به ارث برده است، نمی توان شک کرد همان طور که از فضایل اجدادش که بزرگان عرب در مکارم اخلاق بوده اند، ارث برده است. در این جا سخن ما از نسب درخشان او به پایان می رسد.

مولود کعبه

اشاره

همه ی مورخان و راویان اتفاق نظر دارند که امام امیرالمؤمنین علیه السلام در کعبه ی مقدسه متولد شده است⁽¹⁾و هیچ فردی غیر از او در آن جا متولد نشده است. این، یکی از نشانه های بزرگی مقام او نزد خداوند متعال است که برای ولادتش بهترین مکان زمین - خانه ی معظم خودش را - برگزید. شهاب الدین سید محمود آلوسی در شرح او از قول عبدالباقی عمری می گوید:

أنت العلیُّ

الَّذی فوق العُلی رُفِعا

ببطن مکَّة

عند البیت إذ وضعا

تو آن والا مقامی هستی که این علو مرتبتت هنگامی که در داخل کعبه متولد شدی به اوج خود رسید.

می گوید:

«تولد امام علی علیه السلام در خانه ی خدا در دنیا امری مشهور است و در کتاب های سنی و شیعه ذکر شده است و از او کسی (آن گونه که او شهرت دارد) به «کرم الله وجهه» مشهور نیست؛ بلکه متفق نیستند مگر بر او و شایسته است امام امت در محلی متولد شود که آن جا قبله گاه مؤمنین است. پاک و منزه است کسی که اشیاء را در جای خود قرار می دهد و او احکم الحاکمین است».⁽²⁾

چگونگی ولادت امام

راویان چگونگی ولادت امام المتقین را اینگونه توصیف کرده و گفته اند: مادرش، سیده مطهره، فاطمه وقتی احساس درد کرد، بلند شد و با ناراحتی رو به سوی کعبه آورد. او به یقین و بدون داشتن هیچ گونه شکی می دانست آن طفلی را که حمل می کند دارای مقامی بزرگ نزد پروردگار است. چون در برابر کعبه قرار گرفت با تمام احساس خود به خدا توجه و شروع به مناجات کرد. برای آسانی وضع حملش خداوند را خواند و به پرده کعبه چسبید و گفت:

«خدایا، من به تو و آن چه از پیامبران و کتب از نزد تو آمده است، ایمان دارم و کلام جدم، ابراهیم (خلیل الله)، را تصدیق می کنم و همانا او خانه ی کعبه را بنا نهاد؛ پس به حق آن کسی که این خانه را بنا کرد و به حق این مولودی که در شکم من است، این ولادت را بر من آسان گردان...»⁽¹⁾.

این کلمات از ایمان عمیق او به خداوند متعال، رسولان و کتب او و به آن چه از نزد او آمده است، حکایت دارد. او به بت ها و بت پرستانی که دیوارهای کعبه را آلوده کرده بودند و قریشیان آن ها را به جای خداوند متعال می پرستیدند، ایمان نداشت و با تمام احساساتش به سوی خدا توجه کرد و از او خواست که ولادت این مولود بزرگ را بر او آسان گرداند.

هنوز دعای بانو فاطمه به اتمام نرسیده بود که دیوار خانه ی کعبه شکافته شد و او در آن وارد شد، در حالی که قلبش به یاد خدا و به عظمت مولودش که جهان را به نور خود روشن خواهد کرد، مطمئن بود.

درخشش نور

درنگ فاطمه در حرم معظم جز زمانی کوتاه طول نکشید تا فرزند مبارک خود را به دنیا آورد. حجت خدا در روی زمینش و کسی که عطایا و مواهبش عالم را فرا می گیرد.

همانا این سرآمد عصر در مقدس ترین خانه از خانه های خدا متولد شد تا حیاط آن را روشن کند و شعله ی توحید و ایمان را برافروزد.

همانا برادر نبی مصطفی، دروازه ی شهر علم، یاور دین و حامی رسالتش متولد شد.

همانا پدر غریبان، برادر فقیران، پناه مصیبت زدگان و دوست محرومان متولد شد.

همانا این امام بزرگ که مبارزه ی او و پیکار پسرعمویش، مسیر تاریخ را تغییر داد و کلمه ی حق و عدالت را در زمین بپا داشت، متولد شد.

تولد امام در لسان شعراء

اشاره

گروهی از شاعران قدیم و جدید، ولادت امام در بیت الله الحرام را به شعر درآورده اند. از جمله آن ها:

1- سید حمیری

سید حمیری از بزرگان متفکر شیعی است که شیفته ی دوستی اهل بیت علیهم السلام است. وی با نظمی رسا، مناقب و فضایل او را به نظم کشیده و در ولادت امام علیه السلام در مکه گفته است:

ولدته فی

حرم الاله وأمنه

والبیت حیثُ

فناؤه والمسجدُ

بیضاء طاهرة

الثِّیاب کریمةٌ

طابت وطاب

ولیدُها والمولِدُ

فی لیلةٍ

غابت نحوسُ نجومها

وبدت مع

القمر المنیر الأسعدُ

فاطمه بنت اسد، آن حضرت را در خانه ی امن خدا و در داخل مسجد به دنیا آورد.

سفید روی پاکدامن و بخشنده ای که خود و فرزندش و زادگاهش پاک و مطهر بود.

در شبی که ستاره های نحس و شوم آن، افول کرده بودند و فاطمه با فرزند منیرش چون ماه درخشان خوش یوم ظاهر شدند.

سید حمیری نزدیک به زمان امام علیه السلام بود و فضایلی را که در زمان او شایع بود به شعر درآورد و این ابیات از ثنای معطر بر مادر امام، شریف الاصل و پاکدامن بودن او و این که امام در شبی متولد شد که نحسی در آن نبود، حکایت دارد.

2- بولس سلامه

شاعر الهام گرفته مسیحی بولس سلامه در حماسه شعری اش درباره ی اهل بیت، در ولادت امام در عزیزترین خانه از خانه های خدای متعال گفته است:

صَبَرَت

فاطمٌ علی الضَّیمِ حتّی

لَهَثَ

اللَّیلُ لهثةَ المَکدودِ

وإذا نجمةٌ

من الأفقِ خَفَّت

تَطعَنُ

اللَّیلَ بِالشَّعاعِ الجدیدِ

وَتَدانَت

مِن الحطیم وَقَرَّت

وتَدَلَّت

تَدَلّی العُنقودِ

تَسکُبُ

الضَّوءِ فی الأثیرِ دَفیقاً

فعلی الأرض

وابِلٌ مِن سِعودِ

واستفاقَ

الحَمامُ یَسجَعُ سَجعاً

فَتَهُشُّ

الأرکانُ لِلتَّغریدِ

بَسَمَ

المَسجِدُ الحَرامُ حُبوراً

وَتنادَت

حِجارُهُ لِلنَّشیدِ

کان فجرانِ:

ذلکَ الیومُ فَجرٌ

لنهارٍ

وآخرٌ لِلوَلیدِ⁽¹⁾

فاطمه بنت اسد آن قدر بر درد زایمان صبر کرد که شب از صبرش به ستوه آمد.

پس ستاره ای از آسمان پایین آمد و با نور جدیدش شب را شکافت.

و نزدیک رکن حطیم در خانه خدا شد و قرار گرفت و چون خوشه انگور آویزان گردید.

و نور را چون باران رحمت و سعادت از آسمان بر فضا می افشاند.

پس پرندگان و ارکان هستی از آن نور به وجود و طرب و آواز آمدند.

مسجدالحرام از شادی لبخند زد و سنگ های آن از شادمانی به طرب آمدند.

در آن روز دو سپیده وجود داشت، سپیده ی صبح و سپیده ی نوزاد.

3- منعم فرطوسی

شاعر اهل بیت علامه زکی شیخ عبدالمنعم فرطوسی از بزرگان شعرا بود و فکر و ذکرش را وقف ائمه طاهرین علیهم السلام کرده، در حماسه اش بسیاری از مناقب و فضایل آن ها را به شعر در آورده بود. مهم ترین حماسه ی شعری او درباره ی ائمه علیهم السلام است و آن چه به ولادت امام در بیت الحرام اختصاص دارد این شعر است:

قبساتٌ من

الهدایة شقَّت

ظُلُمات

العمی بصبحٍ مُضاءِ

ولواءُ

التَّوحیدِ رَفَّ فَلَفَّت

عذباتِ الالحادِ

والکِبریاءِ

ویقینٌ

أهابَ بالشَّکِ حتّی

أذهب

الرَّیبَ مِن ضمیر الرِّیاءِ

نفحاتٌ مِنَ

الأمامةِ أوحَت

بِشَذاها

شَمائِلُ الأنبیاءِ

حَمَلَتها

أمانةٌ ورعتها

حینَ أدَّت

ما عِندها بوفاءِ

هی أسمی قَدراً مِنَ العَذراءِ

خَیرُ أمٍّ

عذراءَ قُدساً وطُهراً

هی أسمی

قَدراً مِنَ العَذراءِ

وضعتها فی

حَیثُ أزکی مکانٍ

فتجلَّت

کالدُّرَّةِ البیضاءِ

حینَ شقَّ

البیت الحرامَ جلالاً

یوم میلادِ

سیِّدِ الأوصیاءِ

فأقامت فیه

ثلاثاً بأمنٍ

وثمارُ

الجنان خیر غِذاءِ

وقریشٌ فی

حیرَةٍ تتقرّی

غامضَ

السِّرِّ فی ضمیر الخَفاءِ

وإذا

بالفضاءِ یَزهو بَهاءٌ

مِن مُحیّاً

مبارکٍ وضّاءِ

وعلی

کالبَدرِ یَشرِقُ نُوراً

وهی بِشرٌ

تُضی ءُ کالجَوزاءِ

حَمَلَتهُ

کالذِّکرِ بَینَ یَدَیها

حین وافَت

لسیِّدِ البطحاءِ

فتجلّی

والحَقُّ فجرٌ مُبینٌ

دامِغاً

کُلَّ باطلٍ وافتراءِ

ویقیناً

یَمحو الظُّنونَ وتَمحو

آیةُ

النُّورِ آیَةَ الظَّلماءِ⁽¹⁾

جرقه های هدایت، تاریکی گمراهی را به روشنایی صبح شکافت.

پرچم توحید برافراشته شد و بساط الحاد و کفر و تکبر برچیده شد.

و یقینی آمد که هرگونه شک و تردید را از درون انسان ها برد.

رایحه ای از امامت به مشام رسید که حاکی از سنت پیامبران بود.

زن امینی او را حمل کرد و از آن نگهداری نمود به اندازه ای که نهایت وفای خویش را برای او مبذول داشت.

بهترین مادر پاک و پاکدامن که از دختران باکره عفیف تر بود.

او را در پاک ترین مکان به دنیا آورد و او مانند مروارید سفید درخشید.

وقتی که خانه خداوند در روز میلاد سرور امامان از شکوهش شکافته شد.

فاطمه در خانه خدا سه روز در امنیت به سر برد، در حالی که غذای او میوه های بهشتی بود.

و قریش در حیرت و شگفتی به سر می برد، چون از آن سرّ نهان در خانه ی حق بی خبر بود.

پس ناگهان در فضا نوری مبارک و درخشنده آشکار شد.

و علی چون ماه کامل تجلی کرد و صورتش چون ستاره ی جوزاء می درخشید.

فاطمه آن حضرت را چون یادگار الهی با دستانش حمل کرد و او را به سید بطحاء داد.

پس حق و صبح صادق آشکار شد و هر باطل و افترایی را از بین برد.

و یقین آمد و شک را از بین برد و آیه ی نور آمد و آیه ی تاریکی را محو کرد.

نام گذاری مادر برای امام

بانو فاطمه به شکل فرزند بزرگوار خویش خیره شد. در او چیره دستی شیر بیابان و شجاعت بی نظیری دید و سلامت جسم او را ملاحظه کرد؛ از این رو، او را حیدر نامید، و آن یکی از نام های شیر است. مادر امام او را شیر نامیده بود و از این رو او شیر خدا و شیر رسول بود. او کسی است که سرهای شجاعان عرب را در

راه اسلام درو می کرد و به این نام عزت می طلبید و قهرمان عرب عمروبن عبدود را در میدان نبرد مورد خطاب قرار داد و به او گفت:

أنا الَّذی سَمَّتنِ

أمّی حیدره

کلیثِ غاباتٍ شدیدٍ

قسورَه

من آنم که مادرم مرا حیدره نامید، چون شیران بیشه هستم که خشم و قهرشان سخت است.

طولی نکشید که سر عمرو را جدا کرد و این یکی از پیروزی های بزرگ اسلام بود. شاعر الهام شده بولس سلامه می گوید:

هالت الأمَّ صرخةٌ جالَ

فیها

بعضُ شی ءٍ مِن همهماتِ

الأسودِ

دعت الشَّبلَ حیدراً

وتمنَّت

وأکَبَّت علی الرَّجاءِ

المدیدِ

أسداً سَمَّت ابنها

کأبیها

لِبدَةُ الجَدِّ أهدِیَت

لِلحَفیدِ⁽¹⁾

صدایی از آن طفل برخاست که مانند همهمه ی شیران بود و مادر را ترساند.

و مادر آن بچه شیر را حیدر نامید و آرزو کرد و امید بست و اصرار نمود.

فرزندش را مانند پدر خویش اسد نامید، لقب پدربزرگ به نوه داده شد.

نام گذاری ابوطالب برای امام

پدرش شیخ بطحاء و مؤمن قریش، داخل کعبه مقدس شد و با خداوند متعال به مناجات پرداخت و با اخلاص از خدا درخواست کرد که نام فرزند مبارکش را به او الهام کند و گفت:

یا ربِّ هذا الغَسَقِ

الدَّجی

والقمرِ المُنبلجِ المُضی

بَیِّن لنا مِن أمرکَ

الخَفِی

ماذاتری فی إسمِ ذا

الصَّبِی

ای پروردگار شب تاریک و ماه دمیده ی روشن.

برای ما از امر پنهان خویش آن چه را برای نام این کودک صلاح می دانی بیان کن.

پس خداوند به او الهام کرد که نام او را علی بگذار؛ سپس او از بیت الحرام خارج شد و رو به قریش سرود:

سَمَّیتُهُ بِعَلِی

کَی یَدومَ لَهُ

عِزُّ

العُلوِّ وَفَخرُ العِزِّ أدوَمُهُ

او را علی نامیدم تا این که همیشه عزت، برتری و فخر عزت داشته باشد.

این اسم مبارکی که آسمان او را به آن نامید، از نیکوترین و زیباترین نام هاست. امام در بخشش و نبوغ، در ایمان و علو اخلاق و در آن چه خدا از توان فضل و ادب و کمال به او بخشیده بود، عالی بود.

عبدالباقی عمری می گوید:

أنت العلی

الَّذی فوق العُلی رُفِعا

ببطنِ

مکَّةَ عند البیت إذ وُضِعا

سَمَّتکَ

أمُّکَ بنتَ اللَّیثِ حیدرةً

أکرِم

بِلَبوَةِ لیثٍ أنجَبَت سَبُعا⁽¹⁾

تو علی هستی که از عالی بالاتری، وقتی تو در داخل مکه در خانه کعبه متولد شدی.

مادرت بنت اسد تو را حیدره نامید. احسنت به ماده شیری که چنین شیری زاد.

سال ولادت امام

امیر بیان و پیشوای عدالت اسلامی، در روز جمعه سیزدهم رجب، سی سال بعد از عام الفیل و به حساب میلادی سال 600 میلادی ودوازده سال قبل از بعثت پیامبر صلی الله علیه و آله ، متولد شده است. (کمتر از آن را نیز گفته اند).

القاب امام

اشاره

القابی که به هر شخص داده می شود از صفات و فضایل او حکایت دارد. شاعر می گوید:

وَقَلَّما

أبصرت عیناکَ مِن رَجُلٍ

إلا

وَمَعناهُ إن فَکَّرتَ فی لَقَبِهِ

کمتر مردی را می بینی مگر این که فکر کنی معنی آن در لقب اوست.

القاب امام علیه السلام اشاره به بعضی محاسن صفات او دارد از جمله:

1- صدیق

پیامبر صلی الله علیه و آله این لقب را به او داد⁽¹⁾

زیرا او رسول خدا را تصدیق کرد و به تمام آن چه از نزد خداوند متعال آورده بود ایمان آورد و قبل از این که کسی اسلام بیاورد، او اسلام آورد. امام علیه السلام فرمود: «من صدیق بزرگم، قبل از این که ابوبکر ایمان بیاورد ایمان آوردم، و قبل از این که اسلام بیاورند اسلام آوردم»⁽²⁾. این لقب در عصر او مشهور بود. صحابی بزرگ، مالک اشتر، او را می شناخت و خطاب به امام علیه السلام می گفت: «تو صدیق بزرگی»، بلی والله او صدیق بزرگ است، کسی که احدی از مسلمین شبیه او نیست.

2- وصی

یکی از القاب ارزنده ای که امام علیه السلام به آن شناخته می شد «وصی» بود؛ یعنی وصی رسول الله صلی الله علیه و آله ، و این لقب را حضرت رسول به او عطا کرد. این بخشش در چندین حدیث ذکر شده است، از جمله:

پیامبر صلی الله علیه و آله به علی علیه السلام فرمود: «این وصی من است، محل اسرار من و بهترین کسی است که من بعد از خود به جا می گذارم»⁽³⁾.

فرمود: «به درستی که وصی من، محل سرّ من و بهترین کسی که من بعد از خود می گذارم که به وعده ی من عمل می کند و دین مرا می پردازد، علی بن ابیطالب است»⁽⁴⁾.

سلمان فارسی از رسول خدا صلی الله علیه و آله سؤال کرد: چه کسی وصی توست؟ فرمود: «ای سلمان، چه کسی وصی موسی بود؟»، عرض کرد: یوشع بن نون. فرمود:

«پس به درستی که وصی من و وارث من، کسی که دِین مرا می پردازد و به وعده ی من عمل می کند همانا علی بن ابیطالب است»⁽¹⁾.

لقب وصی در زبان شعراء

اشاره

این لقب در تمام عصرهای اسلامی منتشر شد و شاعران قدیم و جدید آن را به نظم درآوردند.

1- خزیمة بن ثابت

خزیمة از تیزهوش ترین و دوست داشتنی ترین اصحاب امام و از سران سپاه در جنگ جمل بود. امام را مورد خطاب قرار داده و می گفت:

یا وَصِی

النَّبِی قَد أجلَتِ الحَر

بُ لَنا

وسادَتِ الأضغانُ

ای وصی پیامبر، جنگ برای ما آشکار و کینه ها شایع شد.

او عایشه را سرزنش کرد و خروج او برای جنگ با امام را بر او عیب گرفت و به او گفت:

أعائِشُ

خَلِّی عَن علی وعَیبِهِ

بِما لَیسَ

فیه إنَّما أنتِ والدَه

وَصِی رسولِ

الله ِ مِن دونِ أهلهِ

وأنتِ علی

ما کانَ مِن ذاکَ شاهِدَه

ای عایشه، دست از علی و عیب او (چیزی که در او نیست) بردار. تو به جای مادر او هستی.

وصی رسول الله بدون اهل او و تو بر آن چه بوده است گواه و شاهد بوده ای.

خزیمة بن ثابت از مطمئن ترین صحابه و پرهیزکارترین آن ها بود و می دانست که امام علیه السلام وصی رسول الله صلی الله علیه و آله و بعد از او خلیفه امتش است.

2- عبدالرحمن الجمحی

چون برای خلافت با امام امیرالمؤمنین علیه السلام بیعت شد، عبدالرحمن به مسلمین برای بیعت او تهنیت گفت و سرود:

لَعَمری

لَقَد بایعتم ذا حفیظةٍ

علی

الدِّینِ معروف العفافِ مُوَفَّقا

علی وصی

المصطفی ووزیره

وأوَّل مَن

صَلّی لِذی العرش واتَّقی

به جان خودم سوگند که با حافظ دین، معروف به عفت، فردی موفق بیعت کردید.

با علی، وصی مصطفی، وزیر او و اول کسی که برای صاحب عرش نماز خواند و تقوا پیشه کرد.

لقب وصی از مشهورترین القاب امام و شایع ترین آن ها بین مردم بود.

3- جریر بن عبدالله بجلی

جریر بن عبدالله بجلی از اصحاب نادر امام علیه السلام بود و شرحبیل بن سمط کندی را که به معاویه پیوست و با امام به مبارزه برخاست، انکار کرد. برای او اشعاری فرستاد و جنگ او با امام را عیب شمرد. از جمله آن ها این بیت است:

وصی رسول

الله مِن دون أهله

وفارسهُ

الحامی بِهِ یُضرَبُ المَثل

وصی رسول الله غیر از اهلش و تک سواری که حامی او بود و ضرب المثل شده بود.

4- س عید بن قیس

سعید بن قیس از مقدمان اصحاب امام و از دوستان او بود. وی در جنگ جمل به سرکردگی عایشه که می خواست حکومت امام را ساقط کند، با امام بود. سعید در وصف جنگ و شدت گرفتن آن اشعاری سرود که لفظ وصی را در آن به کار برده و گفته است:

أیة خَربٍ

أضرِمَت نِیرانُها

وکُسِّرَت

یوم الوغی مُرّانُها؟

قُل للوصی

أقبَلَت قَحطانُها

فادعُ بِهغا

تَکفِکَهُم هَمدانُها

هُم بنو هاشم وهُم إخوانُها

چه جنگی بود که آتش آن شعله ور شد و در روز جنگ تیرها و نیزه های آن شکست؟

به وصی بگو قحطانی ها روی آوردند؛ از همدان بخواه آن ها را بازدارند، آن ها بنی هاشم و برادران آنانند.

5- حجر بن عدی

حجر بن عدی از بهترین اصحاب پیامبر صلی الله علیه و آله بود و بیش از دیگران وصی و باب مدینه علمش، امام علیه السلام را دوست داشت و در راه دوستی او به شهادت رسید. معاویة بن هند او را کشت و شهادت او از حوادث بزرگ آن عصر بود. حجر، رئیس لشکر امام در جنگ جمل بود، او می گفت:

یا ربَّنا

سَلِّم لنا عَلِیّاً

سَلِّم لنا

المبارک المُضِیّا

المؤمنُ

الموحِّدُ التَقِیّا

لا خَطَلَ

الرأی ولا غَوِیّا

بَل هادِیاً

مُوفّقاً مَهدِیّاً

واحفظه

رَبّی واحفَظِ النَبِیّا

فیه فقد کان

له ولیّاً

ثمَّ

ارتضاهُ بعده وصیّا

ای پروردگار، علی را برای ما سالم نگهدار. او را که مبارک و نورانی است سالم نگهدار.

مؤمن، موحد و متقی است، نه خطاکار است و نه گمراه؛ بلکه هادی، موفق و مهدی است.

خدایا، او و پیامبر را برای ما حفظ کن.

درباره ی او که ولی رسول خداست و راضی است که بعد از او وصی باشد.

6- نعمان بن عجلان

نعمان بن عجلان در جنگ صفین با امام بود. لشکر امام را علیه معاویه تحریک می کرد و می گفت:

کیف

التَّفَرُّقُ والوصی إمامُنا

لا کیف إلا

حَیرَةً وتَخاذُلا

فَذَروا

معاویة الغَوِی وتابِعوا

دِینَ

الوَصی لِتَحمَدوهُ آجِلا

چگونه جدا می شوید؟ وصی، امام ماست و این تفرقه غیر از سرگردانی و خواری نیست.

معاویه ی گمراه را واگذارید و پیرو دین وصی باشید تا پایان کارتان خوب و پسندیده باشد.

7- ابوالاسود دوئلی

عالم بزرگ ابوالاسود دوئلی شاگرد امام، لفظ وصی را در این شعر بکار برده است:

أُحِبُّ

محمّداً حُبّاً شدیداً

وعبّاساً

وحمزةً والوصَیّا

بسیار محمد را دوست می دارم و همچنین عباس، حمزه و وصی او را.

8- فضل بن عباس

فضل بن عباس در مدح خود برای امام علیه السلام گفته است:

ألا إنّ خیر

النّاسِ بعدَ محمّدٍ

ووصی النبی

المصطفی عند ذی الذِّکرِ

وأوّلُ مَن

صلّی وَصِنوُ نبیَّهُ

وأوّلُ مَن

أردی الغُواةَ لدی بَدرِ

بدان که بهترین مردم بعد از محمد صلی الله علیه و آله ، وصی پیامبر مصطفی نزد خداست.

و اول کسی که با او نماز خواند و داماد او و اول کسی که گمراهان مشرک را در بدر نابود کرد.

9- حسان بن ثابت

حسان بن ثابت ابیاتی را در مدح امام علیه السلام سروده که نام وصی در آن ذکر شده است:

حَفِظتَ

رسولَ اللهِ فینا وعهدهُ

إلیکَ وَمَن

أولی بِهِ مِنکَ مَن وَمَن؟

ألستَ أخاهُ

فی الهُدی ووصیّهُ

وأعلَمُ

فِهرٍ بالکتابِ وبالسِّنَنِ؟

رسول خدا را در بین ما و زمانه اش حفظ کردی. چه کسی سزاوارتر از تو است؟ چه کسی؟

آیا تو برادر او در هدایت و وصی او نیستی؟ و داناترین از فرزندان فهر به کتاب و سنت؟

10- کمیت

کمیت اسدی از پیشاهنگان تفکر اسلامی و هاشمیات او از گنجینه ادب عربی است که در آن صدق حقیقت اهل بیت علیهم السلام و آن چه از محنت و مصیبت به شیعیان رسیده را به تصویر کشیده است و در مدح امام گفته است:

والوصی

الَّذی أمال التَّجوبی

بِهِ عرش

أمَّةٍ لانهدامِ

کانَ أهلَ

العَفافِ والمَجدِ والخَی-

-رِ ونَقضِ

الأمورِ والابرامِ

و آن امامی که ابن ملجم مرادی او را کشت، با کشتن او پایه های امت منهدم شد.

آن امامی که اهل عفت و بزرگی و نیکی و حل مشکلات و کارها بود.

11- متنبی

متنبی شاعری است که در طول تاریخ زنده است، ما به جز این دو بیت که در آن لفظ وصی را به کار برده است، چیزی را به نقل از او در مدح امام در دست نداریم:

وَتَرَکتُ

مَدحی لِلوَصِی تَعَمُّداً

إذ کانَ

نوراً مُستَطیلاً شامِلا

وإذا

استطالَ الشَّی ءُ قامَ بِذاتِهِ

وَصِفاتُ

ضَوءِ الشَّمسُ تَذهَبُ باطِلا

من از روی قصد، مدح وصی را ترک کردم، وقتی نور زیاد باشد شامل می شود.

وقتی چیزی قد کشید روی پای خود می ایستد و صفات نور خورشید، باطل را از بین می برد.

12- ابو تمام طایی

ابوتمام

طایی از شعرای درخشان عرب در عصر عباسی است. او در مدحش برای امام لفظ وصی را ذکر کرده است:

وَمَن

قَبلِهِ أحلَفتُم لِوَصِیِّهِ

بِداهِیَةٍ

دَهیاءَ لَیسَ لَها قَدرُ

فَجِئتُم

بِها بِکراً عَواناً وَلَم یَکُن

لَها

قَبلَها مِثلاً عَوانٌ وَلا بِکرُ

أخوهُ إذا

عُدَّ الفَخارُ وَصِهرُهُ

فَلا

مِثلَهُ أخٌّ، وَلا مِثلَهُ صِهرُ

وَشُدَّ

بِهِ أزرُ النَّبِی مُحَمَّدٍ

کَما شُدَّ

مِن موسی بِهارونِهِ الاَزرُ

قبل از این حادثه با وصی پیامبر در همه ی سختی ها و مشکلات هم پیمان شدید.

در خلافت او بهانه تراشی هایی کردید که قبل از آن این بهانه ها نبود.

هنگامی که برادر و داماد او فخر شمرده می شوند؛ پس مانند آن ها برادری و دامادی نیست.

و به وسیله ی او پشت پیامبر محمد صلی الله علیه و آله محکم شد، آن گونه که پشت موسی به هارون محکم بود.

13- دعبل خزاعی

دعبل خزاعی زندگی اش را وقف آل نبی صلی الله علیه و آله و مبارزه سخت در راه آن ها کرد و آثار آن ها را در عصر عباسیان که دشمن علویان بودند و ایشان را در زیر هر سنگ و کلوخی تعقیب می کردند، منتشر می کرد. از جمله اشعار او درباره امام علیه السلام با ذکر کلمه وصی، این ابیات است:

سَلامٌ

بِالغَداةِ وبِالعَشِی

عَلی جَدثٍ

بِأکنافِ الغَرِی

وَلا زالَت

عَزالی النَّوءِ تُزجی

إلیه

صُبابَةَ المُزنِ الرَّوِی

ألا

یاحَبَّذا تُربٌ بِنَجدٍ

وَقبرٌ

ضَمَّ أوصال الوَصِی

وَصِی

محمَّدٍ بِأبی وأمّی

وأکرَمُ مَن

مشی بَعدَ النَّبِی

سلام در صبح و شام بر جسدی که در اطراف غری است.

ابر باران زائی که بر آن قبر می بارد، نابود نشود.

خوشا به حال آن خاک و قبری که اعضای بدن وصی را دربر گرفته است.

وصی محمد که پدر و مادرم فدایش باد و بزرگوارترین کسی که بعد از پیامبر زیست.

و در مرثیه سرور آزادگان امام حسین علیه السلام که ذکر وصی را بیان کرده است می گوید:

رأسُ ابنِ بِنتِ محمَّدٍ ووصیِّهِ

یا لَلرِّجالِ علی قناةٍ یُرفَعُ!

ای مکان! سر فرزند دختر محمد و وصی او بر سر نیزه بلند است.

این قسمت هایی از اشعار عربی در مدح امام علیه السلام بود که وصی، یکی از شایع ترین القاب امام، به طور گسترده در آن ها ذکر شده بود.

3- فاروق

امام علیه السلام از آن جهت که بین حق و باطل را جدا می کرد به فاروق ملقب شد. این لقب از احادیث نبوی اقتباس گردید و بر آن مطالبی اضافه شده و این قسمتی از آن هاست:

از ابوذر و سلمان روایت شده است که پیامبر صلی الله علیه و آله دست علی علیه السلام را گرفت و فرمود: «این اولین کسی است که به من ایمان آورده است و اولین کسی است که روز قیامت با من مصافحه می کند. این، فارق این امت است. او بین حق و باطل را جدا می کند»⁽¹⁾.

صحابی بزرگوار - ابوذر - روایت می کند که: شنیدم رسول خدا صلی الله علیه و آله به علی علیه السلام می گوید: «تو صدیق بزرگی و تو فاروقی که بین حق و باطل را جدا می کنی»⁽²⁾.

ابولیلی غفاری روایت می کند: شنیدم رسول خدا صلی الله علیه و آله می گوید: «بعد از من فتنه خواهد بود، اگر آن روز شد ملازم علی بن ابیطالب علیه السلام شوید چون او اولین کسی است که به من ایمان آورده است و اولین کسی است که روز قیامت با من مصافحه می کند و او صدیق بزرگ است، و او فاروق این امت است»⁽³⁾.

4- یعسوب الدین

یعسوب در لغت به معنی زنبور نر است؛ سپس بر سیدی که در قومش شریف است، اطلاق شد. آن از القاب امام علیه السلام است که پیامبر صلی الله علیه و آله آن را به او داد و به امام اشاره کرد و فرمود: «این یعسوب دین است و مال یعسوب ظالمین»⁽⁴⁾.

و فرمود: «علی یعسوب المؤمنین». ابوسعد می گوید: «بر علی علیه السلام وارد شدم، در پیش روی او طلایی بود؛ گفت: «من یعسوب مؤمنین هستم و این (طلا) یعسوب منافقان است». سپس گفت: «مؤمنین به من پناه می آورند و منافقین به این پناه می برند»⁽¹⁾.

5- ولی

از القاب عالیه ای که امام علیه السلام دارای آن است، «ولی» است و این لقب، مدال بزرگی است که از آسمان به او عطا شد و خداوند متعال فرموده است:

إنَّما وَلِیُّکُم الله ُ وَرَسولُهُ والَّذینَ آمَنوا الَّذینَ یُقیمونَ الصَّلاةَ ویُؤتونَ الزَّکاةَ وَهُم راکِعونَ⁽²⁾«همانا خدا و رسولش و کسانی که ایمان آورده اند و نماز بر پا می دارند و زکات می دهند در حالی که در رکوع اند، سرپرست شمایند». این آیه ی کریمه در حق امام علیه السلام در زمانی که انگشترش را به فقیری صدقه داد، نازل شده است و آیه، ولایت بر عموم مردم را برای خدا، رسولش و امام منحصر کرده، برای تعظیم و بزرگداشت امام و منزلت او صیغه ی جمع آورده است و فرمود: والَّذینَ آمَنوا.

چیزی که به اهمیت این حصر می افزاید، مقایسه جمله فعلیه با ادوات حصر است. پیامبر صلی الله علیه و آله این لقب را در تعدادی از احادیث بیان فرمود و این بعضی از آن هاست:

ابن عباس روایت می کند که رسول خدا صلی الله علیه و آله به علی علیه السلام فرمود: «ای علی، تو بعد از من ولیّ همه ی مؤمنانی»⁽³⁾.

خطیب بغداد به سندش از امام امیرالمؤمنین علیه السلام روایت می کند و می گوید:

رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: «از خدا درباره ی تو پنج چیز را درخواست کردم، چهار تا از آن ها را به من عطا کرد و یکی را منع فرمود؛ از خدا درخواست کردم که درباره ی تو به من عطا کند که وقتی زمین در روز قیامت شکافته می شود، تو

اولین کسی باشی که از آن خارج شوی. تو با من هستی و لوای حمد با توست و تو آن را حمل می کنی. به من عطا کرد که تو ولی مؤمنین بعد از من هستی...»⁽¹⁾.

نسایی به سندش روایت کرده است که گروهی به رسول خدا صلی الله علیه و آله از علی شکایت کردند؛ پس ناراحت شد و آثار غضب در صورتش پیدا شد و فرمود: «منظورتان از علی چیست؟ علی از من است و من از علی هستم و او ولی همه مؤمنین بعد از من است»⁽²⁾.

تأمل در این احادیث، امری را به وضوح روشن می کند که پیامبر صلی الله علیه و آله علی را بعد از خود، به عنوان خلیفه و ولی بر امتش تعیین کرد؛ چون معنی «ولی» مالک امر و متصرف در امور کسانی است که بر آن ها ولایت دارد.

6- امیرالمؤمنین

از القاب شایع امام علیه السلام «امیرالمؤمنین» است که حتی وقتی به صورت مطلق بیان می شد فقط شامل امام می گردید و کسی غیر از او منظور نبود. دکتر زکی مبارک می گوید: امیرالمؤمنین لقبی اصطلاحی برای علی بن ابی طالب است. اگر خواننده در کتاب های قدیم بدون این که بر اسمی تصریح شده باشد، این اصطلاح را دید، می فهمد که مراد از آن علی بن ابیطالب است⁽³⁾، این لقب را پیامبر بر او تفویض کردند.

ابو نعیم به سندش از انس روایت می کند که رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: «ای انس، برای وضو آب بریز»، سپس دو رکعت نماز خواند و گفت: «ای انس، اولین کسی که از این در، بر تو وارد می شود امیرالمؤمنین، سید المسلمین، قائد الغر المحجلین و خاتم الوصیین است». انس می گوید که گفتم: خدایا، او را مردی از انصار قرار بده و او را پوشیده دار. در این هنگام علی علیه السلام آمد، پس رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: «چه کسی است ای انس؟»، گفتم: علی است؛ پس با خوشحالی ایستاد، با او معانقه کرد و عرق صورت خود را به صورت علی و عرق علی را با دست به صورت خود مالید. علی گفت: «یا

رسول الله، دیدم که کاری کردی که قبل از این نکرده بودی!». گفت: «چیزی مانع من نمی شود و تو از جانب من اقدام می کنی؟ صدای مرا به آن ها می رسانی و برای آن ها آن چه را که بعد از من در آن اختلاف دارند، بیان می کنی»⁽¹⁾.

این روایت از علوّ منزلت امام علیه السلام و عظمت مقام او نزد پیامبر صلی الله علیه و آله حکایت دارد و اینکه او از پیامبر بهره ای می برد که هیچ فردی جز او از آن بهره مند نبود.

7- امین

از القاب امام علیه السلام امین است؛ زیرا او بر امور دین و اسرار خاتم المرسلین امین بود. این لقب را رسول خدا صلی الله علیه و آله به او داد و فرمود:

«ای علی، تو صفی و امین منی»⁽²⁾.

8 - هادی

از القاب امام علیه السلام هادی است. او برای مسلمین هادی، برای متقین مرشد و برای مؤمنین ولی است. از گفتار پیامبر صلی الله علیه و آله اقتباس شده است:

«من منذر و علی هادی است و به تو هدایت شدگان هدایت می شوند»⁽³⁾.

9- اُذن واعیه (گوش های شنوا)

از القاب کریمه ی امام علیه السلام اذن واعیه است و او برای همه ی آن چه بر پیامبر صلی الله علیه و آله نازل می شد، گوش شنوا بود. این را پیامبر صلی الله علیه و آله وقتی که آیه: وَتَعِیَهَا أُذُنٌ واعِیَةٌ نازل شد، به او گفت:

«ای علی، از خدا درخواست کردم که گوش های تو را شنوا قرار دهد»، علی گفت: «بعد از آن چیزی را فراموش نکردم و نمی شد که فراموش کنم»⁽⁴⁾.⁽⁵⁾

10- مرتضی

از القاب ارزنده ی او مرتضی است. خداوند متعال راضی بود که وصی نبی و خلیفه ی بعد از او و زوج سیده زنان زهراء رسول باشد پس به این اسم ملقب شد⁽¹⁾.

11- انزع البطین

امام به آن ملقب شد زیرا در قسمت جلوی سرش مویی نبود و فقط در پشت سر مو داشت و شکمی بزرگ داشت ولی نه از پرخوری. جواهری در جوهره خویش که بر امام حسین علیه السلام سوگواری می کند و می گوید:

فیابنَ

البطین بِلا بِطنَةٍ

ویابنَ

الفتی الحاسر الانزع⁽²⁾

ای فرزند شکم بزرگ غیر شکم باره، و ای فرزند جوان مرد کم مو.

مردی از عبدالله بن عباس دانشمند امت سؤال کرد و گفت: از انزع البطین خبر بده چون مردم درباره ی آن اختلاف دارند. ابن عباس جواب او را داد و گفت: ای مرد، والله از مردی سؤال کردی که بعد از رسول خدا صلی الله علیه و آله کسی برتر از او نیست و او برادر رسول خدا، پسرعمو و وصی و خلیفه او بر امتش است و این که او انزع از شرک (دور از شرک) و بطین من العلم (پر از علم) است. شنیدم رسول خدا صلی الله علیه و آله می گوید: «کسی که بخواهد فردا نجات پیدا کند باید به دامن این انزع (یعنی امام علیه السلام ) بچسبد»⁽³⁾.

12- شریف

امام به سبب شرف و تقوایش از معروف ترین مردم بود و دشمنان او به آن معترفند. مورخین روایت کرده اند که وقتی لشکر عباسیان، مروان بن محمد - آخرین خلیفه اموی - را محاصره کردند، او به یکی از وزیرانش گفت: این لشکر عباسی به شخصی همانند علی نیاز دارد. آن را انکار کرد و گفت: علی به تنهایی یک لشکر است. مروان به او گفت: تو منظور مرا درک نمی کنی. همانا این لشکر در شرف و بزرگواری به علی نیاز دارد؛ زیرا، اگر این ها بر ما مسلط شوند زنان و اطفال و پیرمردان ما را بیچاره می کنند و از ما باد خاکستری را به جا نمی گذارند. اگر علی پیشوای لشکر باشد، این کار را با ما انجام نمی دهد؛ زیرا، شرف و بزرگواری او مانع از انجام آن می شود. مروان در تحقیق خود درست می گفت؛ زیرا، عباسیان وقتی به حکومت رسیدند امویان را ذلیل کردند و حتی مردگان آن ها را مثله نمودند⁽¹⁾.

13- بیضة البلد

از القاب ارزنده ی او بیضة ً البلد (بزرگ شهر) است، آن گونه که پدرش بزرگ مکه و مصدر عزت و شرف آن بود⁽²⁾.

14- خیر البشر

پیامبر صلی الله علیه و آله او را خیر البشر نامید و تعداد زیادی از احادیث در این باره است از جمله:

خطیب بغدادی به سندش از جابر نقل می کند که رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود:

«علی بهترین بشر است. هر کس شک کند کافر است»⁽³⁾.

رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: «علی بهترین مردم است. کسی که درباره ی او شک کند کافر است»⁽¹⁾.

خطیب بغدادی درباره ی علی علیه السلام روایت کرد که رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: «کسی که نگوید علی بهترین مردم است، کافر است»⁽²⁾.

احادیث

زیادی به این مضمون از پیامبر رسیده است.

15- سید العرب

از دیگر القاب ارزنده ی امام علیه السلام سید العرب است. پیامبر صلی الله علیه و آله این لقب را به او بخشیده و می گوید: «من سید فرزند آدمم و علی سید عرب است»⁽³⁾.

عایشه از رسول خدا صلی الله علیه و آله روایت کرده است که فرمود: «سید عرب را برای من بخوانید»، گفتم: ای رسول خدا، آیا تو سید عرب نیستی؟ فرمود: «من سید فرزندان آدمم و علی سید عرب است»⁽⁴⁾.

سلمةً بن کهیل روایت می کند و می گوید: علی بن ابی طالب بر پیامبر علیه السلام گذشت، عایشه در نزد او بود. حضرت به عایشه فرمود: «اگر خوشحال می شوی که به سید عرب بنگری، به علی بن ابی طالب نظر کن». گفت: ای نبی خدا، آیا تو سید عرب نیستی؟ فرمود: «من امام مسلمین و سید متقینم و اگر نگاه کردن به سید عرب تو را خرسند می کند، پس به علی بن ابیطالب نگاه کن»⁽⁵⁾.

16- حجة الله

از القاب بزرگ او حجة الله است. او حجت خدا بر بندگانش بود که آن ها را به مسیر استوار هدایت می نمود و راه را بر آن ها روشن می کرد. این لقب را پیامبر صلی الله علیه و آله به او بخشید و فرمود: «من و علی حجت خدا بر بندگانش هستیم»⁽¹⁾.

انس بن مالک روایت می کند و می گوید: نزد پیامبر صلی الله علیه و آله بودم، دیدم که علی به سوی او می آید، فرمود: «ای انس»، گفتم: لبیک، فرمود: «این روی آورنده، حجت من بر امتم در روز قیامت است»⁽²⁾.

این بود بعضی از القابی که به امام علی علیه السلام تفویض شده است و از علو ذات، بزرگی مقام و اخلاق عالی او حکایت دارد.

کنیه های او

اشاره

امام علیه السلام به چندین کنیه ی شریفه معروف است، از جمله:

1- ابو الریحانتین

آن دو ریحانه و دسته گل، حسن و حسین سید جوانان اهل بهشتند. رسول خدا صلی الله علیه و آله این کنیه را به او داده و فرموده است: «ای اباالریحانتین، به زودی یکی از ارکان خودت را از دست می دهی و خدا خلیفه ی من بر توست».

چون رسول خدا صلی الله علیه و آله قبض روح شد، علی علیه السلام فرمود: «این یکی از دو رکن من بود»، چون سیده ی زنان عالم، زهرای رسول صلی الله علیه و آله وفات کرد، فرمود: «این رکن دیگر من بود»⁽³⁾.

2- ابو السبطین

به دو فرزندش امام حسن و حسین‘ کنیه سبطان رسول الله داده شد و این کنیه شایع بود⁽¹⁾.

3- ابوالحسن

کنیه امام علیه السلام به فرزند بزرگش امام حسن، نوه ی اول از نسل پیامبر صلی الله علیه و آله و محبوب ترین ذریه نزد اوست⁽²⁾.

4- ابوالحسین

این کنیه بین بزرگان اسلام شایع شد که کنیه به فرزندش امام حسین علیه السلام ، افتخار اسلام و تجدید کننده ی بزرگ دین اسلام است؛ کسی که به خاطر به پا داشتن دولت قرآن و نابود کردن دولت اموی که می خواست اسلام را از بین ببرد، به شهادت رسید⁽³⁾.

5- ابوتراب

این کنیه از دوست داشتنی ترین کنیه ها نزد امام علیه السلام است. این کنیه را رسول خدا صلی الله علیه و آله در چند مناسبت به امام داد که بعضی از آن ها در زیر ذکر می شود:

ابن عباس دانشمند امت روایت می کند: وقتی پیامبر صلی الله علیه و آله بین اصحابش از مهاجرین و انصار عقد اخوت بست و بین علی علیه السلام با هیچ یک از آن ها برادری برقرار نکرد، امام از آن جا خارج شد و در داخل جویی رفت و دست ها را به زیر سرش گذاشت و خوابید. باد، گرد و غباری را بر روی لباس او نشاند. پیامبر صلی الله علیه و آله در جستجوی او برآمد تا او را یافت، با پای خود به او زد و فرمود:

«بلند شو، کنیه ابوتراب شایسته ی توست. وقتی من بین مهاجرین و انصار برادری برقرار کردم و کسی را با تو برادر نکردم آیا از من ناراحت شدی؟⁽¹⁾آیا راضی نیستی که نسبت تو به من چون نسبت هارون به موسی باشد؟ به جز این که بعد از من پیامبری نیست. بدان که هر کس تو را دوست بدارد در امنیت و ایمان است و هر کس دشمن تو باشد خدا او را به مرگ جاهلیت می میراند و به عمل اسلام از او حساب می کشد»⁽²⁾.

روایت به شرح زیر حکایت می کند:

اولاً: پیامبر صلی الله علیه و آله کنیه ابوتراب را به امام داد.

ثانیاً: پیامبر صلی الله علیه و آله تصریح کرد که امام برای او به منزله ی هارون برای موسی است؛ همان گونه که هارون، خلیفه و وصی موسی است، امام نیز خلیفه و وصی نبی صلی الله علیه و آله بعد از اوست.

ثالثاً: این روایت، دوستان امام را به رحمت، مغفرت و رضوان بشارت می دهد همان طور که دشمنانش را به بدی عاقبت و ورود در آتش بیم می دهد.

2- امام امیرالمؤمنین علیه السلام روایت کرده، می فرماید:

«رسول خدا صلی الله علیه و آله مرا طلب کرد و در جویی در خواب مرا یافت و فرمود: چه خوابی است؟ مردم تو را اباتراب می نامند. گویا من در خودم آن را یافتم. پس فرمود: برخیز، والله راضی هستم که تو برادر و پدر فرزندان منی که برای سنت من می جنگی و ذمه ی مرا مبرا می کنی، کسی که در زمان من بمیرد خدا او را بزرگ می کند و از کسی که در زمان تو بمیرد، در می گذرد و کسی که در حالی که بعد از مرگت تو را دوست می دارد، بمیرد، خداوند آن چه را که خورشید به آن طلوع یا

غروب می کند را برای او به امن و ایمان ختم می کند و کسی که بمیرد و تو را دشمن بدارد به مرگ جاهلیت مرده است»⁽¹⁾.

3- حاکم به سند خود از رسول خدا صلی الله علیه و آله روایت می کند که پیامبر صلی الله علیه و آله علی و عمار را در خاک نرمی خفته یافت؛ پس آن ها را بیدار کرد و علی را حرکت داد و فرمود: «ای اباتراب، برخیز. می خواهی از شقی ترین مردم به تو خبر دهم؟ دو مرد سرخ موی ثمود - پی کننده ناقه صالح - و آن کس که ضربتی بر پیشانی سرت بزند و محاسن تو را به آن خضاب کند»⁽²⁾.

4- ابوالفضل طفیل روایت کرده، می گوید: پیامبر صلی الله علیه و آله آمد و علی روی خاک خوابیده بود؛ پس فرمود: «شایسته ترین اسماء تو ابوتراب است. تو ابوتراب هستی»⁽³⁾.

5- عبدالعزیز بن ابی حازم از پدرش روایت می کند که گفت: به سهل بن سعد گفتم: بعضی از امرای مدینه می خواهند کسی را به نزد تو بفرستند که علی را بالای منبر لعن بگویی، گفت: می گویم، چگونه؟ گفت: بگو: خدا اباتراب را لعنت کند. گفت: والله رسول خدا او را به این نام نامید. گفتم: آن چگونه بود ای اباالعباس؟

گفت: علی بر فاطمه وارد شد و سپس از نزد او خارج شده و در سایه ی مسجد خوابید؛ پس رسول خدا صلی الله علیه و آله بر فاطمه وارد شد و به او گفت: «پسر عمویت کجاست؟» او گفت: «آن جا در مسجد خوابیده است». پیامبر صلی الله علیه و آله به نزد او آمد و دید که ردا از پشت او افتاده و به پشت او خاک نشسته؛ پس شروع به تکاندن

خاک از پشت او کرد و می گفت: «بنشین ای اباتراب»؛ پس کسی جز رسول خدا صلی الله علیه و آله او را ننامید و اسمی محبوب تر از آن برای او نبود⁽¹⁾.

این لقب بین مسلمانان شایع بود و شعرا آن را به نظم در آوردند و از جمله آن هاست:

وجاءَ رسول

الله ِ مُرتَضِیاً لَهُ

وما کان عن

زهرائه فی تَشَرُّدِ

فَمَسَّحَ

عنه التُّربَ إذ مَسُّ جِلدَهُ

وقد قام

منها آلِفاً لِلتَّفَرُّدِ

وقال له قول

التَّلَطُّفِ: قُم أبا

تُرابٍ کلام

المُخلص المُتَوَدِّدِ

پیامبر صلی الله علیه و آله در حالی که از او خشنود بود و از زهرای خودش روگردان نبود، آمد.

خاک را از بدن او می زدود و این کار را برای علاقه به او انجام می داد.

و از روی لطف به او گفت: برخیز ای اباتراب، کلام خالص دوست داشتنی.

عبدالباقی عمری چه زیبا سروده است:

أنت ثانی

الآباءِ فی منتهی الدَّو

رِ وآباؤُهُ

تُعَدُّ بَنوهُ

خَلَقَ

الله ُ آدَماً مِن تُرابٍ

فهو إبنٌ له

وأنت أبوهُ⁽²⁾

تو در پایان زمان پدر دومی و پدران او فرزندانش شمرده می شوند.

خداوند آدم را از خاک خلق کرد، پس او پسر و تو پدرش هستی.

همانا خداوند متعال آدم را از خاک خلق کرد و امام پدر اوست. تعظیم و تکریم از خدایی که پسر را بر پدر امتیاز داده است... .

علامه شیخ حسن طراد عاملی می گوید:

نور الحقیقة

والصَّوابِ

مُتَمَثِّلٌ

بِأبی تُرابِ

عُنوانُ

مجدٍ شامِخٍ

مُتَنَزِّهٍ

عن کُلِّ عابِ

قَد

أبدَعَتهُ یَدُ السَّما

لِیَجی ءُ

بِالعَجَبِ العُجابِ

ویکون نَفسَ

مُحَمَّدٍ

فی حِفظِ

أحکامِ الکِتابِ

فَعُلومُهُ

مِن عِلمِهِ

وَبَیانُهُ

فَصلُ الخِطابِ

نور حقیقت و صواب در ابی تراب متمثل شده است.

صاحب عظمت و مجد بزرگ و از هر عیبی پاک است.

و در حفظ احکام کتاب جان محمد بود.

پس، علم او از علم پیامبر صلی الله علیه و آله و بیان او فصل الخطاب است.

این کنیه ابی تراب و این فخر و شرف زیبا را رسول خدا صلی الله علیه و آله به وصی و دروازه ی شهر علمش اطلاق کرد؛ زهد او در دنیا، کنار گذاشتن تمام بهره ها و زینت های آن و این که دنیا در نزد او چون خاک بود.

بنی امیه و لقب ابو تراب

امویان لقب ابو تراب را وسیله ی نقص امام و شهرت او قرار داده بودند. حاکم نیشابوری می گوید: بنی امیه این اسمی را که پیامبر صلی الله علیه و آله برای علی تعیین کرده بود، وسیله نقص او قرار داده بودند و در مدت خلافتشان بعد از خطبه ها او را بر منبر لعنت و مسخره می کردند و در واقع آن کسی را که او را به این نام نامیده بود، مسخره می کردند. خداوند تعالی می فرماید: قُل أبِالله ِ وآیاتِهِ ورسولِهِ کُنتُم تَستَهزِءونَ⁽¹⁾: ای پیامبر بگو آیا خدا، آیات او و رسولش را تمسخر می کنند؟

معاویه در آخر خطبه جمعه می گفت:

خدایا، ابوتراب در دین تو الحاد ورزید و سد راه تو شد؛ پس، او را سخت لعنت کن و عذاب دردناکی به او برسان... و در این باره به سراسر عالم اسلام نوشت که این کلمات فاجره را بر منابر مسلمین بخوانند⁽²⁾،

منبری که برای حق و عدالت ایجاد شد و

مدرسه ی او برای تهذیب اخلاق و اشاعه ی فضیلت بین مردم بود؛ و لیکن معاویه به وحی از جاهلیت آن را دگرگون کرد و به سب عترت طاهره، که خداوند متعال از آن ها رجس و پلیدی را دور و پاک کرده است، تبدیل کرد. همه ی سلاطین اموی به او اقتدا کردند و سب اهل بیت را واجب شرعی می دانستند و اگر کسی آن را ترک می کرد از او حساب می کشیدند و او را مؤاخذه می کردند و این سیاست زشت از گناهان سختی بود که بر مصلحین و مسلمین تحمیل می کردند.

یکی از لطایف نقل شده این است که: مردی از اهل سنت برای دوست شیعه اش مقداری گندم نامرغوب فرستاد؛ پس آن را به او برگرداند و به جای آن گندم خوبی فرستاد که با خاک مخلوط شده بود و به او نوشت:

بَعَثتَ لنا

بدالَ البُرِّ بُرّاً

رَجاءً

لِلجَزیلِ مِنَ التُّرابِ

رَفَضناهُ

عَتیقاً وارتَضَینا

بِهِ إذ جاء

وهو أبو ترابٍ⁽¹⁾

به امید پاداش و ثواب برای ما گندم تقلبی فرستادی.

ما عتیق را رد کردیم و رضایت دادیم به آن که وقتی می آید ابوتراب باشد.

شمائل و صفات امام

اشاره

امام، زیباترین مردم بود و نیکوترین اخلاق را داشت. خطوط صورت او نوری بر چهره ی شریفش بود. شمایل او را به صفات زیادی توصیف کرده اند:

1- توصیف پیامبر صلی الله علیه و آله برای او

پیامبر صلی الله علیه و آله برادر و وصی اش را به این اوصاف بلند توصیف کرده و فرموده است: «کسی که بخواهد به حلم ابراهیم، حکمت نوح و کمال یوسف نگاه کند، به علی بن ابی طالب نظر نماید»⁽²⁾.

این کلمات از صفات بزرگ امام حکایت دارد که در عظمت صفات، مقام حکمت و اخلاق به انبیای بزرگ خداوند شبیه می باشند.

2- توصیف ضرار از امام

معاویه از ضرار خواست که امام را برای او توصیف کند؛ زیرا وی از خالص ترین دوستان او بود. ضرار از ترس معاویه امتناع کرد ولی معاویه اصرار نمود؛ پس به او گفت: والله ا و شدید و قوی بود، به حق سخن می گفت و به عدالت حکم می کرد، علم از جوانب او منتشر می شد و زبانش به حکمت گویا بود. از دنیا و زرق و برق آن وحشت داشت و با شب و وحشت آن مأنوس بود. اشک فراوان می ریخت، زیاد تفکر می کرد، خشن ترین لباس را می پوشید و از طعام آن چه بدتر بود را می خورد. در بین ما مثل یکی از ما بود. وقتی از او سؤال می کردیم پاسخ ما را می داد، وقتی از او درباره خبری می پرسیدیم ما را باخبر می کرد و به خدا، با اینکه ما به او نزدیک بودیم و او به ما نزدیک بود، به خاطر هیبتش با او تکلم نمی کردیم. اهل دین را بزرگ و فقرا را مقرب می داشت. قوی در باطلش طمع نمی ورزید و ضعیف از عدلش مأیوس نبود و به خدا گواهی می دهم که دیدم وقتی شب فرا می رسید و همه به خواب می رفتند، محاسن خود را به دست می گرفت و چون شخص مار گزیده به خود می پیچید و گریه می کرد، گریه شخصی محزون و می گفت:

«ای دنیا، غیر مرا اختیار کن، به من تعرض می کنی و تشویق می نمائی؟ بعید است، بعید است، من تو را سه طلاقه کرده ام و بر گشتی در آن نیست. عمر تو کوتاه، خطر تو بزرگ و زندگی تو پست است. آه از کمی توشه، دوری سفر و وحشت راه».

این کلمات در معاویه اثر گذاشت و گفت: خدا، ابوالحسن را رحمت کند، والله، این گونه بود...⁽¹⁾.

این کلمات از صفات روحی متمایز امام امیرالمؤمنین علیه السلام حکایت دارد که باعث اعجاب و شگفتی حتی نزد دشمنان او می شود.

3- توصیف محمد حنفیه از امام علیه السلام

فرزندش محمد حنفیه شمایل او را بیان می کند و می گوید:

«او چهارشانه با ابروهای کشیده و چشم های گشاد بود، روی او چون ماه شب چهارده و رنگ او گندمگون بود. در جلو پیشانی مو نداشت و دو طره مو چون تاج در پشت سرش وجود داشت؛ گردنش چون نقره و ضخیم بود و شکمی بزرگ داشت. پشتی پهن، سینه ای گشاده و جسمی متعادل با دنده های درشت داشت. بازوان و ساعدش درهم پیچیده بود، شانه های او درشت و کتف هایش عریض بود، سر استخوان هایش چون استخوان های شیر درنده نرم و بزرگ بود، محاسن او بر روی سینه اش آن را زینت داده بود، عضلاتی درهم پیچیده داشت و ساق پاهایش باریک بود». این اوصاف به بعض همانندی از شکل و شمایل او اشاره دارد.

4- توصیف مغیره از امام علیه السلام

مغیره که از دشمنان اوست، وی را توصیف می کند و می گوید: به هیئت شیر بود، خشن تر از او وقتی خشمگین می شد و کوبنده تر از او وقتی ناراحت می شد⁽¹⁾.

این وصف، قدرت بدنی امام علیه السلام و شجاعت بی نظیر او را بیان می کند.

5- توصیف یکی از معاصرین

یکی از معاصرین بعضی از صفات بدنی او را توصیف می کند و می گوید: مردی میان بالا با چشمانی سیاه و درشت، زیبارویی او مانند ماه شب چهارده بود، بدنی بزرگ داشت و بین کتف هایش عریض بود، سر کتفش استخوان نرمی چون شیر وجود داشت، بازو و ساعدش درهم پیچیده بود و مانند دو کف دست از هم

تشخیص داده نمی شد. بدنش پر از عضله و گردنش چون ابریق نقره بود. جلوی سرش بدون مو بود و در پشت سرش مو داشت، محاسن او پر مو بود و آن را خضاب نمی کرد. هرگاه خرامان راه می رفت ساعد و دستش حرکت می کرد و هرگاه برای جنگ می رفت به حالت نیمه دو حرکت می کرد. قدم های ثابت برمی داشت، قوی بود و کسی با او کشتی نمی گرفت مگر این که او را به زمین می زد. در هر برخوردی شجاع و پیروز بود.

این ها صفاتی بود که راویان به اتفاق برای امام علیه السلام برشمردند. او بارزترین قهرمان در عالم اسلامی و غیر آن است و دارای قدرت بدنی، شدت و شجاعتی است که کس دیگری به جز او چنین توانایی هایی را نداشت؛ به اضافه صفات عالیه ی نفسانی او که سرود متقین در هر زمان و مکانی است.