مشخصات کتاب

سرشناسه : افندی، عبدالله بن عیسی بیگ، 1066 - 1130ق.

عنوان قراردادی : [ریاض العلماء و حیاض الفضلاء. فارسی]

عنوان و نام پدیدآور : ریاض العلماء و حیاض الفضلاء جلد چهارم/ تالیف عبدالله افندی اصفهانی؛ ترجمه محمدباقر ساعدی.

مشخصات نشر : مشهد: بنیاد پژوهشهای اسلامی، 1389 -

مشخصات ظاهری : 6ج.

شابک : 52000 ریال: ج.1(چاپ دوم) : 978-964-971-290-1 ؛ دوره : 978-964-971-349-6 ؛ 42000 ریال : ج. 6 ، چاپ اول : 9789649710044 ؛ 114000 ریال: ج.7: 978-600-06-0033-4

وضعیت فهرست نویسی : فاپا(چاپ دوم/برون سپاری)

یادداشت : نام ناشر از سال 1372 به بنیاد پژوهشهای اسلامی تغییر یافته است

یادداشت : چاپ دوم.

یادداشت : ج.6 (چاپ اول: 1386).

یادداشت : ج.7(چاپ اول: 1394).

یادداشت : کتابنامه.

موضوع : افندی، عبدالله بن عیسی بیگ، 1066؟ - 1130ق. -- سرگذشتنامه

موضوع : شیعه -- سرگذشتنامه و کتابشناسی

شناسه افزوده : ساعدی خراسانی، محمدباقر، 1306 - ، مترجم

شناسه افزوده : بنیاد پژوهش های اسلامی

رده بندی کنگره : BP55/2/الف 7ر9041 1389

رده بندی دیویی : 297/996

شماره کتابشناسی ملی : م 66-539

اشاره

ریاض العلماء و حیاض الفضلاء

تالیف عبدالله افندی اصفهانی؛ ترجمه محمدباقر ساعدی

اشارة

تألیف:

میرزا عبد اللّه افندی اصفهانی

ترجمه محمّد باقر ساعدی

فهرست مطالب

عنوان صفحه

مقدمه 13

علی بن حسین بن موسی بن بابویه قمی 21

علی بن حسین موسوی،شریف مرتضی 32

علی بن حسین واعظ غزنوی 95

علی حسینی،زین الدّین 96

علی حسینی مشهدی 96

علی حسینی استرآبادی نجفی 97

علی حسینی استرآبادی،میر کلان 97

علی بن حسین بن محمد 100

علی بن حماد بن عبید اللّه عبدی بصری 101

علی بن حلی(طی)102

علی بن حماد واسطی 103

علی بن حمد بن سعد واعظ 104

علی بن حمزة طبرسی قمی 104

علی بن حمزة بن حسن طوسی 105

عنوان صفحه

علی بن حیدر علی قمی 106

علی بن خازن حائری 107

علی بن خالد مراغی 107

علی خطیب 108

علی بن خلف بن عبد المطلب حویزی 108

علی دانیالی جهرمی 114

علی بن دقاق قمی 115

علی بن دقماق حسینی 116

علی بن راوندی،ابو الفرج 117

علی بن طی،أبو القاسم 117

علی بن طی فقعانی عاملی 118

علی بن عبد الجبار بن عبد اللّه مقری رازی 119

علی بن عبد الجبار بن فضل اللّه بن مسکن 119

علی بن عبد الجبار بن محمد طوسی 119

علی بن عبد الجلیل بیاضی 120

علی بن عبد الجلیل نیلی،ظهیر الدّین 120

علی بن عبدانی بن حسین راوندی 121

علی بن عبد الحسین بن سلطان موسوی حسینی 121

علی بن عبد الحمید حسینی نسابه 121

علی بن عبد الحمید حسینی نجفی 122

علی بن عبد الحمید بن معد نسابه 123

علی بن عبد الحمید نیلی 125

علی بن عبد الرحمن،ابو الحسن 128

علی بن عبد الرحمن بن عیسی قنانی کاتب 128

علی رضا شیرازی تجلی 129

علی بن شاه محمود انجوی شیرازی 131

علی بن زرینکم زینوآبادی 131

علی بن زهره حسینی حلبی 132

علی بن زهره عاملی جبعی 133

علی بن زید حسینی آبی 133

علی بن زیرک قمی 133

علی بن زین الدّین عاملی جبعی 133

علی بن سعد بن ابو الفرج خیاط 134

علی بن قطب الدّین سعید راوندی 135

علی بن سکون 136

علی بن سلیمان بحرانی 136

علی بن سلیمان بحرانی 138

علی بن سلیمان حسینی 139

علی بن سودون عاملی 139

علی بن سیف النبی بن منتهی مرعشی 139

علی بن سیف بن منصور 139

علی بن شاه محمود بافقی 140

علی بن شبل بن أسد وکیل 140

علی شولستانی،میر شرف الدّین 142

علی بن شهرآشوب مازندرانی 142

علی بن شهیفنه حلی 143

علی شیفتگی،شرف الدّین 144

علی بن صائغ 145

علی صبح عاملی یزدی 145

علی بن طاوس حسنی،رضی الدّین 146

علی طبیب،غیاث الدّین 146

علی بن طراد مطارآبادی 147

علی بن عبد الصمد تمیمی سبزواری 147

علی بن عبد الصمد نیشابوری 147

علی بن عبد الصمد کردوحینی 147

علی بن عبد الصمد بن محمد سبزواری 147

علی بن عبد الصمد حارثی همدانی،عموی شیخ بهائی 151

علی بن عبد العالی کرکی عاملی 152

علی بن عبد العالی میسی 152

علی بن عبد العالی میسی،ابن مفلح 152

علی بن عبد العزیز بن محمد امامی 159

علی بن عبد العزیز جرجانی 159

علی بن عبد العزیز نیشابوری 159

علی بن عبد الکریم بن طاوس حسنی 159

علی بن عبد الکریم بن عبد الحمید نجفی 160

علی بن عبد الکریم بن علی حسینی 168

علی بن عیان الدّین عبد الکریم حسینی 172

علی بن عبد اللّه،ابو الحسن 173

علی بن عبد اللّه بن ابی منصور رازی 173

علی بن عبد اللّه بن احمد جعفری 173

علی بن عبد اللّه زیادی 174

علی بن عبد اللّه بن علی قزوینی 174

علی بن عبد اللّه بن وصیف ناشی اصغر حلاء 175

علی بن عبد المجید حسینی نجفی 175

علی بن عبد المطلب قمی 175

علی بن عبد اللّه وراق 175

علی بن عبد الواحد نهدی حمیری 176

علی بن عبد الواحد نهدی 177

علی بن عبید اللّه بن بابویه،منتجب الدّین 178

علی عراقی 189

علی بن عرفة حسینی 189

علی بن عریضی 190

علی بن عریضی حسینی 190

علی بن علوان کاملی بعلبکی 191

علی بن علی بن ابی طالب 192

علی معروف به عرب 192

علی بن علی قاری استرآبادی 192

علی بن علی بن حسن مزرعانی 194

علی بن علی موسوی عاملی 194

علی بن علی بن طی عاملی 200

علی بن علی بن عبد الصمد تمیمی 202

علی بن رضی الدّین علی بن طاوس حلی 203

علی بن علی بن نما حلی 207

علی بن عیسی اربلی 208

علی فراهانی کمره ای 220

علی بن فخر الدّین هاشمی عاملی 221

علی بن فرج سوراوی 221

علی بن فاضل مازندرانی 221

علی بن فضل بن حسن طبرسی 223

علی بن فضل اللّه حسنی راوندی 223

علی بن فضل اللّه بن حسن راوندی 225

علی قوعی حلبی 226

علی فومنی گیلانی 226

علی بن قاسم بن رضا حسینی محدث 226

علی بن ابی القاسم شعرانی عریضی 227

علی کاشی حلی 227

علی قلی بن محمد خلخالی 229

علی قلی نطنزی 229

علی بن کامل بن رضوان 230

علی کرکی 230

علی بن محسن شریحی 230

علی بن محسن تنوخی 230

علی بن محمد 231

علی بن محمد بن ابو الحسن بن عبد الصمد 231

علی بن محمد بن ابی قرة 232

علی بن محمد بن ابی نزار شرفیه واسطی 232

علی بن محمد امامی 233

علی بن محمد خزاعی رازی 235

علی بن محمد بن احمد سیبی قسینی 235

علی بن محمد اعرج حسینی عبیدلی 235

علی بن محمد بن اسماعیل محمدی 236

علی بن محمد استرآبادی 237

علی بن محمد بساط بغدادی 237

علی بن محمد بن بندار 238

علی بن محمد بن بهدل اصفهانی 238

علی بن محمد جزری عاملی شامی 239

علی بن محمد بن جعفر استرآبادی 239

علی بن محمد بن جمهور 239

علی بن محمد جوسقی قزوینی 240

علی بن محمد بن حبیش کاتب 240

علی بن محمد جاستی 240

علی بن محمد بن حسام 241

علی بن محمد بن حسن ابن بابویه قمی 241

علی بن محمد بن زهره حلبی 241

علی بن محمد حسینی خجندی 242

علی بن محمد بن خازن کربلا 242

علی بن محمد بن حسن تهامی کاتب 242

علی بن محمد بن حسن عاملی 245

علی بن محمد حر عاملی 246

علی بن محمد ابن مطهر 247

علی بن محمد بن دقماق شریف حسینی 247

علی بن محمد بن شاکر مؤدب 251

علی بن محمد بن حمدان حمدانی 251

علی بن محمد بن حیدر بن بابویه 252

علی بن محمد آوی 252

علی بن محمد رازی متکلم 257

علی بن محمد راشدی 257

علی بن محمد رهقی 257

علی بن محمد بن زبیر قرشی کوفی 257

علی بن محمد زوزنی 258

علی بن محمد بن زهره حلبی 259

علی بن محمد بن سندی 259

علی بن محمد بن شاکر مؤدب 259

علی بن محمد بن عبد الحمید نیلی 259

علی بن محمد بن عبد اللّه بحرانی 261

علی بن محمد بن عبد اللّه بن اذینه 262

علی بن محمد عدوی شمشاطی 263

علی بن محمد بن عز الشرف حسینی 264

علی بن محمد بن علان کلینی 264

علی بن محمد بن علقمی وزیر 268

علی بن محمد بن علی الباقر علیه السّلام 269

علی بن محمد علوی رازی 271

علی بن محمد بن علی علوی رازی 272

علی بن محمد علوی عمری،ابن صوفی 272

علی بن محمد بن مکی عاملی جزینی 272

علی باقی،زین الدّین 273

علی بن محمد بن حسین بن عبد الصمد تمیمی 274

علی بن محمد فصیحی نحوی 277

علی بن محمد بن علی خزاز رازی 281

علی بن محمد بن علی شعیری 284

علی بن محمد بن علی طبری آملی 285

علی بن محمد بن علی کاشانی 286

علی بن محمد ابو الغنائم نسابه،ابن صوفی 287

علی بن محمد بن علی طوسی 291

علی بن محمد بن علی علوی شعرانی 291

علی بن محمد کاشانی 291

علی بن محمد عمری 292

علی بن محمد بن علی بن عبد الصمد تمیمی 292

علی بن محمد بن فرج 293

علی بن محمد کاشی 293

علی بن محمد قرشی 293

علی بن محمد بن قولویه 294

علی بن محمد کاتب 294

علی بن محمد متطبب 294

علی بن محمد بن متیل 294

علی بن محمد فزاری 295

علی بن محمد بن محمد سکونی 296

علی بن محمد لویزانی 296

علی بن محمد،صائن الدّین ترکه 297

علی بن محمد بن محمد بن نعمان 298

علی بن محمد بن سکون حلی 298

علی بن محمد نظام الدّین 302

علی بن محمد بن معالی عاملی 302

علی بن محمد مدائنی 303

علی بن محمد مذکر 303

علی بن محمد بن مکی عاملی 303

علی بن محمد بن مکی،ضیاء الدّین عاملی 311

علی بن محمد لیثی واسطی 312

علی بن محمد نیشابوری 314

علی بن محمد وشنیزی 314

علی بن محمد بن یحیی مذکر 315

علی بن محمد هجری بحرانی 315

علی بن محمود عاملی مشغری 315

علی بن محمد بن یونس عاملی بیاضی 316

علی بن محمد بن یوسف 323

علی بن محمد بن یوسف بن ثابت 324

علی بن محمد بن یوسف حرانی 324

علی بن محمد بن یوسف فارسی،ابن خالویه 324

علی بن محمود حمصی 326

علی بن مراد 326

علی بن مرتضی 327

علی بن مزیدی 327

علی بن مطهر حلی 327

علی بن مظاهر واسطی 328

علی بن مقرب 328

علی مکی،مجد الدّین 330

علی منشار عاملی 331

علی بن منصور حلبی 333

علی بن منصور بن حسین مزیدی 334

علی بن منصور بن محمد حسینی شیرازی 334

علی بن موسی 334

علی بن موسی کندی کمیدانی 335

علی نقی بن محمد هاشم طغائی فراهانی 336

علی بن وصیف ناشی بغدادی 344

علی بن هبة اللّه بن دعوی دار 345

علی بن هبة اللّه دعوی دار،ظهیر الدّین 346

علی بن هبة اللّه بن رائقه موصلی 346

علی بن هبة اللّه بن عثمان موصلی 347

علی بن هلال بن معاویة مهلبی 347

علی بن هلال بن عیسی 347

علی بن هلال جزائری کرکی 348

علی بن هلال عاملی کرکی 352

علی همدانی صوفی 354

علی بن هیصم 355

علی بن یحیی حافظ 355

علی بن یحیی خیاط 356

علی بن یحیی بن علی خیاط سوراوی 357

علی یزدی،شرف الدّین 358

علی بن یونس عاملی بیاضی 362

علی بن یوسف 362

علی بن یوسف بن جبیر فاضل 363

علی بن یوسف بن جعفر کلینی 364

علی بن یوسف بن حسن 364

علی بن یوسف بن عبد الجلیل 365

علی بن یوسف بن عبد الجلیل نیلی 365

علی بن یوسف بن مطهر حلی 366

علی بن یونس بیاضی 368

عماد الدّین استرآبادی 368

عماد الدّین بن یونس 369

عماد مازندرانی کلباری 369

عمر بن ابراهیم حسینی 370

عمر بن ابراهیم آوسی 370

عمر بن أحمد بن منصور صفار نیشابوری 370

عمر بن اسکندر،شرف الدّین 371

عمر بن محمد 371

عمار بن محمد بن حمدان حمدانی 372

عمار بن یاسر 372

عمیر بن یحیی بن داود 372

عنایت اللّه بسطامی،بایزید 372

عنایت اللّه بن محمد مؤمن بن محمد باقر اصفهانی 373

شاه نعمت اللّه نقیب اصفهانی 373

عنایت اللّه بن علی بن محمود قهپائی 374

عوض شوشتری کرمانی 376

عیداد بن جعفر دیلمی 377

عیسی،قاضی 377

عیسی بن حسن بن شجاع نجفی 378

عیسی خان اردبیلی 378

عیسی بن محمد جزائری 378

عیسی بن محمد صالح بیک 379

عیسی بن محمد بن علی اربلی 382

غازی بن أحمد بن أبی منصور سامانی 383

غانم عصمی هروی شیعی 384

غنیمة بن هبة اللّه 384

فادشاه بن محمد علوی راوندی 385

فتح اللّه بن عبد الملک بن فتحان واعظ قمی 385

فتح بن محمد بن آزاد مسکنی 386

فرزدق بن غالب،ابو فراس 386

فتح اللّه شیرازی حسینی 387

فضل اللّه کاشانی 390

فتح اللّه بن هیبة اللّه سلامی شاهی 391

فتح اللّه بن شکر اللّه 392

فخار بن معد بن فخار موسوی حائری 394

فخرآور بن محمد بن فخرآور قمی 409

فخر الدّین ماوراءالنهری قمی 409

فخر الدّین بن محمد علی طریحی نجفی 410

فخر الدّین مشهدی خراسانی 416

فرات بن ابراهیم کوفی 417

فرج اللّه بن محمد بن درویش حویزی 418

فرج اللّه بن سلمان بن محمد جزائری 421

فضل بن حسن بن فضل طبرسی 421

فضل بن دکین 446

فضل بن...448

فضل اللّه استرآبادی 448

فضل اللّه استرآبادی نجفی 448

فضل اللّه عذار شهید 449

فضل اللّه استرآبادی 450

فضل اللّه بن محمد کیا حسینی استرآبادی 450

فضل اللّه بن حسین،أبو الرضا مرعشی 451

فضل اللّه بن علی،أبو الرضا راوندی 451

فضل اللّه بن محمد 466

فضل اللّه بن محمود فارسی 466

فضل اللّه بن یحیی طیبی 468

فولاد خراسانی 471

فیروز نهاوندی،أبو لؤلؤ 471

فیض اللّه 481

فیض اللّه،استاد اردبیلی 481

فیض اللّه طباطبائی 481

فیض اللّه بن عبد القاهر حسینی تفرشی 482

فیاض بن هدایة اللّه حسینی 486

قاسم بن حسین علاء الدّین خلخالی 487

قاضی بن کاشفا یزدی 487

قریش بن سبیع بن مهنا علوی مدنی 489

قاسم بن حسن بن محمد دیباجی حسنی 490

قاسم بن عباد 493

قاسم بن محمد کاظمی 493

قاسم بن فضل بن عبد الواحد صیدلانی 495

قاسم بن محمد بن قاسم حسنی شجری 496

قاسم بن معیة حسنی 496

قریش بن مهنا علوی 496

قسورة بن علی بن حسین أبو حجر عجلی 496

قطب الدّین رازی 496

قطب الدّین کیدری 496

قاضی خان صدر جهان 496

قاضی جهان حسینی قزوینی 497

قوام الدّین بن شمس الدّین محمد حصری 500

کاشفا یزدی 502

کتائب بن فضل اللّه بن کتائب حلبی 502

کاکیس بن علی بن قاسم،أبو الوفا علوی 502

کثیر بن عبد اللّه بن أحمد قرنی 503

کثیّر عزّت 503

کرامت جشمی 503

کردی بن عکبر بن کردی فارسی 503

کلب علی 504

کلب علی بن جواد کاظمی 505

کمال الدّین سعادت بحرانی 505

کمیل بن جعفر،أبو جعفر شهید 505

کمال الدّین حسین مازندرانی 506

کمال الدّین بن نور الدّین بن کمال الدّین طبیب 506

کمیت بن زید بن حبیس اسدی 506

کمیح 511

کیکاوس بن دشمن زیار بن کیکاوس دیلمی 511

لاچین بن عبد اللّه کرجی اصفهانی 512

لاحق بن حبیب بن محمد صیدلانی 513

لبید بن أبی ربیعة عامری 513

لطف اللّه بن عبد الکریم عاملی میسی 515

لطف اللّه حسینی خلیفه سلطانی 520

لطف اللّه بن عطاء اللّه الشجری نیشابوری 521

لطف اللّه بن عطاء اللّه حویزی 521

لطف اللّه نیشابوری 521

لنجر بن منوچهر کرساسف دیلمی 527

لوط بن یحیی ازدی 527

لیث اسدی 528

لیث بحرانی 528

درآمد

بسم اللّه الرّحمن الرّحیم

الحمد لله و سلام علی عباده الذین اصطفی

خدا را شکر که با کمال بی بضاعتی و ناداری،موفق شدم مجلّد اول و دوم و سوم ریاض العلماء و حیاض الفضلاء مرحوم افندی(قدّس سرّه)را ترجمه کنم و اینک با توفیق حق تعالی و توجهات ائمه هدی صلوات اللّه علیهم اجمعین به ترجمه مجلد چهارم می پردازم و امیدوارم فیض روح القدسی باز مدد فرماید و این مجلد و مجلدات باقیه آن را ترجمه کنم.

این مجلد مشتمل بر باقیمانده اسامی اعلام حرف عین تا لام بعدها الیاء می باشد و ترجمه این مجلد به همان رویه ای است که در مجلدات پیشین رعایت شده اند هو الموفق و المعین.غرّه ماه مبارک رمضان سال 1407 هجری روز پنج شنبه مشهد مقدس و انا الحقیر محمد باقر ساعدی ابن العلم الحجة شیخ حسین مقدس(قدس سره).

مقدمه

بسم اللّه الرّحمن الرّحیم الحمد لله و سلام علی عباده الذین اصطفی محمد و آله ائمه الهدی.

در هنگامی که به ترجمه مجلد چهارم ریاض العلماء و حیاض الفضلاء اشتغال داشتم و به یاری خدای متعال و با کمال بی بضاعتی به ترجمه آن،توفیق یافتم به پاره ای از مطالب رسیدم که به گمان من تذکر آنها خالی از فائده نباشد.

1-تاریخ نگارش:هرگاه تقسیم بندی کتاب حاضر به همان وضعی بوده که فعلا اصل آن به طبع رسیده است می توان گفت مولانا افندی(ره)در سال 1117 هجری به نوشتن این مجلد که چهارمین مجلد کتاب ریاض العلماء است اشتغال داشته است؛چه آنکه در ذیل احوال سید علی بن سید خلف حویزی می نویسد:این سید بزرگوار در روزگار ما درگذشت و حکومت حویزه تا به امروز که سال 1117 ه.ق است از دست فرزندان او یکی بعد از دیگری گرفته شد...

2-رویه:مؤلف حاضر تصمیم داشته در کتاب خود به شرح احوال علمای پس از غیبت صغرای حضرت ولی عصر(عج)بپردازد و هرگاه به یادآوری علمای پیش از غیبت صغری می پرداخته به جهتی از جهات بوده است و همچنین هرگاه به شرح احوال برخی از افرادی که از موقعیت و شهرت همگانی برخوردار نبوده و یا از علما بشمار نمی آمده می پرداخته جهتی را در نظر گرفته است.برای نمونه به پاره ای از آن جهات اشاره می شود:

در ذیل احوال ملا عیسی خان اردبیلی ص 378،می نویسد:این مرد از علمای بزرگ و رؤسا و مشاهیر نبوده است و به نام او ازاین جهت در کتاب حاضر اشاره

کرده ایم که وی کتابی در امامت تألیف کرده است.

در ذیل احوال فضل بن دکین ص 446 می نویسد:فضل بن دکین از راویان پیشین است و شرح حال او تناسبی با کتاب ما و رویه ای را که در پیش گرفته ایم ندارد لیکن به خاطر پاره ای از مطالب که از شرح احوال او به دست می آید در اینجا از وی نام برده ایم.

در ذیل شرح حال ابو لؤلؤ ص 475 می نویسد:ابو لؤلؤ اگر چه از علما و در ردیف متاخران پس از روزگار غیبت صغری نبوده است؛اما به دو جهت در این کتاب از وی نام برده ایم،یکی آنکه علمای رجال از وی نام نبرده اند دوم آنکه خواستیم بگوییم که ثمره علم،عمل کردن به آن است.

در ذیل احوال شیخ کلب علی بن جواد کاظمی ص 504 می نویسد:از این شخص در کتاب حاضر به پیروی از شیخ معاصر نام برده ایم و دیگر آنکه خواستیم بگوییم نام او شیخ احمد بن جواد است که به کلب علی،شهرت یافته است.

در ذیل شرح احوال کمیت ص 511 می نویسد:اگر چه کمیت از اصحاب ائمه علیهم السّلام است و با وضع کتاب ما سازگاری ندارد،لیکن به خاطر پاره ای از مباحث شرح حال او را در اینجا ایراد کرده ایم.

در ذیل شرح حال ابو مخنف ص 528 می نویسد:شرح حال ابو مخنف را با آنکه از روات پیشین است به آن جهت متعرض شده ایم که فائده هایی از شرح حال او به دست می آید.

3-زیارت عتبات:در ص 410 ذیل احوال فخر الدّین طریحی مؤلف مجمع البحرین می نویسد:در آغاز جوانی در سال 1080 ه.ق که برای اولین بار به زیارت عتبات مشرف شدم،در جامع کوفه به ملاقات فخر الدّین نایل آمدم که به مناسبت ماه مبارک رمضان به اعتکاف پرداخته بود.

4-شهرها:مؤلف برای تهیه شرح حالها و دیگر موضوعات مربوط به این کتاب، به شهرهای زیادی مسافرت کرده و نام شهرها در این مجلد به ترتیب زیر است.

ادرنه،اردبیل،استرآباد،ایروان،تبریز،خسروشاه(تبریز)،دهخوارقان،رشت، ساری،سیستان،عتبات عالیات،فراه،فومن،قسطنطنیه،کازرون،کاشان،هرات، همدان.

5-مشاهیر:گروهی از اعلامی که در این مجلد،نام برده شده اند به شرح زیر است.

علی بن حسین بن بابویه(پدر شیخ صدوق)،علی بن حسین موسوی(سید مرتضی)،علی بن خازن حائری(ابن خازن)،علی بن خلف حویزی(سیّد علی خان)، علی رضا تجلی سبزواری،علی شولستانی(امیر شرف الدّین)،علی بن طاوس(ابن طاوس)،علی بن طراد مطارآبادی،علی بن عبید اللّه رازی(شیخ منتجب الدّین)،علی بن عیسی اربلی،علی بن محسن تنوخی،علی بن محمّد تهامی،شیخ علی نواده شهید ثانی مؤلف(الدر المنثور)،علی بن محمد آوی(خواجه رشید الدّین)،علی بن محمّد(علقمی وزیر)،علی بن محمد(صائن الدّین ترکه)،علی بن محمد(سکون حلّی)،علی بن وصیف ناشی بغدادی،علی بن هلال جزائری،علی یزدی(شرف الدّین)،علی بن یوسف حلّی برادر علاّمه حلّی،عنایت اللّه قهپائی مؤلف مجمع الرجال،عیسی بن محمد پدر مؤلف این کتاب،فرزدق شاعر بنام،فخار بن معدّ موسوی،فخر الدّین طریحی مؤلف مجمع البحرین فرات کوفی،فضل بن حسن طبرسی مؤلف مجمع البیان فضل اللّه راوندی، فیروز نهاوندی(ابو لؤلؤ)،فیض اللّه حسینی تفرشی،قاضی جهان قزوینی،کثیّر عزت، کمیت اسدی شاعر معروف،لطف اللّه میسی که مسجد شیخ لطف اللّه در اصفهان به نام او می باشد،لوط بن یحیی معروف به ابو مخنف.

6-کتاب های دیگران:مؤلف در ذیل احوال جمعی از بزرگان به نسخه هایی از کتاب آنان که در اختیار داشته است اشاره نموده و پیدا است که در یادآوری آنها نظری داشته است و به همین مناسبت ما هم اسامی آن کتابها را در اینجا یادآوری می کنیم.

انتصار سید مرتضی،انوار القرآن فی مصباح الایمان ملا علی بن مراد، الانوار الجلیّة شیخ علی بن هلال جزائری،اجازه شیخ علی بن هلال کرکی،اختیار رجال کشّی شیخ طوسی،اسرار الامامة طبرسی یا طبری،الثاقب فی المناقب شیخ محمد بن علی گرگانی معاصر با ابن شهرآشوب،جامع التواریخ رشید الدّین وزیر، الجواهر در نحو از شیخ طبرسی،الذخیرة در اصول الفقه از سید مرتضی،رساله شرح العلم خواجه نصیر طوسی که اصل آن از ابو جعفر شیخ کمال الدّین بحرانی است، رساله علی بن هلال کرکی که مؤلف چندین نسخه از آن را داشته است،رساله نماز جمعه

ملا عماد الدّین بن یونس شاگرد ملا عبد اللّه شوشتری،رساله قضا و قدر شیخ عنایت اللّه بایزید ثانی،زوائد الفوائد سیّد علی فرزند سید بن طاوس،سرور اهل ایمان سید بهاء الدّین نجفی،شرح دعای صنمی قریش ملا عیسی خان اردبیلی،شرح استبصار شیخ قاسم کاظمی که مؤلف دو مجلد زکات و صوم و حج آن را داشته است.عیون الحکم و المواعظ شیخ محمّد لیثی واسطی،عنوان الشرف و عدة السفر و عمدة الحضر شیخ طبرسی،قبس المصباح صهرشتی،بخشی از این کتاب که به خط شیخ نور الدّین علی بن عبد الصمد حارثی عموی شیخ بهائی(ره)بوده در اختیار مؤلف درآمده است.کفایة الاثر خزّاز قمی،کنوز النجاح در ادعیه از شیخ طبرسی،اللباب سید فضل اللّه راوندی یا قطب راوندی،منتهی الاصول در شرح فصول خواجه نصیر الدّین طوسی از شیخ علی بیاضی، المجموع ابن دعیم لویزانی،مشکاة الیقین در اصول الدّین،شیخ علی بن محمود حمصی،مفتاح الشفاء ملا فیض اللّه،مقتل عمر شیخ علی بن مظاهر واسطی،نثر اللئالی سید علی بن فضل اللّه راوندی یا شیخ طبرسی،نهج الایمان در مناقب و امامت از شیخ زین الدّین علی بن جبیر.

منابع:مدارک این مجلد که مؤلف در ذیل احوال رجال و اعلام از آنها استفاده، کرده است عبارتند از:

اثبات الهداة شیخ حر عاملی،اجازه ابن مؤذن به شیخ علی میسی،اجازه امیر شرف الدّین شولستانی،اجازه بصروی به سید مرتضی،اجازه حاج ملا حسین نیشابوری به ملا نوروز علی تبریزی،اجازه سید علی بن دقماق به شیخ قوام الدّین عبد اللّه بن سیف، اجازه سید فضل اللّه راوندی به علاء الدّین حاج علی بن یوسف،اجازه سید نعمة اللّه جزائری،اجازه شیخ احمد بیصانی به شیخ احمد ابی جامع،اجازه شیخ حسین واسطی به شیخ نجم الدّین مطارآبادی،اجازه شیخ علی کرکی به ملا برهان الدّین ابراهیم خوانساری، اجازه شیخ علی بن هلال کرکی به ملا محمّد اصفهانی،اجازه شیخ فخر الدّین به شیخ زین الدّین علی بن عزّ الدّین،اجازه شیخ محمد بن جابر نجفی به سیّد امیر مرتضی سروی، اجازه شیخ محمد بن شهید ثانی به ملا محمد امین استرآبادی،اجازه صاحب مدارک به ملا محمد امین استرآبادی،اجازه صاحب معالم،اجازه صهیونی به شیخ علی میسی، اجازه نعمة اللّه خاتون به سید بن شدقم،اجازه نیلی به ابن فهد حلّی،احسن التواریخ

حسن بیک روملو،اربعین شهید اول،اربعین شیخ بهائی،اربعین مجلسی ثانی،اربعین منتجب الدّین،اسامی مشایخ شیخ یونس مفتی،الاستبصار قاضی ابو الفتح کراچکی، الاستیعاب ابن عبد البرّ،امان الاخطار سید بن طاوس،امالی شیخ طوسی،امل الآمل شیخ حرّ عاملی،المختصر محمّد ذهبی،انساب الانساب،سیّد احمد حسینی نسّابه، انساب السادات سید احمد حسینی که مختصری از عمدة الطالب است،ایضاح الاشتباه علاّمه حلّی،بحار الانوار علامه مجلسی ثانی،بشارة المصطفی محمد بن ابی القاسم طبری،بغیة الوعاة سیوطی که مؤلف آن را به عنوان«طبقات اللغویین و النّجاة»نام برده است.البهجة،تاریخ ابن خلّکان،تاریخ ابن کثیر،تاریخ عالم آرا-اسکندربیک ترکمان، تاریخ الملوک و الحکماء سیوطی،تاریخ یافعی،تذکره دولتشاه سمرقندی،التذکره صلاح الدّین صفدی،تعلیقات سیّد جزائری بر امل الآمل،تفسیر ابو الفتوح رازی، تقویم البلدان تهذیب الانساب سید ابو الحسن محمد نسّابه،الثاقب فی المناقب شیخ محمد بن علی گرگانی،جامع الاصول ابن اثیر جزری،جامع المقال فخر الدّین طریحی، الجامع یحیی بن سعید حلّی،جمال الاسبوع سید بن طاوس،جواهر المضیئة فی طبقات الحنفیة شیخ محیی الدّین عبد القادر حنفی،حاشیه شهید ثانی بر ارشاد،حاشیه قواعد بر قاعده از قواعد شهید اول میرزا قاضی الدّین محمد یزدی،حاشیه میرداماد بر کتاب اختیار رجال کشّی،حاشیه ملا محمد تقی مجلسی بر رجال امیر مصطفی،حجة الاسلام ملا محمد طاهر قمی،الحجة علی الذاهب الی تکفیر ابی طالب سید فخار موسوی،خرایج قطب راوندی،خلاصة الرجال علاّمه حلّی،الدّرة الباهرة عن الاصداف الطاهرة شهید اوّل یا قطب کیدری،الدر النضید فی تعازی الامام الشهید سید بهاء الدّین نیلی،دفع المناواة سید حسین مجتهد کرکی،دمیة القصر باخرزی،دول الاسلامی محمد ذهبی، ذکری شهید اول،رجال سید علی بن عبد الحمید نیلی به نام جامع شتات الروات،رجال شیخ فرج اللّه حویزی،رجال میرزا محمد استرآبادی،رجال احمد نجاشی،رساله شرح حال شیخ بهائی از یکی از شاگردانش،رساله شیخ ابراهیم قطیفی در ردّ رساله شیخ علی کرکی،رساله وجوب نماز جمعه شهید ثانی،دفع البدعة فی حلّ المتعة سبط شیخ علی کرکی،روضه کافی ثقةالاسلام کلینی،ریاض الابرار فی مناقب الکرّار سید فتح اللّه سلامی،زوائد الفوائد رضی الدّین علی فرزند ابن طاوس،سلافة العصر سید علیخان

کبیر،شرح اثنی عشریة صاحب معالم شیخ نجیب الدّین علی عاملی،شرح شهاب قضاعی ابو الفتوح رازی،شرح صحیفه سجّادیة میرداماد،الصراط المستقیم شیخ زین الدّین بیاضی،ضیافة الاخوان آقا رضی قزوینی،طبقات النحات همان بغیة الوعاة سیوطی است،عتق کافی ثقةالاسلام کلینی،العدد القویة رضی الدّین حلّی،عمدة الطالب فی انساب ابی طالب ابن عنبه نسّابه،غایة المرام سید هاشم بحرانی،غوالی اللئالی ابن ابی جمهور احسائی،غیبت شیخ طوسی،فتح الابواب سید بن طاوس،فرائد السمطین حموینی،فرج الکرب کفعمی،فرج المهموم فی علماء النجوم ابن طاوس،فوائد ابو علی فرزند شیخ طوسی،فهرست شیخ طوسی،فهرست شیخ منتجب الدّین،قصص الانبیاء قطب راوندی،کامل همان تاریخ ابن اثیر است،کشف الغمة علی بن عیسی اربلی، کشف الیقین سید بن طاوس،کمال الدّین و تمام النعمه شیخ صدوق،کنوز النجاح شیخ طبرسی،مجالس المؤمنین قاضی نور اللّه شهید شوشتری،المجدی شریف ابو الحسن علوی،مجمع البحرین شیخ فخر الدّین طریحی،المجموع تألیف یکی از اصحاب، مجموعه شهید اوّل،مجموعه به خط شیخ یونس بیاضی که مشتمل بر آثار خود او بوده است،مختصر تاریخ ابن خلکان ابن اثیر،مختصر عمدة الطالب سید احمد نسّابه، مدینة المعاجز سیّد هاشم بحرانی،مزار کبیر ابو جعفر محمّد مشهدی،معالم العلماء ابن شهرآشوب،مقتل صغیر سیّد صفی الدّین ابو جعفر محمّد موسوی،مناقب ابن شهرآشوب،مناهج النهج قطب الدّین کیدری،منهاج الصّلاح علاّمه حلّی،مهج الدعوات سید بن طاوس،المهذب البارع ابن فهد حلّی،النجوم همان«فرج المهموم»سید بن طاوس است،نزهة الکرام و لسان العوام سید مجتبی بن داعی حسنی رازی،نظام الاقوال ملا نظام قرشی،نهایة الآمال ملا نور الدّین علی منعل قمی،وسائل الشیعة شیخ حر عاملی،الیقین سید بن طاوس،و انا الحقیر محمد باقر ساعدی.

ادامه حرف عین

اشارة

ع

شیخ ابو الحسن علی بن حسین بن موسی بن بابویه قمی

ابن بابویه دانشمندی باکمال و بزرگواری محدث و معروف به علی بن بابویه است.ابن بابویه پدر شیخ صدوق محمد می باشد و گاهی ابو الحسن معرفی شده است.

شیخ فخر الدّین رماحی در جامع المقال آورده است:ابن بابویه در سال 329 هجری درگذشت و در غیبت حضرت ولی عصر می زیست،بلکه روزگار حضرت امام حسن عسکری علیه السّلام را هم درک کرده است.

استاد استناد در آغاز بحار الانوار می نویسد:کتاب الامامة و التبصرة من الحیرة از آثار شیخ اجل ابو الحسن علی بن حسین بن موسی بن بابویه پدر شیخ صدوق(طیّب اللّه تربتهما)می باشد ⁽¹⁾

در پاورقی ریاض [1]از حاشیه نسخه مؤلف نقل کرده است و می نویسد:هرچند ابن شهرآشوب هم این کتاب را از آثار علی بن بابویه دانسته است،در عین حال انتساب این کتاب به وی خالی از دقت نمی باشد؛برای اینکه آن چنان که از مطاوی این کتاب استفاده می شود،مؤلف امامت از هارون بن موسی از محمد بن علی روایت می کرده و ظاهرا مراد از هارون بن موسی همان تلعکبری است و هرگاه چنین باشد چگونه ممکن است ابن بابویه از وی روایت کرده باشد؟با آنکه تلعکبری از مشایخ شیخ مفید به شمار می آید.گذشته از این مؤلف امامت،از حسن بن حمزه علوی روایت داشته که طبقه حسن بن حمزه پس از علی بن بابویه بوده است و از مشایخ شیخ مفید بشمار می آید؛علاوه بر این حسن بن حمزه همان-

یا از قدمای هم عصر وی بوده باشد و از پاره ای قرائن استفاده می شود که اصل یادشده از آثار شیخ ثقه جلیل هارون بن موسی تلعکبری(رحمة اللّه علیه)است.در فصل دوم همان کتاب می نویسد:مؤلف کتاب امامت،از بزرگان محدّثان و فقها و دانشوران ما بشمار می رود که اعلام شیعه فتواهای او را از جمله اخبار منقوله به حساب آورده اند و نسخه ای تصحیح شده و کهن در اختیار ما قرار گرفته است؛اصل دیگری هم پیوست با آن می باشد که مشتمل بر اخبار ارزنده و استواری است که سندهای آن همگی معتبر و قابل توجه اند و از این اثر می توان به بزرگواری مؤلف آن پی برد.

مؤلف گوید:از آثار ابن بابویه رساله ای است که در آن رساله گفتگویی که با محمد بن مقاتل رازی ⁽¹⁾در ری راجع به امامت حضرت امیر المؤمنین علی علیه السّلام داشته است،نوشته شده و در نتیجه آن محمد بن مقاتل به افتخار تشیع نایل گردیده است.

و همین رساله به نام الکرّ و الفرّ معروف است و من نسخه ای از آن را در کازرون در ضمن چند مجموعه دیده ام و رساله ارزنده ای است که محتوی همان مناظره می باشد و این رساله را یکی از شاگردان ابن بابویه گردآوری کرده است.

شیخ ابو علی فرزند شیخ طوسی(قدّس سرّه)در یکی از یادداشتهای خود آورده است:ابن بابویه نخستین دانشوری است که مبتکر طرح اسانید و جمع بین نظائر و آوردن

هر خبر با قرینه آن بوده است.این ابتکار را در ضمن رساله ای برای فرزندش(شیخ صدوق)نوشته و اضافه کرده است که فقهای بعد از او به سبب ثقه بودن و پیشوایی او در علم و دین،در مسائلی که نصّی برای آنها وجود ندارد اقوال او را حجت شمرده و به آن رساله مراجعه می کرده اند.

مؤلف گوید:شهید اول در کتاب ذکری می نویسد که فقهای شیعه فتاوی خود را در صورت فقدان نصّ،از رساله علی بن بابویه اخذ می کنند،چون در علم و دین مورد اعتماد همه ایشان است.

یکی از شاگردان شیخ علی کرکی[شیخ یونس مفتی اصفهان-م]در رساله اسامی مشایخ می نویسد:شیخ علی بن حسین بن موسی بن بابویه قمی مؤلف رساله و دیگر آثار،از مشایخ است.و از جعفر بن عبد اللّه حمیری،از محمد بن علی بن عتبه از عبد الرحمن بن هاشم از ابو یحیی از حضرت صادق علیه السّلام روایت می کرده و نیز از عبد اللّه بن جعفر از عباس بن معروف از عبد السّلام بن سالم از محمد بن سلیمان از یونس بن ظبیان از جابر بن یزید جعفی از حضرت باقر علیه السّلام روایت می کرده است.ابن بابویه از طرق متعدد و اسانید بسیار و با توجه به اختلافی که در طرق حدیث داشته،از ائمه طاهرین روایت می کرده است.

مؤلف گوید:در نسخه اسامی اشتباهات و غلطهای فراوانی دیده می شود.

علی بن بابویه معاصر با حسین بن منصور حلاّج بوده است و در یکی از رساله هایی که در ردّ صوفیه تألیف شده است از کتاب الاقتصاد شیخ طوسی چنین نقل کرده است:

حلاج در روزگار علی بن بابویه به قم سفر کرد و ادعا نمود که وکیل حضرت صاحب الزمان(عج)است،ابن بابویه از وی دلیلی خواست و از آنجا که برای ادعای خود دلیلی نداشت از سوی او مورد اهانت قرار گرفت و ناچار از قم بیرون رفت و در آنجا نماند.حکایت حلاج را در مجلد دوم،ذیل شرح حال او خواهیم نگاشت.

قاضی نور اللّه در مجالس المؤمنین بعد از حکایت مزبور می نویسد:از جمله توقیعات شریفه ای که حضرت امام حسن زکی عسکری علیه السّلام به شیخ علی بن بابویه مرقوم فرموده است،توقیع ذیل است که به این مضمون صادر فرموده است:

«به نام خداوند بخشنده مهربان.ستایش خدای را که پروردگار جهانیان است.

سرانجام با پرهیزکاران است و بهشت از آن یکتاپرستان و دوزخ در خور بی دینان و دشمنی ویژه ستمگران و خدایی جز او بهترین آفریدگان نمی باشد و درود،بر بهترین آفریدگان او،محمد و بازماندگان پاکیزه گوهر او.اکنون ای شیخ من و محل اعتماد من، ای ابو الحسن علی بن حسین قمی که خدا تو را برای خوشنودیهای خود موفق بدارد و از پشت تو فرزندان شایسته ای به وجود آورد.تو را به پرهیزکاری و به پای داشتن نماز و پرداخت زکات سفارش می کنم،زیرا نماز از کسی که زکات را نپردازد پذیرفته نمی شود.

باز سفارش می کنم تا وسیله بخشش گناهان خویش را فراهم آوری و آتش خشم را خاموش سازی و از دیدار بستگان خویش غفلت نکنی و با دوستان خویش برابری داشته باشی و در انجام نیازهای آنان بکوشی و در راحتی و ناراحتی از آنها غفلت نکنی و از تحصیل دانش فراموشی نداشته باشی و ریشه نادانی را با فراگیری دانش از پای درآوری و در فراگیری امور دینی به فقاهت و فهم بپردازی و در همه کارها پایدار باشی و به پیمان قرآن وفا کنی و با مردم خوش رفتاری نمایی و آنان را به کارهای پسندیده بخوانی و از کار ناپسند باز بداری،چون که خدا فرموده است: لا خَیْرَ فِی کَثِیرٍ مِنْ نَجْواهُمْ إِلاّ مَنْ أَمَرَ بِصَدَقَةٍ أَوْ مَعْرُوفٍ أَوْ إِصْلاحٍ بَیْنَ النّاسِ: «بیشتر رازهایی که دائر در میان مردم است بهره ای به حال آنها نخواهد داشت مگر آنکه دیگران را به پرداخت زکات بخوانند؛یا آنها را به کارهای شایسته تشویق نمایند،یا سازشی در میان مردم برقرار بسازند» ⁽¹⁾.از کارهای ناپسند احتراز نمایی و نماز شب بخوانی چه آنکه پیمبر اکرم حضرت علی علیه السّلام را به نماز شب تشویق کرد و سه بار خطاب به آن حضرت فرموده است:البتّه از نماز شب غفلت نکنی؛برای آنکه هرکسی نماز شب را ناچیز انگارد از ما خانواده نخواهد بود.

اینک به سفارش من رفتار کن و به همه شیعیان من دستور بده تا بدان عمل کنند.از شکیبایی و انتظار فرج خودداری مکن،آنجا که پیمبر اکرم(ص)فرموده است بهترین کارهای پیروان من انتظار فرج است و پیوسته شیعیان ما اندوهناک اند تا آنگاه که فرزندم

ظهور کند،همان بزرگواری که پیمبر به آمدن او مژده داده و فرموده است:اوست که روی زمین را پر از عدل و داد خواهد کرد پس از آنکه پر از ستمگری و نابسامانی شده باشد،اینک ای شیخ من شکیبا باش و همه شیعیان را به شکیبایی دعوت کن زیراکه زمین از آن خدا است و در اختیار هریک از بندگان خود که بخواهد قرار می دهد و سرانجام با پرهیزکاران است.درود و رحمت خدا و برکات او بر تو باد و خدا برای ما کافی و بهترین و نیکوترین یاری کننده و خوب ترین مولی است».

مؤلف گوید:شهید اول یا قطب کیدری در کتاب الدرة الباهرة عن الاصداف الطاهرة ⁽¹⁾

تردید مؤلف از آن است که به درستی معلوم نیست کتاب مزبور از کدام یک از دو تن شهید یا قطب کیدری است.الذریعة هشت،ذیل الدرة الباهرة من الاصداف الطاهرة می نویسد:مجلسی در کتاب بحار از آن نقل می کند و در فصل مأخذ بحار در آغاز آن اظهار می دارد این کتاب از آثار شیخ سعید محمد بن مکی شهید سال 786 هجری است و مانند کتابهای دیگرش شهرتی ندارد وی در این کتاب به کلمات قصار پیمبر اکرم و ائمه طاهرین اکتفا نموده است و نسخه ای از آن در کتابخانه محیط طباطبائی موجود می باشد-م.

ابن شهرآشوب در معالم العلماء می نویسد:از آثار علی بن حسین بن موسی بن بابویه قمی،کتابهای الوضوء؛الصلات؛الجنائز؛الامامة و التبصرة من الحیرة؛الاملاء؛ المنطق؛الاخوان؛النساء و الولدان؛الشرائع؛الرسالة می باشد که برای فرزندش محمد بن

علی(شیخ صدوق)مرقوم داشته است.التفسیر؛النکاح؛مناسک؛الحج؛قرب الاسناد؛ التمییز؛الطب؛المواریث؛الحج که ناتمام مانده و النوادر.

مؤلف گوید:پیش از این سخنی از کتاب الامامة و التبصرة من الحیرة به میان آمده،اما رساله ای که برای فرزندش نوشته است به گمان من همان رساله فقه رضوی است که اینک شهرت دارد،زیرا رساله مزبور به سبک فقه رضوی تألیف شده است و علت اشتباه آن است که هنگامی که دانستند مؤلف این کتاب علی بن موسی است تصور کردند که مراد از علی بن موسی،حضرت رضا علیه السّلام است به همین مناسبت کتاب را از آثار حضرتش معرفی کردند و توجهی به این موضوع نداشتند که معمولا حذف برخی از اسامی نسب،شایع است ⁽¹⁾

رساله فقه الرضا از سوی کنگره جهانی حضرت رضا(ع)با طرزی زیبا و سبکی دلنشین به طبع رسیده است و تحقیقات لازم را درباره چگونگی آنکه مقدمه آن کتاب جمعی از دانشمندان تدوین نموده اند و هم رساله جداگانه ای راجع به آن نوشته شده است-م.

و رساله علی بن بابویه که برای فرزندش تهیه کرده است،رساله ای است که شیخ صدوق در کتاب من لا یحضره الفقیه و دیگر آثارش از آن نقل می نماید و چنین می گوید:«پدرم در رساله ای که برای من مرقوم داشته است»،لیکن استاد استناد ما در آغاز بحار آنجا که به شمارش کتابهای امامیه پرداخته می نویسد:کتاب فقه رضوی ⁽²⁾...

مؤلف گوید:نام و نسب و شرح احوال ابن بابویه در کتابهای رجال اصحاب ما مفصلا آورده شده است و ما که از او در این کتاب نام می بریم به خاطر پاره ای از یادداشتها و فوائدی است که کتابهای رجال آنها را متذکر نشده اند و ما آنها را در اینجا

یادآور می شویم.

مؤلف کتاب الثاقب فی المناقب در آخر آن کتاب آورده است که ابو جعفر محمد بن علی اسود گفته است:علی بن حسین بن موسی بن بابویه از من درخواست کرد تا از ابو القاسم روحی(یکی از نواب اربعه)درخواست کنم تا از حضرت بقیة اللّه(عج) بخواهد که فرزند پسری به وی اعطا بشود.ابو جعفر گوید:درخواست وی را پذیرفتم و با ابو القاسم روحی که ملاقات کردم جریان را به اطلاع او رسانیدم ابو القاسم خواسته ابن بابویه را به انهاء شریف و به عرض مبارک تقدیم داشت.پس از سه روز که با من ملاقات کرد اظهار داشت حضرت بقیة اللّه(عج)فرمود درخواست علی بن بابویه را به پیشگاه خدا عرضه داشته،بزودی خدای متعال فرزند مبارک قدمی به وی اعطا می فرماید و از ناحیه او و فرزندانی که از پشت او باشند به وی عنایاتی خواهد فرمود.طولی نکشید فرزندش ابو جعفر محمد بن علی فقیه به دنیا آمد و پس از او فرزندان دیگری به وجود آمدند.

احمد بن ابراهیم بن مخلد گفته است:هنگامی که در بغداد به حضور مشایخ رسیدم شیخ ابو الحسن علی بن محمد سمری(ره)بدون سابقه آغاز سخن کرده گفت:خدا علی بن حسین بن موسی بن بابویه قمی را بیامرزد.مشایخ تاریخ آن روز را یادداشت کردند پس از اندکی خبر رسید که در همان روز علی بن بابویه رحلت کرده است.

قطب راوندی در اواخر کتاب الخرائج و الجرائح حدیث اول را با اندک تفاوتی نقل کرده می نویسد:ابن بابویه گفته است ابو جعفر محمد بن علی اسود گفت:پدر تو از من درخواست کرد از ابو القاسم روحی بخواهم تا در هنگام شرفیابی به حضور مقدس بقیة اللّه از حضرتش تقاضا کند تا از خدا بخواهد فرزند پسری به او عطا فرماید.

درخواست وی را به اطلاع ابو القاسم رسانیدم پس از سه روز که وی را ملاقات کردم گفت حضرت بقیة اللّه برای علی بن حسین دعا کرد و فرمود بزودی فرزند بابرکتی که سودمند به حال او می باشد به وی ارزانی می شود و پس از او فرزندان دیگری نیز به وی ارزانی خواهد شد.خود ابو جعفر گوید:از فرصت استفاده کرده از وی خواستم تا برای

من هم فرزند پسری تقاضا کند گفت چاره ای برای انجام نیاز تو نیست.آری نخست فرزندی برای علی بن حسین و سپس فرزندی هم به من ارزانی شد.

مؤلف گوید:دو خبر فوق را بدان جهت ایراد کردم تا اعلام کنم که این دو خبر مخالف با یکدیگر بوده و همچنین با روایاتی که در کتابهای رجال در شرح حال ابن بابویه ایراد شده است مخالفت دارد.

شیخ طوسی در کتاب غیبت،خبر آخری را از ابو عبد اللّه احمد بن ابراهیم بن مخلّد نقل کرده و اضافه نموده است ابو الحسن سمری(رضی اللّه عنه)تاریخ درخواست وی را نیمه شعبان سال 329 هجری یاد کرده است.

مؤلف گوید:گروه بسیاری از علی بن بابویه روایت کرده اند،از جمله فرزند ایشان شیخ صدوق و ابو الحسن عباس بن عمر بن عباس بن محمد بن عبد الملک فارسی دهقان کلوذانی کاتب،معروف به ابن ابی مروان و امثال ایشان از اعلام دیگر.و خود او از جمعی از بزرگان روایت داشته است.از جمله:سعد بن عبد الله حمیری و علی بن ابراهیم بن هاشم و محمد بن یحیی عطار و امثال ایشان از محدثان دیگر و مراتب روایتی او در نظام الاقوال و دیگر از کتابها آورده شده است.

شیخ طوسی در کتاب غیبت به نقل از اساتیدش از ابن نوح از مشایخ قم نقل کرده است:علی بن حسین بن موسی بن بابویه دخترعمویش محمد بن موسی بن بابویه را به همسری خویش اختیار کرده بود و از او فرزندی نداشت،به شیخ ابو القاسم حسین بن روح(رضی اللّه عنه)نامه نوشت و از او درخواست کرد در هنگام شرفیابی به پیشگاه مقدس حضرت بقیة اللّه از خدا بخواهد تا فرزندانی فقیه به وی ارزانی شود.توقیعی از مقام مقدس صادر گردید:از همسری که در حال حاضر در اختیارداری فرزندی به تو ارزانی نخواهد شد ولی بزودی جاریه ای دیلمی در ملک تو درمی آید و از او دو فرزند فقیه نصیب تو خواهد شد.

ابن نوح گوید:ابو عبد اللّه حسین بن محمد بن سوره قمی(حفظه اللّه)به من گفت که ابو الحسن بن بابویه سه فرزند داشت.محمد و حسین که هر دو فقیهی ماهر و خوش حافظه بودند،چنان که مراتبی از علم و دانش و اطلاعاتی در خاطر داشتند که دیگر

مشایخ قم از آنها اطلاعی نداشته و خاطرنشان نکرده بودند.این دو بزرگوار برادر دیگری به نام حسن داشتند که فرزند متوسط علی بن حسین بود و همواره به زهد و عبادت اشتغال می ورزید و از رفت و آمد با مردم احتراز می کرد و از مراتب فقهی برخوردار نبود.

ابن سوره می نویسد:هرگاه ابو جعفر(محمد)و ابو عبد اللّه(حسین)دو فرزند علی بن حسین،مطلبی ایراد می کردند،حاضران از کثرت حافظه ایشان به شگفت می آمدند و می گفتند این موقعیت ازآنجا برای شما به دست آمده است که براثر درخواست حضرت بقیة اللّه،به پدرتان ارزانی شده اید.و این موضوع زبانزد مردم قم می باشد.

شیخ طوسی بار دیگر در کتاب غیبت از گروهی از اعلام از حسین بن علی بن بابویه نقل کرده است که گفت:گروهی از همشهریهای قمی ما که در بغداد می زیستند در همان سالی که قرمطی ها بر حاجی ها حمله کردند و همان سال هم ستاره باران شد، برای من حکایت کردند:پدرم در ضمن نامه ای که برای شیخ ابو القاسم حسین بن روح (قدس اللّه روحه)نوشت،اظهار داشت که از مقام حضرت بقیة اللّه اجازه بگیرد تا امسال را به مکه مشرف شوم.توقیعی صادر شد:«امسال از رفتن به مکه خودداری کن.» بار دیگر به عرض رسانید رفتن به مکه نذر واجبی است و ممکن است از چنین نذری چشم پوشی کرد؟توقیعی صادر شد هرگاه از رفتن به مکه چاره ای نداری با آخرین قافله عازم مکه شو!پدر من حسب الامر،همراه با آخرین قافله حرکت کرد و به این وسیله از کشته شدن رهایی یافت؛حال آنکه قافله های پیشین به دست قرمطی ها از پای درآمدند.

باز شیخ طوسی در کتاب غیبت از عدّه ای از ابو عبد اللّه حسین بن علی بن بابویه نقل کرده است که گفت:جمعی از قمی ها از جمله احمد بن علی بن عمران صفار و علویه صفار و حسین بن احمد بن ادریس(رحمهم اللّه)اظهار داشتند:در آن سال که علی بن بابویه درگذشت وارد بغداد شدیم.ابو الحسن علی بن محمد سمری احوال ابو الحسن علی بن حسین را از کسی که نزدیک او بود جویا شد.پاسخ داد:هنوز در قید حیات است و به کار خود اشتغال دارد،حتی همان روزی هم که وفات کرد احوال او را جویا شد.وی

گفت:به کار خود مشغول است.ابو الحسن گفت:خدا به شما اجر مرحمت کند هم اکنون علی بن بابویه درگذشت.قمی ها گفتند:تاریخ ساعت و روز و ماه را ضبط کردیم پس از هفده یا هیجده روز خبر رسید که ابن بابویه در همان ساعت که شیخ ابو الحسن(قدس اللّه روحه)اطلاع داده درگذشته است.

ابن بابویه(رضی اللّه عنه)گوید:محمد بن اسود گفت که علی بن حسین بن موسی بن بابویه گفت که پس از رحلت محمد بن عثمان عمری تصمیم گرفتم از ابو القاسم روحی درخواست کنم که از حضرت بقیة اللّه تقاضا کند تا از خدای متعال برای من فرزندی بخواهد.ابو القاسم تقاضای مرا به پیشگاه مبارک تقدیم داشت، پس از سه روز به اطلاع من رسانید مقام بقیة اللهی فرموده است از خدای متعال تمنای تو را درخواست کردم،مقرر شد فرزند بابرکتی و فرزندان دیگری به تو داده شود.

ابو جعفر محمد بن علی اسود گوید:از وی درخواست کردم همین تمنّا را برای من هم بنماید،پاسخی نداد و گفت:راهی به انجام خواست تو نمی باشد.وی گفته است همان سال محمد بن علی به علی بن بابویه داده شد و پس از او فرزندان دیگری نیز به وی ارزانی گردید و من از داشتن فرزند محروم گردیدم.

ابن بابویه گوید:بسیار اتفاق افتاده هرگاه ابو جعفر محمد بن علی اسود مرا می دید که برای فراگیری حدیث به مجلس استادمان محمد بن حسن بن احمد بن ولید،رفت و آمد می کنم و برای فراگیری دانش و حفظ معلومات رغبت زیادی از خود نشان می دهم، می گفت:از جدیت تو شگفتی ندارم زیرا تو براثر درخواست امام زمان(عجل اللّه تعالی فرجه الشریف)به دنیا آمده ای.

ملا نظام الدّین قرشی در نظام الاقوال می نویسد:ابو الحسن علی بن حسین بن موسی قمی که در روزگار خودش بزرگ قمی ها و فقیه آنها و مورد وثوق ایشان بود،به عراق رفت و در آنجا با ابو القاسم حسین بن روح(رحمة اللّه)ملاقات کرد و مسائلی را از او پرسید.پس از آن نامه ای توسط علی بن جعفر بن اسود برای ابو القاسم ارسال داشت که در آن نامه اظهار داشته بود:نامه جوف را تقدیم حضور مبارک حضرت بقیة اللّه بنماید و

در آن نامه تقاضای فرزندی کرده بود.حضرت بقیة اللّه ضمن توقیعی مرقوم فرموده بود، برای تو از خدای متعال تقاضای فرزندی کردیم و بزودی دو فرزند پسر نیکوکار به تو ارزانی خواهد شد طولی نکشید که ابو جعفر محمد مشهور به صدوق و ابو عبد اللّه حسین از کنیزکی متولد گردیدند.

ابن غضائری می گوید:از شیخ صدوق شنیدم که می گفت:من بنا به درخواست حضرت صاحب الامر علیه السّلام به دنیا آمدم و از آن تولد به خود می بالید.

علی بن بابویه در سال 329 هجری درگذشت و در قم مدفون گردید.

نجاشی گوید:گروهی از اصحاب ما گفته اند از مشایخ خود شنیدیم می گفتند:در محضر ابو الحسن علی بن محمد سمری(ره)حضور داشتیم گفت:خدا علی بن حسین بن بابویه را بیامرزد یکی از حاضران گفت او زنده است.در پاسخ گفت چنین نیست بلکه همین امروز وفات یافت آن روز را تاریخ برداشتند پس از اندکی خبر آمد که وی در همان روز درگذشته است.فرزندش از وی روایت می کند و او خود از سعد بن عبد اللّه حمیری و علی بن ابراهیم بن هاشم و محمد بن یحیی عطار روایت می نماید ⁽¹⁾.

قطب راوندی در پایان باب پانزدهم از کتاب الخرائج و الجرائح،آنجا که از معجزات حضرت بقیة اللّه گفتگو می کند می نویسد:از آن جمله علی بن حسین بن موسی بن بابویه است که دختر عمویش را به همسری خود درآورده بود و از این همسر فرزندی نداشت.نامه ای به ابو القاسم بن روح نوشت و از وی درخواست کرد از پیشگاه مقدس حضرت بقیة اللّه درخواست کند تا از خدای متعال بخواهد که فرزندانی از همین همسر به وی ارزانی شود.توقیعی به افتخار وی صادر شد.«از این همسر که داری فرزندانی به تو داده نمی شود.بزودی کنیزکی از مردم دیلم در ملک تو قرار می گیرد و از او دو فرزند فقیه نصیب تو خواهد شد».در پی این توقیع طولی نکشید محمد و حسین -که هر دو فقیه ماهری بودند-به وی ارزانی شد و برادر متوسطی هم داشتند که به پارسایی اشتغال می ورزید و از فقه و علم بهره چندانی نداشت.

شریف سید اجل دانشمند ثمانینی ذو المجدین ابو القاسم علی بن سید

اشارة

اجل نقیب طاهر اوحدی صاحب مناقب حسین بن موسی بن محمد بن

موسی بن ابراهیم بن موسی بن جعفر بن محمد بن علی بن حسین بن علی بن

ابی طالب علیه السّلام

⁽¹⁾ سید اجل مرتضی حسین موسوی علم الهدی بزرگی است که در تمام مراتب علمی دست توانایی داشت و به اتفاق همگان در اصناف دانشهای معمولی بر دیگران مقدم بود.

سید مرتضی در بغداد متولد شده است.به گفته بعضی تولد او در ماه رجب سال 433 هجری اتفاق افتاده است.ابن شهرآشوب در معالم العلماء می نویسد:سید مرتضی در سال 355 هجری متولد شده و در ماه ربیع الاول سال 433 هجری درگذشته است.

و این صحیح ترین قول است.و ممکن است کسی که سال میلاد سید را 433 دانسته،سنه تولد او را با سال درگذشتش اشتباه کرده باشد.

دیگری گوید:درگذشت سید مرتضی در سال 436 هجری اتفاق افتاده است.و از جامع المقال شیخ فخر الدّین رماحی(طریحی)که از معاصران است،به دست می آید که سید مرتضی در سال 426 هجری درگذشته است.با وجود این مدت عمرش هشتاد سال می باشد.

در عمدة المطالب فی نسب آل ابی طالب آمده است:سید مرتضی در سال 353 هجری متولد شد و در پنجم ربیع الاول سال 436 وفات یافت و مدت هشتاد و چهار سال زندگی کرد.

علامه در خلاصه،به طوری که پس از این خواهد آمد،می نویسد:سید مرتضی در ماه رجب سال 355 هجری متولد شد و در ماه ربیع الاول سال 436 هجری درگذشت و

هشتاد و یک سال عمر کرده است.این قول به نظر مؤلف به صحت نزدیک تر است،زیرا سید مرتضی به سید«ثمانینی»اشتهار دارد.

بدیهی است سید مرتضی و دخترش-به همان بیانی که در باب اسامی زنان ایراد خواهد شد-و برادرش سید رضی و پدرشان سید حسین نقیب و برادرزاده اش سید عدنان بن محمد،معروف به سید مرتضی ثانی از اعلام بنام بوده اند.

سید مرتضی از گروه معدودی از علمای عامه و خاصه روایت کرده و مراتب علمی را نیز از ایشان آموخته است.همچنین بسیاری از شیعه و سنی از وی روایت کرده اند.سید مرتضی از علمای خاصه چون شیخ مفید،مراتب علمی را فراگرفته است.

شیخ طوسی در فهرست ⁽¹⁾در شرح حال کلینی می نویسد:سید مرتضی به توسط ابو الحسین احمد بن علی بن سعید کوفی از محمد بن یعقوب کلینی روایت می کرده است.

بزودی خواهیم گفت که شیخ طوسی در فهرست و کتاب رجال می نویسد:سید مرتضی از حسین بن علی بن بابویه برادر شیخ صدوق روایت داشته است.و به طوری که شیخ طوسی در رجال تصریح کرده است:سید مرتضی از تلّعکبری هم روایت می کرده است.

و نیز سید مرتضی از مرزبانی از ابن درید و همچنین از ابو الحسین علی بن محمد کاتب روایت می کرده است،و نیز از ابو الحسن احمد بن حسین عطار از کلینی و از ابو العباس جوهری از ابو طالب عبید اللّه بن محمد انباری روایت داشته است.و نیز از ابو علی احمد بن زید بن دارا(رحمه اللّه)از ابو عبد اللّه حسین بن محمد بن جمعه در بصره و نیز از ابو التحف علی بن محمد بن ابراهیم مصری از اشعث بن مره و از احمد از ابراهیم از حضرت ابو عبد اللّه صادق علیه السّلام روایت می کرده و نیز از نجیح بن یهودی صائغ حلبی از جبیر بن شقاوه روایت کرده است.

و از کسانی که از سید مرتضی روایت کرده اند سیّد ابو زید عبد اللّه بن علی کبابکی بن عبد اللّه بن عیسی بن زید بن علی کحّی حسینی گرگانی است.

سید مرتضی فرزندی فاضل داشت و به طوری که خواهد آمد،روز وفات سید

همین فرزند که گویا از دانشمندان بوده است،بر جنازه پدرش نماز گزارده و از او روایت می کرده است.

از علمای عامه که از وی روایت کرده اند خطیب بغدادی مؤلف تاریخ بغداد است.

علاوه بر او ابو الصلاح که شاگردش هم بوده است و شیخ ابو عبد اللّه جعفر دوریستی و قاضی ابن قدامه و شیخ محمد بن محمد بصروی و شیخ صدوق ابو منصور عکبری معدّل که نامش در اوائل صحیفه سجادیة آمده است و شیخ ابو غانم عصمی و دیگران از وی روایت داشته اند.

شهید اول در یکی از یادداشتهایش به اسامی شاگردان سید مرتضی اشاره کرده است.از جمله ایشان:ابو یعلی سلاّر بن عبد العزیز،ابو یعلی عباسی،ابو الصلاح تقی حلبی،ابو یعلی جعفری،ابو الفتح کراجکی،ابو القاسم عبد العزیز بن یحیی بن برّاج،ابن روح و هبة اللّه بن وراق طرابلسی را نام برده است.

سید هاشم بحرانی در مدینة المعاجز می نویسد:سید مرتضی گاهی از شیخ ابو محمد حسن بن محمد بن محمد بن نضر و هنگامی از حسن بن ابی الحسن سودانی و زمانی از قاضی ابو الحسن علی بن قاضی طبرانی و نیز از ابو عبد اللّه مرزبانی،از شیخ ابو محمد بن حسن بن محمد بن نضر و گاه از احمد بن حسین شطّار از کلینی روایت کرده است.

من خود به خط شیخ حسن بن شهید ثانی،بر پشت فهرست شیخ طوسی دیدم که مرقوم داشته بود:به خط شهید اول(ره)در یکی از یادداشتهایش اسامی شاگردان سید مرتضی را بدین شرح نوشته بود:ابو یعلی سلاّر بن عبد العزیز طبرستانی که گاهی هم به نیابت از سیّد تدریس می کرد و در علم فقه و کلام و دیگر علوم مهارت داشت.

ابو یعلی جعفری که جانشین شیخ مفید بود و در مدرسه او تدریس می کرد.و ابو یعلی هاشمی و عباسی و عمر.

ابو الفتح بن جندی گفته است:محضر سید را ادراک نمودم و از مراتب علمی او بهره گیری کردم؛لیکن به اندازه ای ناتوان شده بود که نمی توانست بیش از اندازه ای که در توقع من بود به بیان مطالب بپردازد.و همان هنگام فراورده های علمی خویش را در کاغذ

و لوحی یادداشت می کرد و برای حاضران قرائت می نمود.دیگر ابو الصلاح تقی حلبی است که در پیشگاه سید موقعیت ویژه داشت،چنان که هرگاه از حلب استفتایی می شد می گفت:با وجود اینکه شیخ تقی در حلب هست بازهم از من استفتا می کنید.او کتابی دارد به نام مختصر ابی الصلاح که در شهر حلب شهرتی داشت و کتاب بزرگ دیگری به نام الکافی از آثار اوست ⁽¹⁾

این کتاب در این روزگار به طبع رسیده است و مقدمه محققانه ای از سوی فاضل محقق جناب آقای استادی در آغاز آن ضمیمه شده است،حفظه اللّه تعالی-م.

مؤلف گوید:ابو یعلی سلاّر به عنوان دیلمی معروف است و از قول شهید که نوشته است«سلاّر از مردم طبرستان است»به دست می آید که طبرستان شامل دیلم هم می شود.

از ظاهر کلام شهید معلوم می شود که ابن روح از شاگردان ابن براج بوده باشد، حال آنکه ابن روح از شاگردان سید مرتضی است.بنابراین جمله«و هو ایضا من تلامذة السید»مربوط به ابن روح است که ابن روح هم مانند ابن براج از شاگردان سید مرتضی می باشد؛در عین حال نیاز به تحقیق بیشتری دارد.

سید مرتضی برادر بزرگتر سید رضی محمد بن حسین است که نهج البلاغة را از کلمات گهربار حضرت مولی علی علیه السّلام گرد آورده است و علاوه بر آن آثار دیگری هم دارد.بنابراین برخی از علمای عامه که نهج البلاغة را از آثار سید مرتضی دانسته خطا

کرده اند و به این موضوع اشاره خواهد شد.و همچنین در شرح حال سید رضی خواهیم گفت اینکه برخی از اعلام ما سید رضی را بزرگتر از سید مرتضی دانسته اند اشتباه می باشد.

مادر سید مرتضی و سید رضی،فاطمه دختر حسین بن احمد بن حسن باهر اصم است که حکومت دیلم را به عهده داشت و مراد ما از حسن باهر،حسن بن علی بن حسین بن علی بن عمر بن علی بن حسین بن زین العابدین علیه السّلام است و ناصر که همان حاکم دیلم باشد،بزرگواری است که سید مرتضی المسائل الناصریات را به نام وی تألیف کرده است.پیش از آنکه سید این کتاب را تألیف کند ناصر کتابی در فقه تألیف کرده بود.سید مرتضی مسائل ناصریات را که مشتمل بر صد مسئله بوده به منظور تصحیح کتاب وی تألیف کرد و به نام المسائل الناصریات نامید.

پیش از این گفتیم ابن براج از شاگردان جوان سید مرتضی بوده است و همچنین ابن اعین ذربی نیز از علما و از شاگردان جوان او بشمار است.

به خاطر اینکه چشمه دانش سید مرتضی همواره در جوشش بود و شاگردان بسیاری از مکتب او بهره گیری می کردند و خواهندگان راه حق را هدایت می کرد،به لقب علم الهدی شناخته شد.و موضوعی که زبانزد همه است،صدور توقیع از جانب حضرت صاحب الزمان برای سید مرتضی است،در ضمن مناظره ای که میان او و استادش شیخ مفید راجع به مسئله فقهیه پیش آمده بود و گفتگوی فی مابین را یکی از سفرای ناحیه مقدسه به عرض مبارک تقدیم داشتند و جواب از ناحیه مقدسه به این شرح صادر شد که حق با فرزندم علم الهدی است.و به همین مناسبت سید مرتضی به این لقب خوانده شد.

از نظر من این مطلب به ثبوت نرسیده است بلکه به طوری که پس از این به تفصیل خواهیم گفت،سید مرتضی روزگار غیبت صغری را درک ننموده است تا چنین توقیعی به افتخار او از ناحیه مقدسه صادر شده باشد،مگر اینکه بگوییم در عصر غیبت کبری هم توقیع صادر می شده چنان که برای شیخ مفید در عصر غیبت کبری توقیعی صادر شد.این موضوع هم خالی از تأمل و دقت نخواهد بود.

و بی اساس تر از آنچه گفته شد این است که در یکی از کتابهای متأخران آمده

گویند:پس از آنکه سید مرتضی کتاب تنزیه الانبیاء را در ردّ کتاب تخطئة الانبیاء ابو حامد غزالی شافعی،عالم بنام نوشته است،سید مرتضی از جانب حضرت بقیة اللّه به این لقب خوانده شد و در واقع لقب علم الهدایی صله همان کتاب بوده که حضرت بقیة اللّه به وی مرحمت داشته است که این موضوع به چند علت سهو و غلط است:یکی آنکه طبقه غزالی پس از سید مرتضی است و این معنی را از سال تولد و وفات هر دو به خوبی می توان دریافت.چه آنکه تولد غزالی سال 450 هجری بوده است که هفده یا هیجده سال پس از رحلت سید مرتضی اتفاق افتاده است.ما از این موضوع در شرح حال غزالی بطور تفصیل سخن خواهیم گفت و می توان گفت آنچه زبانزد همگان است این است که غزالی در اواخر زندگیش به مذهب تشیع گرایید،و این گرایش از برکت ملاقات او با سید مرتضی در سفر مکه معظمه،بوده است که این موضوع کاملا بی اساس و غیر قابل توجه است.غزالی معاصر با سید مرتضی ثانی است که فرزند سید رضی و برادرزاده سید مرتضی است و بزودی در شرح حال غزالی از چگونگی آن اطلاع حاصل خواهد شد و تحقیقات لازم را در آنجا ارائه خواهیم داد.

در شرح حال شیخ ابو الفرج مظفر بن علی بن حسین حمدانی متذکر خواهیم شد که وی یکی از سفرای ناحیه مقدسه بوده است و در مجلس درس سید مرتضی و شیخ طوسی حضور می یافته لیکن کتابی را بر آنها قرائت نکرده است؛هرچند که مراتب علمی را از شیخ مفید فراگرفته بوده.هرگاه این موضوع صحت داشته باشد ممکن است صدور توقیعی که پیش از این اشاره شد،اتفاق افتاده باشد و مؤید آن اظهار نظر برخی از فضلاست که به خط خود مرقوم داشته اند.شیخ مفید و سید مرتضی یکی از سفرای ناحیه مقدسه را دریافته اند و ممکن است مراد از سفیر ناحیه مقدسه ابو الفرج حمدانی باشد که نام برده شده است.از آنچه بیان شد،وجه شهرت او به علم الهدی معلوم می گردد.لیکن شهید اول در کتاب اربعین در ضمن سند حدیث اظهار می دارد:در یکی از مواضع،از سید عالم صفی الدّین محمد بن محمد بن معد موسوی در کاظمین نقل شده است که علت شهرت سید مرتضی به علم الهدی این بوده است که در سال 420 هجری، وزیر ابو سعید محمد بن حسین بن عبد الرحیم بیمار شد.حضرت مولی علی علیه السّلام را

در خواب دید خطاب به او فرمود به علم الهدی بگو سوره فاتحه را بر تو قرائت کند تا شفا یابی وزیر گوید:پرسیدم یا امیر المؤمنین علم الهدی کیست؟فرمود:علی بن حسین موسوی.وزیر نامه ای به او نوشت و از وی تقاضا کرد که برای بهبود او سوره فاتحه را تلاوت کند.سید مرتضی گفت:خدا دانا است که هرگاه این شهرت را برای خود برگزینم موجب شکست من است.وزیر در پاسخ گفت:به خدا سوگند جز آنچه که حضرت امیر المؤمنین(ع)به من امر کرد،مطلب دیگری از خود ننوشتم.هنگامی که القادر باللّه از خواب او اطلاع پیدا کرد،در ضمن نامه ای به سید نوشت:ای علی بن الحسین لقبی را که جدّت برای تو انتخاب کرده است بپذیر.سید پذیرفت و همه مردم از چگونگی آن اطلاع پیدا کردند و او را از آن تاریخ به بعد علم الهدی می گفتند.پایان آنچه شهید اول از قول سیّد صفی الدّین نقل کرده است.

مؤلف گوید:ممکن است علم الهدی به تخفیف لام،به معنای پرچم هدایت و یا به معنای کوه سربه آسمان کشیده هدایت باشد و نیز ممکن است به تشدید لام خواند که فعل ماضی از باب تفعیل باشد و هدی مفعول آن بوده باشد.یعنی سید مرتضی کسی است که بابهای هدایت را بر مردم گشوده است بنابراین هر دو وجه ممکن است.هرچند وجه اول ظاهرتر و شهرت آن بیشتر است و به هرحال شهرت وی در اواخر زندگیش،به این لقب بوده است یعنی زمانی که بیش از سیزده سال از عمرش باقی نمانده بود و خدا از حقیقت حال باخبر است.

سید مرتضی به عنوان ذو المجدین هم معروف است که مراد از آن مجد دنیا و آخرت است و او هم به راستی از بزرگواران دنیا و آخرت بوده است.شهرت او به مرتضی معلوم است هرچند هم سبب دیگری برای شهرت او به مرتضی در نظر می توان گرفت و سبب مزبور آن است که در میان نیاکانش مردی به این لقب شهرت داشته و سید هم بدان جهت به این شهرت خوانده شده است.علاوه بر سید صفی الدّین گروهی از علمای عامه و خاصه،خواب وزیر و علت شهرت سید مرتضی را به علم الهدی، یادآوری کرده اند.

مؤلف گوید:سید مرتضی براثر بزرگواری و نامداری،مورد توجه دوست و

دشمن قرار گرفته است و همگان نام و آوازه او را در آثارشان ایراد کرده اند و گفتار او را در کتابهای خودشان متعرض گردیده اند و از او در کتابهای خود به بزرگی یاد کرده اند.او تا آن اندازه مورد توجه بوده است که گفتار شیعه را گفتار او قلمداد کرده اند و به طوری که پس از این به یادآوری از عبارات آنها اشاره خواهد شد،از مذاهب شیعه به گفتار مرتضی تعبیر می کرده اند.

فخر الدّین رازی پیشوای بنام اهل سنت در یکی از کتابهایش پس از یادآوری از مراتب فضیلت سید مرتضی می نویسد:فضائل سید بسیار است و تنها گواه برای فضیلت او کتاب الدرر و الغرر اوست.

ابن اثیر جزری در جامع الاصول پس از یادآوری از سید مرتضی نسب او را همان طور که ما در آغاز شرح حال او متذکر شدیم،یادآوری کرده و می نویسد:ابو القاسم علی بن حسین بن موسی بن محمد بن ابراهیم بن موسی بن محمد بن ابراهیم بن موسی بن جعفر بن محمد بن علی بن حسین بن علی بن ابی طالب علیه السّلام.

معظّم له همان سیّد موسوی است که به مرتضی شهرت دارد و برادر سید رضی سراینده است.نقابت طالبیهای بغداد به عهده او برقرار شده بود و دانشوری بافضیلت و کامل و متکلمی فقیه بود،از مذاهب شیعه کمال اطلاع را داشت و آثار بسیاری از خود به جای گذارد.سید مرتضی از احمد بن سهل دیباجی و ابو عبد اللّه مرزبانی و دیگران روایت کرده و خطیب حافظ ابو بکر بغدادی از وی روایت داشته است.

سید مرتضی در سال 355 هجری متولد شد و در سال 436 هجری در بغداد درگذشت.

در جای دیگری از آن کتاب می نویسد:مروّج سده چهارم هجری طبق نظریه فقهای شافعی،ابو حامد احمد بن طاهر اسفراینی،به نظر علمای حنفی،ابو بکر محمد بن موسی خوارزمی،به عقیده مالکی ابو محمد عبد الوهّاب بن نصر،به نقل حنبلیها ابو عبد اللّه حسین بن علی بن حامد و به روایت دانشوران امامیه شریف مرتضی موسوی بوده است.

مؤلف کتاب عمدة الطالب فی نسب آل ابی طالب،سید جمال الدّین عنبه نسّابه در ضمن یادآوری از سید مرتضی می نویسد:ابو القاسم شریف اجل ذو المجدین و ملقب به

مرتضی علم الهدی،در فقه و کلام و حدیث و لغت و ادب و دیگر کمالات از مرتبه ای عالی برخوردار بود و او فرزند طاهر نقیب ذو المناقب ابو احمد حسین بن موسی ابرش، معروف به اصغر بن موسی بن ابی سبحة بن ابراهیم مرتضی بن موسی الکاظم علیه السّلام است.مادرش فاطمه دختر ابو محمد حسن ناصر صغیر بن ابی الحسن احمد بن ابی محمد ناصر کبیر اطروش بن علی بن حسن بن علی الاصغر بن عمر الاشرف بن زین العابدین (علیه السّلام)است.سید مرتضی به بخالت معروف بود و هنگامی که درگذشت ثروتی فراوان و کتابخانه ای مشتمل بر هشتاد هزار مجلد کتاب که مانند آن را نشنیده ام،از خود باقی گذارد.آری در میان همه دانشورانی که به گردآوری کتاب می پرداختند،قاضی فاضل عبد الرحمن شیبانی بر همگان برتری داشت و کتابخانه او مشتمل بر صد و چهل هزار مجلد کتاب بوده است و درحالی که کتابخانه مستنصر باللّه در مستنصریه هشتاد هزار مجلد کتاب داشته است.

مؤلف گوید:بخیل قلمداد کردن سید مرتضی نسبت بی اساسی است که منافی با مقام عظیم الشأن وی بوده است و ثروت هنگفتی که داشته است دلیل بر بخل ورزی او نمی باشد،بلکه ثروتمندی او به حکم آیه و روایت و آنچه که از آثار به دست آورده ایم، دلیل بر سخاوتمندی بسیار است.بزودی خلاف این نسبت را که بخل ورزی سید باشد، بیان خواهیم کرد.از مشاهره ای که برای همه شاگردانش مقرّر داشته بود و دهی که برای تهیه کاغذ فقیهان وقف کرده بود،بی اساسی این مطالب را ثابت می نماید و امثال این ها و قرائن دیگر دلیل بر سخاوتمندی اوست.و به طوری که در شرح حال برادرش سید رضی خواهیم نگاشت،سید رضی از سید مرتضی سخاوتمندتر بوده است.در یکی از منابع خوانده ام کتابهای کتابخانه مأمون عباسی بالغ بر صد هزار مجلد بوده است.با این حال از کلام قاضی تنوخی،که بزودی از چگونگی آن اطلاع حاصل می شود،معلوم می شود که عدد آثار خود سید و کتابهایی را که بر اساتیدش خوانده است و آنچه که نگهداری کرده محفوظاتش،به خصوص هشتاد هزار مجلد می باشد؛با توجه به گفته قاضی کتابهای کتابخانه او بیشتر از هشتاد هزار مجلد بوده است و مؤید این احتمال آن است که یکی از فضلا نقل کرده است:کتابهای سید،علاوه بر کتابهای نفیسی را که به خلیفه و وزراء و

دیگران اهدا کرده است،هشتاد هزار مجلد بوده است.

شیخ معاصر در پایان امل الآمل ⁽¹⁾می نویسد:پیش از این یادآوری شد که کتابهای سید مرتضی بیشتر از هشتاد هزار مجلد بوده که اعم از مؤلفات و مرویات خود اوست؛ ظاهرا بیشتر آنها کتابهای مکرر و کتابهای علمای عامه می باشد.

مؤلف گوید:اظهار نظر مؤلف امل الآمل اگر چه نظریه پیشین ما را تأیید می کند امّا در عین حال مطالبی را که پیش از این راجع به کتابهای سید ایراد کرده است و ما هم عبارات او را در اینجا نقل می کنیم گویای آن نیست که کتابهای سید متجاوز از هشتاد هزار مجلد بوده باشد.خدا دانا است.

به طوری که به خط یکی از افاضل دانشوران دیده ام چنین نوشته بود،قاضی تنوخی که یار همیشگی سید بوده می نویسد:سید مرتضی سال 355 هجری متولد شد و پس از درگذشتش هشتاد هزار مجلد از مقروات و مصنفات و محفوظات و کتابهای دیگر از خود باقی گذارد.علاوه بر آنها ثروت و ملکهایی که از اندازه بیرون بود به جای نهاد.

کتابی به نام الثمانین تألیف کرد و هرچه که در اختیار داشت به عدد هشتاد منتهی می شد و هشتاد و یک سال عمر کرد و به همین مناسبت به«ثمانینی»معروف شده است.

سید در مراتب علمی و دیگر فنون،به عالی ترین مقام نایل آمده بود.نقابت سادات در شرق و غرب و امیر حاج و حرمین را برعهده داشته و به پشتیبانی از ستمدیدگان اقدام می نمود و کارهای داوری را به انجام می رسانید و مدت سی سال در این مناصب عالیه برقرار بود.تاریخ گزینش او برای این مناصب روز شنبه سوم صفر سال 406 هجری بود و پس از سی سال ریاست عامه،در 25 ربیع الاول سال 436 هجری درگذشت و شب همان روز در خانه خودش مدفون گردید.پس از آن به جوار جدّ بزرگوارش حضرت امام حسین علیه السّلام نقل داده شد و در آرامگاه موسویها مدفون گردید.

مادرش مادر برادرش رضی،فاطمه دختر ناصر بوده است و هنگامی که رحلت کرد سید مرتضی چکامه معروفی در سوک او سرود.از آن جمله:

لو کان مثلک کل ام برة غنی البنون بها عن الآباء

کان ارتکاضی فی حشاک مسببا رکض العلیل علیک فی احشائی

-هرگاه همه مادران نیکوکار مانند تو باشند،فرزندان ایشان با وجود آنها،از پدران خویش بی نیاز می گردند.

-آنگاه که تو بیمار گردیدی بیماری تو ایجاب کرد تا در درون خود احساس ناراحتی و اضطرابی نمایم،آن چنان که بیمار در خویش احساس ناراحتی می نماید.

به خط شیخ بهایی(ره)به نقل از دستخط شهید اول(ره)چنین آورده شده است:

سیّد در همه علوم معموله آن روزگار تدریس می کرد.در یکی از خشک سالی ها مردی یهودی برای تهیه خوراک خود چاره ای اندیشید.روزی در مجلس درس سید مرتضی حاضر شد و اجازه خواست که نزد او درس نجوم بخواند و سید اجازه داد و او را پذیرفت حسب الامر سید مقرری روزانه برای او تعیین شد.یهودی هر روز سر درس حاضر می شد و پس از اندک زمانی اسلام اختیار کرد.

سید انسان لاغراندامی بود و همراه با برادرش سید رضی که هر دو خردسال بودند به درس ابن نباته مؤلف خطبه ها حضور پیدا می کردند.

در یکی از روزها شیخ مفید به مجلس درس سیّد وارد شد،سیّد بخاطر احترام مقام والای شیخ مفید،از محل خویش برخاست و او را به جای خود نشانید و خود با کمال فروتنی در برابر او قرار گرفت.شیخ مفید از وی درخواست کرد تا در حضور او به تدریس اشتغال ورزد سیّد به درس گفتن پرداخت.شیخ مفید از طرح گفتار او به شگفت آمد.

سید دهی را برای تهیه کاغذ فقها وقف کرده بود.

حکایت رؤیایی که شیخ مفید دیده بود مشهور است که حضرت فاطمه زهرا علیهاالسّلام به اتفاق حسنین به خانه شیخ وارد شد و به او فرمود این دو فرزند را تعلیم بده.فردای آن شب فاطمه دختر ناصر همراه با سید رضی و سید مرتضی به خانه شیخ آمد و اظهار داشت:این دو فرزند را تعلیم بده.

مؤلف گوید:این پیش آمد در بسیاری از کتابهای دوست و دشمن آمده است.ابن ابی الحدید معتزلی هم در شرح نهج البلاغة به این حکایت اشاره کرده است.و مشروح

این روایت را یکی از فضلا به نقل از خط بعضی علما چنین گفته است:خبر داد به من فخار بن محمد بن(معد بن فخار بن معدّ)علوی موسوی رضی اللّه عنه،گفت:ابو عبد اللّه محمد بن محمد بن نعمان فقیه امامی در رؤیا مشاهده کرد که فاطمه دختر رسول خدا(ص) همراه با دو فرزند خردسال خود حضرت امام حسن و امام حسین در مسجد کرخ بغداد بر او وارد شدند و آن دو بزرگوار را به وی تسلیم کرده فرمود به این دو فرزند من،علم فقه بیاموز.شیخ مفید حیرت زده از خواب برخاست و در اندیشه آن خواب بود.فردای آن شب فاطمه دختر ناصر درحالی که کنیزان گرد او اجتماع کرده بودند،به اتفاق فرزندان خردسال خود محمد رضی و علی مرتضی در همان مسجد به حضور شیخ رسیدند.

شیخ مفید به منظور احترام آن خاتون از جا برخاست.فاطمه خطاب به شیخ گفت:این دو کودک فرزندان من اند؛نزد تو آورده ام تا به آنها فقه بیاموزی.

ابو عبد اللّه مفید گریست و حکایت خواب را به اطلاع وی رسانید و به تعلیم و فراگیری آنان اقدام کرد و خدای متعال درهای علوم و فضائل را به روی ایشان گشود تا شهره آفاقی پیدا کرده و تا دنیا برقرار است آثار این دو برادر ارجمند باقی و برقرار خواهد بود

شیخ احمد بن ابی طالب طبرسی(ره)در اواخر کتاب احتجاج می نویسد:

احتجاجی است که سیّد اجلّ علم الهدی مرتضی ابو القاسم علی رضی اللّه عنه و ارضاه،با ابو العلاء معرّی دهری داشته و پاسخ سؤالش به رمز برگذار شده است و بطور مرموز به شرح زیر پاسخ داده است.

در یکی از اوقات ابو العلاء معرّی به حضور رسید مرتضی شرفیاب گردید.خطاب به جناب سید گفت:عقیده شما درباره«کل»چیست؟سید گفت:عقیده تو درباره«جزء» چیست؟ابو العلاء پرسید:درباره«شعری»چه می گویی؟سیّد سؤال کرد:نظر تو راجع به«تدویر»چیست؟ابو العلاء سؤال کرد:در«عدم تناهی»چه می گویی؟سید پرسید:

نظر تو در«تحیّز»و ناعوره ⁽¹⁾چیست؟ابو العلاء سؤال کرد:درباره«هفت»چه می گویی؟

سیّد سؤال کرد:درباره زائد برّی که افزون بر هفت است چه نظر داری؟ابو العلاء پرسید:راجع به«چهار»چه می گویی؟سید پاسخ داد:درباره«یک و دو»چه می گویی؟ ابو العلاء سؤال کرد:راجع به وتر(المؤثر ⁽¹⁾)چه اظهار نظر می کنی؟سید پرسید:درباره «سبعه واحده ناری»چه جوابی داری؟ابو العلاء پرسید:راجع به«نحسین»چه خواهی گفت؟سید سؤال کرد:درباره«سعدین»چه نظریه ای ایراد خواهی کرد؟

در این حال بود که ابو العلاء از پاسخ های رمزی سید به حیرت زدگی درآمد.سید بلافاصله اظهار داشت:«الا کل ملحد ملهد»هر ملحدی ستمکار است.

ابو العلاء گفت:این جمله را از آیه شریفه یا بُنَیَّ لا تُشْرِکْ بِاللّهِ إِنَّ الشِّرْکَ لَظُلْمٌ عَظِیمٌ: «برای خدا انباز مگیر که انبازگیری برای خدا ستمی بزرگ است.»،اقتباس کرده ای و به دنبال این سخن ابو العلاء از محل خود برخاست و بیرون رفت.

به مجردی که ابو العلاء از محضر سید بیرون رفت،سید مرتضی(رضی اللّه عنه) گفت:این مرد از حضور ما رفت و پس از این ما را نمی بیند.

حاضران که از این پرسش و پاسخ مطلبی نفهمیده بودند سؤال کردند:منظور از این رموز و اشارات چه بود؟

سید فرمود:ابو العلاء از من پرسید عقیده تو درباره«کل»چیست؟باید گفت «کل»از نظر او قدیم است و مرادش عالمی است که آن را عالم کبیر نامیده است.نظریه مرا ازآن جهت درخواست کرد که می خواست پاسخ دهم قدیم است من پرسیدم:درباره «جزء»چه می گویی؟چه آنکه جزء از نظر آنها محدث است که منشأ آن عالم کبیر می باشد و«جزء»از نظر آنها عالم صغیر است و نظر من آن بود هرگاه عالم صغیر محدث باشد عالم کبیر هم که وی بدان اشاره کرده باید محدث باشد زیرا بنا به عقیده او عالم صغیر از جنس عالم کبیر است و ممکن نیست شیء واحد و جنس واحد مرکب از قدیم و حادث بوده باشد. به همین جهت پاسخ مرا که شنید ساکت ماند و جوابی نداد.

اما مراد او از شعری آن بود که شعری از ستارگان سیاره نیست بلکه آن قدیم است.گفتم:هرگاه چنین است عقیده تو در«تدویر»چیست؟منظورم دوران فلک بود که هرگاه فلک در دوران بوده باشد منافاتی با سیاره بودن شعری نخواهد داشت.و اما اینکه پرسید عدم تناهی چیست؟مراد وی آن است که عالم غیر متناهی و قدیم است.گفتم:

هرگاه«تحیّز»و«تدویر»را بپذیری دلیل بر تناهی عالم نخواهد بود.

مرادش از هفت ستارگان هفتگانه سیارات است که از نظر آنها دارای احکامی است.گفتم:این عقیده باطل است زیرا با زاید برّی که دارای احکام ویژه است تناسبی ندارد.این احکام منوط به ستارگان هفتگانه زحل و مشتری و مریخ و شمس و زهره و عطارد و قمر نمی باشد.مراد وی از چهار طبایع چهارگانه است.گفتم در طبیعت واحده ناریه چه می گویی؟حال آنکه از این طبیعت واحده حیوانی پدید می آید دارای پوستی که با دستها لمس می شود و چون پوست آن را در آتش افکنند چربی هایش مشتعل شده خود پوست سالم می ماند چون خداوند آن حیوان را به طبیعت آتش آفریده است و آتش،آتش را نمی سوزاند.

همچنین از برف که طبیعت واحده است کرمهای مختلفی به وجود می آید.

همچنین آب دریا که دارای دوگونه طبیعت است ماهیها و قورباغه ها و مارها و سنگ پشت ها و دیگر از آبزیستان از آن به وجود می آید.حال آنکه عقیده ابو العلاء آن بوده است که همواره حیوان از طبایع چهارگانه به وجود می آید بدیهی است عقیده او با آنچه ما گفتیم متناقض خواهد بود و مراد او از«مؤثر»ستاره زحل است.منظور من از این که راجع به مؤثر چه می گویی این بود که همه مؤثرات از نظر او مؤثرات اند بنابراین هرگاه مؤثر قدیم بوده باشد چگونه چیزی در او تأثیر خواهد کرد.

سؤال او درباره«نحسین»اشاره به آن بود که نحسین از سیارات نمی باشد.آری هرگاه با یکدیگر اجتماع کنند از اجتماع آنها سعد به وجود می آید.گفتم درباره«سعدین» چه خواهی گفت آن گاه که از اجتماع آنها نحس به وجود بیاید.

آری این گونه حکم را خدای متعال بیهوده ساخته است تا ناظر به احکام متوجه باشد که پیش آمدها مربوط به مسخّرات نبوده و آنها افاعیل اصلی نمی باشند.

علت آن است که انسان مشاهده می کند هرگاه انگبین و شکر با یکدیگر گرد آیند از اجتماع آنها حنظل(هندوانه ابو جهل)و علقم(مطلق تلخی)به وجود نمی آید و همچنین هرگاه حنظل و علقم به یکدیگر آمیخته شوند شیره و شکر حاصل نمی شود و این نمونه بیهوده گویی و یاوه سرایی آنها است.

امّا اینکه گفتم«الا کل ملحد ملهد»مرادم آن بود که هر مشرکی ستمکار است چون در لغت«الحد الرجل»به معنای برگشتن از دین و«الهد»به معنای ستمگری است.

ابو العلاء از نظر من اطلاع یافته و مرا با رمزی که اظهار داشت از چگونگی نظر خویش با خبر ساخت و این آیه را قرائت کرد «یا بُنَیَّ لا تُشْرِکْ بِاللّهِ» تا به آخر آیه.

گویند هنگامی که ابو العلاء تصمیم گرفت از عراق بیرون برود چگونگی احوال سید و شناختی که از مراتب او بدست آورده بود از وی پرسیده شد در پاسخ گفت:

یا سائلی عنه لما جئت اسأله ⁽¹⁾

عبارت صحیح این است(فیما جئت تسأله)-م.

لو جئته لرأیت الناس فی رجل و الدهر فی ساعة و الارض فی دار

-ای کسی که چگونگی مراتب علمی سید را از من سؤال می کنی در پاسخ تو می گویم:او مردی است که دامنش از هرگونه ننگی پاکیزه است.

-هرگاه به ملاقات او رسیدی خواهی دید همه مردم در مردی گرد آمده اند و همگی روزگار در ساعتی و تمامی روی زمین در خانه ای قرار گرفته است ⁽²⁾.

مؤلف گوید:پاره ای از جملات این پرسش و پاسخ خالی از اجمال نبوده است و نسخه ها هم مختلف بوده و ما جاهای اشکال را بیان می کنیم ⁽³⁾.

بزودی در شرح حال معری خواهیم گفت که در یکی از روزها که معری به ملاقات سید رفته بود و سخن از متنبی(شاعر نامی عرب)به میان آمد.معری در حضور سید از وی بدگویی کرد چنانکه سید از یاوه سرایی وی نسبت به متنبّی ناراحت شده

دستور داد او را از مجلس بیرون کردند و خود سید پس از اخراج وی علت بیرون کردن او را توضیح داد.

سخن ابن اثیر در مختصر تاریخ ابن خلکان در مورد سید مرتضی

ابن اثیر در مختصر تاریخ ابن خلکان که هر دو تن از علمای عامه اند می نویسد:

سید مرتضی نقیب طالبی ها و پیشوای علم کلام و ادب و سرایندگی بوده است.او برادر شریف رضی می باشد و آثاری در مذهب شیعه و مقاله ای در اصول الدّین و دیوان شعر بزرگی دارد و اضافه کرده است:علما درباره کتاب نهج البلاغة اختلاف کرده اند که آیا نهج البلاغة را که از گفتار علی بن ابی طالب علیه السّلام است سید مرتضی گرد آورده است یا برادرش سیّد رضی.بعضی هم اظهار داشته نهج البلاغة از گفتار علی بن ابی طالب علیه السّلام نمی باشد بلکه کسی که آنها را گرد آورده به وی نسبت داده است.خدا داناست.

از آثار سید مرتضی کتابی است به نام الغرر و الدرر و این کتاب مشتمل بر مجالس چندی است که سید فنون معانی ادب را املا کرده است.و راجع به نحو و لغت سخن گفته و این کتاب نشانه فضیلت و وفور دانش و اطلاعات عمومی او است.

سید مرتضی سال 355 هجری متولد شده است و در روز یکشنبه 25 ربیع الاول سال 436 هجری در بغداد درگذشته و شب همان روز در خانه خود مدفون گردیده است اخبار و اشعار و مآثر و آثار سید دلیل بر آن است که فرعی از اصول خاندان عصمت بوده و از آن بیت جلیل بشمار می آید.

مؤلف گوید:اختلاف مذکور که آیا کتاب نهج البلاغة از آثار سید مرتضی یا سید رضی است،بی پایه است.و بطور یقین باید گفت کتاب نهج البلاغة از آثار سید رضی برادر سید مرتضی است زیرا بطور متواتر و قولی که جملگی برآنند،اعلام شیعه کتاب نهج البلاغة را از آثار سید رضی برشمرده اند.و کتاب نهج البلاغة به همان شکلی که در حال حاضر در دست انتفاع ما قرار گرفته است داخل در اجازات علمای امامیه بوده و در همگی کتابهای رجال هم به این انتساب اعتراف شده است.گذشته از این در آغاز همان کتاب می نویسد:پیش از تألیف نهج البلاغة به تألیف کتاب خصائص الائمه اقدام کرده است و همگی ارباب بصیرت بالبداهه می دانند که کتاب خصائص الائمه از آثار سید

رضی است دلایل دیگر هم ثابت می کند کتاب نهج البلاغة از آثار سید رضی می باشد.

دیگر آنکه اختلاف مردم در اینکه آیا خطبه های نهج البلاغة از منشئات حضرت مولا علیه السّلام یا سید رضی آنها را به دروغ به آن حضرت نسبت داده است،اختلاف بی اساسی است که بر پایه دروغ قرار گرفته زیرا موقعیت و مقام دین داری سید رضی بالاتر از آن است که خطبه هایی انشا کرده و به دروغ به جدش نسبت داده باشد و نیازی هم به چنین انتسابی نبوده است؛زیرا مقام عظیم حضرت مولی و فصاحت آن بزرگوار که دوست و دشمن بر آن اقرار دارند.خطبه های فصیح و بلیغ آن جناب که در آثار دیگران آمده است،بی نیاز از آن است که سید رضی را بر آن دارد که خطبه هایی را به نام آن حضرت جعل کند.گذشته از این شیعه کذب در روایت و حدیث را هرچند هم نیازمند به آن باشد تجویز نمی کند تا گفتار دروغین را جزء روایات اساسی خویش قرار ندهد.

آری برخی از عامه که از مشایخ گوینده حاضر بشمار می آید به جهاتی که خود می پندارد،اخباری جعل می کنند و آنها را سرلوحه مقصود خود قرار می دهند آنچه ما را به این حقیقت رهبری می کند که نهج البلاغة از منشئات سید رضی نبوده است و دامن او از لوث چنین نسبتی منزه است آن است که حداکثر خطبه های نهج البلاغة بلکه همگی آنها در کتابهای معتبر عامه به ویژه در کتابهایی که چندین سال پیش از تولد سید رضی تألیف شده است موجود می باشد و حداکثر لغات غیر معمولی آن را لغوی ها در آثار خود آورده اند و به توضیح و تفسیر آنها پرداخته اند.از قبیل لفظ شقشقه که در کتاب قاموس فیروزآبادی لغوی سنی شافعی و در نهایه ابن اثیر جزری حنبلی آمده است و به تفسیر آن اشاره کرده اند ⁽¹⁾

فیروزآبادی در کتاب قاموس در باب القاب اوله الشین ذیل کلمه(شقه)می نویسد:شقشقه به کسر شین چیزی است مانند شش که شتر در هنگام هیجان و مستی از دهان خود بیرون می آورد.پس از این نوشته است«الخطبة الشقشقیة العلویة»تا آنجا که در جواب ابن عباس که درخواست کرد به خطبه ادامه دهد فرمود:«تلک شقشقة هدرت ثم قرت».و ابن اثیر جزری در جلد دوم النهایة در باب الشین مع القاف ذیل کلمه«شقشق»حدیثی از حضرت مولا علی علیه السّلام نقل کرده است که فرمود:«ان الخطب من شقاشق الشیطان»و معنای شقشقه را تقریبا به نحوی که از قاموس نقل کردیم نوشته و معنای-

ابن ابی الحدید سنّی که در پیروی از اهل سنت تعصب ویژه ای داشت و در میان علمای سنی دقت خاصی به تتبع کتاب های شیعه و سنی داشته و از حقیقت مرام هر دو دسته باخبر بوده است،راجع به نهج البلاغة در اوایل شرح مفصّلی که برای آن نوشته است چنین گفته است....

ملا عنایت اللّه در رجال خود می نویسد...

اینک به اصل مقصود خویش که یادآوری زندگی سید مرتضی(رضی اللّه عنه)بوده باشد بازگردیم و بگوییم شریف ابو الحسن علی بن محمد بن علوی عمری نسابه معروف به ابن صوفی-که از بزرگان و معاریف علمای امامیه است و شرح حال او پس از این خواهد آمد-در کتاب المجدی فی انساب الطالبین به مناسبت یادآوری از پدران و نیاکان سید مرتضی و سید رضی(رضی اللّه عنه)چنین می نویسد:ابو احمد حسین و ابو عبد اللّه احمد دو فرزند ابو الحسن موسی بن محمد اعرج بن موسی ملقب به ابو سجّه بن ابراهیم بن موسی بن جعفر بن محمد بن علی بن حسین علیهم السّلام می باشند و این بیت از بزرگترین بیوت منتسب به حضرت کاظم موسی بن جعفر علیه السّلام در این روزگار می باشد.

ابو احمد حسین چهار فرزند به نام های زینب و علی و محمد و خدیجه داشت.

علی که همان شریف اجلّ مرتضی علم الهدی ابو القاسم بوده باشد نقیب نقیبان و فقیه صاحب نظر و مصنف و یادگار دانشوران و یکتای فاضلان بود.به ملاقات وی رسیده بودم و مرد فصیحی بود که از زیادی هوشمندی شعله وری داشت سال 425 هجری که در بغداد به حضورش رسیدم از من پرسید از چه راه آمده ای؟در پاسخ گفتم دست از راه بدار به مجردی که دیده ام به باروهای بغداد افتاد راه را در اندک فاصله ای به پایان رسانیدم.سید از سخن من اظهار خرسندی کرد و خوش آمد گفت.و از سخن اندک من دریافت که چه گفتم سپس خود به کلمات شایسته و آراسته پرداخت و من همچنان ساکت بودم.

پس از آنکه به سخنان خود پایان داد پوزش خواستم.پرسید از چه پوزش

می خواهی؟گفتم از اینکه از بدویان نمی باشم تا آراسته سخن بگویم و سخن پسندیده را از ناپسند تمییز دهم آن هم در چنین مجلسی که فضلا و دانشوران گرد آمده اند.آری سخنی برخلاف انتظار از من صادر شد و اشتباهی که از هیبت مجلس دامن گیر من گردیده بود.سیّد پوزش مرا به خوبی پذیرفت و در چشم و دل او جای پیدا کردم و مرا به اخلاق کریمه و طبیعت شایسته خود مورد التفات قرار داد.سید در آخر سال 437 هجری در بغداد درگذشت و فرزند و نوادگانی داشت و هنگام درگذشت عمرش از هشتاد سال تجاوز کرده بود.

و در ضمن نسب ناصر اصم جدّ مادری سید مرتضی مطالبی را ایراد کرده است که ما پیش از این آنها را به تفصیل آورده ایم.به آنجا مراجعه شود.

سیوطی در طبقات اللغویین و النحات(بغیة الوعاة)می نویسد:ابو القاسم علی بن حسین بن موسی بن ابراهیم بن موسی بن جعفر بن محمد بن علی بن حسین بن علی بن ابی طالب(علیهم السّلام)نقیب علویها و ملقب به مرتضی علم الهدی و برادر سید رضی است.یاقوت به نقل از ابو القاسم طوسی گوید:سید مرتضی در بسیاری از علوم یکتا بوده است و همگان به فضیلت او در کلام و فقه و اصول الفقه و ادب از نحو و صرف و شعر و معانی و لغت و امثال آن است اعتراف کرده اند.

از جمله تألیفات اوست:الغرر؛الذخیرة فی الاصول؛الذریعة فی اصول الفقه؛ الشیب و الشباب؛تتبع الابیات التی تکلم علیها ابن جنی؛النقض علی ابن جنی فی الخطابة؛ المحکم؛البرق؛طیف الخیال و دیوان شعر و امثال این ها.سید مرتضی سال 355 هجری متولد شده و در سنه 436 هجری درگذشت ⁽¹⁾.

پیش از این در شرح حال قاضی عبد العزیز بن براج نوشتیم که سید مرتضی برای همه شاگردانش مشاهره تعیین کرده بود.از جمله برای شیخ طوسی در روزگاری که بدرس او حاضر می شد هر ماه دوازده دینار و برای ابن براج در هر ماه هیجده دینار شهریه پرداخت می کرد.

از مشایخ خویش شنیده ایم قریه هایی که سید در اختیار داشت عبارت از هشتاد قریه بوده است که در میان بغداد و کربلا واقع شده بوده و همگی آنها در نهایت آبادانی بوده لیکن در حال حاضر اثری از آنها باقی نمانده است.

در توصیف آبادانی قریه های سید گفته اند که در مسیر میان بغداد و کربلا نهر بزرگی بود و در دو طرف آن نهر،قریه هایی تا فرات وجود داشت و زورق هایی در آن نهر به حرکت درمی آمدند.هنگام رسیدن میوه ها زورق ها از میوه هایی که در دو طرف نهر ریخته شده بود مملو می شد.مردم هم بدون هیچ گونه ممانعتی از میوه های درختهایی که در دو طرف نهر کاشته شده بودند استفاده می کردند.

سید مرتضی شاگردان بسیاری داشت که همگی آنها از مشاهیر دانشمندان بوده اند از قبیل شیخ طوسی و قاضی ابو الفتح کراجکی و ابو الصلاح حلبی و قاضی عبد العزیز بن برّاج طرابلسی و قاضی عزّ الدّین عبد العزیز بن ابی کامل طرابلسی و بصروی و صهرشتی و سلاّر و سید ابو یعلی محمد بن حمزه علوی.

مؤلف گوید:در شهر اردبیل به نسخه کهنی از کتاب الغرر و الدرر سیّد مرتضی که در سال 545 هجری کتابت شده بود دست یافتم که بر پشت نسخه به خط یکی از فضلا چنین نوشته بود:قاضی ابو منصور محمد بن محمد بن احمد عکبری گفته از سید مرتضی شنیدم می گفت:من در سال 355 هجری متولد شدم و برادرم رضی در سال 359 هجری متولد شد و سید رضی در سال 405 هجری درگذشت و هنگامی که سید رضی وفات یافت چنان اندوه و غم،دل سید مرتضی را فراگرفته بود که مانند آن هنگام هیچ گاه وی را اندوهناک مشاهده نکرده بودند.به دنبال درگذشت سید رضی سید مرتضی با پای پیاده به تربت حضرت موسی بن جعفر علیه السّلام مشرف شد و همان وقت هم فخر الملک همراه با دو فرزندش اعزّ و اشرف با پای پیاده برای تشییع جنازه رضی رفتند و پس از آنکه در خانه سید رضی بر جنازه او نماز گذاردند وی را در همان جا دفن کردند و سلیمان بن فهد در سوک او ابیاتی گفت.از آن جمله:

عذیری من حادث قد طرق أمات الهدی و أحیا الفلق

-اندوهناکی من از پیش آمد ناگواری است که دل مرا جریحه دار کرده و آن مردن

هدایت است و باقی ماندن سپیده دم.تا به آخر دوازده بیتی که در سوک او سروده و در پشت همان نسخه ثبت شده است.

در همان یادداشت اظهار داشته است:سید مرتضی علم الهدی در سال 436 هجری وفات یافته و در پشت مرقد مبارک حضرت سید الشهداء علیه السّلام مدفون گردیده.در آن یادداشت خلف الحسین(رضی اللّه عنه)نوشته شده است،هرگاه به جای علیه السّلام رضی اللّه عنه نوشته باشد،ممکن است مرادش از حسین،پدر سید مرتضی بوده باشد.حال آنکه در این روزگار مرقد سید مرتضی در پشت مرقد مبارک حضرت سید الشهداء علیه السّلام معروف است.و در پایان همان نسخه از الغرر و الدرر نوشته:این آخرین املای سید مرتضی است که پس از آن به کار حج بیت اللّه پرداخته است.تا اینجا خلاصه ای از آنچه در آن مکتوب آمده است خاتمه یافته است.

سید نسّابه ابو الحسن محمد بن محمد بن علی بن حسن حسینی موسوی که از نوادگان عموی سید مرتضی است در کتاب تهذیب الانساب و نهایة الاعقاب در بحث نیاکان سید مرتضی سخن به میان آورده است چنین می نویسد:بازماندگان مرتضی ابراهیم بن موسی الکاظم علیه السّلام سه تن بوده اند.1-موسی ثانی فرزند ابراهیم بن موسی الکاظم(علیه السّلام)که عقبی از او باقی بوده است.2-اسماعیل بن ابراهیم بن موسی که عقبی از او باقی می باشد.3-جعفر بن ابراهیم بن موسی،عقب او در ترمد در محل ارمنیه است.و از فرزندان موسای ثانی گروهی به وجود آمده اند از قبیل ابو جعفر محمد اعرج و ابو المحسّن ابراهیم عسکری که دارای فرزند بوده است و ابو عبد اللّه احمد.

این بزرگوار هم فرزند داشته است و ابو عبد اللّه حسین و عبید اللّه بن موسی.این بزرگوار هم فرزند داشته است و عیسی که دارای فرزند بوده است و داود که عقب او در ری بوده و نوادگانی هم داشته است و علی بن موسی.

و از ابو المحسّن عسکری پنج فرزند به وجود آمده ابو طالب محسّن صاحب جرة از سرزمین شیراز که فرزند داشته است و ابو عبد اللّه حزفه دارای فرزند بوده است و ابو عبد اللّه اسحاق این سید هم فرزند داشته است و ابو جعفر محمد ریحان دارای فرزند

بوده است و قاسم اشجّ فرزندانش در طبرستان بوده اند.

امّا ابو طالب محسّن،نواده اش ابو اسحاق ابراهیم بن حسین بن علی بن محسن است که ابو الفوارس ملک بن ابی شجاع عضد الدوله او را شریف بزرگوار خوانده است و نقابت طالبی ها را همراه با مناصب دیگر به عهده او گذارده بود و او خود را نقیب النقباء می خوانده است.

ابو عبد اللّه حسین حزفه دارای فرزندی است به نام ابو العباس احمد بن حسین ممتع فلح که دارای نوادگانی بوده است که فرزندان ابو عبد اللّه اسحاق در آبه بوده اند و فرزندان ابو جعفر محمد ریحانی در ابهر می زیستند.فرزندان قاسم اشج در طبرستان بوده اند و ابو عبد اللّه احمد اکبر فرزند موسی ثانی.از سه فرزند نوادگان او به وجود آمده اند، ابو اسحاق ابراهیم که فرزند داشته،ابو عبد اللّه حسین که دارای فرزند بوده است و علی که او هم فرزند داشته است.

ابو اسحاق ابراهیم کسی که از او باقی مانده و عقب او به وی متصل می شده، ابو احمد محمد بن ابراهیم ازرق است که ریاست بغداد و مقام شیخوخت آنجا را دارا بود و فرزند دارد.و ابو عبد اللّه حسین بن احمد نوادگانش از ابو محمد قاسم بن حسین بن احمد است که دارای فرزند بوده است و علی بن حسین اسود مادرش لحلفه اسود است که فرزند هم داشته است و علی بن احمد از فرزندش ابو الحسن احمد بن حمزة بن وصی بن علی است که فرزندانی داشته است و علی بن علی اسود دلال فرزند داشته است و فرزند ابو جعفر محمد اعرج منحصر به واحد بوده است که او موسی بن محمد است که از او ابو عبد اللّه احمد بن موسی و او پس از بازگشت از شیراز اعمی بوده و درگذشته و فرزند داشته است و برادرش ابو احمد حسین بن موسی که سیدی بزرگوار و پاکیزه گوهری عالی مقدار و صاحب مناقب است.

ابو احمد دارای دو فرزند پسر بود یکی ابو القاسم علی مرتضی بن حسین است که شریفی بزرگوار و ذو المجدین بوده و برادرش سید جلیل القدر رضی ذو الحسبین نقیب است و هر دو تن فرزندان و نوادگانی داشتند.

و موسی بن محمد نیز فرزندی به نام ابو طالب محسن بن موسی داشته که عقبش از

این فرزند بوده است و ابو الحسن جعفر بن موسی دارای فرزند بوده است.و اما ابو عبد اللّه حسین اکبر که عقب او تا به آخر آن است که مؤلف تهذیب الانساب آورده است.

مؤلف گوید:منظورم از نقل کلام مؤلف تهذیب،این است که بگویم نسب سید از صحیح ترین نسبهاست.و در ضمن آن اعتراف شده است که وی از خاندان رسول اکرم(ص) است و بیتی که از او باقی مانده است در هر بابی بر بیوتات مکرّمین دیگر برتری دارد.

و گفته است:زبانزد دانشمندان است که عامه در روزگار خلفا متوجه شدند مذاهب فرعی دستخوش تشتت و تفرق قرار گرفته و اختلاف آراء و تفرقه هواها بر عقاید مردم حکمفرماست.چنان که ضبط همه آنها از عهده بزرگان بیرون است.برای هریک از صحابه و تابعین و دیگران که به پیروی از آنها قدم برمی دارند،تا روزگار مخالفان مذهب ویژه بوده است و در مسائل شرعیه فرعیه و احکام دینیه عملیه اعتقادی ویژه نسبت به خود ابراز می دارند و بالاخره درصدد برآمدند تا تقلیلی در مذاهب ایجاد کنند و به تحلیل آنها بپردازند.

به دنبال این اندیشه تصمیم گرفتند تا از میان مذاهب مختلفه به چند مذهب اکتفا کنند و مردم را به پذیرفتن آنها تشویق نمایند و این تصمیم را از آنجا برای خود برگزیدند که دیدند چنین اختلافی در میان ترسایان به وجود آمده بود؛زیرا پس از آنکه عیسی از انظار ایشان غایب گردید و اختلاف مذهبی در میان آنان به ظهور رسید و انجیلهای متعددی در دست آنها قرار گرفت و اقوال مختلفی در میان ایشان حکمفرما شد،چاره را در آن دیدند که از میان آن همه انجیل که در دست مردم قرار گرفته به چهار انجیل متّی و مرقس و لوقا و یوحنّا اکتفا نمایند و اناجیل دیگر را از اعتبار و اهمیت ساقط نمایند.بدین ترتیب اندیشه خود را جامه عمل پوشانیدند و در نتیجه آن به تأسیس فروعی که بر پایه ظن و گمان و تمایلات نفسانی و استحسان برقرار بود پرداختند؛ما چگونگی آنها را در بخش دوم از کتاب خود که موسوم به وثیقة النجاة است توضیح داده ایم.و نیز آنها را در یکی از رساله های خود که در رد کافران گمراه تألیف کرده ایم، بیان کرده ایم.

پس از آنکه این موضوع زبانزد عام و خاص گردید و نگرانی در مردم به وجود آمد رؤسا و عقلای آن مردم چنین تصمیم گرفتند که برای تثبیت مرامهای مختلف از هر

گروهی که به مذهب خاصی گرویده اند پولهای هنگفتی در حدود هزارها هزار درهم و دینار،بازخواست نمایند حنفیها و شافعیها و مالکیها و حنبلیها که گروهی فراوان بوده و قادر به پرداخت آن مال بودند،با پرداخت آن مقدار به تثبیت وام خود اقدام کردند و از شیعه هم که آن روز به نام جعفری خوانده می شد همان مبلغ را تقاضا نمودند؛از آنجا که شیعه قادر به پرداخت چنان مالی نبودند از پرداخت آن اظهار عجز و ناتوانی کردند.

در آن روزگار که ریاست شیعه به عهده سید مرتضی برقرار شده بود و امامی مذهبان به وی اعتماد داشتند،تصمیم گرفت و کوشش بی نهایتی کرد تا بتواند مبلغی را که از سوی آنها پیشنهاد شده بود فراهم آورد؛امّا از آنجا که شیعه تهی دست بود و یا اراده حق تعالی به تثبیت مرام شیعه تعلق نگرفته بود سید از کوشش خود نتیجه ای نگرفت و حتی با سران شیعه تماس گرفت تا نیمی از آن مال را ایشان بپردازند و نیم دیگر آن را خود سید از مال خویش پرداخت نماید؛بازهم سران شیعه از پرداخت آن مبلغ عاجز گردیدند و به همین جهت مذهب شیعه در میان مذاهب دیگر به تثبیت نرسید و مذاهب چهارگانه رسمیت پیدا کرد و مذاهب دیگر از درجه اعتبار ساقط گردید.

آری شیعه به همان نحوی که همواره عمل می کرده،کارهای مذهبی را طبق احادیث و اخباری که از ائمه طاهرین رسیده است به پایان می برد و عامه اجتهاد تثبیت شده در مذهب را تجویز کرده و اجتهاد از مذهب دیگر را تجویز نمی نمودند؛حتی تلفیق مذهبی با مذهب دیگر و اخذ پاره ای از مذاهب چهارگانه دیگر را هم جایز نمی شمردند و در این باب پافشاری زیادی به کار می بردند.ما تحقیقات دامنه داری را که راجع به این موضوع به عمل آمده،در بخش سوم از کتاب وثیقة النجاة نوشته ایم.

این موضوع که رئیس مذهبی حق تخطی از مذهب خود را ندارد و هر مذهبی تنها می تواند حق اجتهاد در مذهب خود داشته باشد تا امروز به حال خود باقی است و کسی هم تا به حال اقدام برخلافی نکرده است.

محیی الدّین عربی صوفی بنام و معاصر با فخر الدّین رازی،در عمل به فروع با این دستوری که همه گونه پافشاری از سوی سران پیشین برای ابقای آن شده بود به مخالفت برخاست و با نیروی صفایی که در خویش احساس می نمود قدرت مخالفت را به خود

داد.چنان که در عمل کردن به فروع،گاهی به رأی یکی از پیشوایان چهارگانه و هنگامی به دستور دیگری و زمانی هم به تلفیق همگی اقوال آنها می پرداخت و گاهی هم اتفاق می افتاد که خود با داشتن قدرت ممیّزه به استنباط پاره ای از مسایل بپردازد و رأی منفرد و به خصوصی داشته باشد که با هیچیک از آرا و اقاویل پیشوایان چهارگانه تطبیق ننماید.ما چگونگی رفتار او را در خصوص عمل به فروع در ذیل شرح حالش ذکر کرده ایم.

تا اینجا به پاره ای از گزارش زندگی سید اشاره شد اکنون وقت آن است که به شرح آثار او بپردازیم.

آثار سید مرتضی

بدیهی است آثار سید فراوان است و برخی از آنها را در ضمن شرح حال او که پیش از این گذشت از قبیل کتاب الثمانین و المسائل الناصریات یاد کرده ایم.و اینک به دیگر آثار او که در اختیار ما می باشد می پردازیم.آثار سید به اندازه ای است که تحقیق از چگونگی آنها برای ما دشوار خواهد بود.ابتدا به نام کتابهای او به طوری که در بعضی از مواضع معتبر دیده ایم اشاره می نماییم.از جمله اجازه سید مرتضی به شیخ ابو الحسن محمد بن محمد بصروی،فقیه معروف به بصروی است که به خط خود برای او نوشته است و صورت اجازه را که شیخ بصروی به خط خود مرقوم داشته است.ما آنچه را که به خط هر دو مشاهده کرده ایم در اینجا ذکر می نماییم ⁽¹⁾.

بیان فهرست کتابهای سید اجل مرتضی علم الهدی ذو المجدین ابو القاسم علی بن حسین بن موسی بن محمد بن موسی بن ابراهیم بن موسی بن جعفر بن محمد بن علی بن حسین بن علی بن ابی طالب صلوات اللّه علیهم اجمعین و قدس اللّه روحه الزکیة تفسیر سورة الحمد و مائة و خمس و عشرین آیة من سورة البقرة،تفسیر قوله تعالی لیس علی الذین آمنوا و عملوا الصالحات جناح فیما طعموا،معنی قوله تعالی قل تعالوا اتل ما حرّم ربکم علیکم،مسئلة فی الرد علی من تعلق بقوله تعالی و لقد کرّمنا بنی آدم در این کتاب سید گفته بعضی از دانشوران را که اظهار داشته اند فرشتگان برتر از پیمبران

می باشند مردود ساخته است،المسائل المحمدیات.این کتاب عبارت از پنج مسئله به این شرح است.1-و لقد بوّأنا لابراهیم مکان البیت.2-مقصود از جمله«امانتی ادّیتها»که در هنگام استلام حجر می گویند چیست.3-مقصود از روایتی که از رسول خدا(ص)نقل کرده اند که فرمود«ان القلوب اجناد مجنّدة»دلها لشکرهای گرد آمده اند چیست ⁽¹⁾

ممکن است حدیث مزبور همان حدیثی باشد که فرموده است:الارواح جنود مجنده فما تعارف منها ایتلف و ما تناکر منها اختلف،در مجمع البحرین می نویسد:معنای مجنده گرد آمده شده است و معنای حدیث اطلاع دادن از به وجود آمدن ارواح است که پیش از اجساد آفریده شده اند یعنی آنگاه که ارواح آفریده شدند در همان هنگام در میان آنها ائتلاف و اختلاف به وجود آمد و به مثابه لشکریانی بود که در برابر یکدیگر صف آرایی می نمایند و مراد از تقابل ارواح،سعادت و شقاوتی است که در آنها ایجاد شده است و به همین نسبت اجسادی که در دنیا به وجود می آید و ارواح در آنها قرار می گیرد.به همان نسبت که در عالم ارواح با یکدیگر اختلاف و ائتلاف داشته اند در دنیا هم همان گونه ائتلاف و اختلاف را دارا خواهند شد.این است که می بینیم نیکوکاران با نیکوکاران و بدکاران با بدکاران به یکدیگر می پیوندند

(کند هم جنس با هم جنس پرواز- کبوتر با کبوتر باز با باز). از شیخ مفید نقل شده است ارواح که

موجودات بسیطاند«مجرد»از نظر جنس با یکدیگر برابرند و از جهت عوارض با یکدیگر مخالف اند

بنابراین ارواحی که در رأی و خواسته با یکدیگر موافق باشند در میانشان الفتی وجود دارد و ارواحی که

در رأی و خواسته با یکدیگر موافق نباشند الفتی باهم ندارند و این معنی را ما به خوبی در میان افراد

احساس می کنیم بعضی دیگر اظهار داشته مراد از ائتلاف و اختلاف،الفت و مخالفتی بوده که ارواح در

عالم ذر با یکدیگر داشته اند.شیخ مفید این سخن را انکار کرده است به این دلیل که علم انسانی به

پیش آمدها منحصر به هنگامی است که در این عالم وجود پیدا کند.بنابراین از عالم ذر اطلاعی نداشته تا

به الفت و کلفت خود با دیگران پی برده باشد.مؤلف مجمع پس از بیان شیخ اظهار داشته است:بیان

اخیر شیخ بیرون از دقت و تأمل نمی باشد-م.

از آثار او المسائل المبادریات که عبارت از بیست و چهار مسئله می باشد.

1-مسئلة عن قوله تعالی «فَسْئَلُوا أَهْلَ الذِّکْرِ إِنْ کُنْتُمْ لا تَعْلَمُونَ» 2-الفرق بین المعرفة و العلم 3-ما الشبهة و ضدها 4-آیه وَ یَضَعُ عَنْهُمْ إِصْرَهُمْ 5-فی ما یجب فیه الخمس6-آیه عَنِ الْیَمِینِ وَ عَنِ الشِّمالِ عِزِینَ 7-آیه إِنَّما أَنْتَ مُنْذِرٌ وَ لِکُلِّ قَوْمٍ هادٍ 8-آیه وَ إِذا قِیلَ لَهُمْ

آمِنُوا کَما آمَنَ النّاسُ قالُوا-أَ نُؤْمِنُ کَما آمَنَ السُّفَهاءُ 9-قول العالم علیه السّلام«من کانت له حقیقة ثانیة لم یقم علی شبهة هامدة...»10-قول العالم«یا مفضّل من دان اللّه بغیر سماع من صادق اکرمه اللّه البتّه...»11-لیلة القدر و ما روی فی تنزل الامر 12-آیه وَ لا یَزالُونَ مُخْتَلِفِینَ إِلاّ مَنْ رَحِمَ رَبُّکَ 13-ما معنی الامام فی اللغة و الشرع 14-هل التأویل ینسخ التنزیل ام لا؟15-قول العالم علیه السّلام«علی الاسلام یتناکحون و یتوارثون و علی الایمان یثابون»16-[...].17.قول العالم علیه السّلام«انّ الانبیاء علیهم السّلام لم یورّثوا درهما و لا دینارا و انّما ورّثوا احادیث من احادیثهم»خبری است طولانی 18-قول امیر المؤمنین علیه السّلام«ان الناس آلوا بعد رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله الی ثلاثة»19-الولایة ما هی و هل هی قول و عمل ام قول بلا عمل 20-قول النبی(ص)«انی مخلف فیکم ما ان تمسّکتم بهما لن تضلّوا کتاب اللّه و عترتی»21-آیه «اَلَّذِینَ جَعَلُوا الْقُرْآنَ عِضِینَ» 22-ما روی عن العالم علیه السّلام«ان اللّه عزّ و جلّ اوحی الی آدم انی قد قضیت بنبوتک و استکملت ایامک فاعمل الی الاسم الاکبر و آیات علم النبوة فاجعل عند ابنک شیث»خبری است طولانی خدا خطاب به آدم(ع)فرمود پیمبری و روزهای تو به پایان رسید اینک اسم اکبر و نشانه های پیمبری را در اختیار فرزندت شیث قرار بده! 23-آیه «أَ وَ مَنْ کانَ مَیْتاً فَأَحْیَیْناهُ» 24-آیه «أَ فَمَنْ کانَ عَلی بَیِّنَةٍ مِنْ رَبِّهِ».

از آثار او کتاب الملخص است که ناتمام مانده؛دیگری الذخیرة در اصول فقه است(نسخه ای از این کتاب در نزد ما بوده که مفقود شده است)؛کتاب جمل العلم و العمل ⁽¹⁾

این کتاب در دو بخش اعتقادات و عبادات تألیف شده و به طبع رسیده است.بخش عبادات

آن از طهارات شروع شده است و به کتاب زکات و مسائل آن پایان یافته است و در خاتمه آن مرقوم

فرموده است:آنچه در نظر داشتیم تا اینجا به پایان رسید و کسی که بیش از این بخواهد از اصول الدّین

بهره گیری نماید به کتاب ذخیره ما مراجعه نماید و اگر زیادتر از آن بخواهد به کتاب ملخص مراجعه کند و

اگر کامل تر از آن را تقاضا کند به کتاب المصباح مراجعه نماید و اگر طالب مختصر بوده باشد همین کتاب

کافی به حال او خواهد بود.کتاب حاضر را گروهی از فقهاء شرح کرده اند از جمله شیخ طوسی بخش

عقائد آن را به نام التمهید شرح کرده است-م.

2-مسئلة فی الوعید 3-مسئلة فی القیاس؛از آثار او رساله ای است در ردّ بر یحیی بن عدی نصرانی راجع به متناهی و غیر متناهی و رساله دیگری در ردّ او که به دلیل موحدان در حدوث اجسام بیان کرده است رساله دیگری در ردّ او راجع به طبیعت ممکن.

المسائل المصریة الاولی که از پنج رساله تشکیل یافته است 1-آیا علمهایی که برای انسان خردمند حاصل می شود در هنگامی است که به درک مدرکات می رسد و راه دریافت آنها ادراک است یا عادت 2-آیا آن راهی که می توان فهمید افعالی که از ما به ظهور می رسد همان علم هم ایجاب می کند که آتش سوزان است یا نه 3-آیا همه دلیلها مستند به علوم ضروریه می شود یا دلیلها بر دو بخش اند؟4-آیا درست است که کارهای خردمندان به خاطر دواعی و صوارف است و به همان جهت هم دست از کار می کشد و ممکن است انسان خردمند از نفس داعی و صارف اطلاعی نداشته باشد؟5-گفتگو درباره تضاد سیاهی و سپیدی؛المسائل المصریة دوم که برای نه گونه سؤال ترتیب یافته است.

المسائل الرملیات هفت گونه مسئله است 1-مسئلة فی الصنعة و الصانع 2-مسئلة فی الجوهر و تسمیته جوهرا فی العدم 4-مسئلة فی عصمة الرسول علیه السّلام فی السهو 5-مسئلة فی الانسان 6-مسئلة فی المتواترین 7-مسئلة فی رؤیة الهلال و مسئلة فی الطلاق و الایلاء.

المسائل الطبریة که دویست و هفت مسئله بوده است.

کتاب تقریب الاصول که آن را برای اعزّ،فرزند فخر الملک تألیف نموده است دیگری مسئلة فی کونه عالما و مسئله در اراده و دیگری هم در اراده.

از آثار او المسائل الموصلیة الثانیة؛دیگری المسائل المیّافارقیه (المیافارقیات ) که به صد مسئله پاسخ گفته است.المسائل البرمکیة؛پاسخ پنج پرسش بوده و همان المسائل الطوسیة است.المسائل التّبانیه؛که از سه مسئله گواهی می دهد:مسئله در تذکر و مسئله راجع به آیه «إِنَّ اللّهَ لا یَغْفِرُ أَنْ یُشْرَکَ بِهِ» و مسئله در توبه.

کتاب الموضح عن جملة اعجاز القرآن؛این کتاب به نام الصرفه معروف است.

کتاب تنزیه الانبیاء علیهم السّلام؛کتاب جواز الولایة من جهة الظالمین؛کتاب الشافی فی

الامامة؛کتاب المقنع فی الغیبة؛کتاب مسائل الخلاف فی الاصول؛ناتمام مانده.کتاب فی التأکید؛کتاب فی دلیل الخطاب؛المسائل الطرابلسیة الاولی؛که به هفده پرسش جواب گفته است.المسائل الثانیة الطرابلسیة؛که به ده پرسش پاسخ داده است.المسائل الثالثة الطرابلسیة،که به بیست و سه سؤال جواب داده است.المسائل الرابعة الطرابلسیة،که بیست و پنج جواب بوده است.المسائل الحلبیة الاولی؛که جواب سه سؤال است.

الثانیه؛که آن هم پاسخ سه سؤال است.الثالثة که پاسخ سی و سه مسئله می باشد.

المسائل الدمشقیة؛که همان الناصریه است.مسئلة فی الولایة من قبل الظالمین، مسئلة فی الامامة؛مسئلة فی دلیل الصفات؛جواب الکراجکی فی فساد العدد المسائل الواسطیه؛که پاسخ صد سؤال است.المسائل المستخرجات؛که شرح مسائل الخلاف در فقه است که ناتمام مانده است.کتاب المصباح فی الفقه،که ناتمام مانده؛مسئلة فی نکاح المتعه؛کتاب الشیب و الشباب؛کتاب الطیف و الخیال؛کتاب البروق؛کتاب الانتصار؛این کتاب را هنگامی تألیف کرده بود که شیعه گرد او اجتماع کرده بودند.کتاب الغرر و الفوائد ⁽¹⁾

و الدرر مشهور است که به نام غرر الفوائد و درر القلائد خوانده شده است.

مشهور است و من آن را دیده ام.

صورت خط بصروی؛که در آن از سید مرتضی درخواست کرده که فهرست کتابهای او را که تألیف کرده است به وی اجازه بدهد.

به نام خداوند بخشاینده مهربان.خادم سیّد اجلّ مرتضی ذو المجدین که خدا او را پایدار بدارد و تأیید او را ادامه دهد و نعمتش را بر او افزون بسازد و به مقام رفیع و عالی قدری او بیفزاید و دشمنان و حاسدانش را نابود سازد.از جناب او تمنّا دارد تا فهرست کتابهای خود را به وی اجازت فرماید و آنچه از نظر او به صحت پیوسته یا به

صحت پیوسته خواهد شد به اجازه مفتخر گرداند و از رأی عالی آرزومند است وی را از این عطیه محروم نگرداند ان شاءالله تعالی.سید در جواب وی به خط خویش مرقوم داشته:به ابو الحسن محمد بن محمد بن بصروی-که خدا به وی توفیق نیکو ارزانی فرماید- اجازه دادم تا همگی کتابها و تصنیفها و امالی و نظم و نثر مرا از آثاری که در این اوراق آمده و یا آنهایی را که ممکن است ازاین پس به لباس تحریر درآورم رؤیت نماید.سپس امضا کرده است:«و کتب علی بن الحسین الموسوی در ماه شعبان سال 417 هجری» پایان آنچه را از صورت استجازه بصروی و اجازه سید مرتضی که به وی داده است.

مؤلف گوید:آثار سیّد مرتضی منحصر به آنهایی که یادآوری شد نبوده است،بلکه پس از اجازه مزبور به تألیف آثار دیگری پرداخته است از آن جمله کتاب الفصول است که آن را از کتاب العیون و المحاسن استادش شیخ مفید استخراج و انتخاب کرده است و این کتاب هم اکنون معروف است هرچند استاد استناد ما دام ظله العالی در کتاب بحار الانوار کتاب الفصول را به عینه همان المحاسن و العیون معرفی کرده است که در ذکر نام کتابهای شیخ مفید می نویسد:و کتاب العیون و المحاسن که مشتهر به فصول است.

لیکن به طوری که نوشتیم کتاب الفصول،منتخبی از العیون و المحاسن است و ما برای نظریه خود ادلّه چندی را متذکر می شویم.1-گواهی آغاز فصول بلکه تا به آخر آن کتاب ثابت می کند که کتاب حاضر از آثار سید مرتضی است و بیشترین مطالب آورده شده در آن گواه بر آن است که الفصول انتخاب شده از العیون و المحاسن است.2-سبط شیخ علی کرکی عاملی در رساله دفع البدعة فی حلّ المتعة از هر دو کتاب العیون و المحاسن و الفصول مطالبی را نقل کرده است و چنین نوشته است:شیخ مفید در العیون و سید مرتضی در الفصول المختاره چنین گفته است ⁽¹⁾

در الذریعة شانزدهم ذیل الفصول المختاره می نویسد:این کتاب را سید مرتضی از العیون و

المحاسن شیخ مفید انتخاب کرده است و کتاب مزبور در اختیار حاجی نوری بوده است.تا آنجا که

می نویسد سئلت ایدک اللّه ان اجمع لک فصولا من کتاب شیخنا محمد بن محمد بن نعمان(مفید)

فی المجالس و نکتا من کتابه المعروف به العیون و المحاسن پایان این جمله به طوری که مؤلف هم در بالا

اشاره کرد دلیل بر آن است که الفصول غیر از العیون و المحاسن می باشد-م.

و در جای دیگر از همان رساله اظهار داشته است:و از فصولی که سید امام به حق پیوسته،مربی دانشوران،ذو الحسبین شریف مرتضی علم الهدی از کتاب مجالس و کتاب العیون و المحاسن شیخ مفید انتخاب نموده و امثال این ها از گفتار کرکی،دلالت دارد بر مغایرت فصول با عیون ⁽¹⁾.

مؤلف گوید:و من خود در شهر اردبیل به نسخه ای از اصل فصول دست یافتم که آن را یکی از فضلا بر فاضل دیگری قرائت کرده بود و خط آن فاضل بر آن کتاب به چشم می خورد.آری از عبارت ابن شهرآشوب در معالم العلماء ذیل شرح حال شیخ مفید، احتمال آن دارد که الفصول از آثار شیخ مفید باشد چه آنکه در ذیل شمارش آثار مفید می نویسد:از آثار او الفصول من العیون و المحاسن و همچنین همین احتمال از عبارت رجال نجاشی به دست می آید ⁽²⁾

مفید حارثی است که نجاشی در فهرست کتابهایش پس از یادآوری از العیون و المحاسن،کتاب مزبور را

جزو آثار مفید نام برده است و ازاین جهت چنین نتیجه می گیریم که شیخ مفید پس از تألیف العیون و

المحاسن که اکنون موجود است کتاب الفصول المختاره را از آن کتاب انتخاب کرده باشد.لیکن تا به

امروز از کتاب الفصول اثری نیافته ایم-م.

در عین حال آنچه از دیباچه برخی از نسخه های الفصول آشکار می شود و صراحت هم دارد آن است که الفصول از آثار سید مرتضی است و شگفت این است که اصحاب رجال اصولا کتاب الفصول را به سید مرتضی نسبت نداده و از آثار او بشمار نیاورده اند.همچنین در اجازه ای که برای بصروی مرقوم داشته و پیش از این یادآوری شد به نام آن کتاب اشاره ای نشده است.گذشته از آنچه که یادآوری کردیم،از کسانی که به مغایرت الفصول با العیون تصریح کرده است سید حسین مجتهد کرکی است که در کتاب دفع المناواة عن التفضیل و المساوات به مغایرت آن دو کتاب اشاره نموده است.

و از آثار سید مرتضی کتاب المسائل الفخریة است.این کتاب را شیخ زین الدّین بیاضی در کتاب الصراط المستقیم به وی نسبت داده و گفته است این کتاب از آثار سید

مرتضی(ره)است.

دیگری کتاب الرسالة است که شیخ بیاضی در همان کتاب آن را از آثار سید برشمرده است.

دیگری الصرفة فی الاعجاز است.این کتاب را شارح بدیعیة صفی الدّین حلّی که از امامیه بوده است به وی نسبت داده است ⁽¹⁾

پیش از این در فهرست کتابهای سید از کتاب الموضح عن جهة الاعجاز القرآن یاد کرده و

اشاره نموده است که این کتاب معروف به صرفه است.ممکن است کتاب مزبور همین کتاب باشد و

ممکن است کتاب مستقل دیگری به نام الصرفه تألیف کرده باشد-م.

و از آثار او کتاب تنبیه الغافلین عن فضائل الطالبیین است که آن را سید حسین مجتهد در کتاب دفع المناواة از آثار او برشمرده است و در آن کتاب از این اثر مطالبی را ایراد کرده است.

و اما کتاب الغرر و الدرر که به نام غرر الفوائد و درر القلائد موسوم می باشد از کتابهای بنام اوست و شهرت آن کتاب هویداتر از آن است که در اینجا از آن یادآوری شود و در بعضی از نسخه های آن الحاقات زیادی در آخر آن به چشم می خورد ⁽²⁾

رسیده است.در الذریعة شانزدهم می نویسد:غرر سید کتابی است در محاضرات و ادب و تفسیر آیات و

شرح احادیث و امثال این ها که در مجالس عدیده املا می کرده،گویند:سید در راه حجاز مطالب کتاب را

بر شاگردانی که همراهش بوده اند در هر منزلی که وارد می شده املا می کرده و آنها آنچه را از وی

می شنیدند به ترتیب مجالس در آن کتاب گرد می آوردند-م.

کتاب غرر از کتابهایی است که مشتمل بر فوائدی ارزنده بوده و مطالب عدیده ای در آن گنجانیده شده است و من نسخه ای از آن را همراه با همان الحاقات در شهر ایروان دیده ام.

و از آثار او کتاب المسائل الاربلیه است،این کتاب را شیخ حسین بن علی بن حمّاد واسطی در اجازه خود به شیخ نجم الدّین خضر بن محمد بن نعیم مطارآبادی،به وی نسبت داده است.

ممکن است اشتباهی از ناسخ رخ داده باشد.در این کتاب از المسائل الناصریة و

الموصلیة الاربلیة یاد کرده است،بنابراین الاربلیة تصحیف الرملیة یا الرسیة خواهد بود.

و در آن اجازه اظهار شده است که مجموع ابیات دیوانهای سید مرتضی و سید رضی بیست و سه هزار بیت می باشد.

مؤلف گوید:آنچه از نوشته علامه و شیخ طوسی و امثال ایشان بدست می آید و بزودی به نظریه آنها اشاره خواهد شد،آن است که دیوان خود سید مرتضی متجاوز از بیست هزار بیت داشته است بنابراین باید گفت:مجموع اشعار هر دو برادر سیّد مرتضی و سیّد رضی حداقل پنجاه هزار بیت بوده باشد بویژه اشعار سید رضی که از مشاهیر سرایندگان بوده است.

علاّمه حلّی در خلاصه می نویسد:ابو القاسم مرتضی ذو المجدین علم الهدی علی بن حسین بن موسی بن محمد بن موسی بن ابراهیم بن موسی بن جعفر بن محمد بن علی بن الحسین بن علی بن ابی طالب علیهم السّلام در علوم بسیاری که دارا بوده است بی نظیر بوده و همگان اعتراف به فضیلت او کرده اند.در بسیاری از علوم از قبیل علم کلام و فقه و اصول فقه و لغت و ادب از نحو و شعر و لغت بر دیگران پیشی داشته است و دیوان شعری دارد که متجاوز از بیست هزار بیت می باشد.

سیّد در ماه ربیع الاول سال 436 هجری درگذشته و در ماه رجب سال 355 متولد گردیده است.در روز رحلت هشتاد سال و هشت ماه و چند روز عمر کرده بود خدا روی او را سپید کند.پسرش در خانه خود او بر جنازه پدرش نماز گذارده و در همان جا او را دفن کردند و ابو الحسین نجاشی ⁽¹⁾همراه با شریف ابو یعلی محمد بن حسن جعفری و سلاّر بن عبد العزیز دیلمی کارهای مربوط به غسل او را به عهده گرفتند.

سیّد آثار بسیاری دارد که ما آنها را در کتاب کبیر خویش یادآوری کرده ایم و از روزی که این آثار به دست او تألیف شده تا به امروز که سال 693 هجری است همواره تالیفات او مورد استفاده شیعه قرار گرفته است و او معلّم اعلام شیعه بود؛قدس اللّه روحه و جزاه اللّه عن اجداده خیرا.

از شهید ثانی(ره)نقل شده است:وی در حواشی خلاصه نوشته است ابو القاسم تنوخی که یار همیشگی سید بوده است اظهار داشته است:آنگاه که کتابهای سیّد را شمارش کردیم مجموع آنها هشتاد هزار مجلد بود که در میان آنها مصنفات و مقروات وی به حساب درمی آمده است.

ثعالبی در تیمیه الدهر می نویسد:کتابهای سید را علاوه بر آنچه که به رؤسا و وزراء اهدا کرده بود تقویم کردیم،سی هزار دینار بهای آنها بود.

بار دیگر شهید ثانی در حاشیه خلاصه ذیل جمله«و دفن فیها»اظهار داشته است:

پس از آنکه سیّد را در خانه خود دفن کردند جنازه اش را به کربلا حمل کرده و در جوار جدش حضرت سید الشهداء علیه السّلام مدفون ساختند ⁽¹⁾

شیخ محمد سماوی در مجانی الطف به مناسبت اعلامی که در جوار حضرت سید الشهداء

مدفون گردیده اند می گوید:

و نجلة الآخر اعنی المرتضی و من له فی فضله فصل القضاء

دعاه ربه فلبّی و احتضر و معها تاریخه(لقد قبر 436)

و در همان تاریخ آمده که پدر و برادرش سید رضی هم در آنجا مدفون گردیده اند-م.

و مؤلف تنزیه ذوی العقول فی انساب آل الرسول از وی یاد کرده است.

از آثار او رساله ای است در پاسخ سؤالهای مردم ری.از این کتاب استاد استناد ما (ایده اللّه تعالی)در باب البدا از کتاب توحید البحار یاد کرده است و ممکن است این رساله جزء رساله های یادشده او بوده باشد.

مؤلف گوید:از اشعار سید دو بیت زیر است که به وی نسبت داده اند و این دو بیت را در ثناگستری از نگین عقیق گفته است:

من کان یعتقد الولاء لحیدر و یحبّ آل محمد تحقیقا

فلیلبس الحجر العقیق فانه حجر لآل محمد مخلوقا

-کسی که به ولایت حضرت مولی معتقد است و آل محمد را حقیقتا دوست می دارد.

-انگشتری عقیق که سنگی است که برای آل محمد آفریده شده است،در انگشت می نماید.

گویند سید مرتضی در هنگام رحلتش این دو بیت را تذکره می کرد:

لان کان حظّی عاقنی عن سعادتی فان رجائی واثق بحلیم

و ان کنت من زاد التقیة و التقی فقیرا فقدا مسیت ضیف کریم

-هرگاه نصیب من مرا از نیک بختی ام بازبدارد،مأیوس نمی شوم زیرا به خدای بردبار امیدوارم.

-هرگاه از توشه تقوا دستم تهی است بازهم میهمان خدای کریم می باشم ⁽¹⁾

ممکن است سید مرتضی مضمون فوق را از این دو شعر اقتباس کرده باشد که می گویند

حضرت مولی این دو شعر را بر کفن سلمان مرقوم فرموده:

وفدت علی الکریم بغیر زاد و بالحسنات و القلب السلیم

فحمل الزاد اقبح کل شیء اذا کان الوفود علی الکریم

نجاشی در رجال خود می نویسد:ابو القاسم مرتضی علی بن حسین بن موسی بن محمد بن موسی بن ابراهیم بن موسی بن جعفر بن محمد بن علی بن حسین بن علی بن ابی طالب علیهم السّلام مراتبی از علم را فراگرفته بود که هیچیک از بزرگان روزگار او به پایه او نرسیده بودند و به سماع حداکثر از احادیث رسیده بود و متکلمی سراینده و ادیبی عالی مقام در علم و دین و دنیا بود و کتابهایی تألیف کرده است از قبیل تفسیر سوره حمد و بخشی از تفسیر سوره بقره و تفسیر آیه شریفه قُلْ تَعالَوْا أَتْلُ ما حَرَّمَ رَبُّکُمْ عَلَیْکُمْ و بیان مطالبی مربوط به آیه «وَ لَقَدْ کَرَّمْنا بَنِی آدَمَ وَ حَمَلْناهُمْ فِی الْبَرِّ وَ الْبَحْرِ» و تفسیر آیه لَیْسَ عَلَی الَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّالِحاتِ جُناحٌ فِیما طَعِمُوا و کتاب الموضح عن جملة اعجاز القرآن که معروف به کتاب الصرفه است و کتاب الملخص در اصول الدّین و کتاب الذخیرة و کتاب جمل العلم و العمل و کتاب تقریب الاصول و الردّ علی یحیی بن عدی و ایضا الرد علی یحیی که به دلیل موحّدان در حدوث اجسام ایراد کرده است و ردّ دیگری بر او راجع به مسئله ای که آن را به نام طبیعة المسلمین نامیده است و مسئلة فی کونه تعالی عالما و مسئلة فی اراده و مسئله دیگری در اراده و کتاب تنزیه الانبیاء و الائمه علیهم السّلام و مسئله در توبه و مسئله در ولایت از سوی سلطان و کتاب الشافی در امامت و کتاب

المقنع فی الغیبة و کتاب الخلاف در اصول فقه و مسئلة فی التأکید و مسئلة فی دلیل الخطاب و المصباح فی الفقه و شرح مسائل الخلاف و مسئلة فی المتعة و المسائل المحمدیات که جواب پنج سؤال بوده است و المسائل البادرائیات که پاسخ بیست و چهار مسئله بوده است و المسائل الموصلیات که جواب سه مسئله در وعید و قیاس و الاعتماد بوده است و المسائل المصریات الاوائل که پاسخ پنج سؤال بوده است و المسائل المصریات الثانیة و المسائل الرملیات که پاسخ هفت مسئله بوده است و المسائل التّبانیه که پاسخ سه سؤالی بوده است که سلطان از او داشته است و کتاب الغرر و کتاب الودیعة(الوعید)و کتاب الذریعة و تفسیر قصیده خود او و کتاب مسائل انفرادات الامامیة و ما ظنّ انفرادها به.

سید مرتضی پنج روز باقی مانده از ماه ربیع الاول سال 436 هجری درگذشت و فرزندش در خانه او بر وی نماز گذارد و همان جا مدفون گردید و پس از آن جنازه او را به کربلا برده و در جوار حضرت سید الشهداء علیه السّلام به خاک سپرده شد و من به همراه شریف ابو یعلی محمّد بن حسن جعفری و سلاّر بن عبد العزیز بدن او را غسل دادیم.

مؤلف گوید:از سوره بقره یک صد و بیست و پنج آیه آن را تفسیر کرده است.

ابن شهرآشوب در معالم العلماء ⁽¹⁾سید مرتضی و برادرش سید رضی(قدّس سرّهما)را در طبقات الشعراء از جمله بزرگانی نام برده است که به ستایش اهل بیت علیهم السّلام پرداخته اند و در همان کتاب اظهار داشته شریف ابو القاسم علی بن حسین بن موسی بن محمد بن موسی بن ابراهیم بن موسی بن جعفر علیهم السّلام،الاجل المرتضی علم الهدی در همگی دانشها بر دیگران برتری داشت.وی در ماه رجب سال 355 هجری متولد شد و در ماه ربیع الاول سال 433 هجری درگذشت و هشتاد سال و هشت ماه و چند روز زیست کرد و به رضوان اللّه خرامید.

دیوان شعری دارد که برگزیده اشعارش می باشد و مشتمل بر زیاده از بیست هزار بیت بوده است.دیگری الشافی در امامت که کتاب پسندیده ای است؛دیگری الملخص

که کتاب خوبی است و ناتمام مانده است؛دیگری الذخیرة در اصول و جمل العلم و العمل؛و الغرر و الدرر که کتاب ارزنده ای است؛و تکملة الغرر؛و التنزیه فی عصمة الانبیاء؛و المسائل الموصلیة الاولی که پاسخ سه مسئله است.در وعید و قیاس و اعتماد.

و مسائل اهل الموصل الثانیة،و مسائلهم الثالثة،و المقنع فی الغیبة این کتاب را بنا به پیشنهاد وزیر مغربی تألیف کرده است و مسائل الخلاف فی اصول الفقه؛که ناتمام مانده است و ما تفردت به الامامیة من المسائل الفقهیة؛و مسائل مفردات فی اصول الفقه، المصباح فی الفقه ناتمام مانده و المسائل الطرابلسیة الاولیة،و المسائل الطرابلسیة الاخیرة،المسائل الناصریة فی الفقه؛المسائل الجرجانیة،المسائل الحلبیة الاولیة،و مسائل هم الاخیرة،و المسائل الدیلمیة فی الفقه؛و المسائل الطوسیة که ناتمام مانده و المسائل الصیداویة،المسائل التبانیات،الذریعة الی اصول الشریعة که کتاب مرغوبی است ⁽¹⁾

اصول سید مرتضی در سه مجلد نوشته است.

یکی از شهرهای معروف دیار بکر است که میانبت هم می گویند چه آنکه او نخستین بانی آن شهر است؛

پس از آن شرح مفصلی راجع به آن نوشته است-م.

عمر؛و تتمة انواع الاعراض من جمع ابی رشید نیشابوری؛و الخطبة المقمصة؛و الحدود و الحقائق؛و انقاذ البشر من القضاء و القدر ⁽¹⁾.

مؤلف گوید:پیش از این راجع به میلاد سید مرتضی تحقیقی به عمل آمد و اما قوله ⁽²⁾

را 436 هجری نوشته اند و ابن شهرآشوب 433 نقل کرده است-م.

و نیز در بحث تتمیم و امثال آن کتاب شرح رساله را از آثار او نام برده است.ممکن است مراد از شرح مزبور کتاب ⁽³⁾...یا شرح رساله المقنعة مفید باشد.

ابن داود در رجال خود می نویسد:سید از همگی اعلام روزگارش برتر بوده و سید فقهاء روزگارش بشمار می آمده است.مقام فضیلت و آثارش مشهور است و در ماه ربیع الاول سال 436 درگذشته است ⁽⁴⁾.

استاد استناد(أیّده اللّه تعالی)در اول بحار می نویسد:کتاب الدرر و الغرر و کتاب تنزیه الانبیاء،کتاب الشافی،کتاب شرح قصیدة الحمیری،کتاب جمل العلم و العمل، کتاب الانتصار،کتاب الذریعة؛کتاب المقنع فی الغیبة،کتاب منقذ البشر من اسرار القضاء و القدر اجوبة المسائل المختلفة از سید مرتضی علم الهدی ابو القاسم علی بن الحسین الموسوی(نوّر اللّه ضریحه)می باشد و کتاب عیون المعجزات به وی نسبت داده شده ⁽⁵⁾

کرده است که کتاب عیون المعجزات از آثار سید مرتضی است.

پیشینیان محدثان بوده باشد.سید مرتضی از ابو علی محمد بن همام و از محمد بن علی بن ابراهیم روایت می کرده است ⁽¹⁾.

مؤلف گوید:آنچه در کتاب دفع المناواة عن التفضیل و المساوات سید حسین مجتهد دیده ام این است که کتاب عیون المعجزات را به قطب راوندی نسبت داده است، لیکن این انتساب درست نیست زیرا در آن کتاب از محمد بن علی بن ابراهیم روایت کرده است و هرگاه مراد از محمد بن علی فرزند صاحب تفسیر معروف باشد که معاصر با کلینی بوده است،درست نیست که عیون المعجزات از آثار قطب راوندی بوده باشد.

بنابراین باید گفت مراد از محمد بن علی بن ابراهیم همان کسی است که شیخ منتجب الدّین در فهرست از وی یاد کرده و نوشته است:وی فقیهی صالح و از متأخران شیخ طوسی یا از معاصران است.حقیقت آن است که عیون المعجزات منتسب به قطب الدّین،غیر از عیون المعجزات منتسب به سید مرتضی است و عیون المعجزات قطب راوندی از جمله ملحقات کتاب الخرائج و الجرائح قطب الدّین راوندی می باشد.

پیش از این در شرح حسین بن عبد الوهاب نوشتیم که کتاب عیون المعجزات از آثار او می باشد و او از معاصران سید مرتضی و سید رضی بشمار آمده است و در برخی از مشایخ با ایشان شریک بوده است.از ظاهر بیان استاد استناد به دست می آید که مراد وی از کتاب عیون المعجزات همین کتاب است لیکن اشکالی که باقی می ماند آنست که مؤلف عیون در این کتاب از ابو علی بن همام و از محمد بن علی بن ابراهیم روایت می نماید.من خود به نسخه کهن و صحیحی از عیون المعجزات در شهرهای مختلف دست یافتم و از آغاز تا انجام آنها ورق بینی نمودم.در هیچ نسخه ای از عیون ندیدم که مؤلف از ابو علی بن همام و محمد بن علی با واسطه روایت کرده باشد،بلکه همه جا از کتابشان-یعنی بدون واسطه-روایت کرده است.گذشته از این شخصی را که مؤلف عیون از وی روایت می کند ابو علی حسن بن همام است و ابو علی بن همام که مشهور است و از قدما بشمار می آید،ابو علی محمد بن همام می باشد.

شیخ معاصر در امل الآمل پس از ایراد کلام ابن شهرآشوب که پیش از این یادآوری شد و همچنین پس از نقل کلام ابن داود که قبلا ایراد گردید،اضافه کرده شیخ بهائی در توضیح المقاصد از نظر سال وفات سید مرتضی که 436 بوده است با ابن داود موافقت نموده است؛هرچند با کلام ابن شهرآشوب که سال وفات او را 433 هجری تعیین نموده مخالفت کرده است.او می نویسد شیخ طوسی در کتاب فهرست از وی نام می برده و او را به وثاقت ستوده و از وی ثناگستری به عمل آورده است و نام سی و هشت فقره از آثار او را متعرض شده است.همچنین نجاشی و علامه از وی یاد کرده اند جز اینکه علاّمه آثار او را نام نبرده است و ابن شهرآشوب بر آثاری که شیخ و نجاشی به او نسبت داده اند،کتبی را افزوده است و ما در کتاب حاضر(امل الآمل)به آنچه ابن شهرآشوب یادآوری کرده است بسنده نموده ایم.

پس از این امل الآمل به نقل قول شهید ثانی پرداخته و می نویسد:شهید ثانی در حواشی خلاصه از ابو القاسم تنوخی یار و هم صحبت سید مرتضی نقل کرده است که گفت:آنگاه که سیّد درگذشت به شمارش کتابهای او پرداختیم و به این نتیجه رسیدیم که کتابهای وی از تألیفات و محفوظات و مقرواتش هشتاد هزار مجلد تقویم می شود.

مؤلف تنزیه ذوی العقول فی انساب آل الرسول و همچنین ثعالبی در یتیمة الدهر می نویسد:کتابهای سید علاوه بر آنچه که بخش عظیمی از اهدائات او را به رؤسا و وزراء تشکیل می داده به سی هزار دینار تقویم می شده است.

و از آثار او رساله المحکم و المتشابه است که همگی مطالب آن از تفسیر نعمانی نقل شده است.

ابن خلکان ضمن شرح حال سید می نویسد:وی بازمانده طالبیها و پیشوای علم کلام و ادب و شعر بوده است و تألیفاتی طبق مذهب شیعه داشته است و مقاله ای در اصول الدّین تألیف کرده و دیوان شعر بزرگی ترتیب داده است.هرگاه خیال سرایندگی در سر می پرورانیده به خوبی از عهده برمی آمده و از آثار او کتاب الغرر و الدرر است ⁽¹⁾که

مشتمل بر فنون ارزنده ای بوده و از نحو و لغت و امثال این ها گفتگو کرده است.او پیشوای مطلق پیشوایان عراق بوده و سخن درباره او از سوی موافق و مخالف بسیار است؛در عین حال دانشوران در گرفتاریها به وی رجوع داشته و بزرگان عراق از سفره احسان او بهره ور گردیده و محافل ادبی به وی مفتخر بودند و مدارس علمی از وجود او استفاده می نموده.دیگران هم از مؤانست او مستفید می شدند.لطائف گفتار و شیوایی اشعار او زبانزد عوام و خواص است.از اشعار اوست:

ضن عنی بالنزر اذ أنا یقظا ن و اعطی کثیره فی المنام

و التقینا کما اشتهینا و لا ب سوی أن ذاک فی الاحلام

و اذا کانت الملاقاة لیلا فاللیالی خیر من الایام

-آنگاه که بیدار بودم از کمترین توجهی نسبت به من خودداری می ورزید هرچند در خواب بیشتر از آنچه می پنداشتم به من ارزانی داشت و آنچه را که در نظر داشتیم کاملا از وی استفاده نمودیم.

-آری عیبی نیست هرگاه آنچه را از وی بهره گرفته ایم در خواب بوده باشد.

-هرگاه ملاقات ما در شب اتفاق بیفتد شکی نیست که شبها از روزها بهتر خواهد بود.

و از گفتار نغز اوست:

بینی و بین عواذلی فی الحبّ أطراف الرماح

انا خارجی فی الهوی لا حکم الاّ للملاح

-حاکم بین من و ملامت کنندگان من در علاقه مندی به محبوب،جز نیزه ها چیز دیگری نیست.

-آری من در عشق و شور از خارجیانم و حکومت بر ما در دست زیبارویان است.

پایان کلام ابن خلکان ⁽¹⁾.

و من نسخه ای از دیوان شعرش را که بر او قرائت شده بود و خط خود او هم به چشم می خورد دیده و همان نسخه را که کمتر از ده هزار بیت بود در ظرف ده روز استنساخ کردم.به گمان من این نسخه منتخبی از دیوان او می باشد.

باخرزی در دمیة القصر ⁽²⁾از وی یاد کرده است و به ثناگستری از او پرداخته است.

در ضمن چکامه ای که سروده است:

و قد علم المغرور بالدهر أنّه وراء سرور المرء فی الدهر غمّه

و ما المرء الا نهب یوم و لیلة تخب به شهب الفناء و دهمه

و کان بعیدا عن منازعة الردی فألقته فی کفّ المنیة أمه

ألا انّ خیر الزاد ما سدّ فاقة و خیر تلادی الذی لا أجمّه

و ان الطوی بالعزّ احسن بالفتی اذا کان من کسب المذلّة طعمه

-کسی که فریفته روزگار شده است باید بداند که خوشحالی اندوهی در پی دارد.

-آدمی است که شبانه روز در دست غارتگر روزگار قرار می گیرد و شهابهای روشن فنا و نابودی او را فریب می دهد.

-او که همیشه خود را از کنکاش با مرگ دور می پنداشت،برخلاف انتظار به

چنگال مرگ گرفتار شد.

-بهترین توشه،توشه ای است که از بیچارگی جلوگیری کند و بهترین زادگاه، زادگاه آرامش بخش است.

-شخص بافتوت هرگاه رخسار خود را به گرسنگی روسپید نگه بدارد بهتر از آن است که در سر سفره خواری قرار گیرد.

باز در ضمن چکامه ای گفته است:

جزعت لو خطاب المشیب و انّما بلغ الشباب مدی الکمال فنوّرا

و الشیب ان فکرت فیه مورد لا بد یورده الفتی ان عمرا

یبیض بعد سواده الشعر الذی لو لم یزره الشیب و اراه الثری

-ناراحتی من آن هنگامی بود که گام در جاده پیری گذاردم؛چه آنکه پیش از این به کمال جوانی و نورانیت آن رسیده بودم.

-بدیهی است که پیری از هر راهی که باشد وارد می شود و جوان هم اگر دوره جوانی را به پایان برساند به مرحله فرتوتی می رسد.

-پیری است که موی سیاه را سپید می کند و در صورتی که به پیری نرسد زمین او را در خود فرومی برد ⁽¹⁾.

سید احمد بن علی بن حسین حسینی نسّابه شاگرد سید محمد بن قاسم بن معیّه حسنی نسّابه در کتاب عمدة الطالب فی نسب آل ابی طالب و در مختصر آن ذیل شرح حال فرزندان حضرت موسی بن جعفر علیه السّلام و نوادگان آن حضرت می نویسد:عقب ابراهیم مرتضی بن موسی الکاظم از موسی ابو سجّه و جعفر است و هم گفته اند از اسماعیل بن ابراهیم مرتضی نیز نوادگانی داشته است ⁽²⁾

موسی ابو سبحه و جعفر و کسی که ادعا کند که از فرزندان دیگری می باشد(اسماعیل بن ابراهیم)مدعی و

دروغگو و باطل است-م.

نوادگان ابراهیم از موسی ابو سبحه بوده است.و بیت موسویان منسوب به ابو سبحه است.عقب موسی از هشت تن پسر بوده است که چهار تن از آنها کم اولاد و چهار تن دیگرش کثیر الاولاد می باشند.و آنان عبارت اند از:محمد اعرج بن ابی سبحه و احمد اکبر و ابراهیم عسکری و حسن قطیفی.از فرزندان محمد اعرج یادشده شریف نقیب طاهر ذو المناقب ابو احمد حسین بن موسی ابرش بن محمد اعرج؛همچنین دو فرزندش سیّد بزرگوار و دانشمند نقیب طاهر امیر الحاج مرتضی علم الهدی ذو الحسبین ابو القاسم علی و رضی ذو المجدین ابو الحسن محمد(سید رضی)که نسب هر دو برادر منقرض شده است و عمویشان ابو عبد اللّه احمد بن موسی ابرش،جد سادات موسوی بغداد است.

مؤلف گوید:اینکه اظهار داشته نسبت سید مرتضی و سیّد رضی منقرض شده درست نیست مگر اینکه بگوییم پس از آنکه فرزندانی از ایشان به وجود آمد سلسله شان منقرض شده است.

و در ذیل یادآوری از عقب عمر اشرف بن علی بن الحسین بن علی بن ابی طالب علیهم السّلام ⁽¹⁾

در عمدة الطالب می نویسد:ابو علی عمر اشرف محدثی فاضل بود و امور صدقات حضرت

علی(ع)را به عهده گرفته بود و برادر زید شهید و بزرگتر از او بود.عقب او در عراق اندک بوده است و

او را به جهت تمیز از عمر اطرف،عموی پدرش عمر اشرف می گفتند زیرا نسب او از دو سو به حضرت

مولی و حضرت زهرا(ع)می رسیده؛لیکن عمر اطرف از یک طرف تنها به حضرت مولی منتهی شده

است و نسب او تنها از فرزندش علی اصغر بوده است که بزرگواری محدث بوده است.از مجدی نقل

شده است که مادر عمر اشرف و زید به نام حیرا خوانده شده است و شصت و پنج سال عمر کرده و

رحلت نموده است-م.

ابی طالب بن محمد اطروش که باقیمانده دارد.

و از ایشان است ابو طالب علی مجلّد در بغداد ⁽¹⁾

ممکن است در بغداد آن روز به وظیفه جلاّدی(تازیانه زنی)می پرداخته-م.

مؤلف گوید:آنچه را پیش از این ذیل ترجمه ناصر الحق از کلام مؤلف مجدی به نگارش درآوردیم،در مواضع چندی با آنچه که این سید نسّابه ایراد کرده است مخالفت دارد؛بنابراین در نگارشهای این دو نسابه باید دقت کرد.

و به مناسبت یادآوری از نوادگان حسین اصغر بن علی بن حسین بن علی بن ابی طالب علیهم السّلام می نویسد:از اعقاب اوست ابو الحسن علی بن ابراهیم بن علی الصالح و از فرزندان ابو الحسن،استاد ما عالم فاضل شیخ الشرف ابو الحسین محمد بن ابی جعفر محمد بن ابی الحسن علی الحور ابن حسن بن علی یاد شده است.وی در نسب شناسی مهارت کامل داشت و در روزگار خود ریاست فن نسب شناسی منحصر به وی بوده است.او استاد استاد ما ابو الحسن عمری و استاد سید مرتضی و سید رضی موسوی بوده و آثار بسیاری در فن نسب شناسی دارد و نزدیک به صدسال زیست کرد و سال 435 درگذشت و نسلش منقرض گردید.

شهید در اربعین و[دانشمندی]در کتاب دیگری گوید:علت شهرت سید مرتضی به لقب علم الهدی آن بود که محمد بن حسین بن عبد الرحیم وزیر قادر باللّه عباسی در سال 420 هجری به بیماری سختی دچار شد،به دنبال آن حضرت مولی علی علیه السّلام را در خواب دید خطاب به وی فرمود به علم الهدی بگو برای شفای تو دعا کند.

محمد وزیر گوید:از مقام ولایت علیه السّلام پرسیدم علم الهدی کیست؟فرمود علی بن حسین موسوی.وزیر پس از بیداری عریضه ای به حضور سید تقدیم داشته و از

جنابش درخواست دعا کرد تا عافیت او را از خدا بخواهد و در عنوان آن نامه لقبی را که در خواب شنیده بود اضافه کرد.سید به مجردی که نامه را ملاحظه کرد و لقب مزبور را دید به منظور شکسته نفسی از پذیرش آن امتناع ورزید و در پاسخ نامه وزیر نوشت:خدا را،خدا را درباره من مراعات کنید و مرا به چنان لقبی از پای میفکنید.وزیر در پاسخ توقیع سید مرقوم داشت:این لقب را از خود به نگارش درنیاوردم بلکه لقبی بوده که حضرت علی علیه السّلام در خوابی که دیده بودم ترا بدان لقب مفتخر داشته است.طولی نکشید خدای متعال وزیر را براثر دعای سیّد بهبودی ارزانی فرمود در ملاقاتی که وزیر با قادر باللّه داشت جریان رؤیا و اینکه سید از پذیرش آن لقب امتناع می ورزد به اطلاع وی رسانید قادر باللّه در دیداری که با سید مرتضی داشت خطاب به وی گفت لقبی را که جدّت به تو ارزانی داشته است بپذیر.از آن به بعد دستور صادر شد تا لقب مزبور را در ردیف القاب او درآورند و از آن زمان به بعد به این لقب شهرت یافت.

کلام سید امیر مصطفی در مورد سید مرتضی

سید امیر مصطفی در رجال خود فرموده است ⁽¹⁾

در نسخه مطبوع آنچه را سید مصطفی در نقد الرجال آورده است ایراد ننموده.آری وی در آن

کتاب مطالبی را که نجاشی در رجال متعرض شده و آنچه را شیخ در فهرست و در رجال آورده و در همین

کتاب ترجمه می شود متذکر گردیده است-م.

شیخ طوسی در فهرست می نویسد:ابو القاسم مرتضی اجل علم الهدی(که خداوند به وی طول عمر عطا فرماید و از برکت وجود او اسلام و اسلامیان را پشتیبانی نماید) علی بن حسین بن موسی بن محمد بن موسی بن ابراهیم بن موسی بن جعفر بن محمد بن علی بن حسین بن علی بن ابی طالب(صلوات اللّه علیهم اجمعین،یکتایی است در علوم کثیره و همگان بر فضیلت او اعتراف کرده اند؛در همگی علوم از قبیل علم کلام و علم فقه و اصول الفقه و ادب و نحو و شعر و معانی شعر و لغت و امثال این ها بر دیگران مقدم است.دیوان شعرش متجاوز از بیست هزار بیت می باشد و علاوه بر دیوان شعر آثار دیگری هم دارد و پرسشهایی هم از شهرها از وی می شده و فهرست آثار او که معروف است مشتمل بر همگی آنها می باشد.ما در این فهرست به کتابهای بزرگ و با عنوان او

اشاره می کنیم از جمله کتاب الشافی فی الامامة و این کتاب بر رد کتاب الامامة المغنی عبد الجبار بن احمد است.اثر سید بزرگوار از جمله آثاری است که در امامت مانند آن تألیف نشده است.دیگری الملخّص فی الاصول که ناتمام مانده است.کتاب الذخیرة فی الاصول تمام شده است.کتاب الجمل العلم و العمل تمام شده.کتاب الغرر و الدرر و کتاب التنزیه؛مسائل الموصلیة الاولیة الثلاثة؛که عبارت است از مسئله وعید و مسئله قیاس و ابطال آن و مسئله اعتماد و مسائل اهل الموصل ثانیه و ثالثه،المقنع در غیبت ⁽¹⁾

این رساله همراه با رساله های دیگر به نام کلمات المحققین به طبع رسیده است و در آخر آن

به مناسبت اینکه مرقوم داشته جمله مقنعة فی هذه المسألة به نام مقنعة یا المقنع معرفی شده است-م.

ستایش حضرت مولی علیه السّلام سروده است و نزدیک به صد و هفت بیت می باشد و مطلع آن این

است:

هلا وقفت علی المکان المشعب بین الطویلع فاللوی من کبلب

و ممکن است به مناسبت این بیت که در آن چکامه گفته است به قصیده مذهبه معروف شده

باشد.

فثنی الاعنة نحو وعث فاجتلی ملساء تبرق کاللجین المذهب

این قصیده به عنوان(القصیدة الذهبیة)همراه با شرحش در مصر به طبع رسیده است.

ابطال القول بالعدد؛و کتاب الصرفة ⁽¹⁾

اختیار میرزا محمد استرآبادی بوده است در رجال کبیر خود لفظ«و کتاب الصرفة»را بعد از«و ابطال

القول بالعدد»افزوده و حال آنکه اشتباه است و همان کتاب الصرفة فی اعجاز القرآن است. [1]

رجال کبیر استرآبادی چاپ نجف که فعلا در اختیار داریم از کتاب الصرفة نام نبرده است-م.

سید در ماه ربیع الاول سال 436 هجری درگذشته و در ماه رجب سال 355 هجری متولد شده است و در روز وفات هشتاد سال و هشت ماه داشت.خدا او را روسپید گرداند و من بیشتر این کتابها را در نزد او قرائت کردم و کتابهای دیگری را که بر او قرائت می شد،شنیدم ⁽³⁾.

شیخ طوسی(ره)باز در کتاب رجال خود ضمن ذکر نام آن هایی که از ائمه علیهم السّلام روایتی نقل نکرده اند و معاصر با ایشان نبوده اند می نویسد:ابو القاسم علی بن الحسین الموسوی ملقب به مرتضی ذو المجدین و علم الهدی ادام اللّه تاییده در ادب و فضیلت از همگی معاصرانش برتر بوده و متکلمی فقیه و جامع همه دانشها بشمار می آید،خدا عمر او را زیاد کناد.وی از تلّعکبری و حسین بن علی بن بابویه و از مشایخ دیگر ما روایت می کرده و آثار بسیاری دارد که ما بخشی از آنها را در فهرست یاد کرده ایم و حدّ اکثر آثارش را از وی سماع نموده و به قرائت آنها بر وی رسیده ایم ⁽⁴⁾

پیش از کتاب فهرست تألیف کرده است،به همین مناسبت در بسیاری موارد به رجال ارجاع می دهد و از

قرائن به دست می آید که کتاب رجال را در روزگار سید تألیف کرده باشد.چنانچه در فوق ملاحظه

می شود پس از معرفی وی می نویسد(ادام اللّه تعالی ایامه یا تأئیده)و از این قرینه استفاده می شود که

فهرست را هم در حال حیات وی تألیف کرده باشد و پس از وفات تاریخ وفات او را بدان کتاب الحاق

کرده باشد و مؤید آن همین است که در بعضی نسخه های فهرست آمده است طول اللّه عمره،ما هم در این

کتاب آن را از نسخه بدل یاد کردیم-م.

(رجال طوسی ص 484).

مؤلف گوید:در یکی از مواضع چنین یافتم سید مرتضی علم الهدی ابو القاسم مرتضی سید اجل اوحد طاهر ثمانینی ذو المجدین.قاضی ابو القاسم تنوخی که یار و مصاحب سید مرتضی بوده است اظهار داشته سید در سال 355 هجری متولد شده است و موقعیت فضل و علم وی بالاتر از آن است که به حدّ وصف درآید.او پس از درگذشتش هشتاد هزار مجلّد از مقروات و مصنفات و محفوظاتش علاوه بر اموال و املاک که از توصیف بیرون است باقی گذارد و کتابی به نام الثمانین تألیف نموده و از هر چیز هشتاد قسم از آن را دارا بود و هشتاد و یک سال هم عمر کرد، به همین جهت او را ثمانینی می گفتند و چنانکه می دانیم در علم و دیگر فنون به عالی ترین مرتبه نایل گردید و نقابت سادات شرق و غرب را به عهده گرفت و به منصب امارت حاج و حرمین شریفین مکه و مدینه برگزیده شده و به مظالم عباد و احقاق حقوق ایشان می پرداخت؛مقام قاضی القضاتی را دارا گردید و مدت سی سال با کمال لیاقت در این مناصب باقی ماند.

او آغاز تصدی این امور را از سال 406 هجری متعهد شد و در روز 25 ربیع الاول سال 436 هجری درگذشت و شب آن روز در خانه اش مدفون گردید؛سپس به جوار جد بزرگوارش حضرت امام حسین علیه السّلام انتقال داده شد و در آرامگاه موسویها مدفون گردید.مادر او و برادرش سید رضی،دختر ناصر بود و هنگامی که این مادر بزرگوار وفات یافت سید چکامه مشهوری در سوک او گفت.از آن جمله است:

لو کان مثلک کل أم برة غنی البنون بها عن الآباء

کان ارتکاضی فی حشاک مسببا رکض العلیل علیک فی احشاء

تا آخر چکامه.

مؤلف گوید:شیخ فخر الدّین رماحی(طریحی)در کتاب مجمع البحرین که در فن لغت و واژه شناسی تألیف کرده است در ذیل کلمه«رضا»می نویسد:مرتضی لقب علی بن حسین بن موسی بن محمد بن موسی بن جعفر بن محمد بن علی بن الحسین بن علی بن ابی طالب علیهم السّلام ذو المجدین علم الهدی است.وی در علوم بسیاری یکتا بوده و همگان بر فضیلت او اعتراف کرده اند و در علم کلام و فقه و اصول الفقه و ادب و

نحو و شعر و لغت بر دیگران مقدم بوده است.دیوان شعری دارد که متجاوز از بیست هزار بیت می باشد.در جامع الاصول ⁽¹⁾

در مجمع البحرین نام این کتاب مجامع الاصول آمده است و گویا اشتباه مطبعی باشد.

جامع الاصول از آثار ابن اثیر جزری است-م.

سید در ماه ربیع الاول سال 436 درگذشت و در رجب سال 355 هجری متولد گردید؛روز وفات عمرش هشتاد سال و هشت ماه و چند روز بوده است و فرزندش در خانه او بر وی نماز گذارد و همان جا دفن شد.

ابو القاسم تنوخی یار و مصاحب وی گفته است آنگاه که سید درگذشت کتابهای او را به شمارش درآوردیم که هشتاد هزار مجلد از مصنفات و محفوظات و مقروات به شماره درآمد.

ثعالبی در نقلی که از او در یتیمة الدهر نموده می نویسد:کتابهای سید را علاوه بر آنچه که به وزراء و رؤسا داده و بخش عظیمی از کتابهای او بوده،به مبلغ سی هزار دینار برآورد کردند.

قاضی نور اللّه شوشتری در مجالس المؤمنین از یکی از علمای اعلام نقل کرده است:سید اجل اوحد طاهر ثمانینی ذو المجدین مرتضی علم الهدی علی بن الحسین الموسوی در سال 355 هجری متولد شد.موقعیت فضیلت و مرتبه دانش او بالاتر از این است که به حکایت درآید و مشهورتر از آن است که به روایت گراید.پس از درگذشتش هشتاد هزار مجلد از مقروات و مصنفات و محفوظاتش را باقی گذارد و به همین نسبت از اموال و املاک و اولاد آن قدر به جای نهاد که از توصیف بیرون است.او کتابی به نام الثمانین تألیف نمود و از هر چیز هشتاد بخش داشت و هشتاد و یک سال زیست کرد، به همین جهت به«ثمانینی»شهرت یافت.

یافعی در تاریخ خود می نویسد:شریف مرتضی ابو القاسم علی بن الحسین بن

موسی الحسینی الموسوی،نقیب سادات و پیشوای علم کلام و ادب و شعر بوده است.

وی آثاری طبق مذاهب شیعه و مقاله ای در اصول دین و دیوان شعر مهمّی دارد.

پس از معرفی سیّد اضافه کرده است:مردم درباره کتاب نهج البلاغة که گفتارهای علی بن ابی طالب علیه السّلام در آن گردآوری شده است اختلاف کرده اند و ندانسته اند که آیا آن کتاب گردآوری سید مرتضی است یا جمع آوری شده به دست برادرش رضی می باشد؛بعضی هم پنداشته که کتاب مزبور مجموعه کلام علی علیه السّلام نمی باشد بلکه یکی از دو برادر کلمات مزبور را انشا کرده و به آن حضرت نسبت داده است.از حقیقت این اختلاف خدا باخبر است ⁽¹⁾

هرگاه چنین احتمال ناروائی درست باشد پیداست پایه فصاحت و بلاغت یکی از دو برادر به

اندازه ای بود که با نداشتن مرتبه ولایت و امامت چنان سخنانی که دون کلام خالق و فوق کلام مخلوق

است ایراد نماید و امام با داشتن ولایت کلیه توانائی ایراد چنان سخنانی نداشته است.زهی اندیشه

اندیشمندان بی کفایت و بدباطن-م.

و از آثار مرتضی،کتابی است به نام الدرر و الغرر این کتاب مشتمل بر مجالس چندی است که آنها را سید املا کرده و در فنون ادبی و نحو و لغت و امثال این ها می باشد.

از این کتاب دانشوری و کمال اطلاع او از علوم دیگر بخوبی ظاهر می گردد.و ابن بسّام اندلسی در اواخر کتاب ذخیره اظهار داشته است:این بزرگوار پیشوای پیشوایان عراق و مرجع اختلاف و افتراق آن مردم بوده است و علمای آن سرزمین در گرفتاری ها به وی پناهنده می شدند و بزرگان آنجا از عطایای او بهره ور می گردیدند.صاحب مدرسه ها و یاور درماندگان بود.ویژگیهای او همه جا را فراگرفته و سفرهای او نقل محافل بوده است و خدا هم از آثار و مآثر او خرسند است.آثار دینی و تصنیفات او که مربوط به احکام مسلمانان بوده است،بهترین گواهی است که وی فرعی از اصول و بزرگی از اهل بیت رسول می باشد.

ابن کثیر شامی در تاریخ خود نوشته است:شریف موسوی ملقب به مرتضی ذو المجدین بزرگتر از برادرش رضی ذو الحسبین و نقیب سادات بوده است و مرام امامی

مذهبان و معتزلیان را داشته و در هر دو مرام با مخالفان مبارزه می کرده و در پیشگاه او از هرگونه مرامی سخنی به میان می آمده و آثاری در اصول و فروع شیعه به یادگار گزارده است.

مؤلف گوید:بارها در مطاوی این کتاب یادآوری شده است که علمای عامه در اصول دین تفاوتی میان مذهب شیعه و مذهب معتزله نگذارده و هر دو را در این ویژگی برابر می دانند؛حال آنکه تفاوت میان این دو مذهب از نظر اصول دین بی نهایت است و قابل مقایسه نمی باشد و همین عدم تفاوت ایجاب کرده که مورّخان عامه،دانشوران شیعه را معتزلی الاصول بدانند.

و اما آنچه از کلام یافعی به اطلاع رسید این است که وی نخست در اینکه نهج البلاغة از کدام یک از دو برادر است و پس از آن احتمال اینکه نهج البلاغة از اختراعات و منشئات یکی از آن دو می باشد،نکته بی اساس و ناخردمندانه گفته است زیرا نه تنها شاگردان سید رضی بلکه همه دانشوران شیعه امامیه آن را از گردآورده های سید رضی می دانند و بخصوص علمای شیعه در اجازه های خود از آن نام برده اند،بالاتر از آن علمای بزرگ عامه به پیروی از پیشینیان خود گردآوری آن کتاب را به سید رضی انتساب داده اند و انتساب مزبور از روزگار ما که سال 1108 هجری است تا زمان خود سید رضی متواتر بوده است تا چه رسد به روزگار یافعی که سالها پس از سید رضی بوده است؛ما هم در آن انتساب و درستی آن هیچ گونه شک و شبهه ای نداریم و اهل البیت ادری بما فیه.

همچنان که احتمال اینکه نهج البلاغة از آثار سید مرتضی بوده باشد بی اساس است،احتمال اینکه اصل نهج البلاغة از منشئات یکی از آن دو برادر بوده باشد بازهم جز یاوه گوئی چیز دیگری نخواهد بود؛زیرا مآخذ خطبه ها و کلمات موجود در آن در کتابهای شیعه و سنی موجود می باشد،حال آنکه سید رضی(قدس سره)در کتاب نهج البلاغة گزیده هائی از خطابه های آن حضرت را بیش نیاورده است و اصل خطبه ها و پاره ای از زیادی ها که سید رضی آنها را اسقاط نموده،در کتابهای دانشوران پیشین بر سید رضی،از عامه و خاصه موجود می باشد و در این خصوص ابن ابی الحدید معتزلی

در شرحی که بر نهج البلاغة نوشته است مطالب ارزنده ای ایراد نموده است.

قاضی نور اللّه در مجالس المؤمنین از سید مرتضی یاد کرده و او را بیش از اندازه ستوده است ⁽¹⁾

از جمله چنین مرقوم داشته است:شریف عراق و مجتهد علی الاطلاق و مرجع فضلای آفاق

بود رهنمایی که در معارج هدایت و مدارج ولایت علامت قدر و انشراح صدرش به مرتبه ای ظاهر گردید

که از جد ولایت پناه خود لقب علم الهدی به او رسیده صاحب دولتی که مجاوران مدارس و صوامع نواله

روزی از خوان احسان او می خوردند و مسافران مراحل مسائل نوشته تحقیق وار معانی تدقیق از

خوشه چینی خرمن فضل او می بردند طالبان راه ایمان و سالکان مسالک ایقان،در مدرسه شرع و محکمه

عقل استفتاح از رأی روشن او می نمودند و آئینه مشکلات خود را به صیقل هدایت می زدودند مدتی مدید

به امارت حج که امور اسلام و صنو مرتبه خلیفه و امام است لوای ریاست دین و دنیا برافراخته و در حجر

یمانی که مقام رکن امانی است مراسم اسلام بجا آورده و در عرفات عرفان قدم صدق نهاده و روی بر

صفه صفا و مروه مروت آورده تا به آخر-م.

و امّا آنکه نقل نموده که بعضی گفته اند که خطب نهج البلاغة از حضرت امیر علیه السّلام نیست و واضع آن یکی از دو برادر است اصلی ندارد چه هیچ کسی غیر یافعی در هیچ کتاب این سخن را در تمام خطب این کتاب مستطاب نگفته بلکه آنچه تا غایت به نظر رسیده است آن است که بعضی از جاهلان اهل سنت در خصوص خطبه شقشقیه مشهور و متواتر این تهمت را کرده اند و شارح نهج البلاغة علی بن عبد الحمید معتزلی که در مسئله امامت همفکر و موافق با ایشان است این خطبه را از آن حضرت دانسته است.

مؤلف گوید:پیش از این گذشت و در آینده هم ذیل شرح حال سید رضی خواهد آمد که برخی از عامه در انتساب نهج البلاغة به حضرت مولی علیه السّلام همان سخن را گفته که یافعی گفته است.یکی از شاگردان شیخ علی کرکی در رساله اسامی مشایخ اصحاب ما گوید:

از ایشان است سید مرتضی صاحب الامارة و الاستیلاء ذو المجدین الشریفین

ابو القاسم علی بن حسین بن احمد موسوی که روایت می کند از شیخ مفید و عبد اللّه مرزبانی و آثار ارزنده ای در اصول الدّین و فقه و علوم عربیه و اصول الفقه و اشعار دارد از آن جمله است الشافی در امامت که بی مانند است و کتاب تنزیه الانبیاء و الاولیاء و الرّد علی الغزالی و المصباح فی العلم و العمل و المکمّل و الذریعة فی اصول الشریعة و المسائل الناصریة و کتاب الانتصار ⁽¹⁾

کتاب انتصار در فقه بوده که درباره منفردات شیعه و انتصار ایشان و طبق تقاضائی بود که از

سوی وزیر عمید شده است و کتاب مسائل ناصریه دویست و هفت مسئله است که از فقه ناصری انتخاب

شده است و سید آنها را شرح کرده و موارد اختلاف و اتفاق را متذکر شده و اصل این کتاب از ابو محمد

حسن جد مادریش بوده است و در آغاز آن مختصری به نیای مادریش اشاره کرده است و این هر دو رساله

ضمن رساله های اعلام دیگر در کتاب جوامع فقهیة به طبع رسیده است-م.

مؤلف گوید:در اصل نسخه رساله اسامی پاره ای نادرستی ها و برگردانها دیده می شود و ظاهر آن است که در جمله«و الرّد علی الغزالی»که عطف بر ما قبل بوده از قبیل اشتباه نسخه بوده باشد و هرگاه درست باشد،باید گفت مؤلف رساله در انتساب کتاب مزبور به سید مرتضی از بعضی بی خبران پیروی کرده است زیرا غزالی در عصر سید مرتضی نبوده تا چه رسد که پیش از او بوده باشد و سید ردّی بر او نوشته باشد و ما پس از این در بخش دوّم این کتاب ذیل شرح حال غزالی به چگونگی آن خواهیم پرداخت.

در چندجا از احوال سید مرتضی نامی از اجداد سید مرتضی سخن به میان آمد ولی در هیچ کجا نام احمد آورده نشده و از اشتباهاتی که در نسخه اسامی آمده است آن است که جد سید را احمد معرفی کرده است ⁽²⁾

پدری به وجود آمده باشد-م.

سید مرتضی فرزندی داشته به نام ابو عبد اللّه حسین بن مرتضی موسوی که به قول ابن اثیر در کتاب کامل در ضمن پیش آمدهای سال 443 هجری می نویسد:معظم له در این

سال درگذشته است و ازآنجاکه به غیر از آنچه ایراد کردم به شرح حال دیگر او نرسیده ام و همچنین به یقین نمی دانم که مشار الیه در زمره علما بوده است یا نه،همین دو علت باعث شد که ترجمه مستقلی برای او ترتیب ندادم ولی ممکن است منصب نقابت سادات را عهده دار گردیده باشد.

سید هاشم بحرانی مشهور به علاّمه در آغاز کتاب معالم الزلفی می نویسد:مؤلف عمده[عمدة المطالب]اظهار داشته است:در یکی از تاریخها نوشته شده هنگامی که سید مرتضی درگذشت کتابخانه او مشتمل بر هشتاد هزار مجلد کتاب بود و از صاحب اسماعیل بن عباد نقل شده است کتابخانه او هفتصد بار شتر بوده است.

و از شیخ رافعی نقل کرده است که کتابخانه سید دارای صد و چهارده هزار مجلد بوده است و کتابخانه قاضی عبد الرحمن شیبانی در میان گردآورندگان از همه بیشتر بوده است که دارای صد و چهل هزار مجلد کتاب بوده است.

سید هاشم در پایان کلام خود گوید:آن کتاب ها و آن علم ها و آن دانشوران کجایند.

حموینی که از علمای عامه است در کتاب فرائد السمطین از استادش عبد الحمید بن فخار موسوی به سند متصل به هشام بن محمد از پدرش نقل کرده است که گفت:طرماح و هشام مرادی و محمد بن عبد اللّه حمیری که از سرایندگان عرب بودند در دربار معاویه حضور داشتند معاویه بدره زری در برابرشان گذارد و خطاب به آنان گفت ای سرایندگان عرب هریک از شما چکامه ای در ستایش علی بن ابی طالب بسرائید و حق مطلب را آن چنانکه هست در چکامه خود بگویید از نسل صخر بن حرب نباشم هرگاه یکی از شما حقیقت ستایش علی علیه السّلام را آن چنان که هست بگوید و این بدره زر را به او ندهم.

به دنبال این پیشنهاد طرماح از جا برخاست و چکامه ای در حق حضرت مولا گفت.

چکامه ای به جا بود لیکن معاویه گفت بنشین که خدا از نیت تو باخبر است و از ارتباط تو با علی علیه السّلام اطلاع دارد.سپس هشام مرادی از جا برخاست و حقایقی را درباره علی علیه السّلام به زبان آورد معاویه به او گفت تو هم در کنار یارت آرام بگیر که خدا از نیت هر دو شما و از توجهی که به علی علیه السّلام دارید باخبر است.در این موقع

عمرو بن عاص خطاب به محمد بن عبد اللّه حمیری که ارتباط ویژه ای با او داشت گفت ای محمد تو سخنی درباره علی بگو و حقیقت علی را آن چنان که هست ایراد کن.محمد به معاویه گفت:سوگند یاد کرده ای که بدره زر را به کسی بدهی که حقیقت علی علیه السّلام را در چکامه خویش هویدا بسازد؟معاویه گفت:آری از نسل صخر بن حرب نباشم هرگاه کسی حقیقت علی را در چکامه ای بسراید و این بدره را به او ندهم.

محمد بن عبد اللّه که یکی از نیاکان سید مرتضی(قدس سره)بود این ابیات را سرود:

بحق محمّد قولوا بحق فان الافک من شیم اللئام

أبعد محمد بأبی و أمی رسول اللّه ذی الشرف التهام

أ لیس علی أعلم خلق ربی و أشرف عند تحصیل الکلام

ولایته هی الایمان حقا فذرنی من اباطیل الانام

و طاعة ربنا فیها و فیها شفاء للقلوب من السقام

علی امامنا بأبی و أمّی ابو الحسن المطهّر من أثام

امام هدی مهیب البأس حبر به عرف الحلال من الحرام

فلو انی قتلت النفس حُبا له ما کان فیها من أثام

یحلّ النار قوما أبغضوه و ان صلّوا و صاموا ألف عام

فلا و اللّه لا ترکوا صلاة بغیر ولایة العدل الامام

أمیر المؤمنین بک اعتصامی و بعدک بالائمة لی اعتصامی

فهذا القول لی دین و هذا الی لقیاک یا ربی کلامی

اشعار فوق را در ضمن ابیات زیر ترجمه کرده ام:

به حق گویا شو ای دل نی به باطل که باطل شیوه مردان حق نیست

پس از احمد که جان مادر و باب فدایش باد چون او ذو سبق نیست

علی اعلم ز جمله خلق عالم چو او اشرف ز جمله ما خلق نیست

ولای او بود ایمان باللّه اباطیل دگرها جز ملق نیست

ولایت طاعت حق است و جز آن ترا داروی شافی بی قلق نیست

علی که مادر و بابم فدایش امامت را جز او کس مستحق نیست

امامی رهبر و حِبری مسلّم چو او صاحب عطا و ذو نسق نیست

حرام حق به او گردیده ظاهر حلالش هم جز او اندر ورق نیست

اگر در راه او از کف دهم جان خلاف گفته رب الفلق نیست

یحلّ النار قوما ابغضوه صلات و صوم اینجا جز رهق نیست

نماز و روزه تو بی ولایش به غیر از خواری و غیر از رقق نیست

ولایت نیست غیر از آب رحمت جلافت جز کدورت یا رِنَق نیست

امیرا بر تو باشد اعتصامم که جز تو هیچ کس را خود رمق نیست

پس از تو اعتصامم بر امامان امامانی که جز ایشان احق نیست

مرا اینست آئین تا قیامت کزین بهتر مرا قولی ادقّ نیست

دل ساعد به حبّ اوست زنده و را جز حبّ او اندر نمق نیست

معاویه پس از شنیدن ابیات او اظهار داشت آری تو در آنچه سرودی از آنها به راستی و درستی نزدیک تر می باشی.

یکی از فضلا در حاشیه کتاب فرائد السمطین ذیل اشعار یادشده می نویسد:بدیهی است محمد بن عبد اللّه از مردم حمیر است و سیّد مرتضی از سادات اهل بیت است بنابراین چگونه ممکن است محمد بن عبد اللّه از نیاکان سید مرتضی(ره)بوده باشد مگر اینکه گفته شود محمد بن عبد اللّه از نیای مادری او بوده باشد.خدا داناست.

مؤلف گوید:محمد بن عبد اللّه شاعر یادشده در فوق غیر از محمد بن عبد اللّه است که در کتاب رجال اصحاب به نام و نشان او اشاره شده است و همچنین نمی توان او را همان حمیری دانست که کتاب قرب الاسناد از آثار او می باشد زیرا مؤلف قرب الاسناد از روات حضرت بقیة اللّه است.

مؤلف گوید:پیش از این ذیل یادآوری از سید ابو القاسم علی بن احمد بن موسی بن محمد بن علی بن موسی بن جعفر بن محمد بن علی بن الحسین بن علی بن ابی طالب علیهم السّلام پاره ای از مطالبی که مربوط به سید مرتضی بوده است ذکر کردیم.از جمله نوشتیم و ممکن است کتاب تثبیت المعجزات از آثار این سید باشد نه از سید مرتضی.

در یکی از مواضع دیدم که از املاء یکی از مشایخ نقل کرده است به خط شیخ

شهید دیده شده که از کتاب معتبری چنین نقل شده است:از یکی از شاگردان سید مرتضی سؤال شد چرا سید مرتضی راضی شد تا او را به لقب علم الهدی که لقب ویژه حضرت مولی علی علیه السّلام می باشد بنامند؟وی گفت سید به این لقب راضی نبوده و آن را هم برای خود اختیار نکرده بود بلکه وزیر محمد بن حسین بن عبد الرحیم در سال 420 هجری که در مقام وزارت برقرار بود بیمار شد حضرت امیر المؤمنین علی علیه السّلام را در خواب دید که خطاب به او می فرماید به علم الهدی بگو تا سوره مبارکه فاتحه را بر تو بخواند تا از این بیماری بهبودی پیدا کنی!وزیر پرسید یا امیر المؤمنین علم الهدی کیست؟فرمود علی بن الحسین الموسوی.بنا به فرمان حضرت مولی علیه السّلام نامه ای تحت عنوان مزبور برای او نوشت؛سید به مجردی که عنوان نامه را ملاحظه کرد گفت:خدا را در حق من رعایت کنید و مرا به چنین لقبی مخوانید چنانکه هرگاه آن را بپذیرم موجبات شناعت و بی اعتباری مرا به وجود خواهد آورد.وزیر در پاسخ به اطلاع رسانید به خدا سوگند من این لقب را از پیش خود ننوشتم بلکه حضرت امیر المؤمنین علیه السّلام به من دستور داد تا آن لقب را برای تو بنگارم و هم اکنون هم نامه ای به خلیفه القادر باللّه خواهم نگاشت و جریان خوابم را به اطلاع او خواهم رسانید.

به دنبال آن،نامه ای برای خلیفه نوشت خلیفه که از جریان خواب خبردار گردید نامه ای به سید مرقوم داشت که گوارای تو باد لقبی که جدّت علیه السّلام برای تو تعیین کرده است.این موضوع در اندک وقتی گوشزد مردم شد و از آن به بعد در نامه هایی که برای سید ارسال می شد عنوان نامه را به همین لقب مزیّن می داشتند.

ملا نظام قرشی در نظام الاقوال می نویسد:علی بن حسین بن موسی بن محمد بن موسی بن ابراهیم بن موسی بن جعفر الصادق علیه السّلام که به کنیه ابو القاسم مشهور و به مرتضی و علم الهدی ملقّب است،در همه علوم یکتای بی همتا بود و همگان به فضیلت او اعتراف کرده اند.در علوم متفرق از قبیل کلام و فقه و اصول فقه و ادب و نحو و شعر و لغت و فنون دیگر بر معاصران خویش برتری داشته است.دیوان شعری دارد که متجاوز از صد و بیست هزار بیت می باشد و علاوه بر آن آثار بسیاری از خود به یادگار

گذارده است از قبیل انتصار در حدیث و الشافی در امامت در نقض کتاب الکافی عبد الجبّار.

سپس از شیخ طوسی نقل کرده است کتاب شافی کتابی است که مانند آن در فن امامت تألیف نشده است.

و از آثار او کتاب الملخص در اصول؛الذریعة در اصول فقه؛المقنعة در فقه و امثال این ها از آثار دیگر که نقل همگی آنها به درازا می کشد و با اختصار کتاب تناسبی ندارد.

پس از این نوشته است:شیخ طوسی در کتاب فهرست از وی نام برده و اضافه کرده است اکثر این کتابها را نزد وی خوانده ام و ما بقی آنها را در فرصتهائی که به دست می آمده در ضمن قرائتی که بر او می شده است سماع کرده ام.

و علاّمه حلّی(طاب ثراه)نوشته:علمای امامیه از روزگار سید تا این زمان که سال 693 هجری است از کتابهای او استفاده می کنند و او رکن عظیم و معلم ایشان بوده است قدس اللّه روحه و جزاه عن اجداده خیرا.

مؤلف جامع الاصول که از علمای عامه است وی را از مجددین قرن چهارم شیعه می داند ازآن پس که حضرت رضا علیه السّلام از مجددین قرن دوم شیعه بشمار آورده است.یافعی که از اعلام عامه است می نویسد:سید مرتضی کتابی دارد به نام غرر و درر که مشتمل بر فنونی از معانی ادب بوده و در آن ها گفتگو از نحو و لغت و امثال این ها کرده است و این کتاب دلالت می کند که سید از فضیلت بسیاری برخوردار بوده و اطلاعات بسیاری از علوم داشته است.

پس از این مرقوم داشته است:سید(قدس سره)در ماه رجب سال 355 هجری متولد شده و پنج روز باقی مانده از ماه ربیع الاول سال 436 هجری وفات یافته و روزی که رحلت کرده است هشتاد سال و هشت ماه و چند روز داشته است و از شاگردان او شیخ طوسی و سلاّر و ابو الصلاح بوده تلّعکبری و حسین بن علی بن بابویه از وی روایت می کرده اند.پایان کلام مؤلف نظام الاقوال.

مؤلف گوید کلام نظام الاقوال از جهات چندی بیرون از نظر نخواهد بود:

1-نسب سید را به طرزی که نقل کرده است برخلاف آبا و اجداد او بوده که پیش

از این از منابع متعددی نقل کردیم 2-کتاب انتصار در حدیث نبوده بلکه در فقه است؛آن هم برای بیان مسائلی که امامیه منفرد در آنها بوده است و مورد استفاده اعلام می باشد و نسخه ای از آن هم در نزد ما موجود است.3-نام کتاب عبد الجبار،المغنی بوده نه الکافی 4-کتاب الملخص و الذریعة در فن اصول فقه است نه در اصول الدّین 5-کتاب المقنعة در فقه است و از آثار شیخ مفید می باشد و همان کتابی است که متن تهذیب الحدیث شیخ طوسی را تشکیل می دهد.کتاب سید مرتضی بنام المقنع و در غیبت است و ما نسخه ای از آن را دیده ایم.6-تاریخ میلاد و وفات سیّد را با آنچه راجع به تاریخ برادرش سید رضی نوشته است مقایسه نمائیم به اختلاف برخورد خواهیم کرد بویژه که اظهار داشته است سید رضی چهار سال بزرگتر از برادرش سید مرتضی بوده است 7-تلعکبری و حسین بن علی بن بابویه از وی روایت نمی کرده اند؛بلکه سید از ایشان روایت می کرده است.مگر اینکه بگوییم اشتباهی از ناسخ به وجود آمده است و یا آنکه از عبارت چیزی ساقط شده باشد تا ارتباط صحیحی در میان عبارت به وجود بیاید.به عنوان مثال شیخ مفید یا دیگر از افرادی که سید از آنها بهره گیری داشته است ساقط گردیده است.

از شهید ثانی نقل شده است که به خط خود بر پشت خلاصه علامه مرقوم فرموده:

سید مرتضی در پیش خاصه و عامه از احترام خاصی برخوردار بوده است.

گویند قاضی عبد الجبّار هنگامی که به کتاب جمل العلم و العمل سید مرتضی دست پیدا کرد اظهار داشت هرگاه سید مرتضی به غیر از همین کتاب مختصر اثر دیگری هم نمی داشت بر دیگر اعلام برتری پیدا کرده بود.

ابو الحسین همراه با سید به کسب ادب می پرداخت و به او احترام می کرد.

سیف آمدی گفته:در مطالعات خویش به نظریه ای بس ارجمند در باب عصمت از ابن خطیب برخورد کردم و از استواری و ارزندگی آن به شگفت آمدم تا اینکه به کتاب تنزیه الانبیاء سید مرتضی دست یافتم دیدم آنچه که در کتاب آمدی مطالعه کرده ام،از نظریات سید مرتضی گرفته است.

از ارموی نقل شده است وی سید مرتضی را بر حضرت امام هادی علیه السّلام برتری می داد.کسی که این اظهار نظر را از وی شنیده به وی گفته؛چگونه سید را بر آن

حضرت برتری می دهی حال آنکه امام هادی امام معصوم است و سید معصوم نمی باشد!ارموی پرسید عصمت چیست؟در پاسخ گفتند چنین و چنان است و خود سید هم اعتراف دارد که امام هادی برتر از او می باشد ارموی گفت چنین نیست او اظهار تأدب می کند.

شیخ ابو جعفر محمد بن یحیی بن مبارک بن غسّانی حمصی گفته است:به هیچ دانشوری از اعلام خاصه برنخوردم مگر اینکه نسبت به سید اظهار کوچکی می کرد و به کسی نرسیدم که از وی نکوهش کند مگر اینکه او را از طائفه خود می انگاشته است.

شیخ ما عز الدّین احمد بن مقبل می گفته:هرگاه انسانی سوگند یاد کند که سید مرتضی در فنون عربی داناتر از عرب بوده است از نظر من در چنان سوگندی گناهکار نبوده است.

از یکی از مشایخ ادبای مصر شنیدم که گفته بود:به خدا سوگند از کتاب غرر سید مرتضی مسائلی را استفاده کردم که آنها را در کتاب سیبویه و دیگر از کتابهای نحو به دست نیاورده بودم.

معمول خواجه نصیر طوسی(قدّس سرّه القدّوسی)در درس آن بود که هرگاه نام سید را به زبان می آورد«صلوات اللّه علیه»می گفت و به قاضیها و مدرسانی که در درسش حضور داشتند توجه کرده می گفت چگونه بر سید درود فرستاده نشود؟

پیش از این در ذیل احوال پدر سید مرتضی نوشتیم که ابو العلای معرّی در چکامه ای که در سوک پدر سید گفته و در دیوان سقط آورده شده است از سید مرتضی و سید رضی نام برده و از آن دو بزرگوار ستایش کرده و ابیاتی که در آن چکامه بوده و حاکی از ستایش ایشان است این بیت است:

ابقیت فینا کوکبین سناهما فی الصبح و الظلماء لیس یخاف

دو کوکب پس از خود نهادی بجای که از نورشان بیمی از لیله نیست

و پس از ستایش فراوانی که از آنها کرده است می گوید:

ساوی الرضی المرتضی و تقاسما خطط العلی بتناصف و تصاف

سید رضی و سید مرتضی با یکدیگر برابرند و مراتب عظمت و بزرگواری را

با کمال صدق و صفا در میان خویش تقسیم نموده و هریک نیم صحیح آن را در اختیار گرفته است.

یکی از دانشوران هم زمان در شرح ابیات مطوّل به مناسبتی می نویسد:دیگر کمالات ابو القاسم مرتضی علی بن الحسین دانشمند ثمانینی ذو المجدین به اندازه ای است که نیازی به بیان ندارد و دوست و دشمن به کمالات او اعتراف دارند.

گویند محمد بن حسین بن عبد الرحیم وزیر قادر عباسی،به بیماری سختی دچار شد چنانکه طبیبان از معالجه او لاعلاج ماندند.او حضرت امیر المؤمنین علیه السّلام را در خواب دید که به وی دستور می دهد تا از سید مرتضی بخواهد برای بهبودی او دعا کند و حضرت مولی در رؤیا از وی به علم الهدی یاد کرد و پس از آنکه بهبودی یافت جریان خواب را به اطلاع قادر عباسی رسانید و لقب علم الهدائی را در ردیف القاب او قرار دادند با آنکه سید محض شکسته نفسی از پذیرفتن آن لقب استنکاف می ورزید.

و می نویسد:سید مرتضی پس از برادرش سید رضی نقابت سادات و امیر الحاجی را عهده دار گردید و ولادت او در سال 355 هجری بوده است و پنج روز باقی مانده از ماه ربیع الاول سال 436 هجری درگذشت.او و پدر و برادرش در دولت بویهیان(آل بویه)از مناصب عالیه برخوردار بودند و بهاء الدوله دیلمی پدرش حسین را به لقب الطاهر الاوحد و ذو المناقب ملقّب ساخت.

سید نعمت اللّه جزائری شوشتری که از دانشوران هم زمان ما است،در آخر یکی از اجازاتش که به خط او دیده ام چنین نوشته است:به اسانید نحویه خویش که منتهی به ابو الحسن نحوی می شود.همین موضوع را که ذیلا یادآوری می کنیم،مؤلف ایضاح هم متذکر شده است:چنین روایت می کنیم ابو الحسن نحوی گفت که در یکی از روزها به حضور سید مرتضی شرفیاب شدم،ابیاتی را سروده بود و از آنجا که در بحر شعر متوقف گردیده بود آن ابیات را در اختیار من گذارد و گفت این ابیات را به برادرم رضی تسلیم کن و به او بگو آنها را به پایان برساند ابیات این است:

سری طیف سلمی طارقا فاستفزنی سحیرا و صحبی فی الفلاة وقود

فلمّا انتهینا للخیال الذی سری اذا الارض قفرا و المزار بعید

فقلت لعینی عاودی النوم و اهجعی لعلّ خیالا طارقا سیعود

-خیال سلمی شب هنگام از من دور شد و مرا در سحرگاهی تنها گذارد در حالی که یاران من در بیابان به خواب رفته بودند.

-آنگاه که در بیابان خالی از آب و گیاه بودم و با خیال سرگرم بودم.

-خطاب به دیدگانم گفتم اینک بخوابید و آرام گیرید ممکن است خیالی که مرا تنها گذارده است دوباره بازگردد.

ابیات را از سید گرفتم و به حضور سید رضی بردم به مجردی که آن ابیات را قرائت کرد کاغذ و مرکب طلبیده این دو شعر را مرقوم داشت:

فردت جوابا و الدموع بوادر و قد آن للشمل المشتت ورود

فهیهات عن ذکری حبیب تعرضت لنا دون لقیاه مهامه بید

-درحالی که اشک از دیدگانش جاری بود در پاسخ من گفت اینک آن هنگامی رسیده است که با سرعت هرچه تمام تر جدایی در میان ما به وجود بیاید.

-چه بسا دور است که از دوست یاد کند.چه آنکه ملاقات با او در بیابان دورافتاده ای است.

آن دو شعر را نزد سید مرتضی بردم به مجردی که قرائت کرد عمامه به زمین زد و گفت:چقدر گران است بر من که فراست بی نهایت برادرم پس از یک هفته او را از پای درخواهد آورد.آری هنوز هفته به پایان نرسیده بود که سید رضی به جوار رحمت خدا پیوست علیهما الرحمة و الرضوان.

سید رضی(قدّس سرّه)خطاب به راضی باللّه خلیفه عباسی گفته است:

مهلا امیر المؤمنین فانّنا فی دوحة العلیاء لا نتفرق

ما بیننا یوم الفخار تفاوت الکل منّا فی السّیادة معرق

الاّ الخلافة میّزتک فاننی انا عاطل منها و انت مطوق

-آرام باش ای امیر که ما همگی شاخه های درخت تناوری هستیم و از یکدیگر جدایی نداریم.

-روزگاری که پای بالندگی به میان بیاید تفاوتی در اصل سیادت ما نمی باشد.

-آری تنها امتیاز میان ما و تو در آن است که تو طوق خلافت به گردن افکنده ای و گردن من از قلاده خلافت آسوده است.

و در یکی از سالها که سید رضی از رفتن به حج اعراض کرده بود و شاهد بازگشت حاجیان از سفر حج بود گفته است:

عارضا بی رکب الحجاز اسائله متی عهده بایام جمعی

و استملا حدیث من سکن ال نخیف و لا تکتباه الا بدمعی

فاتنی ان اری الدیار بطرفی فلعلّی اری الدیار بسمعی

-هنگامی که قافله حاجیان از سفر حج باز می گردیدند از روزگاری که همراه ایشان به سفر حج می رفتم پرسیدم.

-و از آن دو نفر احوال ساکنان مسجد خیف را جویا شدم پاسخ مرا با آب دیدگانم به نگارش درآوردند.

-آری آن سال که از رفتن به حج بازمانده بودم دیار یاران را به دیده خویش ندیدم لیکن در انتظار بودم که چگونگی حال آنها را با چشم گوشم مشاهده نمایم.پایان آنچه به خط سید نعمت اللّه مطالعه کردم.

علی بن حسین واعظ غزنوی

وی از بزرگان دانشوران امامیه بغداد بود و هم زمان با مستظهر باللّه عباسی و ابن جوزی معروف می زیسته و به گمان من از دانشوران هم زمان شیخ ابو علی طبرسی هم بوده باشد.

ابن کثیر شامی در تاریخ خود می نویسد:وی گوینده ای نیکوبیان بود و به خوبی از عهده تصرفات کلامی برمی آمد و سخنانش اثر ویژه ای در شنوندگان به جای می گذارد و گروهی بسیار از امراء و وزراء و خرد و کلان در مجلس اندرز او حضور می یافتند و مقبول مردم آن روزگار بوده است و همسر مستظهر خلیفه عباسی خانقاهی در باب الکرخ بغداد برای او بنا کرد و موقوفات زیادی برای آن مقرر داشت و از این راه وجاهت بی حدّی به دست آورد.

ابن جوزی در کتابهایش بسیاری از مقالات وعظ او را نقل کرده است.از جمله گفته است:روزی از او شنیدم که می گفت حزمة حزن خیر من اعدال اعمال؛«هرگاه کسی از راه اندوهناکی هوشیار گردد بهتر از آن است که کارهایش را طبق رویه معینی به انجام برساند».

باز گوید:از آنجا که واعظ غزنوی شیعه بود مورد اتهام گروهی از عامه قرار گرفته بود و به همین مناسبت وی را از وعظ بازمی داشتند لیکن طولی نکشید به وی اجازه دادند و سلطان مسعود در اعظام او می کوشید و به مجلس اندرزش حضور پیدا می کرد.

چون سلطان مسعود درگذشت مخالفان به اهانت و آزار او پرداختند و در همان ایام بیمار شد و در ماه محرم سال 548 هجری درگذشت،و در رباطی که مأوای او بود مدفون گردید ⁽¹⁾

مجالس المؤمنین؛ [1]قاضی نور اللّه شوشتری.تهران:کتابفروشی اسلامیه،چاپ سوم،1365،

ج 1 ص 547.

سید زین الدّین علی حسینی

وی از بزرگان سادات دانشمندان بود.و فرزندش سید شمس الدّین محمد از وی روایت می کرد.او خود از سید بدر الدّین حسن بن نجم الدّین بن ایوب حسینی،برخی از طرق استخاره با تسبیح را به توسط وی از شهید اول روایت می کرده است.و دور نیست این شخص با دانشوری که ذیلا آورده می شود یکی بوده باشد.

سید علی حسینی مجاور در مشهد مقدس رضوی

وی از بزرگان اصحاب ما بوده است.استاد استناد ما در بحار الانوار در آخر باب ثواب گریه بر حضرت سید الشهداء علیه السّلام حکایتی از وی نقل می کند که مشتمل بر ظهور معجزه ای است از آن حضرت نسبت به کسی که ثواب گریستن بر آن حضرت را انکار می کرده؛حکایت خواب آن منکر را بعضی از اصحاب ما به نقل استاد استناد در

یکی از آثارش متعرض شده است.از روزگار و چگونگی احوال آن اطلاعی ندارم.

مؤلف گوید:در هرات در کتابهای ملا محمد رضی مدرس هروی(رحمة اللّه تعالی)بخشی از کتاب اقصی الهمة فی معرفة الائمة را که به پارسی تألیف شده بود مشاهده کردم که از آثار سید علی حسینی بود و در آن بخش به احوال پیمبر اکرم و فاطمه و ائمه و مناقب و معجزات ایشان علیهم السّلام پرداخته بود.دور نیست کتاب مزبور از آثار مترجم حاضر بوده باشد و احتمال هم دارد از آثار دیگری بوده باشد.

و دور نیست مترجم حاضر با سید زین الدّین یادشده یکی باشد.

سید شرف الدّین علی حسینی استرآبادی نجفی و متوطن در نجف

اشرف

وی فاضلی جلیل و هوشمندی نبیل بود.از شاگردان شیخ اجل نور الدّین علی بن عبد العالی کرکی که دانشمندی بنام و مؤلف شرح قواعد ⁽¹⁾

این کتاب همراه با مقدمه و پاورقیهای ارزنده از سوی مدرسه امام مهدی(ع)در قم در دو

مجلد به طبع رسیده است-م.

سید شرف الدّین نیز از بزرگان دانشوران بوده و آثاری دارد.از جمله:کتاب الغرویة فی شرح الجعفریة استادش محقق کرکی است.دیگری کتاب تأویل الآیات الظاهرة الباهرة فی فضائل العترة الطاهرة می باشد.

کتاب تأویل الآیات از کتابهای معروف است لیکن در مورد مؤلف آن اختلاف است.عقیده ما در خصوص مؤلف آن همان است که استاد استناد ما(ایده اللّه تعالی)در فهرست اوایل بحار ایراد کرده است.

معظّم له مرقوم می فرماید:کتاب تأویل الآیات الظاهرة فی فضائل العترة الطاهرة از آثار سید فاضل،عالم هوشمند پاکیزه گوهر،شرف الدّین علی حسینی استرآبادی است که در نجف اشرف متوطن بود و کتاب الغرویة فی شرح الجعفریة از آثار او می باشد و شاگرد

شیخ اجل نور الدّین علی بن عبد العالی کرکی است.

سپس اضافه فرمود:اکثر مطالب کتاب تأویل الآیات از تفسیر شیخ بزرگوار محمد بن عباس بن علی بن مروان بن ماهیار اقتباس شده است و نجاشی پس از آنکه به وثاقت ابن ماهیار اشاره کرده است می نویسد:از آثار او کتاب ما نزل من القرآن فی اهل البیت است ابن ماهیار معاصر با کلینی بوده است.

و کتاب جامع الفوائد نیز از آثار مترجم حاضر می باشد که مختصری از کتاب تأویل الآیات خود او می باشد و یا یکی از متأخران پس از او به اختصار آن اقدام نموده است.من در یکی از نسخه ها به اظهار نظری رسیدم که دلیل بر آن بود کتاب جامع الفوائد از آثار شیخ علم الدّین بن سیف بن منصور می باشد.

در فصل دوم از بحار می نویسد:گروهی از متأخران از کتاب تأویل الآیات و کتاب کنز جامع الفوائد روایت می کنند و مؤلف این دو فقره کتاب در نهایت فضیلت و دیانت بوده است.پایان کلام استاد که مقامش در دنیا و آخرت زیاد باد.

ممکن است بعضی احتمال بدهند مترجم حاضر همان سید امیر شرف الدّین شولستانی است که در نجف اشرف می زیسته است.

مؤلف گوید:البتّه این پندار نابجا است،زیرا سید امیر شرف الدّین از مردم شولستان بود،نه از مردم استرآباد،گذشته از این امیر شرف الدّین-به طوری که در شرح حال او گذشت-سالها پس از او می زیسته است.امیر شرف الدّین تقریبا هم عصر ما بوده است.

گذشته از این کلام استاد استناد خالی از دقت نمی باشد زیرا از ظاهر کلام استاد به دست می آید که تأویل الآیات از آثار کسی است که سالهای زیاد پیش از سید مترجم می زیسته است،حال آنکه نظر من این است که تأویل الآیات از آثار دانشوری است که از متأخران علامه حلّی بشمار می آید.

شیخ معاصر در امل الآمل نخست در باب الشین آن کتاب می نویسد:شیخ شرف الدّین بن علی نجفی فاضلی دانشور و محدثی صالح بود.کتاب الآیات الباهرة فی فضل العترة الطاهرة از آثار او می باشد.

گاهی این کتاب را از آثار کراجکی برشمرده اند لیکن این احتمال درست نیست زیرا مؤلف الآیات الباهرة در اثر خود از کشف الغمه و از آثار علامه نقل کرده است.

آری کتاب مزبور دارای دو نسخه بوده است،در یکی از آن دو زیاداتی به چشم می خورد که مؤلف در آن از کنز الفوائد کراجکی مطالبی را نقل کرده است.همچنین در آن از کتاب ما نزل من القرآن فی اهل البیت علیهم السّلام از آثار محمد بن عباس معروف به ابن حجام،که از ثقات دانشوران بشمار می آید،نقل کرده است.

و در باب عین بی نقطه می نویسد:شیخ شرف الدّین علی استرآبادی از فقهای علماء بوده است و کتاب شرح الجعفریة شیخ علی بن عبد العالی از آثار او می باشد و شیخ شرف الدّین مذکور از شاگردان شیخ علی بوده است و من شرح یادشده را در کتابخانه آستان مقدس حضرت رضا علیه السّلام دیده ام.

مؤلف گوید:از ظاهر کلام شیخ معاصر برمی آید که وی شرف الدّین بن علی نجفی و شیخ شرف الدّین علی استرآبادی را،عنوان دو تن از علما قرار داده است.

و باز در آغاز کتاب اثبات الهداة فی النصوص و المعجزات اظهار داشته است:

کتاب الآیات الباهرة فی فضل العترة الطاهرة از آثار شیخ شرف الدّین علی نجفی است و گاهی هم آن را به دیگری انتساب داده اند.

مؤلف گوید:از ادله ای که تأیید می کند کتاب الآیات الباهرة از آثار کراجکی نمی باشد آن است که نسخه کهنی را در تبریز دیده ام که در آن از کتابهای شیخ ابن شهرآشوب و شیخ حسن بن ابی الحسن دیلمی یعنی مؤلف ارشاد القلوب روایت می کرده است.هرچند در آن کتاب از شیخ مفید و سید مرتضی و شیخ طوسی هم روایت می کرده است،گرچه ممکن است از خود این اعلام روایت نکرده باشد بلکه از کتابهاشان روایت نموده باشد.

به دنبال آنچه از کلام شیخ معاصر نقل کردیم به جهات چندی که بیرون از تأمل نمی باشد می رسیم:1-نام مؤلف الآیات الباهرة را شرف الدّین نوشته است.2-نام پدرش را علی دانسته است.3-او را سیّد معرّفی نکرده است.4-او را استرآبادی دانسته است.

5-نام کتاب را که غرویه بوده متعرض نشده است.6-در اصل مطبوع آورده نشده است.

7-مؤلف کتاب ما نزل من القرآن فی اهل البیت را ابن حجام معرفی کرده است و حال آن که مؤلف آن ابن ماهیار است و ممکن است هر دو عنوان مربوط به شخص واحد بوده باشد.

در تأیید کلام استاد استناد می گویم:در شهر اردبیل نسخه ای از کتاب الغرویة فی شرح الجعفریة را دیدم که از آن نسخه استفاده می شد.کتاب مزبور از آثار سید امیر شرف الدّین شاگرد شیخ علی کرکی است و این شرح را در روزگار زندگی مؤلف تألیف نموده است که ما در باب شین نقطه دار به این موضوع اشاره کردیم و همچنین پاره ای از مطالب مربوط به این بخش را در ذیل شرح حال شیخ علم بن سیف بن منصور تذکر داده ایم.

سیّد امیر عماد الدّین علی حسینی استرآبادی مشهور به میر کلان

وی فاضلی دانشور و فقیهی معروف و صاحب کرامات و مقامات بود.او از بزرگان دانشوران سادات استرآباد و از خویشاوندان امیر فخر الدّین سمّاکی و جدّ سیّد امیر دوست محمد رئیس کتابخانه مشهد مقدس رضوی علیه السّلام می باشد.

امیر عماد الدّین در مذهب تشیّع،تعصب ویژه ای داشت و معاصر با سلطان شاه اسماعیل ثانی سنی بود.بسیار اتفاق افتاده که امیر عماد الدّین در مراتب مذهب شیعه با شاه معارضه و مکابره می کرد تا سرانجام به امر آن سلطان به شهادت رسید.در تواریخ صفویه حکایت های عجیبی از آنها ذکر شده است.

اسکندربیک در تاریخ عالم آرا ⁽¹⁾

ظاهرا تاریخ عالم آرا مربوط به دوران چهل و اند سال شاه عباس اول است و در اصل مطبوع

آنچه در آن کتاب نوشته شده آورده نشده است-م.

شیخ علی بن حسین بن محمد

وی از مشایخ سید فضل اللّه راوندی بود و سید،مناجات مفصّل حضرت مولا

علی علیه السّلام را از وی روایت می کند.این مناجات طولانی همان مناجاتی است که در آغاز آن چنین آمده است:اللهم صلّ علی محمد و آل محمد و ارحمنی اذا انقطع عن الدنیا اثری... ⁽¹⁾

این مناجات در صحیفه علویه ضبط شده است-م.

در آغاز یکی از نسخه های آن مناجات دیدم که این سند آمده بود:

از امام سعید تاج الدّین محمد بن محمد بن شعیری(رحمة اللّه)روایت شده است، گفت:خبر داد به من مرتضی سعید عز الدّین مرتضی،از سید امام ضیاء الدّین فضل اللّه (رضی اللّه عنه)از علی بن حسن بن محمد(کتابت مناجات امیر المؤمنین علی علیه السّلام) را روایت کرده،گفت:خبر داد به من ابو الحسن علی بن محمد خلیدی،گفت:خبر داد به من شیخ ابو الحسن علی بن نصر قطّامی(رضی اللّه عنه)گفت:خبر داد به من احمد بن حسن بن احمد بن داود وثابی کاشانی،از پدرش،از علی بن محمد بن شیره کاشانی،از مولانا ابو محمّد حسن عسکری علیه السّلام در سال 260 تا آخر حدیث...

شیخ ابو الحسن علی بن حمّاد بن عبید اللّه عبدی(عدوی)اخباری بصری

وی از سرایندگان عرب و معروف به ابن حمّاد شاعر و از پیشینیان سرایندگان و علماء بوده است و در کتابهای رجال نام و نشانش آورده شده است.

ابن شهرآشوب در معالم العلماء ذیل شرح حال سرایندگان اهل بیت علیهم السّلام که تظاهر به ارادتمندی ایشان می کرده،از یکی از راستگویان نقل کرده است که می گفت:

شعر عبدی را فراگیرید که به دین حق تعالی استوار بوده است؛گویند یک بیت شعر به نام دیگری نسروده و هرچه گفته در ستایش از اهل البیت بوده است.

مؤلف گوید:از ظاهر عبارت وی پیداست که مراد وی از بعضی از صادقین یکی از ائمه اطهار علیهم السّلام است بنابراین ابن حمّاد از اصحاب ائمه بشمار می آید و در ردیف کسانی نیست که کتاب حاضر را به خاطر آنها تهیه و تألیف کرده ایم.لیکن این احتمال از آن نظر که ابن شهرآشوب پس از نام صادقین«علیهم السّلام»را نیاورده است،خالی از

تأمل نخواهد بود.ممکن است مراد ابن شهرآشوب از بعض الصادقین،یکی از دانشوران موثوق بهم امامیه بوده باشد و در این صورت ابن حماد از افرادی خواهد بود که در ردیف اشخاصی قرار می گیرد که این کتاب صرفا برای ذکر شرح حال آنان تألیف شده است.

علاّمه در ایضاح الاشتباه در علم رجال از خطّ سید صفی الدّین بن معد نقل کرده است ابن حماد شاعر،سراینده اشعاری است که در آغاز کار در مشاهد شریفه و امثال آنها خوانده می شود ⁽¹⁾

در ایضاح الاشتباه نوشته است ابن حماد سراینده اشعاری است که از ناحیه مقدسه در مشاهده

مشرفه و امثال آنها به وسیله آنها ستایشگری می نمایند-م.

مؤلف گوید:ابن حماد به گروهی از شعرا گفته می شود که شناخته شده ترین آنها دو تن اند،1-شیخ محمد بن حمّاد که از متأخران است،2-ابن حمادی که از پیشینیان بشمار می آید.بسیار اتفاق افتاده است که شرح حال و عنوان این دو تن بر دیگری مشتبه گردیده است تا آنجا که گروهی از معروف ترین دانشوران هم یکی از دو تن را با دیگری اشتباه نموده اند.

بالاخره ابن حمادی که متقدم بر دیگران می باشد مترجم حاضر است.لیکن از کتاب المجدی،که در نسب شناسی تألیف شده و از آثار سید ابو الحسن علی بن محمد صوفی از فضلای هم زمان با سید مرتضی می باشد،معلوم می شود که سید ابو الحسن از برخی از اشعار ابن حماد شاعر که در امامت بوده است با یک واسطه روایت می کرده است.بنابراین ابن حماد همدرجه با صدوق بوده است و ازاین پس ،در باب«ابن»از کنی و القاب-اگر خدا بخواهد-تحقیق لازم را انجام خواهیم داد.

شیخ زین الدّین ابو القاسم علی بن حلّی(طی)

وی فاضلی دانشور و فقیه بود و شیخ محمد بن محمد بن مؤذّن جزّینی عموزاده شهید اول(ره)از او روایت می کرده است.

از اجازه شیخ محمد بن محمد مؤذّن مشار الیه به شیخ علی بن عبد العالی میسی

معلوم می شود که خود ابن طیّ از شیخ شمس الدّین محمد عریضی،از سید حسن بن نجم الدّین،از سید عمید الدّین بن اعرج حسینی روایت می کرده است ⁽¹⁾

صورت این اجازه در مجلد اجازات بحار آورده شده است و تاریخ آن 11 محرم الحرام سال

884 هجری است و در صدر اجازه پس از مقدمه ای که اخذ اجازه را واجب تلقی کرده و به بزرگداشت

فاضل میسی پرداخته می نویسد:و اجزت له ان یروی عنی عن الشیخ الفاضل زین الدّین ابو القاسم علی بن

طی و سپس از آن به نام مشایخ او به همان صورت که مؤلف در بالا ایراد نموده اشاره کرده است-م.

شیخ کمال الدّین علی بن حمّاد ماهر واسطی

وی فاضلی دانشور و سراینده ای ماهر از بزرگان دانشوران ما و از مشایخ اجازه ایشان است و صحیفه کامله سجّادیه و دیگر کتابها را از شیخ نجیب الدّین یحیی بن سعید حلّی روایت می کرده و شیخ شهید با یک واسطه از وی روایت داشته است.

پیش از این نام و نشان شیخ کمال الدّین ابو الحسن علی بن شیخ شرف الدّین حسین بن حماد بن ابی الخیر لیثی واسطی را نام بردیم و در آنجا بیان کردیم حقیقت آن است که کمال الدّین ابو الحسن و مترجم حاضر یکی هستند.

و پیش از این یادآوری شد که شیخ حسین بن شیخ کمال الدّین ابی الحسن علی بن جمال الدّین حمّاد بن ابی الحسین لیثی واسطی پدر یا جدّ مترجم حاضر است.

از اجازه شیخ حسین بن علی فرزند مترجم حاضر،به شیخ نجم الدّین خضر بن محمّد بن نعیم مطارآبادی استفاده می شود که شیخ کمال الدّین از گروهی از علمای خاصه و عامه روایت می کرده است؛از جمله ایشان شیخ کمال الدّین میثم بن علی بحرانی، شارح نهج البلاغة است که در سال 687 هجری به وی اجازه داده است تا کل آثار و مقروات و مسموعاتش و همچنین استجازه هائی را که در دیگر علوم داشته از وی روایت نماید و از ایشان است شیخ نجم الدّین محفوظ بن وشاح حلّی که سال 682 هجری به وی اجازه داده است و از ایشان است شیخ نجم الدّین جعفر بن محمّد بن هبة اللّه بن نما ربعی و از ایشان است شیخ نجیب الدّین یحیی بن سعید حلّی رحمة اللّه علیهم اجمعین و از

اعلام عامه گروهی را در آن اجازه یاد کرده است.

مؤلف گوید:در یکی از مجموعه هایی که در اختیار من می باشد به قصاید غرّائی از علی بن حمّاد برمی خوریم که از حضرت مولی علی علیه السّلام ستایش و از دشمنان آن حضرت نکوهش نموده است و از ظاهر آن پیداست که مراد از علی بن حمّاد همین شیخ واسطی مترجم حاضر می باشد.

شیخ ابو تراب علی بن حمد بن سعد واعظ

شیخ منتجب الدّین در فهرست او را به عنوان یکی از اعیان فقها معرّفی کرده است.

شیخ علی بن حمزه طبرسی قمّی

وی از بزرگان متأخران و از فقهای اصحاب بوده است و گاهی شهید ثانی پاره ای از فتواهای او را در حاشیه ارشاد نقل کرده است.حقیقت از نظر من آن است که وی با شیخ علی بن حمزة بن حسن طوسی که پس از این به نام او اشاره خواهد شد یکی می باشد و کاتبان،کلمه طوسی را به طبرسی تصحیف کرده اند.همچنین ممکن است مترجم حاضر با شیخ عماد الدّین طبری متحد بوده باشد زیرا فتواهای او هم در کتابهای فقها نقل شده است.از جمله شهید ثانی در رساله وجوب نماز جمعه تصریح کرده است که وی از جمله اعلامی است که قائل به وجوب عینی نماز جمعه در عصر غیبت بوده است و کتاب نهج العرفان الی سبیل الایمان را به وی نسبت داده است.

در تعقیب آنچه ذکر شد،به این نتیجه می رسیم که در باب القاب هم خواهیم گفت:شیخ عماد الدّین طبرسی و به احتمالی عینا همان عماد الدّین طبری است یعنی شیخ عماد الدّین ابو جعفر محمد بن ابو القاسم علی بن محمد بن علی طبری عاملی کحی معروف به عمی مؤلف بشارة المصطفی.بزودی در باب القاب خواهد آمد که شیخ عماد الدّین طبری و شیخ عماد الدّین طبرسی و شیخ عماد الدّین بن ابی حمزه و شیخ عماد الدّین طوسی و شیخ عماد طبری و شیخ عماد طوسی اسامی اعلامی است که مشترک بوده و در ذیل هریک از آنها مطالبی که لازم است ارائه خواهد شد.

شیخ نصیر الدّین علی بن حمزة بن حسن طوسی

شیخ معاصر در امل الآمل گوید:وی فاضلی بزرگوار بود و آثاری دارد که آنها را علی بن یحیی خیاط روایت می کند ⁽¹⁾.

مؤلف گوید:گاهی گویند علی بن حمزه مترجم حاضر همان طبرسی است نه طوسی و مترجم حاضر همان بزرگواری است که فقهای متأخر فتواهای او را در کتاب های فقهی یادآوری کرده اند.از جمله شهید ثانی نظریات او را در حاشیه ارشاد متذکر شده است.

و دیگر آنکه طبرسی(بفتح طا و سکون ب)برگردانیده شده(تفرش)است که نام ناحیه معروفی است نزدیک به شهر قم و گروهی از دانشمندان از آن ناحیه بوده اند.به گمان من طبرسی به طور کلی منسوب به تفرش یاد شده است نه منتسب به طبرس که از شهرهای مازندران می باشد و گواه این مطلب کلام مؤلف تاریخ قم است که پیش از این ذیل احوال ابو منصور احمد بن علی بن ابی طالب طبرسی مؤلف کتاب الاحتجاج،بدان اشاره کردیم اینک بدانجا مراجعه کنید ⁽²⁾

مؤلف تاریخ قم که معاصر با ابن عمید بوده است در تاریخ مزبور می نویسد:(طبر)معرب(تبر)است و

ناحیه معروفی است در اطراف قم که مشتمل بر دهکده ها و مزارع بسیاری است و این طبرسی(احمد)و

دیگر اعلام که به عنوان طبرسی معروفند از مردم همین ناحیه بوده اند.سپس از گفتار شهید ثانی گواه

آورده که وی در حاشیه ارشاد،برخی از فتواها را به شیخ علی بن حمزه طبرسی قمی نسبت داده است یعنی

از کلمه قمی برمی آید که وی از مردم تفرش قم بوده است و اضافه کرده دور نیست همچنان که مؤلف

تاریخ قم گفته است،این عده،از مردم تفرش بوده اند و حاجتی نیست که طبری و طبرسی را از باب تغییر

در نسب بدانیم.

برای تحقیق در این موضوع می توان از تعلیقات مرحوم بهمنیار که در پایان تاریخ بیهق آورده

است استفاده کرد-م.

باز گوید:بزودی نام و نشان شیخ اجل فقیه عماد الدّین ابو جعفر محمد بن علی بن حمزة بن محمد بن علی طوسی مشهدی مشهور به ابن حمزه و ابو جعفر ثانی و ابو جعفر متأخر مؤلف کتاب الوسیلة در فقه در ضمن شرح حالش بیان خواهد شد.و دور نیست نصیر الدّین علی،مترجم حاضر پدر ابن حمزه مشار الیه بوده باشد.

ظاهرا نصیر الدّین طوسی یعنی مترجم حاضر،غیر از خواجه نصیر الدّین طوسی حکیم بنام است و همچنین غیر از نصیر الدّین عبد اللّه بن حمزة بن عبد اللّه بن حمزة بن حسن بن علی طوسی مشهدی است که استاد قطب الدّین کیدری است؛همچنین با مراجعه به مدارک معلوم می شود که وی از خویشاوندان او بوده است.

ملا نور الدّین علی بن حیدر علی قمی

وی فاضلی دانشور بود.و کتاب نهایة الآمال فی ترتیب خلاصة الاقوال فی علم الرجال از او است.وی در این کتاب،رجال علامه را به ترتیب کتاب رجال فاضل استرآبادی تدوین نموده است و من نسخه ای از آن را در هرات و نسخه دیگری را در محل دیگری دیده ام.مؤلف در آغاز این کتاب تعهد کرده است که در پایان این کتاب به یادآوری گروهی از متقدمان که علامه به ذکر آنها نپرداخته است و همچنین به یادآوری از فضلای نامداری که در طبقه علامه بوده اند و آنان که متأخرتر از وی بوده اند اشاره نماید،لیکن موفق نشده آنچه را که تصمیم داشته است از سواد به بیاض بیاورد و به اصطلاح پاک نویس کند زیرا در اواخر یکی از نسخه های آن کتاب دیده ام که چنین مرقوم داشته است:تعهدی که در آغاز این کتاب بر خود مقرر داشته بودم که در خاتمه به یادآوری از مشایخ و فضلای هم زمان خویش بپردازم و به این کتاب ملحق نمایم میسر نشد سبب آن این بوده است که دسترسی به کتابهای پیشینیان نداشته و گذشته از این به تألیفی دست پیدا نکردم که متکفّل احوال آنها بوده باشد،بنابراین چاره منحصر به آن بوده که احوال آنان را از متفرقاتی که از کلام قوم به دست می آورم،تهیه نمایم و از خلاف آمد عادت،تا حال که سال 974 هجری است به جز سی و اندی اسم،به نام دیگری دسترسی پیدا نکرده ام و خدا نهایت

هر چیزی است ⁽¹⁾

همین مطالب را در الذریعة،ج 24 [1] متذکر شده است و از قرائن پیدا است که از اعاظم قرن دهم

هجری بوده و در الذریعة وی را به نام منعل معرفی کرده است و در فهرست تحقیق مصادر کتاب ضیافة

الاخوان مطبوع کتاب رجال قم را که از مصادر ضیافة الاخوان بوده از آثار او نام برده است و اضافه می کند

تذکره مشایخ قم تألیف نور الدّین علی منعل در مطبعه حکمت به تحقیق مدرسی طباطبائی به طبع رسیده

است-م.

شیخ زین الدّین علی بن خازن حائری

پیش از این به عنوان شیخ زین الدّین ابو الحسن علی بن عزّ الدّین ابو محمد بن حسن بن شیخ شمس الدّین محمد خازن حائری،فقیه معروف به ابن خازن و شاگرد شهید اول نام برده شده است.

شیخ ابو الحسن علی بن خالد مراغی

وی از مشایخ شیخ مفید بوده است و خود او از ابو القاسم علی بن حسن کوفی ⁽²⁾

حسن بن علی کوفی بوده است و از بعضی دیگر استفاده می شود وی حسن بن علی بن حسن کوفی

که از اسماعیل بن محمد مزنی و او از جعفر بن مروان غزال روایت داشته است و ممکن است مراد از

حسن بن علی کوفی همان حسن بن علی بن نعمان کوفی بوده است که در کتابهای رجال نام برده شده

است.

و گاهی از مترجم حاضر به ابو الحسن بن خالد مراغی تعبیر کرده اند و تعبیر آنان از وی به چنان نشانی،دلیل بر تعدد وی نمی باشد.

امیر سید علی خطیب

وی از دانشوران هم عصر سلطان شاه تهماسب صفوی بوده و تا روزگار شاه اسماعیل ثانی سنّی صفوی و بلکه پس از او هم زنده بوده است.

خطیب با امیر سید حسین مجتهد عاملی کرکی هم زمان بوده و همراه وی با دیگر دانشوران آزار پادشاه سنی را متحمل شد.ما چگونگی آزاری را که آنان از سوی آن پادشاه بر خود هموار ساخته بودند در ذیل شرح حال سید حسین مذکور نیز متذکر شده ایم.

سید جلیل علی بن سید خلف بن سید عبد المطلب بن حیدر بن سید

محسن بن سید محمد ملقب به مهدی بن فلاح بن محمد بن احمد بن علی بن

احمد بن رضا بن ابراهیم بن هبة اللّه بن طیّب(طبیب)بن احمد بن محمد بن

قاسم بن ابی الطحان بن غیاث بن احمد ورع کریم بن امام موسی بن جعفر

الکاظم(صلوات اللّه علیهما)موسوی حسینی مشعشعی حویزی،حاکم

حویزه و معروف به سید علی خان،والی حویزه(هویزه)

سید علیخان و پدرش سید خلف از بزرگان دانشوران بوده اند و هر دو تمایلی به تصوّف از خود نشان می دادند و شرح حال پدرش پیش از این آورده شده است.او هم عصر با شیخ بهائی بوده است.سید علیخان از شاگردان شیخ عبد اللطیف بن علی بن ابی جامع می باشد.و او خود در یکی از آثارش نوشته است که شیخ عبد اللطیف از شاگردان شیخ بهائی بوده است.سید علیخان در روزگار ما درگذشته و فرزندان دختر و پسر زیادی از او بجای ماند.فرزندان او یکی بعد از دیگری تاکنون که سال 1117 هجری است به حکومت حویزه برقرار بوده اند و یکی از فرزندانش تا حدی که مناسب با استعداد او بوده است،به فراگرفتن دانش اشتغال ورزیده است.

و جمعی از فرزندان و نوادگان و خویشاوندانش در زدوخوردی که میان عربهای سرزمین حویزه و یکی از فرزندانش که هم اکنون حاکم حویزه است اتفاق افتاده،

به شهادت رسیده اند.

شیخ معاصر در امل الآمل می نویسد:وی فاضلی دانشور و سراینده ای ادیب و بزرگوار بود.و آثاری در اصول و امامت و امثال این ها دارد.از جمله آثار او النور المبین در حدیث است که در چهار مجلد تدوین شده دیگری تفسیر قرآن است که آن هم در چهار مجلد تدوین شده است.دیگری خیر المقال در شرح قصیده مقصوره خود اوست که این نیز در چهار مجلد به تحریر درآمده و مراتبی از ادب و نبوت و امامت را در آن جمع آوری کرده است.دیگری نکت البیان؛دیگری دیوان شعر که اشعار خوبی را از آثار طبع خود در آن گرد آورده است و همچنین اشعار نغزی به پارسی سروده است و امثال این ها از آثار دیگر او می باشد.

سید علیخان از اعلام معاصر ما می باشد و سید علیخان کبیر در کتاب سلافة العصر از وی به عظمت یاد کرده و اشعاری از طبع آزاده او متذکر شده است.از سرایندگان معاصرش که بعضی از همشهریان خود او بوده اند،چکامه هائی در ستایش از او سروده اند.از اشعار اوست که در ضمن چکامه ای سروده است:

و لو لا حسام المرتضی أصبح الوری و ما فیهم من یعبد اللّه مسلما

و أبنائه الغر الکرام الاولی بهم انار من الاسلام ما کان مظلما

و أقسم لو قال الانام بحبّهم لما خلق الربّ الکریم جهنّما

و ما منهم الاّ امام مسوّد حسام سطا بحر طما عارض هما

-هرگاه شمشیر حضرت مرتضی علی علیه السّلام وجود نمی داشت،مسلمانی پیدا نمی شد که خدا را عبادت نماید.فرزندان پاکیزه گوهر او بودند که با اشاعه احکام نورانی اسلام همه تیرگیها را نابود ساختند.

-سوگند یاد می کنم هرگاه مردمان از محبت و ولایت اهل بیت دم می زدند، پروردگار کریم دوزخ را نمی آفرید.

-امامان از فرزندان او،آنهائی هستند که روی تیغ آخته را سیاه کرده و دریای خروشان را از موج انداخته و یا هر دوی آنها با نیروی الهی به معارضه برخاسته اند.

از قصائد اوست:

فافرغ الی مدح الامین فانّما لامانة البلد الامین أمین

و أخیه وارث علمه و وزیره و نصیره فی الحرب و هی زبون

و بنیه أقمار الهدی لولاهم لم یعلم المفروض و المسنون

-با فراغت خاطر به ستایش از پیغمبر اکرم(ص)اقدام کن.آن پیمبری که با صفت امانتداری الهی،سرزمین مکه را در امان خود نگهداری کرد.

-و برادر او وارث و وزیر او بود و او را در زدوخوردی که با دشمنان خود داشت و درحالی که در دست او خوار و ذلیل بودند یاری کرد.

-فرزندان پاکیزه گوهر او ماههای هدایت هستند که هرگاه وجود آنها در میان نبود فرمان واجب و مستحب او شناخته نمی شد.

و باز در چکامه ای گفته است:

و صیرت خیر المرسلین وسیلتی و ألزمت نفسی صمتها و وقارها

و عترته خیر الانام و فخرهم ابت أن یشق العالمون غبارها

-بهترین فرستادگان خویش را وسیله ای برای من قرار دادی و من بر خویشتن لازم دیدم که در برابر این وسیله سکوت کنم و کمال بزرگداشت را مراعات نمایم.

-بازماندگان او که بهترین مردم و موجب مباهات ایشان هستند به مرتبه ای نایل گردیده اند که جهانیان به گرد آنها نمی رسند.

باز فرموده است:

و صیّر وسیلتک المصطفی ال امین أبا القاسم المؤتمن

و صنو الرسول و من قد علا علی کتفه یوم کسر الوثن

و بضعته و امامی الشهید من بعد ذکری امامی الحسن

و بالعترة الغرّ أرجو النج اة فحبّهم لی او فی الجنن

-حضرت پیغمبر مصطفی(ص)را که امین خدا و ابو القاسم مؤتمن است وسیله خود قرار بده.

-همچنین داماد آن حضرت را که در روز فروریختن بتها از خانه کعبه،بر شانه آن وجود مبارک قدم نهاد.

-به همین نسبت پاره تنش حضرت صدیقه کبری فاطمه زهرا(علیها آلاف التحیة و الثناء)و همچنین دو امام شهید حضرت امام حسن مجتبی و حضرت امام حسین سیّد الشهداء علیهم صلوات اللّه الملک الاعلی را.

-من آرزومندم از برکت خاندان پاک گوهر او از لغزش دنیا و عذاب آخرت رهائی یابم و امیدوارم از دوستی و ولایت ایشان محروم نگردم چه آنکه ولایت ایشان بهترین سپرها و نگهدارنده هرگونه خطرها و ناراحتیها است.

مؤلف گوید:از آثار سید علیخان مجموعه ای است مشتمل بر مطالب ارزنده ای که آنها را در کتابهای چهارگانه خود که در پیش یادشده ،ایراد کرده است.خود سید مطالب یادشده را به انضمام مطالب ارزنده دیگر،در آن مجموعه گرد آورده و به عنوان هدیه و ره آورد برای شیخ علی سبط شهید ثانی به اصفهان ارسال داشته است و من آن مجموعه را که دارای فوائد پسندیده و ارزنده ای بوده است در ضمن کتابهای شیخ علی(قدس سره) دیده ام.

و اما کتاب النور المبین را به منظور اثبات النّص بر امامت حضرت مولا علی علیه السّلام تدوین و تألیف نموده است.آغاز تألیف آن در ماه ذیحجه سال 1082 هجری بوده است و در ماه ربیع الاول سال 1083 هجری،پایان یافته است.

و کتاب خیر المقال او در شرح چکامه هایی بوده است که خود در ستایش از پیمبر اکرم و اهل بیت طاهرین او سروده است.آغاز شروع این شرح،نیمه ماه ربیع الاول 1087 هجری و پس از تألیف کتاب نور المبین است.و تاریخ فراغت آن در غره ماه شوال همان سال بوده است.این اثر که مشتمل بر 1063 بیت ⁽¹⁾

در قصص العلماء نوشته است هر بیت عبارت از پنجاه حرف است و طریق تعیین ابیات کتاب

آن است که نخست حروف یک سطر را که از چند بیت تشکیل شده به نظر آورده سپس سطور صفحه را

شمرده حاصل سطر در عدد بیت ضرب شده و در حاصل سطور همه کتاب ضرب کرده عدد ابیات

بدست می آید-م.

قرآن و بیان پاره ای از غفلتها که برای مفسران اتفاق افتاده است.باب دوم در شرح احادیث مشکلی که علماء به شرح آنها پرداخته یا نپرداخته اند.از جمله:شرح اسماء الحسنی است؛باب سوم در بیان گفتگوهایی که با علمای پیشین و هم زمان خود راجع به مسائل مختلفی داشته است و ابواب دیگر آن کتاب مربوط به گفتار کوتاه و اندرزهایی است که از سوی پیمبران و ائمه طاهرین و فضلا و صوفیه در اختیار او درآمده است و همچنین مطالبی که در فنون ادبی از شاعران بزرگ به دست آورده و ایراداتی که بر آنها گرفته و پشتیبانی هایی که از ایشان نموده است.به دنبال این مطالب به یادآوری از فنون شعر از غزل و ستایش و فخرآرائی و سوک سرائی و دیگر از حکایات دلنشین پرداخته است و مدت پنج ماه از سال 1084 هجری به تألیف این کتاب اشتغال ورزیده است.اما تفسیر قرآن او به نام منتخب التفاسیر خوانده شده است و سبک او در تفسیر قرآن چنین بوده است که نخست گفتار مفسرانی را که آثار تفسیریشان را در اختیار داشته،از قبیل تفسیر نیشابوری و تفسیر کشّاف و تفسیر قاضی بیضاوی و تفسیر مجمع البیان و تفسیر عیاشی و تفسیر علی بن ابراهیم را مورد نظر قرار داده است؛سپس به تحقیقاتی از خود در ردّ نظریه های آنان و یا موضوعاتی را که آنان به آنها برخورد نکرده اند پرداخته است.آغاز شروع این تفسیر در ماه جمادی الآخرة سال 1086 بوده است و به طوری که از ابتدای همان رساله به دست می آید:در ماه ربیع الاول سال 1087 هجری به تفسیر سوره الرحمن رسیده است و من در حال حاضر نمی دانم به انجام ما بقی آن توفیق خواهم یافت یا خیر.

به گمان من اکثر تحقیقات سید نعمة اللّه شوشتری که از اعلام معاصر است،از آثار این سید عالی مقام اقتباس شده باشد ⁽¹⁾

سید نعمت اللّه با این بزرگوار ارتباط بسیاری داشت حتی در فتنه حسین پاشای یاغی مدت دو

ماه در هویزه در خانه سید علیخان مهمان بود و سید هم کمال پذیرائی را از وی به عمل آورد و

درخواست کرد تا در هویزه ماندگار شود؛لیکن سید درخواست او را اجابت نکرد.خود سید نعمت اللّه

در نور حب از انوار نعمانیه از وی کمال بزرگداشت را به عمل آورده،آنجا که گوید:وی عالمی شاعر و

ادیبی صالح و پاکدامنی پارسا بود و حکومت دیار عرب از قبیل هویزه و دیگر از شهرهای آن نواحی را-

و اما دیوان او به نام خیر الجلیس و نعم الانیس موسوم می باشد.

بدیهی است جد اعلای سید علیخان،محمد بن فلاح(ملقب به مهدی)از شاگردان شیخ احمد بن فهد حلّی بوده است و ابن فهد رساله ای به نام او تألیف کرده است و در آن رساله سفارش هایی برای او کرده است.از جمله در آن رساله تذکر داده است که بزودی شاه اسماعیل صفوی ظهور خواهد کرد و این شخص همان کسی است که حضرت امیر المؤمنین علیه السّلام در جنگ صفین پس از شهادت عمّار یاسر،پاره ای از پیش آمدهای آینده را اطلاع داده است از جمله،خروج چنگیزخان و ظهور شاه اسماعیل صفوی سرسلسله صفویان و همین معنی ایجاب کرد که ابن فهد مردم را به اطاعت از والیان هویزه که روزگار آن سلطان را ادراک می کردند دعوت نماید زیرا سلطان مزبور همان کسی بوده است که حضرت مولی از ظهور او خبر داده و همان کسی است

که بر مخالفان چیره می شود و آئین حق جعفری را اشاعه می دهد و ما شرح آن روایت و چگونگی آن رساله را در ترجمه جاماسب نامه که به پارسی نوشته ایم ایراد کرده ایم و کسی که خواهان تفصیل آن باشد بدانجا مراجعه نماید.

باز می گوید:سید محمد بن فلاح ملقب به مهدی و جد اعلای سید مترجم در علوم غریبه مهارت داشته است و مراتب این دسته از علوم را از استادش ابن فهد حلّی فراگرفته است.

سید محمد،قیام کرد و بر شهرهای هویزه و نواحی آن استیلا پیدا کرد و آن سرزمین ها را به تصرف خویش درآورد و پس از او والی گری آن سرزمین ها در اختیار فرزندانش درآمد و هم اکنون نوادگان او حکومت هویزه و نواحی آن را در اختیار خویش دارند.

حکایت ها و افسانه های سید محمد فراوان و پاره ای از آنها در میان مردم مشهور است.گاهی سید محمد را نسبت به غلو داده تا آنجا که به وی نسبت بی دینی و بی اعتنائی به ضروریات دین داده و حتی گفته اند که وی ادعای الوهیت می کرده است.و می گویند این پیش آمد مربوط به اواخر حال او نبوده بلکه به مجردی که ظهور کرده این خلاف کاری ها از سوی وی انجام گرفته است ⁽¹⁾

مؤلف سال وفات سید علیخان را متذکر نشده است چنانچه در پاورقی پیش از انوار نعمانیه

نقل کردیم،سال وفات او را،1052 یا 1058 ضبط کرده که مسلما هیچ کدام درست نیست زیرا تاریخ

آخرین تألیف او که همان تفسیری است که سید از وی یاد کرده،1087 هجری بوده که در این سال زنده

بوده است و ممکن است 1085 بوده که به سال وفات نزدیک تر است و اشتباهی رخ داده است-م.

شیخ شهاب الدّین علی دانیالی نسوی برازی جهرمی

شهاب الدّین از دانشوران هم عصر سلطان شاه تهماسب صفوی بلکه از اکابر اعلام پیش از او بود.شهاب الدّین از مشایخ صوفیه و دانشمندی شاعر بوده و کتاب جواهر الادراج و زواهر الابراج از آثار او می باشد.وی این کتاب را که مشتمل است بر

پاره ای از احادیث صحیحه نبویه که از ائمه طاهرین نقل شده است تألیف کرده و احادیث صحیحه را به حدیث محبت آل پیغمبر(ص)برگذار نموده است.و در این اثر چهل و هفت حدیث را تذکر داده است و خود او شرح فارسی بسیار خوبی هم بر آن نوشته است.

شهاب الدّین از شاگردان علاّمه دوانی و امیر غیاث الدّین منصور شیرازی بوده است.و جدش شیخ رکن الدّین دانیال هم که قبرش در فسای شیراز می باشد از مشایخ صوفیه روزگار خود بوده است.

هنگامی که شهاب الدّین در جهرم فارس می زیست گرفتار گفتگوی گروهی از مردم جهرم از حکومت ها و دیگر افراد بود و همین گرفتاری موجب شد تا شهاب الدّین از شهر جهرم فرار کند و از چنگال نااهلان رهائی یابد.سپس برای دومین بار به جهرم بازگشت و احادیث یادشده و شرح آنها را در آنجا به اتمام رسانید.

و از جمله کسانی که افتخار ارادتمندی او را در فسا یافته بودند امیر جلال الدّین احمد و امیر شمس الدّین شهریار بودند.

برای شرح احوال شهاب الدّین باید به کتابهای تاریخ و تذکره ها مراجعه کرد.شیخ جمال الدّین بن شیخ محمد که شاگرد شیخ شهاب الدّین می باشد،شرح حدیث آخر منضم به کتاب اربعین او را که حدیث محبت اهل بیت علیهم السّلام است از کتاب بیرون نویسی کرده و رساله ای فارسی به نام سلطان شاه تهماسب تدوین نموده است و در پایان آن چکامه مفصّلی در ستایش از رسول اکرم و جانشین به حق آن حضرت(صلوات اللّه علیهما)و اندرز به مؤمنان و مخلصان را به آن افزوده است و من آن شرح را در هرات دیده ام.

شیخ علی بن دقاق قمی

وی از دانشوران بزرگ هم عصر شیخ طوسی(ره)بوده است و به طوری که از مهج الدعوات سید بن طاوس برمی آید فرزندش محمد بن علی از وی روایت می کرده است و خود او از محمد بن احمد بن علی بن حسن بن شاذان قمی از شیخ صدوق روایت داشته است.

سید زین الدّین علی بن دقماق حسینی

وی از اجله علما و سادات روزگار خود بوده است و از آثار او کتاب نزهة العشاق در علم ادب است و کفعمی در کتاب فرج الکرب و فرح القلب از آن کتاب مطالبی را نقل کرده است.

شیخ معاصر در امل الآمل می نویسد:سید علی بن دقماق حسینی فاضلی شایسته بود و با دو واسطه از شهید اول روایت می کرده است.

مؤلف گوید:در اسم پدر مترجم حاضر اختلاف کرده اند و به حق نام پدرش دقماق(به ضم دال و سکون قاف و در آخر آن میم و الف و قاف)معرّب طخماق می باشد و دقمان تصحیف دقماق است.

مؤلف گوید:در ضمن یکی از سندهای اربعین شیخ بهائی چنین آمده است:

روایت شده است از شیخ محمد بن مؤذن،از سیّد اجلّ سند علی بن دقاق حسنی،از شیخ محمد بن شجاع قطّان،از شیخ جلیل فاضل مقداد بن عبد اللّه سیوری حلّی.

ظاهرا علی بن دقاق حسنی همان علی بن دقماق حسینی مترجم حاضر است که به اشتباه ناسخان،دقماق دقاق نوشته شده است.

و از اجازه ابن مؤذن جزّینی،پسر عموی شهید اول که به شیخ علی بن عبد العالی میسی داده است معلوم می شود که ابن مؤذن یادشده از سید علی بن دقماق روایت می کرده و او از استادش شیخ محمد بن شجاع قطان از شیخ مقداد،از شهید اول(قدس سره) روایت داشته است و به حق دقاق حسنی و دقماق حسینی و دقاق هر سه نام یک شخص است و سخن در آن است که این کلمه بی سابقه را چگونه باید ضبط صحیح نمود،زیرا در نسخه امل الآمل دقمان و در اربعین شیخ بهائی دقاق و در اجازه ابن مؤذن دقماق،که معرب طخماق است آورده شده است.

ازاین پس در ترجمه سید علی بن محمد بن دقماق شریف حسینی خواهد آمد که حقیقت آن است که مترجم حاضر و آتی هر دو یک شخص واحد هستند و در ضمن آن خواهیم فهمید که اختلاف نسخه ها در کلمه«دقماق»از تصرفات

اشتباهی ناسخان بوده است.

شیخ ابو الفرج علی بن راوندی

وی از بزرگان دانشوران بوده است.

شیخ نعمت اللّه بن خاتون عاملی در اجازه ای که برای سید بن شدقم نوشته است از خط شهید حکایت کرده است که در ذیل سند حدیث علی نوشته است:ابن نمای حلی، از ابو الفرج علی بن راوندی،از مرتضی بن داعی حسینی،از ابو عبد اللّه جعفر بن محمد بن احمد دوریستی از پدرش،از شیخ صدوق روایت کرده است.

مؤلف گوید:به گمان من شیخ ابو الفرج مترجم حاضر ظاهرا فرزند شیخ ابو الرضا فضل اللّه بن علی راوندی است که پیش از این به نام و نشان او به عنوان شیخ ابو الفرج علی بن ابی الحسین راوندی اشاره شده است.بنابراین هر دو عنوان متوجه شخص واحدی است.

شیخ ابو القاسم علی بن طیّ

شیخ معاصر در بخش دوم از امل الآمل می نویسد:ابن طی از فضلا بوده و محمد بن محمد بن محمد بن داود عاملی از وی روایت می کرده است ⁽¹⁾

شیخ محمد بن حرّ عاملی متوفی 1104 هجری کتاب امل الآمل را به طوری که خود در آغاز

بخش اول می نویسد به دو بخش تقسیم نموده است،بخش اول مربوط به علمای جبل عامل و بخش دوم

را اختصاص به دیگر اعلام داده است.در آغاز،هر دو بخش را به نام امل الآمل فی علماء جبل عامل

نامیده و اظهار داشته ممکن است بخش اول را به نام اول و بخش دوم را به نام دوم نامید-م.

مؤلف گوید:ممکن است مراد از شیخ ابو القاسم همان ابن طیّ،فقیه معروف بوده باشد که از شیخ شمس الدّین عریضی روایت می کرده.

یادآوری می شود کسی که ابن طی از وی روایت می کرده و در صدر ترجمه به نام او اشاره شده،همان شیخ محمد بن مؤذّن جزّینی است که پسر عموی شهید اول می باشد

و حقیقت از نظر من آن است که مترجم حاضر همان شیخ علی بن طی فقعانی عاملی است که در ذیل به نام و نشان او اشاره خواهد شد.بنابراین مناسب آن بوده که شرح حال او را در بخش اول امل الآمل که ویژه علمای جبل عامل بوده است ایراد نماید.

یادآوری می شود ازاین پس شرح حال شیخ بزرگوار ابو القاسم علی بن علی بن جمال الدّین محمد بن طی را متذکر خواهیم شد و خواهیم گفت که شیخ ابو القاسم با مترجم حاضر و شیخ علی فقعانی یکی هستند و همچنین شیخ اجلّ محمد بن علی بن علی بن محمد بن طی یاد شده که فرزند سید بن طاوس در کتاب زوائد الفوائد مطالبی را از خط او نقل می کند،از اجداد عالی مترجم حاضر است و من خود مجموعه ای را به خط شریفش دیده ام که از جمله آن،قواعد شهید بوده است که وی فوائد و تعلیقاتی را بر آن نگاشته و تاریخ کتابت آن 847 هجری بوده است.

شیخ علی بن طی فقعانی عاملی

وی از بزرگان علمای عصر و فقهای دهر بوده است.

فقعانی از شیخ شمس الدّین محمد عریضی،از سید حسن بن ایوب،از سید عمید الدّین،از علاّمه حلّی روایت می کرده است و به طوری که از یکی از اجازات امیر شرف الدّین شولستانی و همچنین از اجازه ملا حاج حسین نیشابوری به ملا نوروز علی تبریزی استفاده می شود که شیخ شمس الدّین محمد بن مؤذّن جزّینی،عموزاده شهید اول از وی روایت می کرده است و حقیقت از نظر من آن است که شیخ علی فقعانی همان شیخ ابو القاسم علی بن طی یادشده می باشد.

چنانکه مشهور است فقعانی(با فاء مفتوحه و قاف ساکن و پس از آن عین بی نقطه مفتوحه و الف ساکن و در آخر نون)منسوب به فقعان است که یکی از دهکده های جبل عامل می باشد؛در عین حال به خط امیر شرف الدّین علی شولستانی در یکی از اجازاتش که برای شیخ فاضل تقی علی بن طی نوشته است،وی را عنقانی عاملی(یعنی با عین بی نقطه و سکون نون و پس از آن قاف و الف و نون و یای نسبت)معرفی کرده است.

شیخ ابو الحسن علی بن عبد الجبّار بن عبد اللّه بن علی مقری رازی

شیخ منتجب الدّین در فهرست می نویسد:وی فقیهی صالح است.

مؤلف گوید:حقیقت آن است که وی فرزند شیخ مفید ابو الوفا عبد الجبار است که شیخ ابو الفتوح رازی،مفسر نامی از وی روایت می کرده است و شیخ منتجب الدّین توسط ابو الفتوح از وی روایت داشته است.بنابراین شیخ ابو الحسن علی هم طبقه با ابو الفتوح رازی بوده است.

در طی مطالعات خویش،به خط شیخ مفید ابو الوفا عبد الجبّار یادشده چنین یافتم که بر پشت تبیان شیخ طوسی مرقوم داشته بود:جزء هفتم تفسیر تبیان را تا سوره لقمان فرزندم ابو القاسم علی بن عبد الجبار بر من قرائت کرد و به وی اجازه دادم تا تفسیر مزبور را از من و از مصنفش شیخ سعید ابو جعفر محمد بن حسن بن علی الطوسی رحمة اللّه علیه بهر طریقی که بخواهد و دوست داشته باشد روایت نماید و در هنگام قرائت او سید موفق ابو الفضل داعی بن علی بن حسن حسینی،که خدا هر دو را توفیق همیشگی ارزانی فرماید،به سماع تفسیر مزبور نایل آمده است.

مؤلف گوید:حقیقت آن است که مراد وی از فرزند مزبور مترجم حاضر است و اختلاف در کنیه قابل سهل انگاری است.

علی بن عبد الجبار بن فضل اللّه بن مسکنی

شیخ منتجب الدّین در فهرست گوید:وی فقیهی صالح بود.

مؤلف گوید:پیش از این نام و نشان پدرش قاضی عبد الجبار را نوشتیم که از علما بوده است.

قاضی جمال الدّین علی بن عبد الجبار بن محمد طوسی

شیخ منتجب الدّین در فهرست گوید:وی از ثقات علما و موجّهان بود.و در کاشان می زیسته است.

شیخ معاصر در امل الآمل پس از مطالب یادشده اظهار داشته است:کنیه جمال الدّین ابو الفتح بوده و شاذان بن جبرئیل از وی روایت می کرده است.

مؤلف گوید:ترجمه حال پدرش عبد الجبار طوسی و فرزندش قاضی رکن الدّین عبد الجبار بن علی را که از علما هم بوده است نگاشته ایم و همچنین پیش از این ذیل ترجمه قاضی زین الدّین ابو علی عبد الجبار بن حسین بن عبد الجبار طوسی نوشتیم که وی برادرزاده علی بن عبد الجبار طوسی است و ظاهر آن است که مراد از علی بن عبد الجبار مترجم حاضر بوده باشد.

یادآوری می شود از اجازه شیخ محمد سبط شهید ثانی به ملا محمد امین استرآبادی به دست می آید که قاضی جمال الدّین علی بن عبد الجبار طوسی به توسط پدرش از شیخ طوسی روایت می کرده و شیخ فقیه ادیب لغوی متکلم راشد بن ابراهیم بحرانی از وی روایت داشته است.

شیخ زین الدّین علی بن عبد الجلیل بیاضی

وی از اعلام متکلمان بود و در دار النقابه ری می زیسته است.

شیخ منتجب الدّین در فهرست می نویسد:بیاضی دانشوری پرهیزکار بود و با مخالفان مناظره می کرد و آثاری در اصول الدّین تألیف کرده است از آن جمله است:

الاعتصام فی علم الکلام؛الحدود و مسائل المعدوم و الاحوال.من این آثار را دیده ام و بخشی از آنها را بر وی قرائت کرده ام.

شیخ ظهیر الدّین علی بن عبد الجلیل نیلی

ازاین پس به عنوان شیخ ظهیر الدّین علی بن یوسف بن عبد الجلیل نیلی خواهد آمد وی از شاگردان شیخ فخر الدّین فرزند علامه حلّی بوده و فاضلی دانشور و فقیهی متکلم و بزرگوار است.از آثار او کتاب منتهی السئول فی شرح الفصول می باشد که شرحی است بر کتاب الفصول خواجه نصیر الدّین طوسی که در اصول الدّین تألیف نموده و نسخه کهنی از آن شرح در نزد ما موجود می باشد.

نیلی به کسر نون است...

شیخ ابو الفرج علی بن عبدانی بن حسین راوندی

وی فقیهی فاضل و از برجستگان علمای شیعه بوده است و از کتاب الیقین سید بن طاوس برمی آید که شیخ ابو السعادات اسعد بن عبد القاهر اصفهانی از وی روایت می کرده است و خود او از شیخ ابو جعفر محمد بن علی بن محسن حلّی شاگرد شیخ طوسی،از شیخ طوسی روایت داشته است.بنابراین شیخ ابو الفرج،مترجم حاضر هم طبقه با شیخ طبرسی و همتایان او می باشد.

مؤلف گوید:پیش از این به نام و نشان شیخ ابو الفرج علی بن حسین عبدانی راوندی اشاره کردیم و شخص یادشده همین مترجم حاضر است؛اگر اشتباهی رخ داده باشد مربوط به کاتب است.

سیّد حسیب نسیب علی بن عبد الحسین بن سلطان موسوی حسینی

وی فاضلی دانشور و بزرگواری عظیم الشان و فقیهی محدث بوده است و از پاره ای از تحقیقاتی که کفعمی بر کتاب کشف الغمه داشته است به دست می آید که مشار الیه از معاصران او بوده است زیرا به دنبال نام او«دام ظله»نوشته است و کفعمی در همان تعلیقات،کتاب دفع الملامة عن علی علیه السّلام فی ترکه الامامة را به وی نسبت داده و از آن نقل کرده است.

مؤلف گوید:کفعمی در کتاب فرج الکرب می نویسد که وی معاصر با او بوده است و فی مابینشان نامه های نظم و نثر ردّوبدل می شده و کفعمی در همان کتاب از وی و از کتاب دفع الملامه اش در ضمن ابیاتی یاد کرده است.

سید بهاء الدّین علی بن عبد الحمید حسینی نسّابه

بهاء الدّین معاصر شهید اول و از مشایخ حسن بن سلیمان حلّی شاگرد شهید بوده است و حسن بن سلیمان شاگرد شهید می نویسد:برای من سید جلیل بهاء الدّین علی بن

عبد الحمید حسینی دام فضله به سند خود از ابو عمرو کشّی روایت کرد.

پس از این،سید نقیب حسیب مرتضی ابو الحسین بهاء الدّین علی بن سید عبد الکریم بن عبد الحمید حسینی نجفی نسّابه استاد ابن فهد حلّی را متذکر خواهیم شد.

از قرائن پیداست که وی جدّ سیّد زین الدّین است که ذیلا ایراد می شود.

سید اجلّ زین الدّین علی بن عبد الحمید حسینی نجفی

ازاین پس به عنوان سید علی بن عبد الکریم بن علی بن محمد بن علی بن عبد الحمید حسینی نجفی،شارح المصباح الصغیر خواهد آمد که فاضلی عالم و فقیهی محدث بوده است و آثار و تألیفاتی دارد.از جمله شرح مختصر مصباح المتهجد شیخ طوسی و شرح درایة اصول الحدیث و حواشی و تعلیقاتی بر خلاصة الرجال علامه حلّی و امثال این ها.

مؤلف گوید:شرح درایة الحدیث از آثار او بشمار نمی آید برای آنکه تألیف درایة الحدیث در میان شیعه از مستحدثات شهید ثانی بوده است و شهید هم سالها پس از او می زیسته است.

و حقیقت آن است که مترجم حاضر همان سید بهاء الدّین ابو الحسین علی بن عبد الکریم بن عبد الحمید حسینی نجفی است که در آینده به نام و شرح حال او اشاره خواهد شد که استاد ابن فهد حلّی بوده است پس باید دقت کرد.و نسبت به جد هم شایع است.

یادآوری می شود شیخ ابراهیم قطیفی کتاب شرح مختصر النافع را به وی نسبت داده است و در رساله ای که در رد رساله شیخ علی کرکی که در حلّ خراج تألیف کرده بود می نویسد:سید فاضل کامل عالم عامل علی بن عبد الحمید حسینی(قدّس اللّه سرّه) در شرحی که برای نافع نوشته کاملا از عهده برآمده است و ظاهرا آنچه مرقوم داشته است،از گفته استادش فخر المحققین بوده.او چنین یادآوری کرده است:گویند عراق مفتوح العنوة است که به دست مسلمانان فتح شده است بنابراین متعلق به همه مسلمانان خواهد بود چنانکه سرزمین مزبور به فروش نمی رسد و وقف نمی شود و بخشیده نمی شود و در ملک دیگری درنمی آید زیرا حضرت امام حسن و امام حسین

علیهما السّلام همراه لشکر مسلمانان بودند و به اجازه حضرت علی علیه السّلام فتح شد و هم گویند عراق مفتوح العنوة نبوده است زیرا مفتوح العنوة به سرزمینی گفته می شود که در حضور امام یا نایب خاص او و یا به اذن امام فتح شود و چنانکه می دانیم هیچیک از آنها وجود نداشته است و حضور امام حسن و امام حسین علیهما السّلام در فتح عراق به حقیقت نپیوسته است بنابراین مفتوح العنوة نخواهد بود و امام(ع)هر امریه ای که اراده فرماید درباره آن صادر می فرماید؛علامه حلّی هم همین نظریه را در خصوص فتح عراق ایراد کرده است.

پایان آنچه شیخ ابراهیم قطیفی از شرح نافع سید علی بن عبد الحمید نقل کرده است.

مؤلف گوید:ممکن است علی بن عبد الحمید حسینی که قطیفی نظریه او را ایراد کرده است،مترجم حاضر باشد هرچند هم محتمل است شرح نافع از آثار سید علی بن عبد الحمید باشد که بزودی به شرح حالش اشاره می شود.

پس از چندی به مطلبی برخوردم که حکایتی را در شأن میمنه کتاب مختصر نافع محقق حلّی،از خط شیخ حسن بن شهید ثانی نقل نموده و ناقل آن حکایت را از کتاب رجال سید علی بن عبد الحمید یادآوری کرده و او همان حکایت را از استادش شیخ فخر الدّین نقل کرده است.

سید علم الدّین مرتضی علی بن سید نسّابه جلال الدّین عبد الحمید بن سید

نسّابه شیخ الشرف فخار بن معدّ بن فخار بن احمد بن محمد بن ابی الغنائم محمّد

حسینی موسوی حائری

فاضلی دانشور و کاملی بنام است و از پدرش سید عبد الحمید روایت می کرده است.

شیخ معاصر در امل الآمل می نویسد:سید علم الدّین مرتضی علی بن عبد الحمید بن فخار بن معدّ موسوی فاضلی فقیه بوده است.ابن معیّه از او،از پدرش،از جدّش فخار، روایت می کرده است و کتاب الانوار المضیئة در احوال حضرت مهدی(بقیة اللّه)از آثار او می باشد.

مؤلف گوید:به گمان من مترجم حاضر همان سیّد جلیل بهاء الدّین علی بن عبد الحمید حسینی است که شیخ حسن بن سلیمان شاگرد شهید اول از وی روایت می کرده و در کتاب خویش بدان اشاره نموده است؛علت اتحاد مزبور از چندین جهت است یکی آنکه سید مرتضی نسّابه بهاء الدّین علی بن عبد الکریم بن عبد الحمید حسنی نجفی است که ترجمه حالش خواهد آمد دیگری در اصل مطبوع نیامده است.

استاد استناد در فهرست بحار می نویسد:کتاب غیبت،منتخبی از کتاب الانوار المضیئة است که از آثار سید علی بن عبد الحمید حسنی است و کتاب دیگری نیز از کتاب السلطان المفرّج عن اهل الایمان تألیف سید یادشده استخراج و انتخاب شده است.

مؤلف گوید:از ظاهر کلام مجلسی که نوشته است«از آثار سید علی بن عبد الحمید»می باشد دلیل بر آن است که اصل الانوار از آثار بوده است نه آنکه کتاب غیبت از آثار او بوده باشد مرادش از«تألیف سید مذکور»آن است که کتاب السلطان المفرّج عن اهل الایمان از آثار سید است نه آنکه منتخبش هم از آثار او می باشد.

سید احمد بن علی بن حسین حسینی نسّابه شاگرد سیّد تاج الدّین بن معیّه حسنی نسّابه در کتاب الانساب ذیل نوادگان حضرت موسی بن جعفر علیه السّلام می نویسد:

عقب محمد عابد بن موسی الکاظم علیه السّلام منحصر به ابراهیم مجاب بوده است و عقب سید ابراهیم منحصر به سه فرزند است،محمد حائری و احمد قصری و علی که در سیرجان کرمان بوده است.

مؤلف انساب گفته است:استاد ما سید تاج الدّین(رضی اللّه عنه)اظهار داشته است که نوادگان سید محمد حائری سه تن بوده اند و فرزندان او عبارت اند از حسین شتتی و علی و احمد و ابو علی حسن و عقب حسین شتتی از ابو الغنائم محمد و میمون شیخی قصیر است و نوادگان ابی الغنائم آل شتتی و آل فخار است و از ایشان است.استاد ما علم الدّین مرتضی علی بن شیخنا جلال الدّین عبد الحمید بن شیخنا شمس الدّین فخار بن معدّ بن فخار بن احمد بن محمد بن ابی الغنائم یادشده و او هم،فرزند داشته است و آل نزار بنو نزار بن علی بن فخار بن احمد یادشده و آل ابی الحمد که حسین بن علی بن فخار بن احمد مذکور بوده باشد.

شهید اول در یکی از سندهای احادیث اربعین خود می نویسد:روایت می کنم از سید تاج الدّین ابو عبد اللّه محمد بن قاسم بن معیّه،از استادش سیّد جلیل نسّابه علم الدّین مرتضی علی بن عبد الحمید بن فخار موسوی،از پدرش از جدش از سید جلیل نسّابه جلال الدّین ابو علی عبد الحمید بن تقی حسینی،از سیّد امام ضیاء الدّین ابو الرضا فضل اللّه بن علی حسینی راوندی،از سید ابو القمقام ذو الفقار بن محمد بن معدّ حسنی،از شیخ جلیل صدوق ابو العباس احمد بن علی بن احمد بن عباس نجاشی کوفی،از شیخ ابو عبد اللّه احمد بن عبدون حافظ معروف به ابن حاشر...

مؤلف گوید:از این سند فائده هایی به دست می آید.

در این مقام سخن دیگر آن است که شهید ثانی در یکی از سندهایش که منتهی به صحیفه کامله می شود مرقوم داشته:از سید بن معیّه از گروهی،از جمله علم الدّین مرتضی علی بن عبد الحمید بن محمد،از پدرش عبد الحمید،از فخار بن معدّ.

اشکالی که در سند شهید ثانی به چشم می خورد و سخنی که باقی است آن است که نخست شهید ثانی جدّ سید علم الدّین مترجم حاضر را محمد معرفی کرده است و دیگر آنکه از ظاهر کلامش استفاده می شود که فخار از اجداد علم الدّین نبوده است و ممکن است مراد شهید ثانی علم الدّین دیگری باشد،زیراکه وی را به سیادت نستوده است لیکن من عالم دیگری را به این نام و نشان که در این درجه بوده باشد سراغ ندارم.

شیخ نظام الدّین ابو القاسم علی بن عبد الحمید نیلی

ازاین پس به عنوان علی بن محمد بن عبد الحمید نیلی که ابن فهد حلّی از وی روایت می کرده است نام برده خواهد شد و از یکی از اجازات استاد استناد به دست می آید که علی بن عبد الحمید از سید هم روایت می کرده است ⁽¹⁾

معلوم نیست مراد از سید کدام عالم است و از قرینه پیدا است که مراد وی سید رضی الدّین بن

معبد حسینی است که پس از این طبق وعده مؤلف یادآوری خواهد شد-م.

در شهر اردبیل به نسخه ای از مختلف علامه دست یافتم که نیمی از آن کتاب را

دارا بود که همین بخش از آن کتاب را شیخ نظام الدّین به خط خود استنساخ کرده و در آخر آن چنین مرقوم داشته بود:از تعلیق این مقدار از کتاب که برای خود داشته آسوده خاطر گردید.العبد علی بن محمد بن عبد الحمید نیلی سال 761 هجری.

و شیخ علی کرکی که بر پشت همان نسخه به خط خود نوشته بود این مجلد و دو مجلد بعد از آنکه مشتمل بر همگی مختلف الشیعة است،به خط شیخ امام عز الدّین عبد الحمید نیلی است و ظاهرا مرادش مترجم حاضر بوده باشد،زیرا نسبت به جد شایع است و تعدد لقب هم متعارف و لفظ«علی بن»از قلم شیخ علی(قدس سره)افتاده است.

از آغاز غوالی اللئالی ابن جمهور احسائی و منابع دیگر معلوم می شود که ابن فهد هم از مترجم حاضر روایت می کرده است و در همان کتاب در ضمن معرفی از او چنین اظهار داشته است:از ابن فهد،از شیخ امام فاضل دانشور و فقیه پارسا نظام الدّین علی بن عبد الحمید نیلی،از فخر الدّین فرزند علامه.

و به طوری که از اجازه ابن فهد برمی آید شیخ علی بن محمد بن عبد الحمید نیلی از گروهی دیگر از اعلام از جمله سید رضی الدّین بن معبد حسینی و سید شمس الدّین محمد بن ابی المعالی حسینی روایت می کرده است.

و از اجازه ای که صهیونی به شیخ علی میسی دانشور بنام داده است استفاده می شود که شیخ عزّ الدّین بن عشرة هم از شیخ نظام الدّین علی بن عبد الحمید نیلی مترجم حاضر،از شیخ فخر الدّین بن علامه روایت داشته است.

و از اسانید اربعین استاد استناد(قدس سره)به دست می آید که شیخ علی بن عبد الحمید مترجم حاضر از شهید اول هم روایت می کرده است.

و روایت نیلی از شهید دور از حقیقت نمی باشد،زیراکه اتفاق افتاده است دانشورانی که در یک درجه باشند از یکدیگر روایت می کرده اند.

شیخ فرج اللّه در کتاب رجال خود در باب القاب می نویسد:نیلی(به کسر نون و سکون یاء و کسر لام)منسوب به نیل است که نیل فروش باشد و بنا به ضبط اول منسوب به نیل است که نام چند محل می باشد از جمله نام دو دهکده است در کوفه و نام شهری

است واقع در میان بغداد و واسط و رود نیل که یکی از رودهای چهارگانه است سیحون و جیحون و فرات و نیل باشد.

و نیل نام رنگ مشهوری است،که از عصاره برگ درخت عظلم می گیرند به این طریق که برگ مزبور را در آب گرم ریخته به حال خود می گذارند.پس از آنکه ته نشین کرد آب را از روی آن برداشته ته مانده را خشک می کنند و این همان رنگ نیلی معروف است.

شگفت اینجاست که برای مترجم حاضر و دیگر دانشورانی که به نیلی معروفند، ترجمه و شرح حالی نقل نکرده اند.

در قاموس گوید:نیل به کسر نون رود مصر است و در کوفه نیز نهری است به نام نیل ⁽¹⁾

در قاموس می نویسد:نیل(رنگ مخصوص)طبعا سرد است و در آغاز کار از هرگونه ورمی

جلوگیری می کند و هرگاه به اندازه چهار جو از آن را با آب مخلوط کنند و بیاشامند از فشار خون و شدت

ورمها مانع می شود و از شورش عشق پیش از رسوخ در باطن عاشق،ممانعت می کند و از کلف و بهق

(سپیدی هائی که در پوست بدن ظاهر می گردد)جلوگیری می کند و خون حیض را قطع می نماید و از

ریزش موی سر جلوگیری می کند و از سوزش آتش می کاهد و یک درهم از آنکه همراه با گلاب آشامیده

شود مانع وحشت و اندوه و سنگ کوب قلب می شود-م.

مطرزی در کتاب المغرب گوید:نیل نام رودی است در مصر و همچنین نام رودی است در کوفه.

سید داماد(قدس سره)در حاشیه کتاب اختیار رجال کشّی مرقوم داشته است:در کوفه نهری است به نام نیل و این نهر را به واسطه آنکه از میان دهکده ای به نام نیل می گذرد نیل گفته اند.

مؤلف گوید:بنا به تصریح برخی از اعلام و مورّخان،مترجم حاضر و دیگر دانشورانی که به نام نیلی شناخته شده اند،منتسب به قریه ای هستند به این نام که نزدیک به کوفه و در اطراف شهر حلّه واقع شده است.بنابراین گمان برخی که اظهار داشته نیلی منسوب به نیل مصر است،بی اساس می باشد.

شیخ ابو الحسن علی بن عبد الرحمن

شیخ منتجب الدّین گوید:وی دانشوری صنعت کار بوده است و کتاب فضائل اهل بیت از آثار او می باشد.

مؤلف گوید:بنابراین وی از معاصران شیخ طوسی یا از متأخران او می باشد.

شیخ ابو الحسن علی بن عبد الرحمن بن عیسی بن عروه جرّاح قنانی کاتب

وی از بزرگان دانشوران بوده که هم زمان با شیخ صدوق می زیسته است بنابراین اتحادی با مترجم پیشین ندارد.

اصحاب رجال در کتابهای خود از وی نام برده اند و ابو الفرج محمد بن علی بن یعقوب بن اسحاق بن ابی قره کاتب قنانی از وی روایت می کرده است.

نجاشی در رجال خود گفته است ⁽¹⁾

در نسخه مطبوع این کتاب،گفته نجاشی را ایراد نکرده است او در رجال خود می نویسد:

ابو الحسن علی بن عبد الرحمن بن عیسی بن عروة بن جراح قنانی کاتب،مردی پاکیزه اعتقاد و کثیر الحدیث

و صحیح الروایة بوده است.ما بخشی از کتابهای او را در خانه ابو طالب بن مبهم که شیخی از بزرگان

اصحاب رحمهم الله بوده است خریداری کردیم و خود او آثاری داشته است از جمله کتاب نوادر الاخبار

و کتاب طرق خبر الولایه و امثال این ها و سال 413 هجری درگذشته است-م.

ابن طاوس در جمال الاسبوع چنین نوشته است:علی بن عبد الرحمن بن عیسی، گفت:حدیث کرد ما را حسین بن سلیمان بن منصور،گفت حدیث کرد برای ما احمد بن حامد بن یحیی قنانی،گفت حدیث کرد برای ما محمد بن جعفر،گفت حدیث کرد برای ما احمد بن سهیل وراق،گفت حدیث کرد برای ما عبد اللّه بن داود،گفت حدیث کرد برای ما ثابت بن حمّاد از مختاری در آمل،از انس بن مالک،از پیغمبر اکرم(ص)تا به آخر حدیث...

و در چندین موضع از همان کتاب سند حدیث چنین ارائه شده است علی بن عبد الرحمن بن عیسی قنانی گفت حدیث کرد ما را حسین بن سلیمان بن منصور قنانی،

گفت حدیث کرد برای ما محمد بن حامد بن یحیی قنانی،گفت حدیث کرد برای ما محمد بن سری(سدی)بن سهل بزاز،گفت حدیث کرد برای ما علی بن داود قنطری، گفت حدیث کرد برای ما عبد الرحمن بن بشیر،گفت حدیث کرد برای ما ابو مورد،از سلیمان بن هشام،از ابن عمرو ابو هریره،از پیغمبر اکرم(ص)تا آخر حدیث...

ملا علی رضا شیرازی مشهور به تجلّی

وی فاضلی سراینده و از معاصران است،شعر پارسی را نیکو می سروده و تجلّی تخلص می کرده است.

تجلّی در آغاز کار مراتب علمی را از استاد محقق(آقا حسین خوانساری) فراگرفته است،سپس به دیار هند رفته و در مراجعت از هندوستان به بلاد ایروان ⁽¹⁾

بلاد ایروان اشتباه است و مراد ایران است و در نسخه مطبوعه ایروان آورده شده است که

اشتباه چاپی است-م.

که از بهترین مدارس بنا شده در ایران می باشد.این مدرسه از بناهای شاه سلطان حسین صفوی است که

سال 1119 به اتمام رسیده است و به آن مدرسه سلطانی هم گفته اند و از آنجا که مادر شاه سلطان حسین

سرای فتحیه و بازارچه بلند را وقف این مدرسه کرده که منافع آن به مصرف طلاب این مدرسه برسد،آن

را مدرسه مادر شاه گفته اند و هرگاه تجلی سال 1085 هجری فوت کرده باشد باید در حدود 34 سال

پیش از بنیاد آن مدرسه،درگذشته باشد بنابراین در سال او اختلاف است و با توجه به سال بنیاد مدرسه

مزبور و سالهای یادشده در الذریعة و امثال آن،1085 یا 1095 درست نیست مگر اینکه مراد از مدرسه

ما در مدرسه دیگری باشد.ضمنا معلوم می شود مراد از«سلطان ما»که مؤلف اظهار داشته است،شاه

سلطان حسین می باشد-م.

اقامت افکند و اندک زمانی زیست کرد و همان جا در سال 1085 هجری درگذشت.

حکایات و افسانه های بی سابقه او زیاد است خدای متعال ما و او و دیگر مؤمنان را بیامرزاد.

از آثار او رساله ای است در منع از نماز جمعه در روزگار غیبت که به پارسی تألیف کرده و در پایان آن پاره ای از ملحقات را که در ردّ بر رساله ملا محمد باقر خراسانی (محقق سبزواری)بوده،که نماز جمعه را واجب عینی می دانسته،و به پارسی تألیف شده،اضافه نموده است و در حقیقت ملحقات مزبور رساله دیگری بوده است که در منع از نماز جمعه تألیف نموده است.

و ملا محمد گیلانی معروف به ملا محمد سراب رساله ای در ردّ رساله ملا علی رضا مترجم حاضر،به پارسی تألیف کرده و ادلّه او را با نیروی هرچه تمام تر رد کرده است.

و از آثار او تفسیر قران کریم است که به پارسی نوشته است و تفسیر مهم و بی سابقه ای می باشد و دیوان شعر ارزنده ای به پارسی تهیه کرده و رساله ای در امامت به نام سفینة النجاة که رساله مفصلی است در هند تألیف نموده است ⁽¹⁾

از آثار او معراج الخیال می باشد که مثنوی مختصری است و در هند به طبع رسیده و حاشیه ای به

پارسی بر حاشیه ملا عبد اللّه نوشته است که همراه با آن به طبع رسیده و مورد استفاده طلاب منطق می باشد

شرح حال و بخشی از آثار نظمی او در تذکره ها آورده شده است از جمله نصرآبادی که معاصر با او بود

می نویسد:ملا علی رضا تجلی از کدخدازادگان اردکان شیراز بوده و به زیور فضائل نفسانی و کمالات

روحانی آراسته بود.در مجلسی که به سخن می پرداخته فحول علما قدرت دم زدن نداشته اند.وی مردی

پرهیزکار و محترز از منهیات شرعی بوده است.روزی به من می گفت برفرضی که آشامیدن شراب مباح

باشد ارتکاب آن از مثل ما جماعت هم نامناسب بود.در اوائل تحصیل به اصفهان آمده از محضر آقا

حسین خوانساری بهره ور می شد.پس از آن به هند رفته و به تعلیم ابراهیم خان فرزند علی مراد خان

اشتغال ورزید و مورد توجه وی و دیگر از امیران هند قرار گرفت.در مراجعت از هند به ایران آمد در سال

1072 شاه عباس ثانی یکی از محال اردکان را در اختیار او گذارده و او بیشتر از اوقات را به همراه شاه عباس

می گذرانید و اخیرا در اصفهان ماندگار شده و به بحث و تدریس می پردازد از اشعار اوست:

از اضطراب کار مهیا نمی شود سیل از دویدن است که دریا نمی شود

و از آنجا که مترجم حاضر در شهرهای ایران و هند از اهمیت ویژه ای برخوردار می باشد نام او را در این کتاب آورده ام،در غیر این صورت باید از او در ردیف سرایندگان یاد می کردیم و انصاف آن است که وی ملک الشعرا می بود و ریاست این گروه را برعهده می داشت زیرا سروده هایش از لطیف ترین و جالب ترین اشعار است.

سیّد اجلّ قاضی شاه مظفر الدّین علی بن شاه محمود انجوی شیرازی

وی فاضلی دانشور و بزرگوار بود و برادر صدر کبیر امیر ابو الولی شیرازی انجوی است و برادر فاضل دیگری هم به نام شاه ابو محمد داشته که در باب کنی از وی یاد خواهیم کرد و همگی این برادران از دانشوران روزگار شاه تهماسب صفوی بوده اند.

قاضی مظفر الدّین مترجم حاضر،از فضلای دار الملک شیراز بشمار می آمده است و در روزگار شاه تهماسب منصب شیخ الاسلامی شیراز را عهده دار گردیده و وکالت املاک شخصی شاه را متعهد می شد که پس از چندی به اتفاق شاه محمد خدابنده صفوی از شیراز به قزوین که در آن هنگام دار السلطنه و پایتخت بوده است رفته و در آنجا به منصب قاضی عسکری می پرداخته است.

مؤلف تاریخ عالم آرا مراتب مزبور را متذکر شده و اشاره کرده شاه مظفر الدّین در پیشگاه سلطان محمد صفوی از موقعیت خاصی برخوردار بود و سلطان هم شفقت خاصی نسبت به وی اظهار می داشت.

رئیس بدر الدّین علی بن زرّینکم زینوآبادی

شیخ منتجب الدّین در فهرست می نویسد:وی صالحی دین دار بود.

سیّد عالم علی بن زهره حسینی علوی حلبی

وی پدر ارجمند سید عز الدّین ابو المکارم حمزة بن علی معروف به ابن زهره حلبی است.

علی بن زهره که پدر عز الدّین است از بزرگان دانشوران حلب بوده است و از پدرش زهره حلبی یادشده ،روایت می کرده و فرزندش سید عز الدّین از وی روایت داشته است و سند روایت مزبور را یکی از فضلا به خط خود از قول شیخ سدید الدّین یوسف پدر علاّمه حلّی مرقوم داشته است و شیخ محمد بن جعفر مشهدی هم در مزار کبیرش به سند مزبور تصریح نموده است.

کفعمی در اواخر کتاب فرج الکرب و فرح القلب می نویسد:سید عالم علی بن زهره حسینی(طاب ثراه)کتابی در تغایر به نام آداب النفس تألیف کرده است.

مؤلف گوید:مراد از تغایر صنعتی است که در اصطلاح علمای بدیع شهرت داشته و آن را برخی از بدیعیها به نام تلطیف خوانده اند.

تغایر صنعتی است که ناظم یا ناثر با لطافت خاصی از چیزی ک ناپسند است ستایش کند و یا از چیزی ک ستایش شده است نکوهش نماید چنانچه حضرت مولی علی علیه السّلام بهمین روش از دنیا ستایش و نکوهش فرموده است و همچنین امثله دیگر ⁽¹⁾

در ابدع البدائع می نویسد:تغایر صنعتی است که متکلم بر وجه لطیفی مدح کند آنچه را که نزد

عموم نکوهیده است یا مدح کند آنچه را که در نزد دیگران ستوده است و بعضی این صنعت را دو قسم

کرده اند.تحسین ما یستقبح و تقبیح ما یستحسن.سپس به شواهدی از ابیات عربی پرداخته و پس از آن از

فارسی شاهد آورده از جمله شرف جهان قزوینی گفته است:

هست صد منّت به جان از غیبت بدگو مرا چون به این تقریب می آرد بیاد او مرا

خاقانی گفته است:

زر چیست جز آتش فشرده خاکی بیمار بلکه مرده

لعل ار چه شراره ای است خوشرنگ خونی است فسرده در دل سنگ

مرد از پی لعل و زر نپوید طفل است که سرخ و زرد جوید

بدیهی است سید علی بن زهره مترجم حاضر و پدرش زهره و فرزندانش یحیی و حمزه و دیگر خاندانش،همگی از بزرگان دانشوران حلب بوده اند.

شیخ علی بن زهره عاملی جبعی

وی در امل الآمل گوید:علی بن زهره فاضلی عالم و شایسته بوده است و به طوری که از رساله ابن العودی معلوم می شود ابن زهره از شاگردان شهید ثانی می باشد.

قاضی تاج الدّین علی بن زید حسینی آبی

شیخ منتجب الدّین در فهرست گوید:وی از فقها بوده است.

شیخ واعظ ابو الحسن علی بن زیرک قمی

منتجب الدّین در فهرست می نویسد:وی فاضلی فقیه و محدّثی کثیر الروایة بود مراتب فقهی را از فقیه امیر کابن ابی اللحیم در قزوین فراگرفته است.

شیخ معاصر در امل الآمل پس از نقل کلام منتجب الدّین می نویسد:شیخ ابو الحسن به رشید الدّین ملقب بود و از حسین بن علی زینوآبادی روایت می کرده است.

مؤلف گوید:مرادش از حسین زینوآبادی یادشده شیخ ابو عبد اللّه حسین بن علی بن ابی سهل زینوآبادی است که سید بن زهره به واسطه حسن بن حسین بن حاجب از وی روایت می کرده است.

شیخ علی بن زین الدّین بن محمّد بن حسن بن زین الدّین شهید ثانی عاملی

جبعی

شیخ معاصر در امل الآمل می نویسد:وی فاضلی سراینده و ادیبی معاصر بود و مراتب علمی را از عمویش و دیگران فراگرفته است و تا این تاریخ در اصفهان زیست دارد ⁽¹⁾

سید صدر(قدس سره)در تکملة می نویسد:شیخ علی که از نوادگان شهید ثانی است کتاب-

مؤلف گوید:شخص فاضلی را به دین نام و نشان در شهر اصفهان که معاصر با ما باشد نشناخته ام و گویا مراد شیخ معاصر از مترجم حاضر شیخ علی معروف به شیخ علی کوچک یا شیخ علی(صغیر)بوده باشد لیکن شیخ علی کوچک دارای این درجه و مقام نبوده است که شیخ معاصر وی را بدانها ستوده است.آری شیخ معاصر آشناتر به آن چیزی است که مرقوم داشته است.

شیخ علی بن سعد بن ابی الفرج خیّاط

⁽¹⁾

نه حناط با حاء بی نقطه و نون بعد از آن.

وی فاضلی عالم و محدثی پرهیزکار و اندرزگو بود.به خط کهن یکی از فضلا که از فهرست شیخ محمد بن علی حمدانی قزوینی نقل کرده بود،نام او را به طرزی که ما نوشتیم نوشته است و او را به فضل و علم و وعظ و پرهیزکاری و عبادت ستوده و اضافه کرده کتاب جامع الاخبار از آثار او می باشد.

لیکن آنچه را که وی اظهار داشته،دوگونه اشکال دارد.1-جامع الاخبار از آثار محمد بن محمد شعیری است و خود او در فصل تقلیم اظفار(ناخن گرفتن)به نام خویش اشاره کرده است و ما حقیقت این موضوع را در ذیل ترجمه اش خواهیم نوشت مگر اینکه بگوئیم ممکن است مترجم حاضر هم کتابی به نام جامع الاخبار داشته باشد و مؤیّد

این احتمال آن است که در ترجمه شعیری خواهیم نگاشت که نسخه های جامع الاخبار متعدد است و ممکن است یکی از آنها از آثار مترجم حاضر بوده باشد.

اشکال دوم:حمدانی یادشده مؤلف فهرستی نمی باشد و ما کتابی به این نام از وی سراغ نداریم آری او راوی کتاب رجال فهرست شیخ منتجب الدّین می باشد؛در عین حال ممکن است او هم کتاب فهرستی داشته باشد،پس مطالب مربوط به آن را در محل خودش یادآور خواهیم شد در انتظار باش.

در هر حال مترجم حاضر علی بن یحیی خیاط که شاگرد ابن ادریس باشد نخواهد بود.

شیخ امام عماد الدّین ابو الفرج علی بن شیخ امام قطب الدّین ابی الحسین

سعید بن هبة اللّه راوندی

شیخ منتجب الدّین در فهرست نوشته است وی فقیهی موثق بود.

مؤلف گوید:ما بقی نسب او را در شرح حال پدرش یاد کردیم.

عماد الدّین فرزند فاضلی داشته است به نام شیخ برهان الدّین ابو الفضائل محمد بن شیخ عماد الدّین علی و دو برادر بافضیلت هم داشته است به نام شیخ امام ظهیر الدّین ابو الفضل محمد بن قطب راوندی و شیخ امام شهید نصیر الدّین ابو عبد اللّه حسین بن قطب راوندی.

ابن جمهور لحساوی در آغاز غوالی اللئالی می نویسد:اینجا طریق دیگری است و طریق مزبور آن است که روایت می کند شیخ محمد بن نما از شیخ ابو الفرج علی بن شیخ قطب الدّین ابی الحسین راوندی،از پدرش از سید مرتضی بن داعی،از جعفر دوریستی،از شیخ صدوق.

مؤلف گوید:مراد ابن ابی جمهور از شیخ ابو الفرج مترجم حاضر است و پیش از این ذیل شرح حال سید حیدر بن محمد حسینی مؤلف کتاب غرر الدرر یادآوری شد که سید حیدر،از شیخ علی بن سعید بن هبة اللّه راوندی روایت می کرده است و مراد از شیخ علی راوندی مترجم حاضر است.

و از فتح الابواب ابن طاوس به دست می آید که شیخ محمد بن نما و شیخ اسعد بن عبد القاهر نیز از شیخ عماد الدّین علی(که مترجم حاضر است)روایت می کرده اند و او از پدرش قطب راوندی روایت داشته است و ابن طاوس هم به واسطه آن دو از وی روایت می نماید.

شیخ جلیل علی بن سکون

پس از این از او به عنوان شیخ ابو الحسن علی بن محمد بن محمد بن محمد بن علی بن محمد بن محمد سکون حلّی که معروف به ابن سکون است یادآوری خواهد شد.

شیخ جمال الدّین یا شیخ کمال الدّین علی بن سلیمان بحرانی

وی فاضل کامل صمدانی و حکیم عالم ربانی و استاد میثم بحرانی و از معاصران خواجه نصیر طوسی است.

علامه حلّی در خلاصه گفته است معظم له از علوم عقلیه و نقلیه باخبر بوده و از قواعد حکما اطلاع دقیق داشته و آثار برجسته ای تألیف نموده است ⁽¹⁾

موجود نمی باشد و ممکن است در اجازه ابناء زهره از وی چنین توصیفی کرده باشد.

جمال الدّین علی بن سلیمان بحرانی(قدس اللّه روحه و نور ضریحه)و رواه و قرأه و اجیز روایته عنی عن

ولده الحسین عنه(ره)و هذا الشیخ کان عالما بالعلوم العقلیة عارفا بقواعد الحکماء له مصنّفات جیده در

انوار البدرین نوشته علامه حلی در رساله مجزائی که همراه با اجازه ابناء زهره نوشته است او را عارف به

قواعد حکما ستوده است و از او به توسط فرزندش حسین روایت نموده است-م.

شیخ حسن(صاحب معالم)در اجازه اش می نویسد:از آثار او که مشاهده کرده ام یکی مفتاح الخیر است که در شرح دیباچه رساله الطیر شیخ ابو علی سینا بوده است.

دیگری شرح بر قصیده ابن سینا است که درباره نفس و حالات آن سروده است.از این

شرح به خوبی می توان فهمید مترجم حاضر مصداق جملاتی است که علامه حلّی در حق او مرقوم داشته است بلکه بالاتر از آن هم استفاده می شود.

شیخ معاصر در امل الآمل پس از نقل کلام علامه و شیخ حسن صاحب معالم اظهار داشته است:علامه حلی به توسط فرزندش حسین بن علی بن سلیمان،از پدرش علی بن سلیمان همگی آثار او را روایت کرده است.

مؤلف گوید:گاهی علامه حلی از کمال الدّین بن میثم بحرانی و نیز از شیخ علی بن سلیمان روایت می کرده است.به طوری که از آغاز غوالی اللئالی ابن ابی جمهور احسائی به دست می آید،شیخ علی بن سلیمان از شیخ کمال الدّین بن سعادت بحرانی روایت می کرده ⁽¹⁾

شیخ سلیمان ماحوزی در فهرست علماء بحرین می نویسد:شیخ سعید نحریر شیخ علی بن

سلیمان سزاوی که منسوب به سزه یکی از قراء بحرین می باشد،از شاگردان کمال الدّین ابو جعفر احمد بن

علی بن سعید بن سعادت بحرانی است و در جای دیگر از آن فهرست نوشته است.درباره موقعیت علمی

کمال الدّین ابو جعفر همین بس که مانند حکیم محقق جمال الدّین علی بن سلیمان بحرانی شاگرد او

می باشد.در انوار البدرین می نویسد:شیخ علی بن سلیمان استاد ابن میثم بحرانی است و قبرش در سزه

بحرین است.از جمله آثارش الاشارات در حکمت است و شرح رساله قصیده روح ابن سینا که از آثار

اوست در نزد ما موجود می باشد و شرحش دقیق و نیکوعبارت است-م.

باز اظهار داشته است:در کتابخانه موقوفه قسطنطنیه روم شرح قصیده ابن سینا را که از آثار شیخ علی بوده است دیده ام و از تراوشات افکار او معلوم می شود که شیخ علی در همان پایه از دانش بوده که علامه او را توصیف نموده است.

شیخ حسن(قدس سره)نوشته است:قصیده مزبور همان قصیده ابن سینا است و شرح مزبور به نام المنهج المستقیم علی طریقة الحکیم موسوم می باشد.

مطلع قصیده ابن سینا این است:

هبطت الیک من المحل الارفع ورقاء ذات تعزّز و تمنّع

شیخ ابو علی حدّ اکثر مطالب حکمت را در این قصیده مندرج ساخته است و گروهی دیگر علاوه بر شیخ علی از حکمای عامه و خاصه آن قصیده را شرح کرده اند

و ما در ضمن دو بخش از کتاب حاضر به بخشی از آن شروح اشاره خواهیم کرد ⁽¹⁾

همین قصیده را حکیم متأله حاج ملا هادی سبزواری(قدس سره)ترجمه و شرح کرده و در کتاب

اسرار الحکم که از آثار آن حکیم است آورده شده است-م.

شیخ علی رسالة العلم و دیگر مسائل تابعه آن را که از آثار استادش شیخ کمال الدّین ابو جعفر احمد بن علی بن سعید بن سعادت بحرانی بوده است،برای خواجه نصیر طوسی ارسال داشت و به وی التماس کرد تا آن رساله را شرح کند و به توضیح مسائل مشکله آن اقدام نماید خواجه نصیر درخواست وی را پذیرفت و رساله علم را تشریح کرده برای او بازپس فرستاد و پاره ای از موارد آن را مورد انتقاد قرار داد و حق مطلب را آن چنان که باید ادا کرد.شیخ علی همان رساله و شرح را در ضمن رساله مستقلی گرد آورد که در حال حاضر معروف است و نسخه های چندی از آن در اختیار ما می باشد و شیخ علی بن سلیمان در پایان آن رساله مفرده،خود را این چنین معرفی کرده است:شیخ کمال الدّین ابو الحسن علی بن سلیمان بحرانی،و این معرفی دلیل بر مغایرت این شخص و مترجم حاضر نمی باشد.

خواجه نصیر در آغاز شرح رساله العلم در ستایش از علی بن سلیمان چنین نوشته است:أتانی کتاب من الجناب الکریم السیدی السندی العالمی العاملی الفاضلی المفضلی المدققی المحققی الجمالی الکمالی ادام اللّه جماله و قدّس کماله الی الداعی الضعیف محمد الطوسی المحروم اللهیف.

شیخ علی بن سلیمان بحرانی

شیخ معاصر در امل الآمل می نویسد:وی فاضلی فقیه و بزرگواری شایسته و از معاصران بشمار می آید.

مؤلف گوید:ظاهرا این مترجم غیر از شیخ علی بن سلیمان یادشده می باشد و این که شیخ معاصر وی را به فضیلت و فقاهت و بزرگواری ستوده است،به عهده خود او

می باشد زیرا من او را نمی شناسم و از چگونگی حال او اطلاعی ندارم ⁽¹⁾

ممکن است مراد از وی شیخ علی بن سلیمان شاگرد شیخ بهائی و معروف به ام الحدیث باشد

و آثار چندی دارد و در سال 1064 هجری وفات یافته و شرح حال او در لؤلؤة البحرین و انوار البدرین

آمده است-م.

سید علی بن سلیمان حسینی

وی از دانشوران روزگارش بوده است و من اجازه او را که برای یکی از شاگردانش که بر پشت کتاب الغرة در منطق،تألیف فرزند سید شریف نوشته است، دیده ام و تاریخ آن اجازه سال 975 هجری بوده است.بنابراین مشار الیه از دانشوران دولت صفویه بوده است پس احوال او را از تواریخ صفویه به دست آورید.

شیخ علی بن سودون عاملی

شیخ معاصر در امل الآمل می نویسد:وی فقیهی فاضل و شایسته و پارسا بوده و از مراتب عربیت بهره وافی داشت و از معاصران است.در اولین حجی که در سال 1057 هجری اتفاق افتاده بود همراه ما بود و دو سال پس از آن به دست مخالفان به شهادت رسید رحمة اللّه علیه.

سیّد قوام الدّین علی بن سیف النّبی بن منتهی حسنی مرعشی

شیخ منتجب الدّین در فهرست گوید:وی صالحی دین دار بوده است.

شیخ علی بن سیف بن منصور

وی از بزرگان دانشوران متأخر بوده است.

پیش از این از دانشوری به نام شیخ علم بن سیف بن منصور یادآوری شده،مناسب است این دو تن به یکدیگر اشتباه نشوند.

مولانا علی بن شاه محمود بافقی

شیخ معاصر در امل الآمل می نویسد:وی فاضلی صالح و پارسائی معاصر بود آثار چندی دارد از جمله منهاج الفلاح،راجع به اعمال سال و کتاب مجمع المسائل،در فقه که کتاب طهارت و صلات آن به پایان رسیده است و جامع فروع و ادله و اقوال و احادیث شریفه بوده است.

مؤلف گوید:کتاب منهاج الفلاح را که در اعمال سال می باشد،به پارسی تألیف نموده است و کتابی معروف و مورد استفاده همگان است و در آن کتاب از کتابهای چندی،از جمله مجمع الدعوات که ممکن است از آثار تلّعکبری باشد نقل نموده است.

ملا بافقی پس از شیخ بهائی می زیسته است،زیرا او در کتاب منهاج الفلاح خود که در اعمال سال تدوین شده است،از مفتاح الفلاح شیخ بهائی نقل کرده است.

بافقی(به فتح باء یک نقطه و الف ساکن و فا و قاف)منسوب به بافق است که از قصبه های کرمان بشمار می آید و هم اکنون آباد و معروف است ⁽¹⁾

در فرهنگ معین می نویسد:بافق یکی از بخشهای شهرستان یزد واقع در مشرق آن شهرستان و

مرکز آن قصبه بافق که در صد کیلومتری شهر یزد واقع شده است و از اعمال کرمان به حساب می آید.

سراینده معروف کمال الدّین وحشی بافقی از مردم آن سرزمین است در اواخر روزگار شاه

اسماعیل صفوی در بافق متولد شد و از آنجا به یزد رفته و چون اکثر اوقات در یزد می گذرانیده به یزدی

شهرت پیدا کرده بود و گاهی او را به مناسبت اینکه بافق از اعمال کرمان است کرمانی هم گفته اند

مثنوی شیرین و فرهاد و ناظر و منظور و خلد برین و دیوان شعر از آثار اوست و شاعری نغزگفتار و

شوریده حال بوده و سال 991 هجری درگذشته است ترکیب بندهای او معروف است.

از اوست:

هرآن دل را که سوزی نیست دل نیست دل افسرده غیر از آب و گل نیست -

شیخ ابو القاسم علی بن شبل بن اسد وکیل

وی از بزرگان علماء و معروف به ابو القاسم بن شبل و ابن شبل وکیل می باشد و از

بزرگان مشایخ نجاشی و شیخ طوسی بشمار است و از ظفر بن حمدون که در تعدیل وی اختلاف است روایت می کرده است.

علمای رجال در کتابهای خود عنوان خاصی برای او مقرر نداشته اند لیکن نجاشی در ضمن نام برداری از ظفر بن حمدون اظهار داشته است:کتاب شرح حال ابو ذر را که از آثار ابن حمدون بوده است نزد ابو القاسم علی بن شبل بن اسد قرائت کرده است 1.

شیخ طوسی در فهرست در ضمن معرفی ابراهیم بن اسحاق احمری می نویسد:

خبر داد به من کتابها و روایت های او را ابو القاسم علی بن شبل بن اسد وکیل،گفت اطلاع داد به من از آنها ظفر بن حمدون بن شدّاد بادرانی 2.

شیخ طوسی در رجال خود در باب آنهایی که از ائمه علیهم السّلام روایت نکرده اند،در ضمن یادآوری از ظفر بن حمدون می نویسد:خبر داد از او به ما و ابن شبل وکیل 3.

بار دیگر شیخ طوسی در کتاب امالی در ضمن سند حدیثی اظهار داشته است:این حدیث بر ابو القاسم بن شبل قرائت می شد و من هم سماع می کردم.در جای دیگر از همان کتاب می نویسد:این حدیث در خانه ابو القاسم بن شبل بن اسد وکیل واقع در محل ربض بغداد در باب محول در ماه صفر سال 410 هجری بر ابو القاسم قرائت می شد و من هم آن را سماع می کردم.وی گفت:حدیث کرد ما را ظفر بن حمدون بن احمد بن

شداد بادرائی در محل بادرای در ماه ربیع الآخر در سال 347 هجری و باز ابو القاسم گفته حدیث کرد ما را ظفر بن حمدون بن احمد،از ابراهیم بن اسحاق احمر...

مؤلف گوید:پیداست که ابن شبل وکیل و ابو القاسم بن شبل که شیخ در کلام خود آورده است،شخص واحدی بوده است.

و ظاهرا کلمه وکیل صفت پدرش شبل است و احتمال دارد شبل از وکلای ناحیه مقدسه حضرت ولی عصر(عج)بوده باشد.در عین حال در کتابهای رجال نام و نشانی از وی نمی باشد تا اطلاعی از چگونگی زندگی او داشته باشیم.

یادآوری می شود علامه حلی در پایان اجازه ابناء زهره ابن شبل،مترجم حاضر را در ردیف مشایخ شیخ طوسی نام برده است.

ملا نظام الدّین قرشی در نظام الاقوال می نویسد:ابو القاسم علی بن شبل بن اسد وکیل از اعلامی است که علمای رجال در کتابهای خود از وی نام نبرده اند.و تنها شیخ طوسی در فهرست خویش در معرفی ابراهیم بن اسحاق احمر از وی یاد کرده است و شیخ از او روایت می کرده و خود او از ظفر بن حمدون روایت می نمود و همین سند هم در معرفی ظفر،یاد شده است.

سید امیر شرف الدّین علی شولستانی نجفی

پیش از این به عنوان سید امیر شرف الدّین علی بن حجة اللّه بن شرف الدّین علی بن عبد اللّه بن حسین بن محمّد بن عبد الملک تا به آخر نسبش،یادآوری شده است.

شیخ علی بن شهرآشوب بن ابی نصر بن ابو الجیش سروی مازندرانی

وی فاضلی دانشور و کثیر الروایة و پدر ابن شهرآشوب فقیه معروف است.

و به طوری که فرزندش ابن شهرآشوب در کتاب المناقب اظهار داشته است:

پدرش علی از شیخ ابو علی فرزند شیخ طوسی و از شیخ مفید ابو الوفا عبد الجبّار بن علی مقری رازی روایت می کرده است و هر دوی ایشان از شیخ طوسی روایت داشته اند.

شیخ معاصر در امل الآمل می نویسد:شیخ علی بن شهرآشوب فاضلی دانشور بود

و فرزندش محمد از وی روایت می کرده و فقیهی محدّث بوده است.

مؤلف گوید:به طوری که از پاره ای از مواضع از جمله اجازه شیخ حسین بن علی بن حمّاد لیثی واسطی به شیخ نجم الدّین خضر بن محمد بن نعیم مطارآبادی و از اجازات دیگر برمی آید علی بن شهرآشوب از پدرش شهرآشوب روایت می کرده است.

شیخ علی بن شهیفنه حلّی

وی فاضلی دانشور و شاعر بشمار می آمده و ممکن است از معاصران ابن فهد حلّی بوده باشد.

هفت فقره چکامه او را که در سوگ حضرت امام حسین علیه السّلام سروده بود، ضمن مجموعه ای در اردبیل دیده ام و آن مجموعه به خط شیخ محمد بن علی بن حسن جباعی عاملی شاگرد ابن فهد یاد شده بوده است.

ممکن است با توجه به معنای شهیفنه این کلمه منتسب به مادر بوده باشد.

شیخ معاصر در امل الآمل گوید:شیخ علی شهیفینی(شفیهنی)حلّی شاعری ادیب و بافضیلت بوده و مدایح بسیاری در ستایش از امیر المؤمنین و دیگر از ائمه طاهرین علیهم السّلام سروده است از آن جمله:

یا روح أنس من اللّه البداء بدا و روح قدس علی العرش العلّی بدا

یا علة الخلق یا من لا یقارب خی ر المرسلین سواه مشبه أبدا

یا من به کمل الدّین الحنیف و للا یمان من بعد و هن میله عضدا

یا صاحب النّص فی خم و من رفع ال نبی منه علی رغم العدی عضدا

أنت الذی اختارک الهادی البشیر أخا و ما سواک ارتضی من بینهم أحدا

أنت الذی عجبت فیک الملائک فی بدر و من بعدها اذ شاهدوا أحدا

مولای دونکها بکرا منقحة ما جاورت غیر مغنی حلة بلدا

دقت فراقت لذی علم و ینکر مع ناها البلید و لا عقب علی البلدا

-ای روح دلنشین که از سوی خدا بر جهانیان ارزانی گردیده ای و ای روح پاکیزه که بر عرش خدای بزرگ ظاهر شده ای.

-ای کسی که علت اصلی آفرینش موجودات جهان هستی بوده و ای کسی که جز تو دیگری شباهت به بهترین رسولان نداشته و جز تو دیگری همتای او نبوده است.

-و ای کسی که دین اسلام به ولایت تو به کمال رسیده و ایمان به خدا پس از آن که از سوی مخالفان رو به سستی نهاده،به محبت تو سر بر استواری برداشته.

-ای کسی که در روز غدیر خم ولایت تو تصریح شد و ای کسی که پیغمبر در آن روز برخلاف انتظار مخالفان بازوی تو را به دست گرفت و تو را بر فراز دست خود بالا برد.

-و ای کسی که پیغمبر تو را برای برادری خویش برگزید و حاضر نشد از میان دیگران برادری برای خود اختیار نماید.

-تو آن کسی هستی که فرشتگان را در روز جنگ بدر به شگفتی درآوردی و همچنین از زورمندی تو در روز جنگ احد به تعجب درآمدند.

-ای آقای من قصیده بکری در ستایش تو سرودم که در شهر حلّه جز برای تو برای دیگری سزاوار نیست و جز تو از دیگری اظهار بی نیازی ندارد.

-آری دانشمند می داند چه گفتم و به غیر از انسان کندذهن و ناشایست کسی حقیقت آن را انکار نمی نماید ⁽¹⁾.

ملا شرف الدّین علی شیفتگی

وی از بزرگان دانشوران روزگار خود بوده و آغاز دولت شاه اسماعیل اول صفوی را هم دریافته است.

از تاریخ حسن بیک روملو استفاده می شود که ملا شرف الدّین از شاگردان ملا محیی الدّین و ملا قوام الدّین گلباری بوده است و از آثار او تفسیر آیات الاحکام و شرح محرر است.

ممکن است محرر از آثار ابن فهد یا شافعی باشد.

و از آثار او شرح ارشاد است که شاید مراد ارشاد علامه حلّی باشد.

ملا شرف الدّین سال 907 هجری یعنی یک سال پس از جلوس شاه اسماعیل صفوی درگذشته است ⁽¹⁾

به طوری که از تاریخ سلاطین صفویه به دست می آید:شاه اسماعیل صفوی در اوائل سال

906 هجری که مطابق با«مذهبنا حق»بوده قیام کرده و سال 907 در قزوین به تخت سلطنت جلوس

کرده است بنابراین مراد مؤلف از جلوس وی که ملا شرف الدّین یک سال پس از آن درگذشته است قیام

وی بوده نه جلوس بر تخت سلطنت-م.

مؤلف گوید:ملا قوام الدّین یادشده استاد امیر صدر الدّین محمد شیرازی است که صدر الدّین فن کلام و دیگر از علوم را از وی استفاده کرده است و ممکن است قوام الدّین پدر ملا همام الدّین باشد که استاد علامه دوانی می باشد.

سید علی بن صائغ

پیش از این از وی به عنوان سیّد علی بن حسین بن محمد بن محمد حسینی مشهور به صائغ جزّینی عاملی نام برده ایم.

شیخ اجل شیخ علی صبح عاملی ساکن در شهر یزد

وی از فقیهان روزگار شیخ بهائی است و در هنگام جهانداری شاه عباس کبیر صفوی می زیسته است و گروهی از دانشوران از محضر او استفاده کرده اند از آن جمله ملا محمد باقر بن ملا زین العابدین بن امیر علی کوهبنانی است.

و ملا محمد باقر در یکی از رساله هایش از وی به کمال فضیلت و دانشمندی و فقاهت و پرهیزکاری توصیف کرده است و از قرائن پیداست ملا محمد باقر در شهر یزد منصب شیخ الاسلامی را برعهده داشته و حکایتی با شاه عباس داشته که نقل محافل است.

و من در کتاب امل الآمل به شرح حال او دست نیافتم و ممکن است در مواضع

دیگر از این کتاب به طرز دیگری یادآوری شده باشد ⁽¹⁾

در تکملة امل الآمل از وی نام برده است و نام پدرش را صبیح ثبت کرده و اظهار داشته از بلاد

جبل عامل کوچ کرده و در یزد ساکن شده و در روزگار شاه عباس شیخ الاسلام یزد بوده و گروهی از

علما از وی استفاده کرده اند و از فقهائی است که در احکام شرع مورد توجه خواص و عوام بوده و

معاصر با شیخ بهائی است-م.

سید رضی الدّین علی بن طاوس حسنی

ازاین پس به عنوان سیّد رضی الدّین ابو القاسم یا ابو موسی یا ابو الحسن علی بن سید سعد الدّین ابو ابراهیم موسی بن جعفر بن محمد بن احمد بن محمد بن احمد بن محمد ملقب به طاوس تا آخر نسبش ذیل ترجمه مؤلف اقبال و امثال آن از کتاب های دیگر خواهد آمد.

ملا غیاث الدّین علی طبیب

وی دانشوری بافضیلت بوده و از طبیب های ماهر روزگار شاه اسماعیل اول صفوی و شاه تهماسب صفوی بشمار می آید.

کتاب کشف الاسرار در بیان خواص ادویه مفرده و مرکبه از آثار اوست و این کتاب را که کتابی بزرگ و پرفائده است بنا به پیشنهاد شاه اسماعیل تألیف کرده است و به طوری که خود در آغاز این کتاب اظهار داشته پیش از آن کتاب دیگری در ادویه مفرده تألیف نموده است.

پیش از این به نام ملا غیاث الدّین علی بن کمال الدّین حسین طبیب که شاگرد امیر سید حسین مجتهد بوده اشاره کردیم و حقیقت آن است که مترجم حاضر همان ملا غیاث الدّین یاد شده است.

حسن بیک در تاریخ خود از وی یاد کرده و از او بی اندازه تمجید نموده و اظهار داشته:ملا غیاث الدّین از کمال علم و معرفت برخوردار بوده و چنین گفته:در سال 982

هجری شاه تهماسب به بیماری سختی دچار شد چنانکه کار سلطنت مختل گردید و امرای دولت و ارکان مملکت به مشقت افتادند ملا غیاث الدّین به معالجه او اقدام نمود و شاه تهماسب از این بیماری مهلک رهائی پیدا کرد و پس از دو سال به همان بیماری درگذشت.

شیخ زین الدّین ابو الحسن علی بن طراد مطارآبادی

پیش از این با عنوان شیخ زین الدّین ابو الحسن علی بن احمد بن طراد مطارآبادی از او یاد شده است.

شیخ علی بن عبد الصمد تمیمی سبزواری

ازاین پس به عنوان شیخ ابو الحسن علی بن عبد الصمد نیشابوری سبزواری تمیمی خواهد آمد و احتمال تعدد هم دارد.

شیخ ابو الحسن علی بن عبد الصمد نیشابوری تمیمی

به عنوان شیخ ابو الحسن علی بن عبد الصمد بن محمد بن[...]نیشابوری تمیمی سبزواری یادآوری خواهد شد.

شیخ بهاء الرؤساء ابو الحسن علی بن عبد الصمد بن محمد کردوحینی

منتجب الدّین در فهرست گوید:وی فقیهی شایسته بوده است.

شیخ ابو الحسن علی بن عبد الصّمد بن محمد نیشابوری تمیمی سبزواری

وی دانشوری بافضیلت و محدثی معروف بوده و به توسط سید ابو البرکات علی بن حسین علوی خوزی از شیخ صدوق روایت می کرده.

از کتاب مناقب ابن شهرآشوب و قصص الانبیاء قطب راوندی و از آغاز سند برخی از نسخه های غیبت و عیون اخبار الرضا صدوق و چندین موضع دیگر معلوم

می شود که ابن شهرآشوب توسط یکی از دو فرزندانش محمد و علی از مترجم حاضر روایت داشته است و پس از این هم ضمن شرح حال از دو فرزندش به روایت مزبور اشاره خواهد شد.

بنابراین شیخ ابو الحسن مترجم حاضر،همدرجه با شیخ طوسی و سید مرتضی بوده است و برای دیگر احوال او از مصادر دیگر باید استفاده کرد ⁽¹⁾

علی بن حسین بن عبد الصمد تمیمی اشاره خواهد شد.

شیخ معاصر در امل الآمل می نویسد:شیخ ابو الحسن علی بن عبد الصمد نیشابوری تمیمی عالمی بافضیلت بود و ابن شهرآشوب از وی روایت داشته و دور نیست این شخص با تمیمی سبزواری پیش یادشده متحد باشد بلکه ظاهر هم همین است ⁽²⁾.

شیخ منتجب الدّین در فهرست می نویسد:شیخ علی بن عبد الصمد تمیمی سبزواری فقیهی دین دار و از ثقات علماء و از شاگردان شیخ ابو جعفر بوده است.

از نظر من حقیقت آن است که مترجم حاضر با تمیمی سبزواری متّحد می باشد.

به طوری که قبلا گفتیم از کلام شیخ معاصر به دست می آید که ابن شهرآشوب از علی بن عبد الصمد بدون واسطه روایت می کرده و حال آنکه چنین نیست بلکه ابن شهرآشوب به توسط یکی از دو فرزندش از وی روایت داشته و ممکن است اشتباه شیخ معاصر ازآن جهت بوده که نام یکی از دو فرزندش شیخ ابو الحسن علی بن ابی الحسن علی بن عبد الصمد می باشد.و علی بن عبد الصمد هم به این فرزند اطلاق می شده و هم ممکن است نسخه برداران لفظ یکی از دو علی را اسقاط کرده و موجبات اشتباه شیخ معاصر را فراهم کرده باشند.

شیخ ابو الحسن سه فرزند دانشور و بافضیلت به نامهای محمد و علی و حسین داشته و نواده ای فاضل به نام شیخ علی بن محمد و دیگری به نام شیخ امام رکن الدّین

محمد بن حسین داشته که به چگونگی حال آنها به طور مستقل اشاره خواهیم کرد.

مؤلف گوید:در کتاب مهج الدعوات ابن طاوس و دیگر کتاب ها ذیل سند حرز معروف حضرت جواد الائمه علیه السّلام چنین دیدم:شیخ علی بن عبد الصمد گفته است که خبر داد به ما شیخ فقیه ابو جعفر محمد بن ابی الحسن رحمه اللّه عموی پدرم، گفت خبر داد به ما ابو عبد اللّه جعفر بن محمد بن احمد بن عباس دوریستی،گفت خبر داد به ما پدرم،از فقیه ابو جعفر محمد بن علی بن حسین بن بابویه،و خبر داد به من جدم، گفت خبر داد به ما پدرم فقیه ابو الحسن رحمه اللّه،گفت خبر دادند به ما گروهی از اصحاب ما رحمهم اللّه که از ایشان است سید ابو البرکات و شیخ ابو القاسم علی بن محمد معاذی و ابو بکر محمد بن علی معمری(عمری)و ابو جعفر محمد بن ابراهیم بن عبد اللّه مدائنی،همگی گفتند خبر داد به ما ابو جعفر محمد بن علی بن حسین قمی رحمه اللّه (صدوق بن بابویه)،گفت خبر داد به من پدرم گفت خبر داد به من علی بن ابراهیم بن هاشم از جدش،گفت خبر داد به من ابو نصر همدانی،گفت خبر داد به من حکیمه دختر حضرت محمد بن علی بن موسی بن جعفر یعنی حضرت جواد علیهم السّلام تا به آخر حدیث.

و محتمل است بلکه ظاهرا علی بن عبد الصمد در سند ابن طاوس مترجم حاضر باشد نه فرزندش علی بن ابی الحسن علی بن عبد الصمد زیرا به طور اختصار از فرزندش تعبیر به علی بن عبد الصمد شده است.

یادآوری می شود شیخ حاضر از بزرگان اصحاب ما است و یکی از شاگردان شیخ علی کرکی در رساله اسامی مشایخ در ذیل شرح حال عده ای از مشایخ ما می نویسد:از ایشان است شیخ علی بن عبد الصمد که روایت می کند از فقیه ابو جعفر محمد بن علی بن عبد الصمد،از جعفر بن احمد بن عباس دوریستی،از پدرش محمد(احمد)یادشده ،از ابو جعفر محمد بن عبدویه(بابویه)قمی و نیز روایت می کند،از شیخ حسن بن علی بن یقطین،از پدرش.

مؤلف گوید:نسخه رساله نارسا و مشتمل بر پاره ای از تحریفات است و گذشته از این،کلام او از وجوهی چند بیرون از نظر نمی باشد.وجه اول...

ابن طاوس در مهج در اسناد حرز حضرت صادق علیه السّلام چنین نوشته است:

علی بن عبد الصمد از عموی پدرش محمد بن علی بن عبد الصمد،از جعفر بن محمد دوریستی،از پدرش از صدوق محمد بن بابویه و گفت خبر داد مرا جدم،از پدرش علی بن عبد الصمد،از محمد بن ابراهیم کاشی مجاور در مشهد رضوی،از صدوق از پدرش.این سند بیرون از تأمل نمی باشد...

و باز در مهج ذیل سند حرز حضرت فاطمه زهرا(علیهما السّلام)گفته است:

علی بن محمد بن عبد الصمد،از جدش از فقیه ابو الحسن از سید ابو البرکات علی بن حسین حسنی از صدوق محمد بن بابویه از حسن بن محمد بن سعید از فرات بن ابراهیم...

از کتاب بشارة المصطفی تألیف محمد بن ابی القاسم طبری نسب مترجم حاضر چنین به دست می آید:شیخ ابو الحسن بن عبد الصمد بن محمد تمیمی و نیز استفاده می شود معظّم له از پدرش عبد الصمد روایت می کرده و فرزندش ابو جعفر بن علی بن محمد از وی روایت داشته است و ابو القاسم طبری یادشده به توسط فرزندش محمد یادشده از وی روایت می کرده است.

و از کتاب فرائد السمطین حموینی عامی معاصر با علامه،از نسب او به نوعی یاد کرده است که ما هم آن را در ضمن ترجمه احوال فرزند مترجم حاضر و نواده اش حسین بن محمد ایراد کرده و اظهار نظر لازم را نموده ایم.

ابن طاوس در کتاب مهج در ذیل سند حرز حضرت امام صادق(علیه السّلام) چنین نقل کرده است:شیخ علی بن عبد الصمد رحمه اللّه گفته است حدیث کرد مرا شیخ فقیه عموی پدرم ابو جعفر محمد بن علی بن عبد الصمد رحمه اللّه،گفته است حدیث کرد مرا شیخ ابو عبد اللّه جعفر بن محمد بن احمد بن عباس دوریستی،گفت خبر داد به من پدرم،گفت خبر داد به ما شیخ ابو جعفر محمد بن علی بن حسین بن موسی بن بابویه قمی و باز حدیث کرد مرا جدم گفت خبر داد به من پدر فقیهم ابو الحسن علی بن عبد الصمد رحمه اللّه،گفت خبر داد به من ابو جعفر محمد بن ابراهیم بن نبال کاشی مجاور در مشهد رضوی علی ساکنه الصلاة و السّلام،گفت خبر داد به من شیخ ابو جعفر صدوق از پدرش...

شیخ نور الدّین ابو القاسم علی بن شیخ عبد الصمد بن شیخ شمس الدّین

محمد حارثی همدانی جباعی عاملی جبعی عموی شیخ بهائی(ره)

وی دانشوری بافضیلت و بزرگواری فقیه و شاعر بوده است و مانند برادرش حسین بن عبد الصمد از شاگردان شهید ثانی بوده و خود به شاگردی وی در منظومه الفیه شهید که اثر طبع خویش بوده،اشاره کرده است.

و من به جز همان منظومه که به نام الدرة الصفیة فی نظم الالفیة باشد به آثار دیگر او دست نیافته ام و آن منظومه را در شهر ساری مازندران دیده ام.

علاوه بر آن بخشی از کتاب قبس المصباح صهرشتی که به خط شریف شیخ نور الدّین می باشد و تاریخ آن 920 هجری است در نزد من موجود است که در آخر آن نوشته است:این بخش را ابو القاسم علی بن عبد الصمد جباعی به خط خود نسخه برداری کرده؛از تاریخ یادشده معلوم می شود که این بخش از قبس المصباح را در اوائل عمرش نسخه برداری کرده است.و من اجازه ای را که شیخ علی کرکی به خط خود بر پشت رساله جعفریه برای وی نوشته است دیده ام و صورت آن این است:«و بعد بخشی از این رساله را که به نام جعفریه موسوم و درباره نماز تدوین شده است شایسته بافضیلت،شیخ نور الدّین بن شیخ فاضل عمدة الاخیار ضیاء الدّین عبد الصمد بن مرحوم مقدس پیشوای بزرگان جهان شیخ شمس الدّین محمد جبعی که خدا توفیق او را پایدار بدارد و به راه راست برقرار فرماید بر من قرائت کرده و اکثر آن را هم به سماع بهره برده است و به او اجازه دادم تا این کتاب را از من روایت کند و به فتواهای آنکه رأی من بر آنها استقرار یافته و مورد اطمینان بوده عمل نماید اینک معظّم له هرگونه که بخواهد اثر مزبور را روایت نماید و توفیق او را از خدا خواهانم.و این حروف و اجازه را مؤلف رساله مزبور نیازمند به خدا علی بن عبد العالی به خط خود در مشهد مقدس غروی در پنجم ماه رجب سال 935 هجری مرقوم داشته است».

و من نیز رسالة السجود بر تربت حسینیه را که از آثار شیخ علی کرکی بوده و مترجم حاضر آن را به خط خود مرقوم داشته و در روزگار حیات مؤلف پایان یافته است

دیده ام و چنین امضا شده است:این رساله را علی بن عبد الصمد بن محمد جبعی در سال 935 هجری به خط خود مرقوم داشته است.

و از این تاریخ استفاده می شود که شیخ علی دو سال پس از تألیف اصل رساله به نسخه برداری از آن اقدام کرده است.

شیخ علی بن عبد العالی کرکی عاملی

پیش از این با عنوان شیخ زین الدّین ابو الحسن علی بن حسین بن عبد العالی عاملی کرکی یادآوری شده است.

شیخ علی بن عبد العالی میسی

شیخ معاصر در امل الآمل می نویسد:میسی فاضلی صالح و پارسائی پرهیزکار و از علمای معاصر بشمار می رود و این مترجم با شیخ علی میسی که پس از این نام برده می شود ارتباطی ندارد ⁽¹⁾.

مؤلف گوید:این گونه اوصاف که برای میسی نقل شده است به عهده شیخ معاصر است.

شیخ نور الدّین علی بن عبد العالی میسی عاملی مشهور به ابن مفلح

⁽²⁾

شهید ثانی در ضمن اجازه ای که برای شیخ حسین عبد الصمد(پدر شیخ بهائی ره) نوشته اظهار می دارد:کتاب های شهید را به طرق چندی از جمعی از مشایخ روایت می کنم عالی ترین طریق آن از شیخ امام اعظم بلکه پدر عظیم الشان،بزرگ فضلای زمان و تربیت کننده دانشوران اعیان،شیخ بزرگوار بافضیلت،محقق پارسا و پرهیزکار

باتقوا،نور الدّین علی بن عبد العالی میسی عاملی که خدا جایگاه او را در بهشت،رفیع گرداند و او را با دوستانش محشور فرماید به حقیقت روایتی که از استادش امام سعید پسر عموی شهید شمس الدّین محمد بن محمد بن داود مشهور به ابن مؤذن جزّینی داشته است.

شیخ معاصر در امل الآمل می نویسد:شیخ نور الدّین علی بن عبد العالی میسی عاملی فاضلی دانشور و متبحّری محقق و مدققی جامع و کاملی ثقه و پارسائی عابد و پرهیزکاری بزرگوار و عظیم الشأن و یکتای روزگارش بوده است.

شیخ بزرگوار ما شهید ثانی بدون واسطه از وی روایت می کرده است و همچنین به توسط سید حسن بن جعفر بن فخر الدّین حسن بن نجم الدّین اعرج حسینی،از وی روایت داشته است.و شهید ثانی در یکی از اجازاتش از او یاد کرده می نویسد:استاد ما امام بزرگوار،بلکه پدر معظّم شیخ فضلای دوران و مربی دانشوران اعیان،شیخ باجلالت،محقق عابد و زاهد پرهیزکار باتقوا،نور الدّین علی بن عبد العالی میسی.

شیخ علی بن عبد العالی عاملی به وی اجازه داده و در ضمن اجازه از وی چنین برداشت کرده است:سید ما شیخ اجل،دانشور بافضیلت و کامل و دانای دانایان و مرجع دانشوران دوران،دارای کمالات نفسانی و جامع بهترین صفات کامله عالیه،آنکه با برجستگیهائی که دارد به مراتب عالیه نایل گردیده و با داشتن صفات ارزنده بر مرکب راهوار نشسته و طی مراتب بزرگواری نموده است.زین الحق و الملة و الدّین ابو القاسم علی بن عبد العالی میسی ⁽¹⁾

پیش از این در پاورقی نقل کردیم مؤلف در حاشیه این کتاب اظهار داشته است در یکی از

اجازات لقب و کنیه او زین الدّین ابو القاسم آمده است و ممکن است مرادش از بعضی از اجازات،اجازه

محقق کرکی(اجازه فوق)باشد چنانچه می بینیم او را زین الدّین ابو القاسم یاد کرده است-م.

پس از تعریف هایی که مناسب با شخصیت او بوده است.اظهار می دارد:شیخ علی میسی از من استجازه کرد و به وی اجازه دادم.

از آثار او شرح رساله صیغ العقود و الایقاعات و شرح الجعفریة و رساله های

چندی است.او سال 933 ⁽¹⁾هجری درگذشته است ⁽²⁾.

مؤلف گوید:شیخ نور الدّین و پدرش(عبد العالی)و فرزندش شیخ ابراهیم از فضلای بنام بوده اند.از جمله نواده های او شیخ لطف اللّه بن عبد الکریم فقیه و فاضل مشهور است که مدرسه و مسجد شیخ لطف اللّه اصفهان به وی منسوب می باشد و ما شرح حال فرزندش را پیش از این یاد کرده ایم و شرح حال شیخ لطف اللّه را با پاره ای از مطالب که مربوط به این مقام است،ازاین پس خواهیم نوشت و فرزندان و نوادگانش که از پدر و دخترش بوده اند هم اکنون در اصفهان هستند و امور اوقاف مدرسه و مسجد مزبور را عهده دار می باشند.

و فرزندش شیخ ابراهیم و گروه دیگر از علما،از مترجم حاضر روایت کرده اند.

از جمله شیخ محیی الدّین بن احمد بن تاج الدّین میسی عاملی.

و از اجازه شیخ نعمة اللّه فرزند شیخ جمال الدّین ابو العباس احمد به سید بن شدقم مدنی استفاده می شود که پدرش شیخ جمال الدّین ابو العباس احمد بن شیخ شمس الدّین محمد بن خاتون عاملی از مترجم حاضر روایت داشته است.

و همچنین از آخر رجال کبیر میرزا محمد استرآبادی و از اجازه صاحب مدارک به ملا محمد امین استرآبادی و از دیگر اجازات از قبیل اجازه شیخ نعمة اللّه بن خاتون به سید بن شدقم مدنی،برمی آید که شیخ علی میسی با سند عالی از شیخ شمس الدّین محمد بن داود مؤذن جزّینی پسر عموی شهید اول روایت داشته است.

مؤلف گوید:اجازه ای را که شیخ علی میسی از شیخ شمس الدّین محمد بن مؤذن مشار الیه داشته دیده ام و صورت آن اجازه این است:«از کسانی که به دانش و استعداد موسوم گردیده و از بهترین مراتب آن سهم بسزائی یافته است،شیخ شایسته محقق زین الدّین علی فرزند شیخ صالح عبد العلی مشهور به ابن مفلح میسی که فضیلتش فراوان و همتایش در میان دانشوران بسیار باد،از این بنده التماس کرد تا به وی اجازه ای دهم که

متضمن اجازات و قرائت های من باشد که از مشایخم بهره برده ام؛زیرا او متوجه به این معنی است که رکن اعظم در درایت،روایت است و من بنا به درخواست او از خدا خواستم و به وی اجازه دادم تا روایت کند از من،از استاد من شیخ زین الدّین ابو القاسم علی بن حلی(کذا)از شیخ شمس الدّین محمد عریضی،از استادش سید حسن بن نجم الدّین،از استادش سید عمید الدّین ⁽¹⁾

در اجازه مزبور که منضم به اجازات بحار می باشد علی بن طی با طاء مؤلف آمده است-م.

و تاریخ این اجازه یازدهم ماه محرم الحرام سال 884 هجری می باشد ⁽²⁾.

و همچنین شیخ محمد بن احمد بن محمد صهیونی اجازه مختصری به وی داده و من آن اجازه را دیده ام و تاریخ آن 879 هجری بوده است ⁽³⁾

سال 879 هجری می باشد-م.

و از آثار او شرح قواعد علامه است و چنانکه در ترجمه نواده اش شیخ لطف اللّه اشاره خواهیم کرد محتمل است شرح مزبور از دیگری بوده باشد.

شیخ علی کرکی در ذیل باقی مانده عبارتی که شیخ معاصر آن را نقل کرده چنین اظهار داشته است:ابو القاسم علی بن مرحوم مبرور مقدس المتّوج المحبور(خرسنده شده از فیوضات حق تعالی)،شیخ اجلّ،دانشور باکمال،تاج الحق و الدّین عبد العالی عاملی میسی که خدای متعال مردم را از برکات انفاس او بهره مند گرداند و تا روز رستاخیز ایشان را از علوم او برخوردار بسازد،به محمد و خاندان پاکیزه گوهر او که چراغ های راه های تاریک و مصادر نعمتهای حضرت باری تعالی بوده و شرایع و احکام الهی را همه جا در پناه خویش نگهداری کرده اند.

باری نامه ای از سوی او به این ناتوان که به درماندگی و کوتاهی خود اعتراف دارد و نویسنده این اجازه است رسید.نامه او را که از هرگونه عظمت و بزرگواری برخوردار است و شایسته هر نوع احترام می باشد پذیرا گردیدم،در آن نامه درخواست کرده بود تا به

ترتیبی که میان علمای عقلی و نقلی معمول است،اجازه عمومی از همه گونه علومی که در اختیار دارم و با تفاوتی که در آنها مشهود است،به فرزند نیک بختش فاضل بی همتا ظهیر الدّین ابو اسحاق ابراهیم که خدا او را در زیر سایه پدر بزرگوارش روزگاری دراز برقرار بدارد اجازه بدهم.از آن نامه شریف به دست می آمد که خود او هم با مقام ارزنده ای که دارد همین گونه تقاضا را برای خود کرده است و من با آنکه می بایست از تقاضای او به خاطر بزرگواری که دارد منصرف گردم و خواسته او را اجابت نکنم، وجوب متابعت و پذیرش از فرمان او،مرا از مخالفت کردن بازمی داشت.این بود که از خدا خواستم و به وی که روزهایش دراز باد و به فرزند نیک بختش که خدا دیدگان او را به برقراری او روشن بدارد،اجازه(لفظی و کتبی صریح بدون کنایه)دادم تا هرآنچه را که از ناحیه من به صحت رسیده است؛از علوم اسلامی که اجازه روایت آنها از معقول و منقول، مداخله ای در آن دارد،از قبیل اصول فقه و کلام و فقه و حدیث و تفسیر و لغت و نحو و صرف و دیگر علوم ادبی که در اختیار من درآمده روایت نمایند.به حقیقت روایتی که از بسیاری از مشایخ عصر که در مجالس آنها قرار گرفته و از انفاس آنها بهره برده ام دارا می باشم و همچنین اتصالی که با ایشان به دست آورده ام از انواع درایت،از سماع و قرائت و مناوله و اجازه و همچنین به ایشان اجازه دادم آثار مرا از تصنیف و تألیف در عین حالی که اندک است از قبیل آنچه از شرح قواعد الاحکام به تألیف پیوسته است روایت نمایند.

پس از این آثار خود را به طریقی که ما در شرح حال محقق کرکی یادآوری کرده ایم،متذکر شده است و به دنبال آن به طرق خود که منتهی به کتابهای شیعه و کتابهای سنی می شود به اندازه ای که مناسب بوده اشاره کرده پس از آن اظهار داشته است:

«اذن کلی و عمومی دادم تا کتابهای یادشده را به همان شرطی که در نزد دانشوران معمول است و هرآنچه را که صحت آن از نظر ایشان(پدر و پسر)ثابت شده، روایت نمایند خدا نعمتهای خویش را از راه روایت و تألیفی که انجام می دهند بر ایشان فراوان سازد زیرا ایشان همه گونه اختیار را در نقل روایت دارند.و از بزرگواریهای آقای خودمان شیخ بزرگوار درخواست دارم این ناتوان بینوا را از خاطر نبرند و در خلوتها و

در تعقیب نمازها،از دعاهای خود فراموش نکنند و مخصوصا از خدا بخواهند که سرانجام من به خوبی برگزار شود و به آرزوهای خویش که آنها را ذخیره روز قیامت خود قرار داده ام نایل گردم و همراز شب وحشت قبرم بوده و موجبات خرسندی آن هنگام را فراهم آورده و از تنهائی،که دور از بستگان و دوستانم می باشم رهائی بخشد و مرا به خرسندی خدا مژده دهد و به درجات عالیه آن سرا و خدمتکاری محمد و آل محمد صلوات اللّه علیه و علیهم برساند».تاریخ این اجازه در سال 934 هجری در شهر بغداد بوده است ⁽¹⁾

صورت این اجازه در مجلد اجازات بحار آورده شده است و در آن تاریخ اجازه را چنین مرقوم

داشته است نه روز باقی مانده از ماه جمادی الآخرة سال 934 هجری-م.

از تاریخ یادشده معلوم می شود که این اجازه را شیخ علی کرکی سه سال پیش از رحلتش مرقوم داشته است.

مؤلف گوید:شیخ علی میسی از شیخ شمس الدّین محمد بن داود مؤذن جزینی، یعنی پسر عموی شهید،چنانچه پس از این اشاره خواهد شد نیز روایت می کرده است.

شیخ جعفر بن کمال بحرانی در یکی از اجازه هایش می نویسد:پس از این ذیل ترجمه شیخ نجم الدّین بن احمد شراکیشی عاملی خواهیم نوشت که پدر شهید ثانی هم از شیخ علی میسی روایت می کرده است.

و به این ترتیب برای بعضی از فضلا اشتباهی رخ داده که شهید ثانی از شیخ علی کرکی روایت می کرده،حال آنکه چنان نیست،بلکه شهید ثانی از شیخ علی میسی روایت داشته است چنانکه خود شهید در پایان رساله کشف الریبة عن احکام الغیبة،آنگاه که رساله را با نقل دوازده روایت به انجام می رساند،می نویسد:حدیث اول خبر داد به ما، شیخ سعید مبرور مغفور علی بن عبد العالی میسی(قدّس سرّه و نوّر اللّه قبره)به اجازه ای که از استادش مرحوم مغفور شمس الدّین محمد بن مؤذّن جزّینی،از شیخ ضیاء الدّین فرزند امام علاّمه محقق شیخ شمس الدّین ابو عبد اللّه شهید محمد بن مکی،از پدرش،از سید عمید الدّین عبد المطلب و شیخ فخر الدّین فرزند شیخ امام فاضل علامه،زنده کننده

مذهب.جمال الدّین حسن بن یوسف بن مطهّر،از پدرش از جد نیک بختش سدید الدّین یوسف بن علی بن مطهر و از شیخ محقق نجم الدّین جعفر بن حسن بن سعید حلّی،از سید محی الدّین ابو حامد محمد بن ابو القاسم عبد اللّه بن علی بن زهره حلبی،از شریف فقیه عزّ الدّین ابو الحارث محمد بن حسن حسینی بغدادی،از شیخ قطب الدّین ابو الحسین سعید بن هبة اللّه راوندی،از شیخ ابو جعفر محمد بن علی بن محسن حلبی،از شیخ فقیه ابو الفتح محمد بن علی کراجکی،گفت خبر داد مرا ابو عبد اللّه حسن بن محمد صیرفی بغدادی،گفت خبر داد به من قاضی ابو بکر محمد بن عمر جعابی،گفت خبر داد به من ابو محمد قاسم بن محمد بن جعفر که از فرزندان عمر بن علی علیه السّلام است،گفت خبر داد به من پدرم از پدرش،از پدرانش،از حضرت امیر المؤمنین علیه السّلام تا آخر حدیث.

مؤلف گوید:از اجازه سید محمد صاحب مدارک به سید حسن بن علی بن شدقم مدنی برمی آید که شیخ علی بن عبد العالی میسی مترجم حاضر جدّ او بوده،چنان که شهید ثانی هم جدّ او بشمار می آید و ظاهرا شیخ علی جدّ پدری او از ناحیه مادر است.چنان که شهید ثانی،جد خود او از ناحیه مادر می باشد و هویداست که انتساب صاحب مدارک به شیخ علی میسی بیرون از ملاحظه نبوده است و ممکن است اشتباهی از ناحیه کاتب بوده باشد.

میسی بفتح میم و سکون یا و سین بی نقطه و در آخر یا منسوب به میس است که یکی از قریه های جبل عامل می باشد.

در هرات ضمن مجموعه ای،به خط شیخ حسین بن عبد الصمد پدر شیخ بهائی دیدم چنین نوشته بود:شیخ امام،علامه پرهیزکار،شیخ علی بن عبد العالی میسی(اعلی اللّه نفسه الزکیة)در نیمه شب چهارشنبه درگذشت و در شب پنج شنبه بیست و پنجم یا بیست و ششم جمادی الاولی سال 938 هجری،در کوه صدیق نبی مدفون گردید و پیش از مرگ و پس از مرگ کرامات بسیاری از او دیده شده و او از اعلامی است که روزگار او را ادراک نموده و به دیدارش رسیده ام لیکن براثر پیری و از کارافتادگی از محضر او بهره ور نشدم.

فقیه علی بن عبد العزیز بن محمد امامی

منتجب الدّین در فهرست می نویسد:وی محدثی صالح بود.

مؤلف گوید:ممکن است امامی بودن منسوب به مذهب امامیه یا امثال آن باشد.

قاضی ابو الحسن علی بن عبد العزیز جرجانی(گرگانی)

وی شاعری معروف و بافضیلت بوده است.

شیخ ابو الفتوح رازی در کتاب شرح شهاب قاضی قضاعی ابیات ارزنده بسیاری درباره اهمیت قناعت از وی نقل کرده است و تنها به آنچه وی یادآوری کرده اکتفا نمی شود و ممکن است از عامه بوده باشد.

شیخ علی بن عبد العزیز نیشابوری

وی از پیشینیان دانشوران بوده و کتابی داشته و ابن طاوس برخی از اخبار را از نسخه عتیقه ای از آن کتاب،در کتاب نجوم(فرج المهموم)نقل کرده است و از کتاب سید برمی آید که مترجم حاضر،از علی بن احمد،از ابراهیم بن فضل از ابان بن تغلب روایت می کرده و ممکن است با واسطه از علی بن احمد روایت کرده باشد.

سید رضی الدّین ابو القاسم علی بن سید غیاث الدّین ابو المظفر

عبد الکریم بن جمال الدّین احمد بن طاوس حسنی

وی فاضلی جلیل و بزرگوار و فرزند مؤلف کتاب فرحة الغری(سید غیاث الدّین عبد الکریم)و نواده(سید احمد بن طاوس)مؤلف دو کتاب الملاذ و البشری بوده.این سید به نام عموی پدریش رضی الدّین ابو القاسم علی،مؤلف کتاب اقبال و پسر عمویش نامیده شده است و هم لقب با آن دو نفر بوده و از کنیه آنها هم استفاده کرده و در هنگامی که آن دو تن زنده بوده اند از نام و لقب و کنیه ایشان بهره ور گردیده است.این گونه نام و نشان گذاری در میان عجم بی سابقه است،لیکن در عرب به ویژه در روزگاران پیش

معمول بوده است.

در پشت نسخه ای از کتاب المجدی فی انساب طالبیین تألیف سید ابو الحسن علی بن محمد بن علی علوی عمری نسابه،اجازه ای از سید عبد الحمید بن فخار موسوی دیدم که سید آن اجازه را برای مترجم حاضر و پدر او سید عبد الکریم یادشده مرقوم داشته و چنین نوشته بود:و اجزت له و لولده السید المبارک المعظّم رضی الدّین ابی القاسم علی امتعه اللّه بطول حیاته.

شیخ معاصر در امل الآمل می نویسد:سید رضی الدّین ابو القاسم علی بن غیاث الدّین عبد الکریم بن احمد بن موسی بن طاوس حسنی وی فاضلی صدوق بوده است و شهید اول به توسط ابن معیه از وی روایت می کرده و خود او از پدرش روایت داشته ⁽¹⁾.

مؤلف گوید:در مشهد مقدس رضوی در آخر نسخه الفصیح المنظوم ثعلب که در فن لغت بوده و ابن ابی الحدید معتزلی آن را منظوم ساخته مشاهده کردم که ابن داود(ره) به خط خود چنین نوشته بود:این کتاب را به منظور تصحیح لازم با نسخه ای که به خط مصنف نوشته شده بود،به اتفاق نقیب طاهر علامه مالک این بنده رضی الملة و الحق و الدّین جلال اسلام و مسلمین ابو القاسم علی بن مولانا طاهر سعید امام غیاث الحق و الدّین عبد الکریم بن طاوس علوی حسنی که خدا او را یاری فرماید و بر فضائل او بیفزاید،مقابله نمودم.سپس چنین امضا کرده است این جمله را بنده واقعی او حسن بن علی بن داود که خدا او را بیامرزاد،در سیزدهم ماه مبارک رمضان سال 701 هجری نوشته و به حمد خدا و درود بر پیمبر مصطفی پرداخته و از او تعالی درخواست آمرزش دارد.

سید مرتضی نقیب حسیب نسّابه کامل سعادتمند بهاء الدّین ابو الحسین

غیاث الدّین علی بن عبد الکریم بن عبد الحمید حسینی نجفی

⁽²⁾

وی فقیهی شاعر و توانا و دانشوری بافضیلت و کامل بود و از مقامات و کرامات

بهره وافی داشت و گاهی او را به عنوان سید علی بن عبد الحمید معرفی می کنند و نام پدرش را به منظور اختصار از نسب او اسقاط می نمایند و چنان وانمود می شود که این دو جمله عنوان برای دو شخص است حال آنکه چنین نیست.

ابن ابی جمهور در غوالی اللئالی می نویسد:ابو العباس(ابن فهد حلی)اظهار داشته است:خبر داد به من مولی سید سعید امام بهاء الدّین علی بن عبد الحمید نسّابه حسینی، گفت خبر داد به من سید امام علامه نسّابه تاج الدّین محمد بن معیه حسنی،مترجم حاضر از جمعی از جمله شیخ مقری حافظ پسندیده و حاج عمره گزار شمس الحق و الدّین محمد بن قارون و دیگری روایت می کرده است.

بهاء الدّین از معاصران شهید اول بود و استاد شیخ حسن بن سلیمان شاگرد شهید بوده و شیخ حسن از وی روایت می کرده و همچنین استاد ابن فهد حلّی بوده است و خود او سمت شاگردی شیخ فخر الدّین فرزند علامه حلی را داشته و چنان که نوشتیم معاصر شهید هم بوده است.

بهاء الدّین از فضلای عصر و بزرگان روزگارش بوده و همچنین جدش سید عبد الحمید از افراد بنام بشمار می آمده و به طوری که از کتاب الدّر النضید فی تعازی الامام الشهید برمی آید،نواده اش از وی روایت می کرده است.بلکه گذشته از او پدرش عبد الکریم نیز از وی روایت داشته است و ابن فهد نیز در کتاب المهذب البارع فی شرح مختصر الشرائع به این سند تصریح کرده است.و استاد استناد در فهرست بحار از وی یاد کرده و او را این چنین می ستاید:سید نقیب حسیب بهاء الدّین علی بن عبد الکریم بن عبد الحمید حسینی نجفی استاد شیخ ابن فهد قدس اللّه روحهما.

به طوری که شیخ حسن بن سلیمان بن خالد حلّی شاگرد شیخ شهید در المختصر می نویسد،از مترجم حاضر روایت می کرده و در سند حدیثی می نویسد:از احادیثی که روایت کرد برای من و من هم روایت از او می کنم حدیثی است که روایت کرده سید جلیل سعید موفق،مورد وثوق بهاء الدّین علی بن سعید عبد الکریم بن عبد الحمید حسینی به سند خود از ابو سعید بن سهل،به سند خود از حضرت ابو جعفر محمد بن علی....

شیخ حسن در کتاب المختصر از وی به عنوان بهاء الدّین علی بن عبد الحمید

حسینی نام می برد و نام پدرش را به منظور اختصار از نسب او ساقط می کند و در آن کتاب از وی کاملا ستایش می نماید.همچنین ابن فهد در بحث وظیفه نوروز از کتاب المهذب از وی مطالبی ایراد کرده است و مرقوم داشت:از آنچه درباره فضیلت نوروز رسیده است و نظریه ما را در خصوص اهمیت نوروز تأیید و تقویت می کند،موضوعی است که آن را مولی سید مرتضی علامه بهاء الدّین علی بن عبد الحمید نسّابه دامت فضائله به اطلاع ما رسانیده است.

مؤلف گوید:ممکن است سید عبد الحمید جدّ مترجم حاضر،همان سید جلال عبد الحمید بن عبد اللّه تقی حسینی نسابه بوده باشد که سید شمس الدّین فخار بن معدّ بن فخار موسوی نسابه،از وی روایت می کرده است.بنابراین پدران او از فضلا و دانشمندان وقت خود بوده اند.

یادآوری می شود گروهی از متأخران دانشمندان به مترجم حاضر و آثار او توجه خاصی مبذول داشته اند از آن جمله امیر محمد مؤمن استرآبادی است که مجاورت بیت اللّه داشته و از معاصران ما بشمار می آید.وی در کتاب الرخصة از وی نام می برد و به طوری که به خاطر دارم مطالبی را از خط او یا از کتابش ایراد نموده است.

مترجم حاضر آثاری دارد؛از جمله کتاب الغیبه است که آن را استاد استناد در مزار بحار و شیخ معاصر در فهرست کتاب الهداة فی النصوص و المعجزات ⁽¹⁾از وی دانسته اند آری استاد استناد در فهرست بحار و همچنین شیخ معاصر در امل الآمل از کتاب مزبور نامی نبرده اند.

استاد استناد در بحار می گوید:کتاب الانوار المضیئة[فی الحکم الشرعیة المستنبطة من الآیات الالهیة...همین کتاب را شیخ زین الدّین بن فرّوخ نجفی در رساله ارزنده ای خلاصه کرده است]و کتاب السلطان المفرّج عن اهل الایمان و کتاب الدر النضید فی تعازی الامام الشهید[در این کتاب بسیاری اتفاق افتاده است که مؤلف، از جدش سید عبد الحمید روایت کرده،لیکن معلوم نیست از خود او روایت کرده یا از

کتابش]و از آثار او کتاب سرور اهل الایمان است و همه این آثار از سید نقیب حسیب بهاء الدّین علی بن عبد الکریم بن عبد الحمید حسینی نجفی استاد شیخ ابن فهد حلّی قدّس اللّه روحهما می باشد ⁽¹⁾.

و در فصل دوم اظهار داشته است:از کتابهای سید بهاء الدّین علی بن عبد الحمید در دو کتابش(الانوار المضیئة و السلطان المفرّج)که مشتمل بر اخبار بی سابقه ای در رجعت و احوال حضرت ولی عصر(عج)می باشد و کتاب سوم(الدر النضید)متضمن فضائل ائمه طاهرین علیهم السّلام و چگونگی شهادت حضرت سید الشهداء و یاران نیک بخت آن حضرت(علیهم السّلام)و یادآوری از قیام مختار و خون بهاگیری او و پاره ای از احوال او می باشد و کتاب چهارم(سرور اهل الایمان)مشتمل بر اخبار نادره و بی سابقه است.

و سید یادشده از دانشوران نقیبان و نجیبان بوده است ⁽²⁾.

شیخ معاصر در کتاب الهداة اظهار نظر بی سابقه ای نموده است.نخست کتاب غیبت را جزو کتابهایی که از شیعه دیده است نام برده و آن را منتخبی از کتاب انوار مضیئة علی بن عبد الحمید حسینی می داند و سپس این کتاب را ضمن کتابهائی که از شیعه ندیده است و با واسطه از آنها روایت کرده یکی از آنها کتاب غیبت سید علی بن عبد الحمید را نام می برد.در عین حال ممکن است اظهار نظر ما خالی از تأمل نبوده باشد ⁽³⁾.

مؤلف گوید:کتابهای چهارگانه ای را که پیش از این نام بردیم،استاد استناد در فهرست بحار به وی نسبت داده و از آنها که مورد اعتمادش بوده نقل کرده است.

و از آثار او کتاب بیان الجزاف من کلام صاحب الکشاف است.این کتاب را یکی از علما در یکی از آثارش به وی نسبت داده و از آن هم نقل نموده است.

دیگری کتاب الانصاف فی الردّ علی صاحب الکشّاف است،این کتاب را

سید حسین مجتهد در کتاب دفع المناواة به وی نسبت داده و از آن هم نقل نموده و به گمان من این کتاب بی کم وکاست عین کتاب بیان الجزاف است.

و از آثار او کتاب ایضاح المصباح لاهل الصلاح است و ظاهرا که این کتاب بی کم وزیاد همان شرح کتاب المصباح الصغیر است و درباره مؤلف کتاب المصباح،سخنی است که پس از این ایراد خواهد شد.

یادآوری می شود در نزد ما نسخه ای از کتاب سرور اهل الایمان فی علائم ظهور صاحب الزمان موجود می باشد و از دیباچه و دیگر مواضع آن کتاب معلوم می شود که کتاب مزبور از آثار خود او نبوده است هرچند مؤلف کتاب مزبور اخبار آن کتاب را از خط سید مترجم نقل کرده است.آنجا که مؤلف کتاب یادشده در دیباچه آن می نویسد:و بعد اخباری که در این کتاب آمده آنهایی است که از خط سید کامل سعید سید علی بن عبد الحمید از کتاب غیبت نقل شده است و من این کتاب را به همان ترتیبی مقرّر داشتم که از خط او استفاده کرده ام و آن را به نام سرور اهل الایمان فی علائم ظهور صاحب الزمان نامیدم.و امیدوارم آن روز که کودکان از شدت ناراحتی آن پیر می شوند،ترازوی حسنات عمل هر دوی ما بر جانب دیگرش برتری پیدا کند.اینک با یاری و پشتیبانی خدا می گویم که در آغاز خط او چنین یافتم از آنچه از نظر من به صحت پیوسته است روایتی است که شیخ سعید ابو عبد اللّه محمد مفید رحمه اللّه به سند خود که منتهی به جابر می شود از حضرت صادق علیه السّلام روایت نموده است تا آخر حدیث.

مؤلف گوید:از صراحت کلام مؤلف سرور اهل الایمان به دست می آید:که کتاب غیبت از آثار سید بهاء الدّین نبوده است در عین حال بعید هم نیست که کتاب غیبت از آثار سید مترجم بوده و هم محتمل است از آثار شیخ مفید بشمار بیاید،به ویژه که سبک نگارش آن با دیگر نگارشهای شیخ مفید تطبیق می نماید و هم ممکن است از آثار دیگری غیر از مترجم و شیخ مفید بوده باشد.

مؤلف گوید:سید مترجم در آخر کتاب الدر النضید فی تعازی الامام الشهید خوابی را نقل کرده است که شایسته می دانم در اینجا ایراد نمایم.

وی در مقدمه آن رؤیا می نویسد:از این رؤیا که ذیلا آورده می شود بدون شبهه بر

من آشکار است که کتابم در پیشگاه خدا و رسول و ائمه طاهرین مورد قبول واقع شده است.آنگاه که تصمیم داشتم پاره ای از قصیده هایی را که متضمن ابواب و فصول این کتاب بوده و تناسبی با اخباری داشته که با وضع این کتاب سازگاری می نموده و بیرون از اضافات بوده در این کتاب گردآوری نمایم،از اتفاقات پاره ای از آنها در اختیار من بوده و بخشی از آنها از اختیار من خارج بوده حتی پاره ای از آنها در دست یکی از اصحاب مؤمن و از موالی حضرات معصومین بوده.بالاخره برای اینکه اندیشه ام را جامه عمل بپوشانم یکی از غلامانم را برای گرفتن آن قصیده نزد آن شخص گسیل داشتم غلام در راه با وی ملاقات کرده جریان را به اطلاع او رسانید او با شتاب به طرف منزل من حرکت کرد به مجردی که وارد منزل شد خود را روی زانوی من افکنده دست مرا می بوسید و می گفت به حق جدّ بزرگوارت حضرت امام حسین علیه السّلام از خدا بخواه تا مرا بیامرزد و قرض مرا ادا کند.پرسیدم چه اتفاق افتاده است؟در پاسخ گفت:در خانه خود در رختخواب خوابیده بودم در خواب دیدم گوینده ای خطاب به من گفت از جای برخیز و درخواست فرزندم علی بن عبد الحمید را اجابت کن و قصیده هائی که در نزد تو است به وی تسلیم نما در آن حال،به خاطرم رسید آن گوینده یا حضرت امیر المؤمنین و یا حضرت امام حسین علیهما السّلام می باشد به دنبال این رؤیا وحشت زده از خواب برخاستم و با خود گفتم این خواب،از خواب های شیطانی نمی باشد.این بود که بلافاصله از خانه خارج شده تا پس از عرض سلام،فرمان شما را اجابت نمایم در راه با غلام شما ملاقات کرده گفت آقای من،مرا به حضور شما گسیل داشته است.پرسیدم برای چه کاری؟گفت:از شما می خواهد تا قصیده هایی که نزد شما است به ایشان تحویل نمائی دانستم که همان وقت هنگامی است که دعوت شما اجابت شود و شما هم انسان مستجاب الدعوه می باشی این است که از شما می خواهم تا از خدا بخواهید قرض مرا ادا فرماید و عمل مرا بپذیرد.

سید بهاء الدّین در اثنای کتاب الدر النضید می نویسد:و من از استاد خودم ابو الحسن علوی عمری(رحمه اللّه تعالی)روایت می کنم.

مؤلف گوید:از قرینه پیدا است که سید بهاء الدّین با وسائط چندی از وی روایت

می کرده است.برای آنکه از ظاهر عبارت استفاده می شود که منظور از ابو الحسن علوی،مؤلف کتاب المجدی و امثال آن است و مؤلف مزبور هم از معاصران سید مرتضی(ره)بوده است و محتمل است مراد وی،دانشور دیگری غیر از المجدی باشد.

در پشت نسخه ای از کتاب مجالس المؤمنین سید قاضی نور اللّه شوشتری(رضوان اللّه تعالی علیه)به خط یکی از فضلا به فوائد و یادداشتهایی ارزنده دست یافتم که فاضل مزبور،آنها را از شرح المصباح الصغیر نقل کرده بود.در ضمن همان یادداشتها آمده است که شرح یادشده از آثار سید علی بن عبد الکریم بن علی بن محمد بن علی بن عبد الحمید حسینی(ره)می باشد و در جای دیگری از آن یادداشتها آمده است که آنچه یادداشت شد از کتاب ایضاح المصباح لاهل الصلاح نقل شده است و جامع آن کتاب سید فاضل کامل علی بن عبد الکریم است...

و ملا محمد تقی بن محمد رضا رازی در رساله نوروزیه،تصریح کرده است که شرح المصباح الصغیر از آثار سید علی بن عبد الحمید نسّابه نجفی است.

مؤلف گوید:بعید نیست،سیدی که فاضل مزبور در یادداشتهای خود نام برده است،همان سید بهاء الدّین علی بن عبد الکریم مترجم حاضر بوده باشد که ما این شرح حال را به خاطر او نوشته ایم و چنانکه می دانیم حذف برخی از اسامی در نسب افراد، معمول است و ازاین پس در ترجمه او به یاری خدا،به آنچه حذف شده است اشاره خواهیم کرد.

آری از کتاب الدّر النضید یادشده معلوم می شود که سید عبد الحمید جدّ اوسط مترجم حاضر بوده است و گذشته از این باید گفت که کتاب شرح المصباح الصغیر و کتاب ایضاح المصباح لاهل الصلاح کتاب واحدی بوده است که ارباب تاریخ و تذکره آن را به دو عنوان نام می برند.

یادآوری می شود ابن ابی جمهور احساوی در اوائل غوالی اللئالی از ابن فهد حلّی نقل کرده است.گفت خبر داد به من سیّد بهاء الدّین علی بن عبد الحمید گفت روایت کرد برای من خطیب واعظ استاد و شاعر،یحیی بن نجل کوفی که از گویندگان زیدیها بود از

صالح بن عبد اللّه یمنی هنگامی که صالح وارد کوفه شده بود و خود یحیی گفته من او را در سال 734 هجری در کوفه ملاقات کردم،از پدرش عبد اللّه یمنی که از معمّران بوده و سلمان فارسی را دریافته بوده،از رسول خدا(ص)روایت کرده که آن حضرت فرمود:

حبّ الدنیا رأس کل خطیئة و رأس العبادة حسن الظّن باللّه؛علاقه مندی به دنیا اساس هرگونه خطاکاری و پایه اساسی عبادت خوش گمانی به خدا است.

مؤلف گوید:برخی از مواضع صدر حدیث مزبور یعنی«حب الدنیا»را جداگانه ضبط می کنند و لفظ رأس را تصحیف می نمایند و می گویند لفظ«الدنیا»کلمه مستقل است و لفظ رأس نیز کلمه مستقلی است به معنای اساس ⁽¹⁾

مرحوم مروج(ره)در هدایة المحدثین ذیل بحث تصحیف می نویسد:ابو بکر صولی که از

اعلام اهل سنت است حدیث من صام رمضان و اتبعه مستأمن شوال را به شیئا تصحیف کرده و همچنین

حدیث الدنیا رأس کل خطیئه را به الدینار،اسّ کل خطیئة تصحیف نموده یعنی پول،اساس هرگونه

خطاکاری است-م.

سیّد اجلّ نحریر علی بن عبد الکریم بن علی بن محمد بن علی بن

عبد الحمید حسینی نجفی شارح المصباح الصغیر شیخ طوسی

وی از بزرگان دانشمندان امامیة و از فقها و فضلای ایشان و عالمی کامل بوده است.

از آثار او کتاب ایضاح المصباح لاهل الصلاح است و این کتاب بی کم وکاست همان شرحی است که معظّم له بر کتاب المصباح الصغیر شیخ طوسی نوشته است بنابراین جا ندارد بین این دو کتاب تغایری به وجود آورد.

و من خود به خط یکی از فضلا یادداشتهائی دیدم که از آن کتاب گرد آورده و آنها را بر پشت کتاب مجالس المؤمنین قاضی نور اللّه ضبط کرده بود ⁽¹⁾

اجازات مجلسی استفاده شده باشد.

و پیش از این گذشت که محتمل است مترجم حاضر با سید بهاء الدّین علی بن سید عبد الکریم بن سید عبد الحمید یادشده متّحد بوده باشد.

استاد استناد(ایده اللّه تعالی)حکایت کرده است که یکی از فضلای شوشتر شرح مصباح صغیر او را به اصفهان آورد و استاد آن شرح را مورد مطالعه قرار داد و به طوری که اظهار داشته مشتمل بر فوائد و تحقیقات ارزنده ای نبوده و تنها به بیان ترکیب الفاظ و مطالبی که در خور عربیت و امثال این ها بوده پرداخته است.گذشته از این حداکثر مطالب یادشده در آن،از کمال درستی برخوردار نبوده است!

مؤلف گوید:پیش از این گذشت که خود من بر پشت کتاب مجالس المؤمنین پاره ای از اقوال و اخبار را که از آن شرح نقل شده است دیده ام.

یادآوری می شود پیش از این نام و نشان سید عبد الکریم بن علی بن یحیی بن محمد بن عبد الحمید بن عبد اللّه بن اسامة بن احمد بن علی بن محمد بن عمر بن یحیی بن حسین نقیب بن احمد بن عمر بن یحیی بن حسین بن زید شهید بن علی بن حسین سبط بن

علی بن ابی طالب علیه السّلام را متذکر شدیم و بعید نیست این شخص را جدّ این سید بنامیم،زیرا اختلاف برخی از اسامی در نسب،امر ساده ای است.

یادآوری می شود سید علی بن عبد الحمید کتابی در رجال تألیف کرده است و در تألیف آن سیّد جلال الدّین بن اعرج با وی همکاری داشته است و تتمه ای بر آن افزوده و در این تتمیم به نام و نشان علمائی که در روزگار علاّمه می زیسته و یا اندکی پس از او بوده اند اشاره نموده و نام سید علی بن عبد الحمید مترجم حاضر را در تتمه کتاب رجال مذکور ایراد کرده و او را به عنوان سیدنا النقیب بهاء الدّین علی بن عبد الحمید معرّفی کرده است.

شیخ علی سبط شهید ثانی(ره)بر پشت کتاب رجال کبیر میرزا محمد-که این کتاب هم به خط سبط مزبور بوده است-فائده ای به خط خود نوشته و به پاره ای از احوال سید علی بن عبد الحمید،مترجم حاضر،اشاره کرده و در ضمن آن به بخشی از آنچه که مربوط به کتاب رجال او بوده و از خط جدش شیخ حسن فرزند شهید ثانی(ره) بهره برداری نموده،پرداخته است و از آنجا که فائده یادشده مشتمل بر فوائد ارزنده ای می باشد،سزاوار آن است که قسمتی از آن را در این ترجمه و ما بقی تحقیقاتش را در جاهای دیگری از کتاب حاضر که اولین قسمت کتاب را در بر دارد متذکر شویم و بالاخره همه آن را در محال متعدد ایراد نمائیم.

شیخ علی نام برده اظهار می دارد:جد محققم شیخ حسن قدس اللّه روحه (صاحب معالم)به خط خود می نویسد:در کتاب سید علی بن عبد الحمید که در فن رجال نویسی تألیف شده و به خط سید جمال الدّین بن اعرج بوده در بخش تتمه آنکه متضمن یادآوری گروهی از اصحاب متأخرین بوده و کتابهای رجال پیشین از نام و نشان ایشان تهی بوده است.و علت اینکه کتاب رجال مزبور به خط سید جمال الدّین نوشته شده است بنا به اظهار مؤلف به این شرح است که وی از مردم کناره گیری می کرده و به همین سبب اطلاعی از احوال و چگونگی رفتار آنها نداشته و در عین حال می خواسته تا کتابش مشتمل بر یادآوری از همگی علمای اصحاب که چگونگی احوال آنها در اختیار او قرار گرفته،بوده باشد.زیرا نویسندگان کتابهای رجال که پیش از علامه جمال الدّین بن

مطهّر و ابن داود و دیگران می زیسته اند تنها به مطالبی اکتفا کرده اند که مربوط به معرفی از افراد بوده و به جز مواردی که به سهل انگاری برگذار شده است،مطالب دیگری نداشته و کتاب خلاصة و ایضاح الاشتباه هم در بعضی از مواضع به بخشی از امور دیگر پرداخته و کتاب ابن داود و نجاشی و فهرست شیخ نیز به جز مواضع معدودی به مطالب دیگر اشاره نداشته است.

باری سبک بهاء الدّین در تألیف کتاب رجال این است که در هر بابی نخست تمام مطالب علامه را که در خلاصه ایراد کرده است می آورد سپس آنچه را که شیخ در فهرست یا ابن داود یا نجاشی یادآوری کرده اند ایراد می نماید و به پاره ای از مناقشاتی که با ابن داود داشته می پردازد؛هرچند پاره ای از مناقشاتش بارد و بی اعتبار است؛گذشته از این اضافاتی را که به نظر خودش از فهرست یا نجاشی به دست آورده حداکثر آنها در بخش دوم از خلاصه آمده و او آنها را در بخش آخر کتاب خود آورده است.

و از آنجا که فهرست شیخ و رجال نجاشی به دو دسته تقسیم نشده بلکه هر دو دسته مقبول و غیر مقبول را مجتمعا ذکر کرده اند،او با بی توجهی به این موضوع چنان پنداشته که همگی آنها زائد است و در بخش اول آورده و سپس اکثر آنها را در قسمت دوم اعاده نموده است.

و ما این مطالب را در اینجا بدان جهت نوشتیم تا کسانی که نام این رجال را می شنوند اشتیاقی به مطالعه آن در خود احساس ننمایند.و منظور ما آن بوده که به معرفی کسانی که پس از شیخ جمال الدّین(علامه حلّی)و ابن داود می زیسته اند بپردازیم چه آن که بنا به اظهار مؤلف رجال،خود از شاگردان فخر الدّین بوده و اواخر روزگار او را ادراک نموده است.

یادآوری می شود مؤلف رجال در شناخت متأخران به نظریات سید جمال الدّین اعرج توجه و اعتماد داشته است و چنین اظهار نموده که در میان معاصران با کسی برخورد نکرده است که از احوال متأخران و راستای زندگیشان اطلاع داشته و قابل اعتماد باشند و تنها کسی که برای این منظور در نظر گرفته،سید جمال الدّین بوده و از وی خواسته تا شرح احوال آنها را جداگانه مرقوم بدارد.

و من می خواستم که اسامی مزبور محفوظ و معلوم بماند،زیرا به جز این کتاب، این گونه اطلاعات را از کتاب های دیگر نمی توان به دست آورد گذشته از این،دیگری هم به تهیه آن اطلاعات نپرداخته و طولی نمی کشد اطلاعات مزبور رو به کهنگی خواهند گذاشت با آنکه اصحاب ما اهتمام زیادی به حفظ اسامی علما و تدوین آثار آنان داشته اند.

مؤلف گوید:شیخ حسن(قدس سره)در آن فائده به اسامی آن یادشدگان که جمعا بیست و شش نفر بوده اند پرداخته و ما ترجمه هریک از آنها را در محل مناسب از این کتاب از همان فائده نقل کرده ایم و به طوری که خواهیم نگاشت او هم خود را در ردیف آنان نام برده است و در پایان اظهار داشته این است آنچه را که وی مرقوم داشته و اضافه کرده مطالبی را که ایراد کردیم در محل خود به ترتیب حروف ایراد کرده است و ما مختصری از آن را در اینجا جداگانه متعرض شده و ترتیبی را که او در نظر داشته رعایت نموده و به حال خود باقی گذاردیم.پس از این شیخ حسن رحمة اللّه اظهار داشته که این مقدار برای شناخت اجمالی نامبردگان کافی است و ما بقی آن موکول به خود مؤلف است و از قرینه پیداست که به ما بقی آنها دست پیدا نکرده است.

مؤلف گوید:شیخ حسن(ره)در همان فائده به شرح حال ابن فهد و ابن متوج بحرانی از همان کتاب پرداخته است و شرح حال آنها را به همان طرزی بیان کرده است که ما آن را در شرح حال ایشان بیان نموده ایم.

شیخ علی به دنبال آنچه متذکر شده است می نویسد:جد من در ذیل نام علی بن عبد الحمید نوشته است وی مؤلف این کتاب است.و در زیر نوشته سید جمال الدّین چنین یادآوری کرده است:العبید الفقیر جامع الکتاب.

سپس به معرفی آثار او که فراوان است و همه آنها از متانت خاصی برخوردار می باشد می پردازد،از جمله آنها:الانوار الالهیة فی الحکمة الشرعیة است و یادآوری کرده کتاب مزبور مشتمل بر پنج مجلد بوده است جلد اول آن در علم کلام است.در این مجلد به ادله ای که طائفه اثنی عشریه بدان معتقدند پرداخته و در ضمن آن،عقائد مخالفان را با دلیل های نقلی و براهین عقلی ابطال کرده و به تحقیقات ارزنده ای که همگی آنها مستند به

قرآن کریم است می پردازد.در جلد دوم آن به بیان ناسخ و منسوخ و محکم و متشابه و عام و خاص و مطلق و مقیّد و دیگر مطالب پرداخته و مجلد سوم و چهارم آن کتاب در فقه آل محمد علیهم السّلام است و فهرست مجلدات مزبور را هم تدوین نموده است.

و من مجلد اول آن کتاب را در کتابخانه نجف اشرف دیده ام و کتاب بی سابقه ای بوده.در آغاز آن،فهرست کتاب را به طرز جالبی نگاشته است و از ویژگیهایی که خود او به آن آگاهی داده و من هم آن را در مجلدی که دیده ام احساس نموده ام،آن است که وی آیات قرآن را که به رنگ قرمز مجزّا کرده با تفسیر آنها ممزوج ساخته و هریک از آنها را به منظور حکمی که مورد نظر و استدلالش بوده است ایراد کرده است و جالب اینجا است هرگاه آیات قرآن را از محلی که ایراد کرده ساقط بنمایند مطالب کاملا به یکدیگر ارتباط پیدا می کنند و نظری که از آوردن آنها در کار بوده است به دست می آید و تغییر و تبدیلی در آنها به وجود نمی آید.تا به اینجا فائده ای که شیخ حسن تدوین کرده پایان می یابد.

در پایان آن شیخ علی سبط شهید اظهار می دارد که مجلد پنجم این کتاب را خریداری کردم و این مجلد مشتمل بر اسرار قرآن و قصه هایی است که در آن آمده به انضمام تحقیقات دیگر.

و این مجلد به خط شریف خود او(رحمه اللّه)بوده و من آنچه را که جدم مرقوم داشته بدون کم و زیاد در اینجا ایراد کردم و میرزا محمد(رحمه اللّه)کتاب رجال کبیرش را به سبک سید علی بن عبد الحمید تألیف نموده و به طوری که از تحقیقات جدم (رحمه اللّه)به دست می آید،کتاب رجال وی در کتابخانه نجف اشرف بوده و میرزا محمد هم کتاب رجال خود را در نجف اشرف علی مشرفه الصلوات و السّلام تألیف کرده است.

سید حسیب نسیب علی بن عیان الدّین ابو مظفر عبد الکریم بن علی بن

محمّد حسینی

وی فاضلی عالم و کامل بود.کفعمی کتاب جامع شتات الاخبار را در حواشی مصباح خود به وی نسبت داده و از آن کتاب در مصباحش مطالبی را نقل کرده است و من از چگونگی روزگارش اطلاعی ندارم.

شیخ ابو الحسن علی بن عبد اللّه

وی فاضلی عالم و محدث بوده و از پدرش روایت می کرده و از چگونگی روزگارش اطلاعی ندارم.

سید هبة اللّه بن ابو محمد حسن موسوی در کتاب المجموع الرائق من ازهار الحدائق از کتابی که به خط سید بن طاوس بوده و در کتابخانه یکی از نوادگان ابن طاوس وجود داشته در سند حدیث پاره ای از ملاحم و اتفاقات که از حضرت مولی علی علیه السّلام نقل شده،او را چنین توصیف کرده است:الشیخ الامام الزاهد العابد...

و ممکن است مترجم حاضر همان شیخ ابو الحسن علی بن عبد اللّه بن ابی منصور باشد که ذیلا نام برده می شود و به حقیقت نزدیک تر آن است که مترجم حاضر از مشایخ صدوق یا شیخ مفید بوده باشد و در آینده هم به این حقیقت اشاره خواهد شد.

شیخ ابو الحسن علی بن عبد اللّه بن ابی منصور رازی

شیخ منتجب الدّین در فهرست می نویسد:وی فقیهی محدث و صالح بود. ⁽¹⁾

کلمه صالح اگر چه به معنای شایسته است و در این کتاب هم تحت عنوان اشخاص بسیار

آورده شده است در عین حال آن را برای عدالت تقریبی و صلاحیت فردی بکار می برند شهید ثانی در درایه

در باب الفاظ مستعمله در جرح و تعدیل راوی می نویسد صالح از امور نسبی است و به کسی گفته

می شود که از دیگری صلاحیتش بیشتر باشد چنانچه موثق نسبت به ضعیف و حسن نسبت بمادونش که

موثق است صلاحیتش زیادتر است-م.

مؤلف گوید:از نظر من چنان است که این شخص با محدث بالا شیخ ابو الحسن علی بن عبد اللّه یادشده یکی بوده باشد.

سید زاهد تاج الدّین علی بن عبد اللّه بن احمد بن حمزه جعفری

شیخ منتجب الدّین در فهرست می نویسد:وی دانشمندی متعبد بوده است.

مؤلف گوید:شاید وی از نوادگان سید ابو طالب حمزة بن محمّد بن احمد بن عبد اللّه جعفری،یا از اسباط سید شریف ابو یعلی حمزة بن محمد جعفری بوده باشد.پس باید دقت کرد.

شیخ حاکم ابو منصور علی بن عبد اللّه زیادی

⁽¹⁾

سند در حفظ داشته باشد-م.

وی فاضلی کامل و دانشوری جامع فضائل بوده و از علمای معاصر ابو علی فرزند شیخ طوسی و همپایه وی بشمار می آید و از دوریستی روایت می کرده است.

و من طریق روایت او را در یکی از کتاب ها چنین دیده ام خبر داد به ما حاکم رئیس امام مجد الحکام ابو منصور علی بن عبد اللّه زیادی(ادام اللّه جماله)و حدیث مشار الیه را در خانه خودش در روز یکشنبه دوم ماه مبارک رمضان سال 508 هجری املا کرد و گفت خبر داد به ما شیخ امام ابو عبد اللّه جعفر بن محمد دوریستی به املائی که در اواخر ماه ذی حجه سال 474 هجری برای او اتفاق افتاده،گفت خبر داد به ما ابو محمد بن احمد (رضی اللّه عنه)گفت خبر داد به ما شیخ ابو جعفر محمد بن علی بن حسین بن بابویه قمی تا به آخر...

سیّد عالم تاج الدّین ابو تراب علی بن عبد اللّه بن علی بن عبد اللّه بن احمد

قزوینی

شیخ منتجب الدّین در فهرست گوید:وی فاضلی متبحّر و پارسا بوده و به اندازه ده هزار بیت در مدایح اهل بیت پیغمبر و در فنون دیگر سروده است و سالها از محضر سید امام ضیاء الدّین ابو الرضا فضل اللّه بن علی راوندی(رحمهم اللّه)استفاده کرده است.

شیخ ابو الحسن علی بن عبد اللّه بن وصیف ناشی اصغر حلاء متکلم بغدادی

وی فاضلی کامل و شاعری ادیب و معاصر با شیخ مفید و امثال او بوده است ⁽¹⁾

است و متکلمی توانا بوده و آثار زیادی دارد و از بزرگان شیعه بوده و سال 325 هجری به کوفه رفته و

اشعار خود را در جامع کوفه می خوانده و سال 366 هجری درگذشته برای سایر از ویژگیهایش به جلد

369/3 وفیات الاعیان مراجعه بشود.

سیّد اجلّ زین الدّین علی بن عبد المجید حسینی نجفی

⁽²⁾

وی فاضلی دانشور و فقیه و از آثار او کتاب شرح مصباح المتهجّد شیخ طوسی است و گاهی قاضی نور اللّه شوشتری برخی از اخبار را از آن کتاب در مجالس المؤمنین نقل می کند و من بیش از آنچه نوشتم به دیگر احوال او دست نیافته ام.

برای چگونگی ویژگیهای او به کتاب مجالس المؤمنین و امثال آن مراجعه شود.

یادآوری می شود علاوه بر سید مترجم،یکی دیگر از دانشوران بر کتاب مصباح شرحی مرقوم داشته که در ترجمه های این کتاب به آن اشاره می شود.

شیخ رشید الدّین علی بن عبد المطلب قمی

منتجب الدّین در فهرست می گوید:وی واعظی فقیه بود.

شیخ علی بن عبد اللّه ورّاق

وی از مشایخ صدوق رضی اللّه عنه بوده و از احمد بن یحیی بن زکریا قطّان روایت

می کرده و ممکن است مدح یا قدح(ستایش یا نکوهش)از او در کتابهای رجال آورده شده باشد ⁽¹⁾.

شیخ علی بن عبد الواحد بن علی بن جعفر نهدی حمیری

وی از بزرگان پیشینیان اصحاب ما بوده و از معاصران صدوق و امثال او بشمار می رود بلکه پیش از او می زیسته.

از آثار مشهور او کتابی است که به منظور اعمال ماهها تدوین نموده است.

وی از گروهی از اعلام از آن جمله از عبد اللّه بن محمد ثعالبی و محمد بن موسی قزوینی از علی بن حاتم روایت می کرده و همچنین از عبد اللّه بن حسین فارسی از محمد بن علی بن معمر و از ابو بکر احمد بن یعقوب فارسی و اسحاق بن حسن بصری از احمد بن هوذه روایت می کرده است.

و در یکی از مواضع اقبال چنین آمده است:ما از کتاب عمل شهر رمضان تألیف علی بن عبد الواحد نهدی به اسناد خود تا ابو المفضل چنین روایت کرده ایم و اضافه کرده آنچه را مرقوم داشتیم از اصل کتاب او بوده و چنین گفته است خبر داد به ما حسن بن خلیل بن فرحان در احمدآباد،گفت خبر داد به ما عبد الملک بن نهیک.

این سند از کتاب اقبال سید بن طاوس و کتاب زوائد الفوائد فرزندش استفاده می شود و من نام و نشان او را در کتابهای رجال ندیده ام.

سید بن طاوس در کتاب اقبال از کتاب وی بسیار نقل کرده است و می نویسد من این مطلب را از اصل آن گرفته ام که در روزگار زندگی مؤلفش نسخه برداری شده است.

در جای دیگر گفته است:علی بن عبد الواحد در کتاب عمل شهر رمضان چنین روایت کرده است.

مؤلف گوید:ممکن است این کتاب غیر از کتابی باشد که در آغاز ترجمه او

معرفی کردیم،زیرا این کتاب ویژه اعمال ماه رمضان است و آن در عمل ماههای سال است.

و در جای دیگر از اقبال می نویسد:کتب شهر رمضان.ممکن است این جمله اشتباهی از ناسخ بوده باشد و باید چنین نوشته می شد:کتاب عمل شهر رمضان و هم ممکن است مترجم حاضر کتابهای چندی ویژه اعمال رمضان تألیف کرده باشد.

از یکی از مواضع اقبال به دست می آید که ابو المفضل شیبانی به اسناد خود از کتاب علی بن عبد الواحد نهدی روایت می کرده و از این سند به این نتیجه می رسیم که ابن عبد الواحد از متقدمین علماء بوده و سالها پیش از ابو المفضل می زیسته است.

در بعضی از مواضع مترجم حاضر را علی بن عبد الواحد نهدی و در جای دیگر علی بن عبد الواحد نام برده است.این دو نام متوجه به شخص واحدی است.

ظاهرا محمد بن موسی قزوینی یا محمد بن ابی عمران موسی بن علی بن عبدویه همان ابو الفرج قزوینی کاتب بوده باشد.

مشهور آن است که نهدی به کسر نون و سکون ها و دال بی نقطه در آخر منسوب به نهد است و او ⁽¹⁾

منسوب است به نهد بن زید بن لیث بن سود بن اسلم بن الحاف بن قضاعه جمعی به این قبیله پیوسته اند از

جمله ابو عثمان عبد الرحمن نهدی است که اسلام آورد و به ملاقات پیغمبر نرسید و سال 130 هجری

درگذشت و هم منسوب است به نهد بن مرهبه بن دعام بن مالک بن معاویه-م.

علامه حلّی در ایضاح الاشتباه ذیل ترجمه...می نویسد.

شیخ علی بن عبد الواحد نهدی

در ترجمه پیش،وی را به عنوان شیخ علی بن عبد الواحد بن علی بن جعفر نهدی حمیری نام بردیم.

شیخ بزرگوار منتجب الدّین ابو الحسن علی بن شیخ ابو القاسم شیخ امام

حافظ نیک بخت موفق الاسلام بزرگ حافظان و رئیس ناقلان سید پیشوایان و

مشایخ عظام خادم حدیث رسول خدا(ص)عبید اللّه بن شیخ ابو محمّد حسن

معروف به حسکا رازی بن حسین بن حسن بن حسین بن علی بن حسین بن

موسی بن بابویه

وی دریای دانشی بوده که هیچ گاه فرونمی نشسته و او شیخ سعادتمند و بافضیلت دانشور فقیه و محدث کامل شیخ اصحاب امامیه و معروف به شیخ منتجب الدّین و مؤلف فهرست ⁽¹⁾

منتجب الدّین به ابو عبد اللّه علی بن بابویه قمی مؤلف کتاب الاربعین عن اربعین شیخا عن أربعین صحابیا

تعبیر کرده اند.

منتجب الدّین معاصر با ابن شهرآشوب بوده و از شیخ طبرسی و شیخ ابو الفتوح رازی و بسیاری دیگر از اعلام روایت می کرده و اسامی مشایخ خود را در فهرست در ضمن تراجم علما و همچنین در اسناد اربعین(چهل حدیث)از عامه و خاصه و همچنین در اسناد حکایاتی که در آخر آن یادآوری کرده متعرض شده است.

منتجب الدّین از نوادگان برادر شیخ صدوق است و شیخ صدوق عموی اعلای او بشمار می رود.

شهید ثانی در کتاب اجازات خود ضمن اجازه منتهی به وی می نویسد:و به او اجازه دادم تا همه آنچه را که علی بن عبد اللّه بن حسن بن حسین بن حسن بن حسین بن علی بن حسین بن موسی بن بابویه روایت کرده است از من روایت نماید و همچنین همه مطالب

کتاب فهرست او را که به منظور گردآوری اسامی دانشوران متأخر از شیخ ابو جعفر طوسی نوشته شده است،روایت نماید.و اضافه کرده منتجب الدّین دانشوری بوده که مطالب را به خوبی ضبط می کرده و از مشایخ عدیده روایات بسیاری نقل نموده است.

مؤلف گوید:کتاب فهرست منتجب الدّین منحصر به اعلام متأخر از شیخ طوسی نبوده بلکه به نام و نشان برخی از علمائی که معاصر با شیخ بوده اند،نیز اشاره کرده است بنابراین دلیلی ندارد که شهید ثانی فهرست او را منحصر به اعلام متأخر از شیخ طوسی قرار دهد گرچه مشهور هم همین است.در عین حال،حقیقت همان است که ما گفتیم و به خوبی این موضوع از تتبع فهرست او آشکار می شود گرچه خود او هم در آغاز فهرستش آنچه را شهید اظهار داشته تصریح نموده است ⁽¹⁾

منتجب الدّین در آغاز فهرست می نویسد:آنگاه که در مجلس عالی ابو القاسم یحیی و توصیف

بسزائی از وی نموده حضور داشتم سخن از اربعین ابو سعید محمد نیشابوری به میان و در ضمن گفتگوئی از

فهرست شیخ طوسی بود که اسامی اعلام را درج کرده و پس از او فهرستی آن چنانی تألیف نشده به دنبال

آن تصمیم گرفتم فهرستی از اسامی اعلام متأخر از شیخ و معاصران او گرد آورم.بنابراین خود

منتجب الدّین سخنی از معاصران شیخ هم داشته است-م.

رافعی شافعی که از مورخان و افراد سرشناس عامه و از شاگردان شیخ مترجم بوده در کتاب التدوین فی تاریخ قزوین بنا به نقلی که آقا رضی قزوینی در کتاب ضیافة الاخوان ⁽²⁾

شده است-م.

پس از آن به یادآوری از مشایخ او و اجازاتی که آنان در سال 522 یا 523 هجری

به وی داده اند پرداخته و به دنبال آن به بخشی از آثار او از جمله کتاب اربعین اشاره کرده و اضافه نموده است که من در سال 584 هجری در شهر ری به قرائت بر او توفیق یافته ام.

و پس از ذکر پاره ای از احوال او اظهار داشته است:منتجب الدّین سال 504 هجری متولد شده است و پس از سال 585 هجری درگذشته است ⁽¹⁾

فاضل معاصر در ص 5 مقدمه فهرست می نویسد تاریخ وفات منتجب الدّین معلوم نیست و تا

سال 600 هجری زنده بوده است و به نقل از ابن غزال سال 600 هجری به اجازه عمومی از وی نایل

گردیده است-م.

و در پایان شرح حال او می نویسد:از اینکه به تفصیل احوال او در این تاریخ پرداختم به خاطر آن بوده است که از نوشته ها و تعلیقات او بسیار استفاده کردم و خواستم به این سبب قسمتی از حق او را ادا کرده باشم.

و باز رافعی در التدوین ذیل احوال شیخ منتجب الدّین می نویسد:وی به تشیّع نسبت داده می شد و پدرانش که از مردم قم بوده اند نیز به مذهب تشیّع منتسب بوده اند و من گمان می کنم که وی از شیعیان نبوده است،زیرا او به تتبع احوال صحابه می پرداخته و راویان آثار آنها را بر دیگران برتری می داده و در احترام خلفای راشدین مبالغه می نموده.

آقا رضی در ضیافة الاخوان اظهار داشته:از نظریه رافعی استفاده می شود که منتجب الدّین از او و از امثال او کاملا تقیه می کرده است و آثار خود را که حاکی از عقیده صحیحش بوده پنهان می داشته و مؤید آن این است که رافعی در ضمن شمارش آثار او اظهار داشته است:منتجب الدّین سرگرم تألیف تاریخ مهمی بوده لیکن توفیق به دست نیاورده که آن تاریخ را از سواد به بیاض انتقال بدهد و پاکنویس کند و من گمان می کنم با فرارسیدن مرگ او آن مسوّده مفقود شده باشد.

ممکن است مراد رافعی از تاریخ مذکور همان کتابی باشد که در احوال علمای شیعه گرد آورده باشد یا تاریخ دیگری نظیر آن باشد که رافعی مؤلف التدوین از هیچیک از آنها اطلاعی حاصل نکرده است ⁽²⁾.

مؤلف گوید:ظاهرا تاریخ کبیری که رافعی اظهار داشته هیچیک از دو کتابی که آقا رضی پنداشته نبوده است،زیرا فهرست شیخ منتجب الدّین رساله مختصری بیش نیست و با توجه به اختصار آن نمی توان آن را مؤید پنهان داشتن آثار وی به حساب آورد آری به طوری که پس از این خواهیم نگاشت از عبارت آخر اربعین وی می توان به تأیید اندکی دست پیدا کرد.

امّا تشیع شیخ منتجب الدّین ظاهرتر از خورشید جهان افروز و هویداتر از دیروز است و اینکه مؤلف التدوین نوشته«من او را دورتر از مرام تشیع می دانم»خدا به او نزدیک تر از ریسمان گردن است.آری او به فرموده ائمه طاهرین رفتار می کرده که فرموده «التقیة دینی و دین آبائی»تقیه رویه من و نیاکان من است پس چگونه ممکن است شیخ منتجب الدّین شیعه نباشد و حال آنکه او و نیاکانش از دانشوران بنام امامیه بوده اند و همچنین دیگر بستگان او از بزرگان این مذهب مقدس بشمار می آیند و خود رافعی هم در ضمن شرح حال او اظهار داشته است:اصل او از مردم قم است و مردم قم از دیرباز از شیعیان بوده و به تشیع شهرت دارند.

شیخ معاصر در امل الآمل گوید:شیخ بزرگوار منتجب الدّین علی بن عبید الله بن حسن بن حسین بن بابویه قمی،فاضلی دانشور و ثقه ای صدوق و محدثی حافظ و راویه ای علامه بوده است.کتاب فهرست او که به منظور معرفی مشایخ معاصر با شیخ طوسی و متأخران او تا روزگار خودش تألیف شده است مورد توجه بوده است و ما همه آنچه را راجع به معاصران و متأخران نوشته است در این کتاب(امل الآمل)آورده ایم و همین کتاب را محمد بن محمد بن علی حمدانی قزوینی از وی روایت کرده؛لیکن این کتاب با همگی ارزشی که دارد،مشتمل بر اسامی اندکی از اعلام بوده است،از این گذشته در اسامی رجال تشویش و آشفتگی زیادی بکار رفته تا آنجا که اسامی بسیاری را در غیر باب ویژه خود یادآوری کرده است.من در تألیف این کتاب به سبک ابن داود و میرزا محمد،ترتیب ارزنده ای بکار بردم و کتاب مزبور را به ترتیب کتاب رجال تدوین نمودم و دیگر اسامی را که در آن کتاب نیامده است از آثار متأخران از او و از اجازات ایشان و آنچه از دانشمندان شنیده بودم و امثال این ها را به آن افزودم.