مشخصات کتاب

سرشناسه : افندی، عبدالله بن عیسی بیگ، 1066 - 1130ق.

عنوان قراردادی : [ریاض العلماء و حیاض الفضلاء. فارسی]

عنوان و نام پدیدآور : ریاض العلماء و حیاض الفضلاء / تالیف عبدالله افندی اصفهانی؛ ترجمه محمدباقر ساعدی.

مشخصات نشر : مشهد: بنیاد پژوهشهای اسلامی، 1389 -

مشخصات ظاهری : ج.

شابک : 52000 ریال: ج.1(چاپ دوم) : 978-964-971-290-1 ؛ دوره : 978-964-971-349-6 ؛ 42000 ریال : ج. 6 ، چاپ اول : 9789649710044 ؛ 114000 ریال: ج.7: 978-600-06-0033-4

وضعیت فهرست نویسی : فاپا(چاپ دوم/برون سپاری)

یادداشت : نام ناشر از سال 1372 به بنیاد پژوهشهای اسلامی تغییر یافته است

یادداشت : چاپ دوم.

یادداشت : ج.6 (چاپ اول: 1386).

یادداشت : ج.7(چاپ اول: 1394).

یادداشت : کتابنامه.

موضوع : افندی، عبدالله بن عیسی بیگ، 1066؟ - 1130ق. -- سرگذشتنامه

موضوع : شیعه -- سرگذشتنامه و کتابشناسی

شناسه افزوده : ساعدی خراسانی، محمدباقر، 1306 - ، مترجم

شناسه افزوده : بنیاد پژوهش های اسلامی

رده بندی کنگره : BP55/2/الف 7ر9041 1389

رده بندی دیویی : 297/996

شماره کتابشناسی ملی : م 66-539

اشاره

بسم الله الرحمن الرحیم

ریاض العلم، وحیاض الفضلاء

جلد پنجم

تالیف: میرزا عبدالله افندی اصفهانی

ترجمه: محمد باقر ساعدی

ناشر برگزیده سال 1373

فهرست مطالب

تصویر

تصویر

تصویر

تصویر

تصویر

تصویر

تصویر

تصویر

تصویر

تصویر

تصویر

تصویر

تصویر

مقدمه مترجم

بسم الله الرحمن الرحیم

الحمد لله و سلام علی عباده الذین اصطفی محمد واله ائمة الهدی

شکر خدا را که ز حسن القضاء به ترجمه مجلد چهارم ریاض العلما موفق گردیدم و اینک با همه ناتوانی و با عنایت حضرت پروردگار جلت عظمته به ترجمه مجلد پنجم آن کتاب می پردازم و از او تعالی توفیق اتمام آن را آرزومندم.

به طوری که در آغاز ترجمه مجلد اول نگاشته ام از این مجلد، حرف میم آن مفقود شده است و برای این که تا حدی نقصان آن جبران شود محقق معظم جناب آقای سید احمد اشکوری دام عزه آن نقیصه را از باب میم امل الآمل به اضافه تحقیقاتی که مؤلف این کتاب (ره) به اصل امل الآمل داشته جبران نموده و این جانب هم به همان طرز که در حال حاضر به طبع رسیده است به ترجمه آن پرداخته ام و مطالبی که از مؤلف این کتاب در اصل نسخه عربی ذیل جمله «اقول» آورده شده به عنوان (مؤلف گوید) ترجمه کرده ام و مانند مجلدات قبل پاورقیها را (با علامت عدد) ترجمه کرده و مطالبی را که خود بدست آورده (با علامت *) در ذیل هر شرح حال افزوده ام.

شب دوشنبه هشتم ربیع الثانی میلاد مسعود حضرت امام حسن عسکری علیه السلام 1408 ه در مشهد مقدس و انا الحقیر محمدباقر ساعدی ابن المغفور المبرور حجة الاسلام و المسلمین شیخ حسین مقدس (قدس سره)

م

اشاره

م⁽¹⁾

سید ماجد بن علی بن مرتضی بحرانی

وی فاضلی بزرگوار و سرایندهای ادیب بوده است. از تألیفات او، رساله ای است در «اصول» . با شیخ بهاء الدین محمد عاملی ملاقات کرده و دوستی داشته و شیخ از وی ستایش بی اندازه می نموده است. مؤلف گوید: و از آثار اوست رساله الیوسفی در علم کلام و رساله ای در تحقیق معنای قول رسول الله (صلی الله علیه و آله) من عرف نفسه فقد عرف ربه و سید امیر احمد داماد سید داماد رساله ای در رد رساله مزبور نوشته که من آن را دیده ام.

او تعلیقاتی هم بر کتابهای حدیث دارد.

و سید ماجد در شیراز به سر می برده و در همانجا در گذشته و مقبره او در حرم مطهر حضرت سید احمدبن موسی مشهور به شاه چراغ است و من به زیارت مرقد او در آن حرم محترم رفته ام. او از اعلامی است که نماز جمعه را واجب می دانسته و به آن نماز مواظبت می کرده است .

سید ماجدبن محمد بحرانی

وی فاضلی دانشور و بزرگوار بود.

نخست به داوری شیراز و پس از آن به داوری اصفهان، منصوب گردید⁽¹⁾و سرایندهای ادیب و منشی بود.

از آثار او شرح نهج البلاغة است که ناتمام مانده⁽²⁾است.

او از معاصران می باشد.

وقتی ابیاتی برای او سرودم که برخی از آنها چنین است:

قصدت فتی فریدة فی المعالی

حماه ظل للآمال قصدا

ولم أطلب لنفسی بل لشخص

عزیز فی الکمال أراه فردا

دعوتک لاکتساب الاجر أرجو

اجابة ماجد، کم حاز مجدا

و مثلک من تناط به الأمانی

ویرضی بالندی و الجود و فدا

یهزک هزة الهندی شعر

یذکر جودک المأمول وعدا

أما تبغی مدی الأیام شکری

أماترضی بهذا الحر عبدا

قضی نحبه القاضی الذی لم یکن له

نظیر برغمی أن قضی نحبه القاضی

جمیع البرایا قد رضوا بقضائه

وناهیک أن الله أیضأ به راضی

۔ قاضی بی نظیر در گذشت. آری، خلاف انتظار من، او از دنیا چشم پوشید.

همه مردم از داوری او خرسند بودند و به همین نسبت هم خدا از او خرسند می باشد.

سید ابوعلی ماجدبن هاشم بن علی بن مرتضی بن علی بن ماجد حسینی بحرانی

وی فاضلی شاعر و ادیب و در علم و عمل بزرگواری بی مانند به شمار می آمد و دیوان شعر ارزنده ای دارد که من آن را دیده ام.

مؤلف السلافة⁽¹⁾از وی یاد کرده و او را بزرگتر از آن دانسته که زبان یارای توصیف کردن او را داشته باشد و یا کسی بتواند با ستودن او متنی بر وی بگذارد. او کوه سر بر آسمان کشیده ای است که بخار متصاعد از رسیدن به قله رفیع آن سر شرم و حیا به زیر می افکند و اخلاق نیکوی او بر نسیمهای سحری پرتوی پیدا می کند. ذاتش پسندیده و وجودش بر پیکره پرهیز کاری برقرار و از هر گونه وقار و عظمت برخوردار می باشد و بزرگواری و ادب را با یکدیگر گرد آورده است. پس از ستایش بسیاری که از وی نموده است، می نویسد: سید ماجد در سال 1028 ه. ق در گذشته و اشعار بسیاری از وی نقل کرده است ⁽²⁾

ماحوزی در فهرست رجال بحرین که در آخر ترجمه جلد چهارم این کتاب در صفحه 73 نام بردیم، می نویسد: سید ابوعلی ماجد بن هاشم صادقی عریضی در علوم، یکتای زمان و در هوشمندی و ذکاوت و قوه حافظه نادره دوران بود و نخستین دانشوری است که علم حدیث را در شیراز رواج داد و در فقه مهارت داشت. کتاب سلاسل الحدید و رسالة الیوسفیة و رسالة مقدمة الواجب و امثال اینها از تألیفات او می باشد و محدث نامی ملا محسن کاشانی مؤلف الوافی از شاگردان ارجمند اوست و در صفحه 86 می نویسد: احمد عسکری شاطری مؤلف الدرة النقیة در فن رجال نیز از شاگردان او به شمار می رود. لؤلؤة البحرین صفحه 135 می نویسد: محدث فیض در آغاز کتاب الوافی می نویسد: اصول اربعه (کتب اربعه) را از استادم و از آن که در علوم شرعیه به وی استناد و اعتماد دارم، سید ماجد بن هاشم صادقی بحرانی از شیخ بهائی روایت می کنم؛ سپس نوشته است: سید ماجد از مردم جد حفص» یکی از قریه های بحرین می باشد و سیدی محقق و مدقق و شاعری ادیب و در آراستگی تألیف و تصنیف و دقت نظر بی نظیر است و شعر را بخوبی می سروده و خطبه بلیغی در نماز جمعه ایراد کرده که همه دلها را به خود متوجه ساخته و با ابوالبحر جعفر خطی که از مشاهیر آن روزگار بوده معاشرت و مصاحبت داشته و نخستین کسی است که در شیراز به نشر علم حدیث پرداخته است. در سال 1027 ه.ق در شیراز در گذشته و در حرم مطهر حضرت احمدبن موسی علیهما السلام دفن شده و شیخ محمد مقابی و شیخ محمد مقشاعی که از علمای بحرین اند، از شاگردان او می باشند. در انوار البدرین صفحه 86 به جمعی از شاگردان او اشاره کرده است. سپس می نویسد: در یکی از سالها سید ماجد در شهر اصفهان به ملاقات شیخ بهائی رسید. شیخ از حضور او به شگفت آمد و همان وقت یکی از حاضران سؤالی از سید کرد. سید محض احترام شیخ بهائی پاسخ کوتاهی داد. شیخ این شعر را که از ابن بابک است خواند:

حمامة جرعة حومة الجندل اسجعی فأنت بمر آمن سعاد و مسمع سید به پاسخ طولانی پرداخت و شیخ از پاسخ او اظهار خرسندی کرد و شیخ بهائی در همان محضر از وی استجازه کرد. وی به درخواست او اجازه مفصلی برایش نوشت و از او در آن اجازه کمال بزرگداشت را نمود. اجازه ای هم برای احمدبن جعفر بحرانی که شاگردش بوده مرقوم داشته است. گویند در خردسالی به چشم زخم مبتلا گردید و در نتیجه آن یکی از دیدگانش را از دست داد. شب هنگامی پدرش رسول خدا (صلی الله علیه و آله) را در خواب دید. پیغمبر اکرم (صلی الله علیه و آله) فرمود: برای فرزندت ناراحت مباش؛ اگر او بصرش را از دست داد، به بصیرتش افزوده شد. فرزندی داشت به نام عبدالرؤف که فاضلی شاعر بود و در شیراز می زیست. در ترجمه روضات، ج 7، ص 23 می نویسد: گویند هنگامی که ملا محسن فیض برای فراگیری فن حدیث عازم حضور سید شد، با قرآن تفأل زد. این آیه آمد: فلولا نفر من کل طائفة .... پس از آن از دیوان حضرت تفأل زد، این دو شعر آمد:

. تغرب عن ألاوطان فی طلب العلی وسافر ففی الأسفار خمس فوائد تفرج هم و اکتساب معیشة و علم و آداب و صحبة (ماجد) روضات پس از این اظهار داشته تفأل مزبور کرامتی برای اولیای حق اثبات می کند - م.

مؤلف امل الآمل گوید: ظاهرة مترجم حاضر همان سید ماجدبن علی پیش یاد شده است.

سید امام رضی الدین مانگدیم

*سید امام رضی الدین مانگدیم ⁽¹⁾

محتوای این کتاب به دست می آید، اهل علم و دانش بوده اند.

منتجب الدین گفته است: وی فاضلی ثقه و فقیه بوده است.

ادیب مؤیدالدین بن ابی علی مقری مسکنی

منتجب الدین نوشته است: وی فاضل صالحی بود.

رضی الدین مؤیدبن صالح

رضی الدین مؤیدبن صالح⁽²⁾

منتجب الدین او را فاضل معرفی کرده است.

قاضی صفی الدین مؤیدبن مسعودبن عبدالکریم

قاضی صفی الدین مؤیدبن مسعودبن عبدالکریم⁽¹⁾

منتجب الدین در فهرست او را به عنوان عادل ستوده است.

منتجب الدین از او در باب میم یادآوری کرده است و ممکن است مترجم حاضر

در این کتاب به طرز دیگری یادآوری شده باشد.

سید بدر الدین مجتبی بن أمیرة بن سیف النبی جعفری زینبی

منتجب الدین می نویسد: وی فقیهی واعظ بود و به شهادت رسید.

سید مجدالدین ابوهاشم مجتبی بن حمزة بن زیدبن مهدی بن حمزة بن محمدبن عبدالله بن علی بن حسن بن حسین بن حسن بن علی بن ابی طالب علیه السلام

سید مجدالدین ابوهاشم مجتبی بن حمزة بن زیدبن مهدی بن حمزة بن محمدبن عبدالله بن علی بن حسن بن حسین بن حسن بن علی بن ابی طالب علیه السلام

منتجب الدین گفته است: ابوهاشم فاضلی محدث و ثقه بوده و از شیخ طوسی روایت داشته است.

سید اصیل شیخ الساده ابوحرب مجتبی بن داعی بن قاسم حسنی

منتجب الدین می گوید: ابوحرب، محدثی دانشور و باصلاحیت بود.

وی را ملاقات و مراتب قرائت را از او استفاده کردم و همگی مرویات شیخ مفید عبدالرحمن نیشابوری را برای من روایت نمود. این بزرگوار هم از شیخ طوسی روایت می کرده است.

مؤلف گوید: ابوحرب، از دوریستی هم روایت داشته است و قطب الدین راوندی از او از پدرش از شیخ صدوق روایت می کرده و این سند را در کتاب قصص الانبیاء متذکر شده است.

مجتبی بن محمد حسنی کلینی

شیخ عزالدین مجتبی بن محمد حسنی کلینی منتجب الدین گفته است: عزالدین دانشور فاضلی بود و شعر را نیکو می سرود.

ادیب فاضل مجمع بن محمدبن احمد مسکنی

منتجب الدین گفته است: وی فاضل برازنده ای بود و تألیفات او عبارت است از : شرح الألفاظ ؛ شرح الفصیح ⁽¹⁾دیوان النظم و دیوان النثر. شیخ بهاء الدین ابو محمد طاهر بن احمد قزوینی نحوی از جماعتی از ثقات علما تألیفات او را روایت می کرده و به ما هم آثار او را اجازه داده است.

شیخ عدل محسن بن حسین بن احمد نیشابوری خزاعی

منتجب الدین گفته است: وی عموی شیخ مفید عبدالرحمان نیشابوری می باشد و ثقهای حافظ و واعظ است.

تألیفات او عبارت است از الامالی در حدیث ، کتاب السیر؛

کتاب اعجاز القران، و کتاب بیان من کنت مولاه و ما کتابهای او را توسط شیخ

امام سعید جمال الدین ابو الفتوح خزاعی از پدرش از جدش از وی روایت می کنیم.

مؤلف گوید: به خط ملا محمدرضا مشهدی شاگرد شیخ بهائی در ضمن ترجمه مترجم حاضر در حاشیه فهرست شیخ منتجب الدین که گویا از خط شیخ بهائی نقل کرده چنین نوشته بود: جد ابو الفتوح رازی در سال 408 ه. ق تمام تألیفات و مرویات او را از وی روایت کرده و خود او بسیاری از مطالب کتاب امالی قاضی عبدالجبار بن احمد مقری را از وی بهره وری داشته است.

محتمل است این حاشیه مربوط به ترجمه شیخ ابوالفرج مظفر بن علی بن حسین حمدانی باشد؛ لیکن قول اول به حقیقت نزدیکتر است؛ برای این که ابو الفرج تألیفی به نام امالی ندارد⁽²⁾

شیخ مفید را از او استفاده و استجازه نموده و بسیاری از امالی قاضی عبدالجبار را از خود او سماع نموده است. بنابر این، مطالب التدوین همان موضوعی است که مؤلف در بالا به آن اشاره نموده و شاید امر به تأمل مؤلف متوجه این حاشیه باشد . م.

سید محسن بن محمد دیباجی

منتجب الدین نوشته است: وی فقیه صالحی بود.

مولانا محسن بن محمد مؤمن استرابادی

وی فاضلی محقق و پارسایی عابد و از معاصران است.

استر آبادی نزدیک به هشتاد سال عمر کرد و اخیرا به منظور مجاورت آستان قدس رضوی (ع) عازم مشهد شد و در آنجا در سال 1089 ه. ق وفات یافت.

شیخ شمس الدین محفوظ بن وشاح بن محمد

وی دانشمندی فاضل و ادیب و شاعری بزرگوار و از دانشمندان سرشناس روزگارش به شمار می آمد. ⁽¹⁾

آنگاه که وفات یافت؛ حسن بن علی بن داوود، چکامه ای در سوک او سرود که ابیات چندی از آن را در ضمن شرح حال ابن داوود ایراد کردیم.

شمس الدین با نجم الدین جعفر بن سعید معروف به محقق حلی، مکاتبات و مراسلات نظمی و نثری داشت که بخشی از آن را شیخ حسن صاحب معالم در اجازه خودش آورده و او را به عنوان یکی از دانشمندان سرشناس روزگارش معرفی کرده⁽²⁾و اضافه نموده

است که در یکی از مجموعه های شهید اول به خط خود او مطالبی را که تناسبی با بحث حاضر دارد دیده ام، از جمله، ابیاتی بوده که در ضمن نامه ای به شیخ محقق نجم الدین بن سعید نگاشته که پاره ای از آنها به شرح زیر است:

أغیب عنک و أشواقی تجاذبنی

إلی لقائک جذب المغرم العانی

إلی لقاء حبیب مثل بدر دجی

و قد رماه بإعراض و هجران

و از آن جمله است:

قلبی و شخصک مقرونان فی قرن

عند انتباهی و بعد النوم یغشانی

حللت فیه محل الروح من جسدی

فأنت ذکرای فی سری و اعلانی

لولا المخافة من کره و من ملل

الطال نحوک تردادی و اتبانی

یا جعفر بن سعید یا إمام هدی

یا واحد الدهر یا من ماله ثانی

إنی بحبک مغری غیر مکترث

بمن یلوم و فی حبیک یلحان

فأنت سید أهل الفضل کلهم

لم یختلف ابدأ فی فضلک اثنان⁽¹⁾

و از آن جمله است:

فی قلبک العلم مخزون بأجمعه

تهدی به من ضلال کل حیران

و فوک فیه لسان حشوه حکم

یروی به من زلال کل ظمآن

و فخرک الراسخ الراسی و زنت به

رضوی فزاد علی رضوی و ثهلان ⁽²⁾

و حسن أخلاقک اللاتی فضلت بها

کل البریة من قاص و من دانی .

تغنی عن المأثرات الباقیات و من

یحصی جواهر أجبال و کثبان

یامن علا درج العلیاء مرتقیة

أنت الکبیر العظیم القدر و الشان ⁽¹⁾

. همانا من فریفته تو می باشم و از سرزنش مخالفان و آنها که مرا در علاقه مندی به تو ملامت می کنند، باکی ندارم.

برابری نخواهند کرد.

محقق در پاسخ وی ابیات زیر را سرود و برای او ارسال داشت:

لقد وافت قصائدک العوالی

تهز معاطف اللفظ الرشیق

فضضت ختامهن فخلت أنی

بهن عن مسک عبیق

و جال الطرف منها فی ریاض

محسین بناظر الزهر الأنیق

فکم أبصرت من لفظ بدیع

بدل به علی المعنی الدقیق

و کم شاهدت من علم خفی

یقرب مطلب الفضل السحیق

شربت بها کؤوسا من معان

غنیت بشربهن عن الرحیق

و لکنی حملت بها حقوق

أخاف لثقلهن عن العقوق

فسر بابا الفضائل بی رویدة

فلست أطیق کفران الحقوق

و حمل ما أطیق به نهوضأ

فإن الرفق أنسب بالصدیق

فقد صیرتنی لعلاک رقا

ببرک بل ارق من الرقیق

نرسم، به نفرین آنها گرفتار گردم.

در تعقیب ابیات مزبور، مطالبی به نثر مرقوم داشته است که پاره ای از آنها این است: تعجب این جاست که او با آن همه مهربانی که با دوستان خود دارد، چگونه حاضر شده است بار سنگینی بر روی دوش من بگذارد؛ آن هم باری که مردان بزرگ، از حمل آن درمانده شوند، بلکه کوههای گرانبار از حمل آن عاجز گردند تا به جایی که مرا اسیر بار خود قرار داد و در میدان گفت و گوی او، حیرت زده و ناتوان ساخت. اکنون نمی توانم آن همه نیکی را مقابله به مثل نمایم و آن همه فضیلت او را پاسخ بسزا دهم و می پندارم با کرم ذاتی و شرافتی که دارد، آن نامه را برای من ناقابل گسیل داشته و با او با چنان طینت پاک و اندیشه دقیقی که دارد، مراتب دوستی را از صفحات چهره من خوانده و آثار محبت را از چشم من مشاهده نموده و به این اندازه اکتفا ننموده، بلکه ایمان را همراه با بیان ساخته و به بیان تنها هم برگزار نکرده، بلکه بیان را با عیان همدست نموده است و دریایی را به حرکت در آورده که جز گوهر گرانبها چیز دیگری نمی بخشد و دامنی که جز فقر اثر دیگری از آن ترشح نمی کند و من از بخشش او آرزومندم که به همین اندازه نیکی اکتفا نماید تا بیاری خدا بتوانم شکرانه واجب او را برآورده سازم.

مؤلف امل الآمل پس از این مرقوم داشته است شیخ محمودبن یحیی در سوک شمس الدین چکامه ای سروده است که پاره ای از ابیات او را در ضمن شرح حال وی

خواهیم نگاشت و همچنین سید صفی الدین محمد بن حسن بن ابی الرضا علوی در سوک

او چکامه ای گفته است که به بخشی از آن در ذیل شرح حالش اشاره خواهیم کرد⁽¹⁾د:

مولانا معزالدین محمد

فاضل بزرگواری بوده و از شیخ بهائی روایت داشته است. ⁽¹⁾

میرزا رفیع الدین محمد

وی از علمای بزرگ روزگارش بود و سال 1080 ه. ق وفات یافته و تعلیقهای

بر کتاب کافی و تألیفات دیگر دارد. مؤلف سلافه ⁽²⁾از وی نام برده است.

و مؤلف گوید: هرگاه منظور شیخ معاصر از مترجم حاضر میرزا رفیع الدین پدر خلیفه سلطان باشد، پیداست که وی بر کافی حاشیه ای ننوشته است و اگر منظورش میرزا رفیع الدین نائینی باشد، پس از این به شرح حال او اشاره خواهد کرد و تناسبی ندارد که بار دیگر از وی، نام ببرد و از آثار رفیع الدین رسالة الشجرة الالهیة در اصول الدین می باشد و حاشیه کافی او از آغاز تا کتاب توحید به انجام رسیده است.

محمدبن ابراهیم بن جعفر

ابوعبدالله کاتب نعمانی معروف به ابن ابی زینب .⁽³⁾

علامه حلی در رجال ص 162 می نویسد: وی از اصحاب ما، به شمار است و

فرزندش محمدبن محفوظ و کمال الدین حماد واسطی از وی روایت می کرده و خود او از سید فخاربن معد موسوی روایت می کرده و از شاگردان محقق حلی به شمار می آید و قصیده ای در سوک محقق سروده است و از تألیفات او کتاب غرر الدلائل فی شرح قصائد سبع علویات ابن ابی الحدید را می توان نام برد-م.

دانشوری عالی مقام بوده و موقعیت بی اندازه ای داشته و از عقیده صحیحی برخوردار گردیده و احادیث بسیاری نقل کرده است، او به بغداد و سپس به شام رفته و در آنجا در گذشته است.

نجاشی در رجال از وی یاد کرده است و این کتابها را که از تألیفات او می باشد نام می برد، کتاب الغیبة، کتاب الفرائض و کتاب الرد علی الاسماعیلیة خود من مشاهده کردم که کتاب غیبت (تألیف محمد بن ابراهیم بن نعمانی در مشهد عتیقه) بر ابو الحسن محمدبن علی شجاعی (کاتب) قرائت می شد، چه آن که خود ابو الحسن همان کتاب را بر مؤلفش قرائت کرده بود و ابوعبدالله حسین بن محمد فرزند شجاعی، کتاب مزبور و دیگر کتابهایش را به دست من سپرد و نسخه ای هم که بر خود نعمانی قرائت شده بود، نزد من موجود می باشد.⁽¹⁾

نعمانی از شاگردان محمدبن یعقوب کلینی بوده و از تألیفات او تفسیر قرآن کریم است که بخشی از آن را دیده ام و کتاب غیبت او که کتاب ارزنده و پسندیده و جامعی می باشد؛ به مطالعه من رسیده است.

مؤلف گوید: کتاب تفسیر نعمانی را استاد استناد در بحار نام برده و نوشته است: تفسیر مزبور همان تفسیری است که حضرت صادق علیه السلام از مولا امیرالمؤمنین علیه السلام روایت فرموده و مشتمل بر انواعی از آیات قرآن مجید میباشد که الفاظ آن شرح شده است و محمد بن ابراهیم نعمانی آن را روایت کرده و همه آن تفسیر در کتاب قرآن بحار آورده شده است.

مؤلف گوید: بنابر این، تمام تفسیر مزبور در کتاب بحار موجود می باشد .⁽²⁾

افندی پس از این اظهار داشته است: استاد استناد در فهرست بحار از کتاب غیبت .

نعمانی یاد و مطالبی را از آن کتاب، در بحار نقل نموده است. ⁽¹⁾

شیخ مفید (ره) در کتاب ارشاد پس از آن که نصوص بر امامت حضرت بقیة الله علیه السلام را یادآوری کرده است، اظهار می دارد: روایات راجع به نصوص امامت آن حضرت، فراوان است و بسیاری از آنها را اصحاب حدیث که از مفاخر شیعه به شمار می آیند در کتابهای خود گرد آورده اند؛ از جمله کسانی که به شرح و تفصیل آنها اقدام نموده ابوعبدالله محمد بن ابراهیم نعمانی است که در کتابی که به این منظور یعنی غیبت حضرت بقیة الله تألیف نموده، اشاره کرده است. ⁽²⁾

ملاصدر الدین محمد بن ابراهیم شیرازی

معظم له فاضلی از فضلای روزگار ما می باشد.

مؤلف السلافة به نام او اشاره کرده و گفته است: صدر الدین در روزگار خودش دانشور بنامی در حکمت بود و گذشته از این، از علوم و فنون دیگر هم بدرستی و در کمال استواری برخوردار بوده است و تصنیفهای بسیاری دارد از جمله شرح کافی که در دو مجلد تدوین نموده و در دهه پنجم از سده حاضر (1050) وفات یافته است.⁽³⁾

مؤلف گوید: از ظاهر کلام شیخ معاصر استفاده می شود که مراد وی از مترجم حاضر مولانا صدرالدین محمد شیرازی شاگرد سید داماد است. صدرالدین در فن حکمت و معارف الهی مردی نیرومند و دلاوری بی مانند بود و تألیفات بسیاری دارد از جمله شرح حکمة الاشراق علامه شیرازی و کتاب الاسفار در حکمت که در نهایت بسط و دقت نوشته شده و کتاب الشواهد الربوبیة که این هم در فن حکمت تألیف شده است . ⁽⁴⁾

جاهت صدرا گرفته باج از گردون

داده است به فضل تو خراج افلاطون

در مسند تحقیق نیامد چون تو

یکسرزگریبان طبیعت بیرون

صدرا نزدیک به پنجاه کتاب و رساله در حکمت و فنون دیگر تألیف کرده است. تألیفات مشهور او که به طبع هم رسیده است : المبدء و المعاد؛ الشواهد الربوبیة ؛ اسرار الایات المشاعر؛ شرح الهدایة الاثیریة ؛ مفاتیح الغیب ؛ تفسیر القرآن الکریم و شرح الکافی علامه خوانساری مؤلف روضات الجنات در آن کتاب ذیل احوال صدرالمتالهین مرقوم داشته است: این شرح از نظر من بهترین و ارزنده ترین شرحی است که بر احادیث اهل بیت نوشته شده است و فایده اش از همه بیشتر و موقعیتش از همه بالاتر است و در آغاز آن نوشته است که از شیخ بهائی و میرداماد روایت می کرده و این شرح همراه با مفاتیح الغیب خود او به طبع رسیده است. اثر مهم صدرالمتألهین، کتاب الأسفار الاربعة که همواره مورد توجه استادان عظام بوده و به خواندن و دانستن حقایق آن بر یکدیگر مباهات می کردند. مرحوم علامه شیخ محمدرضا مظفر (ره) در مقدمه ای که بر اسفار نوشته است می گوید: از استاد محقق مرحوم شیخ محمد حسین اصفهانی شنیدم می فرمود: هرگاه بدانم کسی وجود دارد که اسرار کتاب اسفار را آن چنان که باید می فهمد، برای شاگردی شد رحال می کنم اگرچه در اقصی نقاط جهان بوده باشد (رحمة الله علیهما) صدرالمتألهین گذشته از همگی مراتبی که داشت، از طبع شعر هم برخوردار بود و این رباعی از او است:

آنان که ره دوست گزیدند همه

در کوی شهادت آرمیدند همه

در معرکه دو کون فتح از عشق است

هر چند سپاه او شهیدند همه

صدرالمتألهین هفت سفر پیاده به حج بیت الله مشرف شد و آخرین سفر که به بصره رسید و مصادف با سال 1050 ه. ق بود روح پرفتوحش به ریاض جنان خرامید. نورالله مضجعه الشریف و محقق فیض و لاهیجانی از شاگردان او هستند - م.

سیدبدرالدین ابوعبدالله محمد بن ابراهیم بن محمدبن زهره حسینی حلبی

وی از علمای سادات و سادات علما و از شاگردان علامه حلی است.

مؤلف گوید: مشارالیه برادر سید جلال الدین ابوالحسن علی بن ابراهیم است که علامه به وی و این برادر و فرزندانش اجازه روایت داده است و از شیخ معاصر در شگفتم که چرا در ذیل مترجم حاضر به آن اجازه اشاره نکرده است؛ هر چند ذیل احوال برادرش به آن اشاره نموده و پیش از این هم به نسب وی اشاره کردیم .

شیخ زین الدین محمدبن ابی جعفربن فقیه أمیرکا المصدری بزجه، از ولایت قزوین

منتجب الدین در فهرست گوید: وی فقیهی صالح و شهید است .⁽¹⁾

شیخ افضل الدین محمد بن ابی الحسن بن هموسه ورامینی

منتجب الدین گوید: وی فاضلی فقیه و واعظ است.

شیخ محمد بن ابی الحسن بن عبدالصمد قمی

وی به نقل منتجب الدین، فاضل صالحی بوده است.

محمدبن ابی عمران موسی بن علی بن عبد ربه ابوالفرج قزوینی

*محمدبن ابی عمران موسی بن علی بن عبد ربه ابوالفرج قزوینی کاتب ⁽¹⁾

وی ثقه ای صحیح الروایه و واضح الطریقه بوده که علامه و نجاشی او را به این وصف ستودهاند. نجاشی کتابهای زیر را از تألیفات او یادآوری کرده است: کتاب الموجز المختصر من الفاظ سید البشر؛ کتاب الرد علی الاسماعیلیة؛ کتاب الطرائف ؛ کتاب الموفور و کتاب قرب الاسناد. من این شیخ را دریافتم لیکن به سماع ازاو موفق نگردیدم. ⁽²⁾

شیخ فقیه نجیب الدین محمدبن ابی غالب

وی دانشوری فاضل و فقیهی بزرگوار بود. شهید ثانی در آغاز شرح الارشاد از وی نام برده و اضافه کرده که وی در کتاب المنهج الاقصد برای طهارت تعریف خاصی

نموده است؛ سپس تعریف او را متذکر گردیده و ایرادهای لازم را بر تعریف او یادآوری نموده است.

شیخ امام عمادالدین ابو جعفر محمد بن ابی القاسم بن محمدبن علیطبری آملی کحی(جی)

منتجب الدین گوید: وی از ثقات فقها بوده و مراتب علمی را از شیخ ابوعلی بن شیخ ابوجعفر طوسی فراگرفته و تألیفاتی دارد، از جمله کتاب الفرج فی الأوقات و المخرج بالبینات و شرح مسائل الذریعة. شیخ امام قطب الدین ابوالحسن راوندی از شاگردان او بوده⁽¹⁾است و ما به توسط او از وی روایت می کنیم.

و نامش ابو القاسم علی است و او ثقهای بزرگوار و محدث بود و از آثار او بشارة المصطفی لشیعة المرتضی در هفده جزء و کتاب الزهد و التقوا و تألیفات دیگر.

ابن شهر آشوب گفته است: محمدبن ابی القاسم طبری البشارات از تألیفات او می باشد. ⁽²⁾

مؤلف گوید: عمادالدین مشهور به عمی و معروف به طبری است و در یکی از مدارک از وی با عنوان شیخ سعید محمد بن قاسم طبری تعریف شده است، عربی بن مسافر از وی روایت می کرده و خود او از شیخ ابوعلی فرزند شیخ طوسی روایت داشته است. از ظاهر عبارت پیداست که سهوالقلمی برای ناسخ رخ داده باشد.⁽³⁾سیدبن طاووس در کتاب الیقین با اجازه ای که از حسین بن احمد سوراوی و شیخ علی بن یحیی حافظ داشته، از آنها به نقل روایت پرداخته و خود ایشان به توسط عربی بن مسافر از

عمادالدین روایت می کرده اند و شاذان بن جبرئیل قمی از وی روایت داشته است.

استاد استناد در فهرست بحار می نویسد: کتاب بشارة المصطفی از کتابهای مشهور است و بسیاری از علمای ما از آن روایت کرده اند. مؤلف آن از بزرگان محدثان است و در بسیاری از اسانید که منتهی به شیخ الطائفه می شود نام او آورده شده است و او از شیخ ابوعلی، همه کتابها و روایتهایش را روایت کرده است . ⁽¹⁾

مؤلف گوید: مجلد دوم کتاب مختصر المصباح در نزد ما می باشد و پاره ای از تحقیقات به اصل آن پیونده داده شده و از ذیل پاره ای از تحقیقات به دست می آید که آنها از تألیفات طبری مترجم حاضر بوده و ممکن است کتاب مزبور، همان کتابی باشد که به عنوان کتاب الزهد و تقوی شناخته شده است و هم می توان، کتاب مزبور را یکی از کتابهایی که در متن امل الآمل نام برده شده است دانست.

شیخ زین الدین محمدبن ابی نصر قمی

منتجب الدین گوید: وی ادیبی فاضل و طبیب بود.

سید جمال الدین ابوغالب محمدبن ابی هاشم حسینی مرعشی

منتجب الدین او را شایسته ای بس دیندار معرفی کرده است.

سید شمس الدین محمدبن احمدبن ابی المعالی علوی موسوی

سید شمس الدین محمدبن احمدبن ابی المعالی علوی موسوی فاضل فقیهی بود و شهید اول از او روایت می کرده است.

شیخ ابو عبدالله محمد بن احمد اردستانی

منتجب الدین گوید: وی فاضل متبحری است و از تألیفات او کتاب صناعة الشعر

می باشد.

شیخ ابوالحسن محمدبن احمد بصروی

وی از فضلای فقها بوده و اقوال و آرای او را در کتابهای استدلالی ایراد کرده اند؛ از جمله در کتاب مدارک در بحث طهارت آب چاه، به نظریه او اشاره کرده و او را از متقدمان معرفی نموده است.

مؤلف گوید: شیخ معاصر در باب (گنای از کتاب امل الآمل مترجم حاضر را از معالم ابن شهر آشوب یاد کرده است.⁽¹⁾و از قرائن پیداست مراد وی از شخص مشارالیه، مترجم حاضر است که از شاگردان سید مرتضی به شمار می آید و مشهور در نسب او این است: ابوالحسن محمد بن محمد بصروی. بنابر این نام پدرش را که شیخ معاصر احمد نوشته است یا اشتباهی است که از ناحیه او به وجود آمده و یا از سوی صاحب مدارک بوده ⁽²⁾و یا سهوالقلم کاتب مدارک می باشد.

ای و پس از این بار دیگر شیخ معاصر مترجم حاضر را این چنین یاد کرده است: شیخ ابوالحسن محمدبن محمد بصروی. از این که سه بار از مترجم حاضر در سه محل یاد کرده است، استفاده می شود که شیخ معاصر قائل به تعدد بوده و به حق باید گفت هر سه عنوان مربوط به یک شخص است و چند وجه را می توان دلیل بر اتحاد عناوین مزبوره آورد. بویژه که کتاب المفید از تألیفات او می باشد.

شیخ محمدبن احمدبن ادریس

پس از این به عنوان محمد بن ادریس ترجمه خواهد شد، برای این که به نام جدش

ادریس شهرت یافته است .

ابوعلی محمدبن احمدبن جنید

ابن شهر آشوب در معالم العلماء ⁽¹⁾گوید: وی قائل به قیاس بوده و آثار ذیل از تألیفات او می باشد: تهذیب الشیعة لاحکام الشریعة در بیست جزء این اجزاء مشتمل بر عدد کتابهای فقهی است؛ المختصر الاحمدی ⁽²⁾النوادر ؛ سبیل الفلاح لاهل النجاح؛ الیقین (نور الیقین)؛ بصیرة العارفین؛ تبصرة العارف و نقض الزائف ؛ الا یقاد در رد مؤیده (مرتده)؛ حدائق القدس در بیان احکامی که خود آنها را اختیار کرده است؛ تنبیه الساهی بالعلم الالهی؛ استخراج المواد من مختلف الخطاب؛ الشهب المحرقة للابالس المشرقة (بالالسن المشرفه) که در این کتاب نظرات ابو القاسم بقال متوسط زیدی را مورد انتقاد قرار داده است و الافهام لاصول الاحکام؛ ازالة الران عن قلوب الاخوان در غیبت و فرش الطور؛ ینبوع النشور (قدس الطور و ینبوع النور)، در این کتاب به معنای صلوات و درود بر پیغمبر اکرم (صلی الله علیه و آله) و خاندان او علیهم السلام پرداخته است و الفسخ علی من اجاز النسخ؛ تفسح العرب فی الغاتها و اشاراتها الی مرادها؛ کتاب فی معنی الاشارات الی ما یکره العوام و غیرهم من الأسباب ؛ الارتیاع فی تحریم الفقاع (القناع) و الافصاح و الایضاح للفرائض و المواریث.

علامه حلی در الخلاصه نوشته است: ابوعلی محمد بن احمدبن جنید کاتب اسکافی بزرگ امامیه بوده و تألیفات پسندیده ای دارد. در میان اصحاب ما به وجاهت و

وثاقت شهرت دارد و دانشوری بزرگوار به شمار می آید. آثار زیادی دارد و من رأیهای بر خلاف او را در کتابهایم ایراد کرده ام. شیخ طوسی نوشته است: ابن جنید قائل به قیاس بود⁽¹⁾و به همین مناسبت از کتابهای او دست برداشتم و به آنها توجهی ننمودم .⁽²⁾

علامه در کتاب الایضاح به ثنای وی پرداخته و اضافه کرده است: نظرهای برخلاف و اقوال او را در کتاب مختلف الشیعة یادآوری کرده ام. شیخ محمد بن شیخ حسن بن شهید ثانی در حاشیه هایی که بر رجال میرزا محمد داشته می نویسد: ممکن است کسی اظهار بدارد گفتار علامه بیرون از غرایب نیست، زیرا شیخ طوسی اظهار داشته ابن جنید عمل به قیاس می کرد. نجاشی که او را از ثقات اصحاب نام برده می گوید: وی عمل به قیاس می کرده است و این دو نظریه دلیل بر آن است که گفتار ابن جنید اساس صحیحی نداشته است، چه آن که اصحاب ما می گویند عمل نکردن به قیاس از امور ضروری است و کسی که قائل به قیاس باشد، از اعتقاد صحیح برخوردار نیست و به همین مناسبت باید گفت ابن جنید در بند فسق و دیگر امور نابه جا بوده است و با توجه به این موضوع نمی توان او را در شمار دانشوران مورد وثوق قرار داد، چه آن که فساد عقیده با مورد وثوق بودن او تناسبی نخواهد داشت و سزاوار نیست اقوال او را در کتاب المختلف ایراد نماید. این است که باید در این موضوع، دقت لازم را به عمل آورد.

نجاشی هم از ابن جنیدیاد کرده و او را به وثاقت ستوده و ثنا گفته است و کتابهایی را از او نام برده از جمله: تهذیب الشیعة لاحکام الشریعة، و به یاد آوری از کتابهای دیگر او که نزدیک به چهل کتاب و رساله می باشد، پرداخته و اضافه کرده است: از شیوخ مورد وثوق خویش شنیدم که می گفتند وی قائل به قیاس بوده است و همه آنها را با اجازه ای که داشتند به من اجازه دادند ⁽³⁾.

به طوری که پیش از این یادآوری شد، شیخ طوسی در کتاب فهرست از وی یاد کرده است و بخشی از کتابهای او را نام می برد و می گوید: ما به توسط محمدبن محمدبن نعمان (شیخ مفید) از احمدبن عبدون از وی روایت می کنیم. ⁽¹⁾

شیخ ابوبکر محمدبن احمدبن حسین بن حمدان معروف به خباز بلدی

وی از مردم قریة «بلد» است که در موصل بوده و فاضلی دانشور و سرایندهای ادیب می باشد و از مذهب شیعه پیروی می کرده از پاره ای از اشعارش پیداست که پیرو مرام شیعه بوده است، از آن جمله:

و حمائم نبهننی

و اللیل داجی المشرقین

شبهتهن وقد بکین

و ماذرفن دموع عین

بنساء آل محمد

لما بکین علی الحسین

از اوست:

جحدت ولاء مولاناعلی

وقدمت الدعی علی الوصی

متی ما قلت إن السیف أمضی

من اللحظات فی قلب الشجی

لقد فعلت جفونک فی فؤادی

کفعل ی زید فی آل النبی

. از آن زمان که گفتی نفوذ شمشیر در دل رنجیده و شکسته بیشتر از نفوذ

نگاههاست.

به همان وقت پلکهای تو در دل من همان کاری را انجام داد که یزید با خاندان

پیغمبر اکرم (صلی الله علیه و آله) انجام داده بود.

از ابیات اوست:

أنا إن رمت سلوة

عنک یاقرة عینی

فأنا أکفر بمن

س ره قتل الحسین

لک صولات علی قل

بی بقد کالردینی

مثل ص ولات علی

یوم بدر و حنین

از اوست:

أنا فی قبضة الغرام أسیر

بین سیف محارب وردینی

فکأن الهوی فتی علوی

ظن أنی ولیت قتل الحسین

و کأنی یزید بین یدیه

فهو یختار أوجع القتلتین

قرار گرفته باشد.

۔ گویا عشق مانند جوان علوی است که می پندارد من حسین علیه السلام را به

شهادت رسانیده ام.

می نماید.

از اوست:

إلی بعین الصفح عن زللی

لاتترکنی عن ذنبی علی وجل

هذا فؤادی لم یملکه غیرکم

إلا الوصی أمیر المؤمنین علی

گناهکاری و امگذار.

به غیر از امیرالمؤمنین علی علیه السلام دیگری مالک آن نمی باشد.

از اوست:

تظن بأننی أهوی حبیبة

سواک علی القطیعة والبعاد

جحدت اذا موالاتی علیة

و قلت بأننی مولی زیاد

از تو دوری اختیار کرده باشم.

آنچه را تا به حال در این جا در شرح حال خباز مترجم حاضر نوشتم، برابر با یادداشتی است که به خط شیخ حسن بن شهید عاملی دیده ام؛ همچنین مطابق با پاره ای از

مطالب است که در یتیمة الدهر ثعالبی که مشتمل بر احوال شاعران صاحب بن عباد بوده است ⁽¹⁾

الا إن إخوانی الذین عهدتهم

أفاعی رمال لاتقصر فی لسعی

ظننت بهم خبرة فلما بلوتهم

نزلت بواد منهم غیر ذی زرع

بلدی شاعری شیعه بود و در اشعار خود مطالبی می آورد که از علاقه مندی او به مذهب تشیع حکایت می کند. م.

شیخ مفید ابوسعید محمدبن احمدبن حسین نیشابوری

از اعیان ثقات و حافظان حدیث بوده و تألیفاتی داشته است. از جمله: الروضة الزاهره

فی تفسیر فاطمة الزهراء: الفرق بین المقامین و تشبیه علی علیه السلام بذی القرنین ؛ کتاب الاربعین عن الاربعین فی فضائل امیر المؤمنین ⁽²⁾کتاب منی الطالب فی ایمان ابی طالب و کتاب المولی. منتجب الدین گوید: ما کتابهای او را توسط شیخ امام جمال الدین ابو الفتوح رازی خزاعی نواده او از پدرش از او که جد ابوالفتوح است، روایت می کنیم.

ابن شهر آشوب گوید: از تألیفات اوست کتاب التفهیم فی بیان التقسیم و الرسالة

الواضحة فی بطلان دعوی الناصبة و ما لابد من معرفته . ⁽³⁾

سید محمد بن احمد حسینی گیلانی

وی دانشوری فاضل و محققی مدقق و از معاصران است رسالة الجمعة و حواشی چندی بر کتابهای حدیث از تألیفات او می باشد.

مؤلف گوید: به گمان من، مترجم حاضر همان سید محمدی است که من او را به سمت شیخ الاسلامی تبریز برگزیدم. بنابراین تناسبی نداشته که نام او در این کتاب امل الآمل آورده شود.

ابوالحسن محمدبن احمدبن داوودبن علی

وی بزرگ طائفه شیعه و عالم ایشان بوده و در روزگار خود شیخ قمیها و فقیه ایشان به شمار می آمده است. ابوعبدالله حسین بن عبید الله اظهار داشته است: عالمی به پایه حفظ و فقه و معرفت حدیث مانند او ندیده ام و مادرش دختر سلامة بن محمد ارزنی بوده. او به بغداد رفته و چندی را در آنجا به سر برده و به تألیف کتابها اشتغال ورزیده است؛ از آن جمله: کتاب المزار⁽¹⁾کتاب الذخائر؛ کتاب البیان عن حقیقة الصیام؛ کتاب الرد علی المظهر، الرخصة فی المسکر و کتاب الممدوحین و المذمومین؛ کتاب الرسالة فی عمل السلطان ؛ کتاب العلل؛ کتاب فی عمل شهر رمضان ؛ کتاب صلوة الفرج و ادعیتها؛ کتاب السبحة؛ کتاب الحدیثین المختلفین و کتاب الرد علی بن قولویه فی الصیام. ⁽²⁾

نجاشی پس از بیان مطالب فوق اظهار می دارد گروهی از اصحاب ما، از جمله ابو العباس بن نوح و محمد بن محمد و حسین بن عبیدالله کتابهای وی را به ما خبر دادند و

ابوالحسن بن داوود سال 378 ه. ق در بغداد درگذشت و در مقابر قریش دفن شد⁽¹⁾

علاوه بر نجاشی، علامه حلی هم از وی نام برده و از او بزرگداشت به عمل آورده

است و شیخ طوسی نیز از وی یاد کرده و برخی از کتابهایش را متذکر شده است. ⁽²⁾

شیخ محمد بن احمدبن شهریار، خزانه دار آستان مقدس علوی علیه السلام

منتجب الدین گوید: وی فقیه صالحی بود.

مؤلف گوید: مترجم حاضر، در اوائل سند صحیفه نام برده شده است و چنین گفته است: خبر داد به ما شیخ سعید ابوعبدالله محمدبن احمدبن شهریار خزانه دار مولانا امیر المؤمنین علی بن ابی طالب علیه السلام در ماه ربیع الاول سال 516 ه. ق طبق قرائتی که بر او می شد و من هم به سماع آن می پرداختم، گفت: این صحیفه را از شیخ صدوق ابو منصور محمدبن محمدبن احمدبن عبدالعزیز عکبری معدل (ره)....

و در اوائل سند کتاب سلیم بن قیس آمده است: خبر داد به من شیخ مقری ابوعبدالله محمدبن کال از سید جلیل نظام الشرف ابو الحسن عریضی از ابن شهریار خازن از شیخ ابوجعفر، از قرینه پیداست مراد از ابن شهریار خازن، مترجم حاضر بوده باشد.

شیخ شمس الدین محمدبن احمد بن صالح سیبی نسینی شاگرد فخار بن معد

وی فاضل صالح و بزرگواری بود از پدرش و از فخار بن معد و دیگران روایت می کرده است.

مؤلف گوید: پس از این شرح حال شیخ محمد بن صالح سینی سینی خواهد آمد و خواهد گفت وی از ابن طاووس روایت می کرده و ممکن است این شخص، همان شیخ جمال الدین محمد بن صالح باشد.

شیخ محمد بن احمد صهیونی عاملی

شیخ محمد بن احمد صهیونی⁽¹⁾عاملی

صهیونی فاضلی عالم و پرهیزکاری محقق بود، اجازه ای را که وی در سال 879

ه. ق برای شیخ علی بن عبدالعالی عاملی میسی نوشته است، دیده ام.

مؤلف گوید: در اجازه شیخ زین الدین (شهید ثانی) به حسین بن عبدالصمد او را چنین معرفی نموده: شیخ عالم شمس الدین محمد بن احمد بن محمد شهید در آن اجازه

به واسطه علی بن عبدالعالی میسی از وی روایت می کرده است .⁽²⁾

و به خط یکی از فضلای شاگردان شیخ بهائی که بر آن اجازه نوشته است چنین دیدم که صهیون یکی از منزلهای عرب است.

شیخ جلیل محمدبن احمدبن عباس بن فاخر دوریستی

وی فقیه دانشور و فاضل بود. فرزندش جعفر از او و از ابوجعفر بن بابویه روایت می کند.

مؤلف گوید: از آغاز برخی از نسخه های تفسیر مولانا عسکری علیه السلام استفاده می شود که مترجم حاضر از ابو جعفربن بابویه روایت می کرده و فرزندش جعفر از وی روایت داشته است. بنابر این، جعفر توسط پدرش از ابوجعفر روایت می کرده به همین مناسبت لفظ (واو) که در بالا آمده و از ابوجعفر) اشتباهی است که از ناحیه ناسخ

به وقوع پیوسته است.

شیخ بزرگوار فقیه ابوالحسن محمدبن احمدبن علی بن حسین (حسن) بن شاذان کوفی (قمی)

وی فاضل بزرگواری بود و کتاب مناقب امیر المؤمنین علی علیه السلام که مشتمل بر صد منقبت از مناقب آن حضرت که از طریق عامه روایت کرده از تألیفات او

می باشد⁽¹⁾

کراجکی از وی روایت می کرده و خود او از ابن بابویه روایت داشته است و کتاب

مناقب اش در نزد ما موجود می باشد ⁽²⁾

از ذیل احوال ابن شاذان به این نتایج می رسیم که ابن شاذان خواهر زاده ابن قولویه، محدث بنام است. دیگر آن که ابن قولویه از پدر شیخ صدوق و ابن شاذان از خود صدوق روایت داشته است. دیگر آن که ابوالفتح کراجکی در مکه مکرمه به ملاقات ابن شاذان رسیده و پیداست که ابن شادان بیشتر اوقاتش را در مکه مکرمه به سر می برده است.

دیگر آن که پدر ابن شاذان از جمله علما و محدثان بوده و ابن شاذان از وی روایت می کرده است. دیگر آن که کتاب ایضاح لدقائق النواصب از تألیفات اوست و در این کتاب به کشف فضایح آنها پرداخته و کتابهای دیگر در فقه و اصول و کلام هم داشته و اظهار کرده ازامل الآمل به دست می آید که ابن شاذان از مردم کوفه بوده است و از عربهای کوفه به شمار می آید؛ جز این که در قم ساکن گردیده؛ مانند بسیاری از اعلام که در سرزمین ایران ساکن می شدند و موطن اصلی را فراخاطر قرار داده و خود را به نام محلی که در آن می زیستند می خواندند و ابوالفتح کراجکی در مسجد الحرام برابر با مستجار در سال 412 ه. ق به ملاقات وی رسیده و به نقل حدیث از وی پرداخته است.

مؤلف الذریعة در النابس، ص 150 می نویسد: ابن شاذان یا خواهرزاده ابن قولویه و یا ابن قولویه دائی پدرش میباشد و بستان الکرام از تألیفات اوست. پیش از این نوشتیم در مقدمه مأة منقبة 67 تن از مشایخ او را نام برده است . م.

مؤلف گوید: شیخ معاصر در فهرست کتاب الهداة⁽¹⁾، کتاب ایضاح دفائن النواصب را به وی نسبت داده است و قاضی ابوالفتح کراجکی در رسالة الاستبصار فی النص علی الائمة الاطهار تصریح کرده است که کتاب مزبور از تألیفات ابن شاذان است.

و در فهرست بحار آمده که ابن شاذان استاد ابوالفتح کراجکی است و کراجکی در کتاب کنز الفوائد از او بسیار ستایش نموده و ابن شهر آشوب هم در معالم العلما⁽²⁾از وی نام برده است .⁽³⁾

شیخ شهید محمد بن احمد فارسی فتال

وی از ثقات بزرگوار بوده و کتاب روضة الواعظین و بصیرة المتعظین از تألیفات اوست.

منتجب الدین گفته است: شیخ شهید محمدبن احمد فارسی مؤلف کتاب روضة الواعظین است.

مؤلف گوید: فتال در آغاز روضة الواعظین می نویسد: از آن جا که اخبار این کتاب متواتر است، نیازی به یاد آوری سندهای آنها نمی باشد.

و در پایان برخی از نسخه های کتاب مزبور چنین دیده ام: کتاب روضة الواعظین و بصیرة المتعظین از تألیفات شیخ بزرگوار و متکلم، فقیه و دانشمند پارسا و پرهیزکار که به سعادت شهادت نایل آمده شیخ محمدبن احمد بن علی فتال، معروف به ابن الفارسی می باشد.

احوال این دانشمند بر علمای رجال پوشیده مانده است. چنان که خواهیم نوشت ابن شهر آشوب مؤلف التفسیر و روضة الواعظین را یکی دانسته است و از کلام شیخ

منتجب الدین در فهرست که معاصر با ابن شهر آشوب بوده، استفاده می شود که دو کتاب مزبور از دو تن از علما می باشد.

ابن داوود در رجالش می نویسد: محمدبن احمدبن علی فتال نیشابوری معروف به ابن الفارسی (لم جخ) ⁽¹⁾متکلمی بزرگوار و فقیهی دانشور و زاهد و پرهیزکار بود.

ابوالمحاسن عبدالرزاق ملقب به شهاب الاسلام که ریاست نیشابور را عهده دار بود، وی را به شهادت رسانید . ⁽²⁾

ارباب رجالی که پس از ابن داوود می زیسته اند، اظهار داشته اند که شیخ فتال در روزگار شیخ طوسی نمی زیسته تا این که در کتاب رجال وی از او یاد شده باشد.

بلکه سالها پس از او می زیسته است، زیرا منتجب الدین در فهرست خود مقید بوده است افرادی را در آنجا نام ببرد که پس از شیخ طوسی زیست داشته اند.

از معالم العلماء ابن شهر آشوب و اجازه علامه هم استفاده می شود که فتال پس از شیخ طوسی زندگی می کرده است.

و همچنین از کلام ابن داوود به دست می آید: نام وی محمدبن احمد بن علی فتال نیشابوری فارسی است به خلاف دیگر آن که او را این چنین معرفی نکرده اند و علامه حلی در یکی از اجازاتش او را محمد بن علی بن احمد فارسی نام برده است .⁽³⁾.

سید جلیل محمدبن احمد بن محمد حسینی

منتجب الدین گفته است: وی فاضل ثقه ای بوده است و کتاب الرضا علیه السلام از تألیفات او می باشد.

مؤلف گوید: ممکن است کتاب الرضا همان رساله اصول الدین باشد که آن حضرت علیه السلام برای مأمون مرقوم فرموده و به رساله معروف می باشد.

شیخ محمد بن احمدبن محمدبن حسین بن علی بن ابراهیم حنائی عاملی

وی فاضلی عالم و بزرگواری ادیب و شاعری منشی بود و در بعلبک به سمت داوری منصوب گردیده و کتابی را که تاریخ آن 1030 ه. ق بوده به خط وی دیده ام و در آن کتاب: انشای جالبی که خود ایراد کرده به چشم می خورد و خط او در نهایت خوبی و شیوائی بوده.

یکی از منشآت او را که به رویه برخی از اشراف مرقوم داشته است، دیده ام.

این انشا هم در نهایت زیبایی و استواری بوده است. از اشعار اوست:

آل بیت النبی یا عنصر المجا

د و شمس الفخار و الأنساب

یا کرام النفوس و الأصل و الفر

ع و بیض الوجوه و الأحساب

حبکم شرعتی و منهاج قربی

و اعتمادی لکرب یوم الحساب

رحمة الله تلوهابرکات

تصطفیکم کسح جفن السحاب

۔ محبت و ولایت شما آبشخور من و نردبان قرب من است و در روز قیامت و سختی آن به شما بستگی دارم.

از سروده های اوست:

مسائل دور شیب رأسی و هجرها

و کل أتی عن حاله فی الهوی نیتی

فأقسم لولا الهجر ماشاب مفرقی

وتقسم لولا الشیب ما کرهت قربی

سید محمدبن احمدبن محمد حسینی عاملی

وی فاضلی دانشور و فقیهی صالح و بزرگواری معاصر با شیخ بهائی بود؛ در کشمیر می زیست و همانجا درگذشت.

شیخ جمال الدین ابوالمظفر محمد بن ابی العباس احمدبن محمدبن ابی العباس احمد اموی ابیوردی

وی فاضلی دانشور و سرایندهای ادیب و منشی شیعه مذهب بود، دیوان شعری داشت به نام نجدیات و دیوان دیگری به نام عراقیات از اشعار اوست:

و مالئة الحجلین تملأ مسمعی

حدیثا مریبة و هی عف ضمیرها

لها نظرة تهدی الی القلب سکرة

کأن بعینیها کؤوسأتدیرها

و ظلام الشباب أحسن عندی

من مشیب یظلنی بضیاء

و لذکری ذاک الزمان حیازی

می طوی بالزفزة الصعداء

کلما أوقدت علی القلب نارة

شرق العین یا أمیم بماء

. آن زمان را که از دل پر درد ناله می زنم، همان وقت را برای خود بر می گزینم.

ابن خلکان از ابیوردی یاد کرده و او را به عظمت ستوده و اظهار داشته است: ابیوردی دیوان خود را به چند بخش تقسیم نموده برخی از آن، عراقیات و برخی دیگر از آن، نجدیات و دسته دیگر از آن وجدیات است و تألیفات بسیاری هم داشته است. از جمله: تاریخ ابیورد ؛ کتاب المختلف و المؤتلف ؛ طبقات کل فن و ما اختلف و أتلف فی انساب العرب و در لغت هم آثار بی مانندی تألیف کرده است و سال 507 ه. ق. وفات یافته ⁽¹⁾

در اعیان الشیعة، ج 43، ص 261 می نویسد: ابیوردی در کوفن ابیورد متولد شد و از نوادگان معاویه اصغر بود و از مذهب تشیع امتناعی نداشته و گفته است:

فجدی و هو عنبسة بن صخر

بریگی من بزید و من زیاد

ابیوردی پس از تحصیل علم به رؤسای زمان از جمله نظام الملک پیوست و سال 498 ه.ق تولیت مدرسه نظامیه را به عهده گرفت و پس از چندی که مورد نفرت امرای بغداد قرار گرفت، به اصفهان رفت و طولی نکشید به حله رفت و مورد استقبال گرم سیف الدوله واقع شد و سرانجام به دست (خطیر ) که یکی از ارکان حکومتی محمدشاه سلجوقی بود مسموم گردید، و نام سیزده مجلد از تألیفات او را یاد کرده است - م.

شیخ بهاء الدین محمدبن احمدبن محمد وزیری

منتجب الدین گوید: وی فقیه عادل و صالح بوده است .

شیخ محمد بن ادریس عجلی حلی

شیخ محمد بن ادریس عجلی حلی(1)

وی تألیفاتی دارد، از جمله: کتاب السرائر این کتاب را در حله دیده ام .

منتجب الدین گوید: استاد ما شیخ سدید الدین محمود حمصی (رفع الله درجته) گفته است: ابن ادریس استواری در کارش نداشته است، به همین جهت به کتاب او اعتماد نمی باشد.

لیکن علمای متأخر او را بزرگ دانسته و بر کتاب او و احادیثی که از کتابهای متقدمان در آخر کتاب سرائراش ایراد نموده اعتماد کرده اند.⁽¹⁾

ابن ادریس از دایی اش ابو علی طوسی فرزند شیخ طوسی، بواسطه و بدون واسطه روایت می کرده و همچنین با واسطه⁽²⁾از شیخ ابو جعفر طوسی که جد مادری اش می باشد، روایت داشته است و مادر مادرش، که فاضل شایسته ای بوده است، دختر مسعود ورام می باشد.

سید مصطفی از ابن داوود نقل کرده است: ابن ادریس بزرگ فقهای حله بود و از علوم معموله با کمال استواری بهره ور گردیده و آثار بسیاری تألیف نموده است.

لیکن به طور کلی از اخبار اهل بیت اعراض کرده و به همین مناسبت ابن داوود در ردیف ضعفا

از وی نام برده است .

سید مصطفی پس از ایراد مطالب مزبور اظهار داشته است: هرگاه ابن داوود در باب موثقان از وی یاد کرده بود، شایسته تر بود؛ زیرا مشهور آن است که ابن ادریس به خبر واحد عمل نمی کرده و این موضوع، ایجاب نمی کند که ابن ادریس به طور کلی از اخبار اهل بیت اعراض کرده باشد و هرگاه عدم توجه به خبر واحد مستلزم ضعف وی باشد، بایستی سید مرتضی و دیگران هم که به خبر واحد عمل نکرده اند، در ردیف ضعفا بوده باشند.⁽¹⁾

و در نسخه ای که از ابن داوود در اختیار من می باشد، نام او را در بخش ممدوحان و مذمومان ندیده ام.

و از تألیفات او السرائر الحاوی لتحریر الفتاوی است که پیش از این یاد کردیم و التعلیقات که کتاب بزرگی است و حواشی و ایراداتی بر تبیان شیخ طوسی دارد و من آن را به خط خود او در شیراز دیده ام⁽²⁾و علامه و دیگر دانشوران ما، اقوال او را در کتابهای استدلالی نقل نموده و حداکثر آنها را پذیرفته اند.

مؤلف گوید: گروهی از فضلا از وی روایت کرده اند، از جمله شیخ نجیب الدین بن نما حلی و سید شمس الدین فخار بن معد موسوی و سید محمدبن عبدالله بن زهره حسینی حلبی و از یکی از سندهای صحیفه کامله این سندها استفاده می شود و خود او هم از جمعی از علما از جمله عربی بن مسافر عبادی روایت داشته است.

شیخ احمدبن نعمة الله عاملی در اجازه ملاعبدالله شوشتری در تعریف از .

ابن ادریس نوشته است: الشیخ الاجل الاوحد المحقق المنقب شمس الدین محمدبن ادریس....

ابن ادریس از هبة الله بن رطبه سوراوی هم روایت می کرده است.

از یکی از سندهای صحیفه کامله استفاده می شود که این ادریس صحیفه را بدون واسطه از ابوعلی پسر شیخ طوسی و او از پدرش روایت می کرده است و از بعض سندهای دیگر آن به دست می آید که ابن ادریس صحیفه را از شیخ عماد محمدبن ابوالقاسم طبری از ابوعلی طوسی از پدرش شیخ طوسی روایت داشته است و منافاتی میان این دو سند وجود ندارد.

ابن شهر آشوب و شاذان بن جبرئیل قمی هم رتبه بوده اند و هر دو تن صحیفه مبارکه را از عماد طبری یاد شده روایت کرده اند.

تاریخ روایت ابن ادریس که صحیفه را بدون واسطه از ابوعلی بن شیخ طوسی روایت کرده است، جمادی الاخره سال 511 ه. ق است.

و از تألیفات او رساله ای است در معنی الناصب.

این رساله را شیخ علی کرکی در رسالة رفع البدعة فی حل المتعة به وی نسبت داده و از آن، روایتی نقل کرده است.

من نسخه های زیادی از کتاب السرائر را دیده ام.

بهترین آنها، نسخه ای است که در کتابهای مرحوم آقا میرزا فخر مشهدی موجود بوده و نسخه کهن و صحیحی است که نزدیک به روزگار مؤلف، بلکه در زمان خود او نوشته شده است و نیز بخش دیگر از این کتاب را که آن هم در روزگار مؤلف نوشته شده است، در کتابخانه شیخ صفی در اردبیل دیده ام.

این بخش بر سید فخار بن معد موسوی شاگرد ابن ادریس قرائت شده و رمز

بلغات» در آن بخش به چشم می خورد و اجازه ای هم به خط یوسف بن علوان که به شیخ محمد زنگی (زنگباری) داده و تاریخ آن که جمادی الاخره سال 628 ه. ق بوده، بر آن دیده می شود و شیخ یوسف در این اجازه از علی بن یحیی خیاط که از ابن ادریس اجازه داشته، روایت می کرده است.

و تاریخ تألیف السرائر به طوری که از کتاب «الصلح» سرائر به دست می آید،

سال 587 ه. ق بوده است و من نسخه کهنی از آن را در شهر اشرف از شهرهای

مازندران دیده ام ⁽¹⁾

از جمله لسان المیزان، ج 5، ص 65 می نویسد: محمد بن ادریس عجلی فقیه شیعه و پیشوای آنان است و تألیفاتی در فقه امامیه دارد و در آن روزگار در میان فقهای شیعه همتایی نداشته و 597 ه. ق در گذشته است و لؤلؤة البحرین، ص 276 می نویسد: ابن ادریس فقیه اصولی و مجتهد صرف بود و نخستین دانشوری است که باب طعنه و نکوهش شیخ طوسی را به روی دیگران گشود و حال آن که در روزگار شیخ و تا مدتها بعد از او دانشمندان از رویه شیخ پیروی می کردند و هنگامی که نوبت به وی رسید، از شیخ پیروی نکرد و خود مستقلا به فتوا پرداخت و علامه و دیگران به نکوهش او برخاستند.

پس از نقل مطالب أمل الآمل، می نویسد: به حق باید گفت مرتبه فضیلت و عالی مقامی ابن ادریس جای بی نمی باشد و اشتباهی که از او سر زده باشد، مستلزم نکوهش او نخواهد بود و چه بسیار افرادی بوده اند که این گونه اشتباهات از آنها به ظهور رسیده است ؛ ویژه نظریه ای که وی درباره عمل به خبر واحد اظهار داشته است و علامه و محقق که پایه گذار نکوهش از او بوده اند، به بسیاری از اقوال او عمل کرده اند و شهید ثانی در اجازهای او را شیخ علامه و محقق و شهید اول در اجازه ای وی را شیخ علما و رئیس مذهب معرفی کرده اند.

در این دو اجازه لقب ابن ادریس، فخر الدین آورده شده است. قاضی نورالله در ستایش از ابن ادریس گفته است فخر الدین ابو عبدالله محمد بن ادریس عجلی در اشتعال فهم و بلند پروازی از فخرالدین رازی پیشی و در علم فقه و نکته طرازی از محمد بن ادریس شافعی در پیش است. شیخ یوسف نوشته است از تألیفات او رساله ای است در پاسخ از پرسشهایی که از او شده است روضات الجنات، ج 2، ص 598 شرح حال او را یادآوری کرده و در ضمن آن به تحقیقاتی راجع به خبر واحد و عمل به آن پرداخته است. ابن ادریس علاوه بر اعلامی که در متن اشاره شد، از برخی دیگر هم روایت داشته است از جمله شریف ابوالحسن علی عریضی و سیدابوالمکارم حمزة بن زهره و فقیه عبدالله بن جعفر دوریستی و سید عز الدین شرفشاه افطسی در بحارالانوار، ج 107، ص 19، از خط شهید اول نقل کرده است شیخ امام ابو عبدالله محمد بن ادریس امامی عجلی گفته است سال 558 هجری به بلوغ رسیدم و اضافه کرده ابن ادریس سال 578 ه. ق درگذشته است. در روضات الجنات، ج 2، ص 599 می نویسد: در منتهی المقال آمده است: مشهور آن است که ابن ادریس در جوانی وفات یافت و به مناسبت توهینی که به شیخ طوسی نموده عمرش به کمال نرسیده است و به نقل شهید اول که سال 558 ه. ق وفات یافته، 35 سال داشته است و کفعمی در وفیات العلماء از خط فرزندش نقل کرده است: پدرم در روز جمعه هنگام ظهر هجدهم شوال سال 598 ه. ق در گذشته، بنابر این، 55 ساله بوده است. آری، تاریخ رحلت او بین سال 597 تا 598 هجری است و سالی که شهید نقل کرده درست نیست؛ زیرا چنان که در متن آمده در سال 587 به تألیف سر اثر پرداخته است. در پانوشت لؤلؤة البحرین نوشته است مرقد ابن ادریس در محله جامعین حله می باشد که به همت جمعی از خیرخواهان، ساخته شده است . م.

سید جمال الدین محمد حسینی استرابادی

کتاب شرح تهذیب الاصول از تألیفات او می باشد و مولانا محمد امین استرابادی

در کتاب الفوائد المدنیة از وی، نام برده است.

سید مجدالدین ابوالفضل محمدبن اسعدبن حسین حسینی

منتجب الدین گوید: وی فقیه عالمی است .

امیر زاهد شمس الدین محمدبن امیر زاهد اسکندربن در بیس

منتجب الدین گوید: شمس الدین، فقیه صالحی است.

مؤلف گوید: شمس الدین دو برادر دیگر به نام امیر زاهد تاج الدین محمود و امیر

زاهد بهاء الدین مسعود داشته است که ترجمه ایشان پس از این ایراد خواهد شد و

پدرشان هم از علما بوده و پیش از این نام برده شده است.

شیخ محمد بن اسماعیل بن حسن بن ابی الحسین بن علی هرقلی

هرقلی فاضلی دانشور و از شاگردان علامه حلی است. کتاب مختلف علامه را به خط او دیده ام و از آن بر می آید که هرقلی کتاب مزبور را در روزگار مؤلفش استنساخ کرده و آن را نزد خود علامه یا فرزندش فخر المحققین قرائت کرده است.

سید ابو جعفر محمدبن اسماعیل بن محمد حسینی مامطیری

سید ابو جعفر محمدبن اسماعیل بن محمد حسینی مامطیری منتجب الدین گوید: وی فقیهی فاضل وثقه بود و نهایه شیخ طوسی را از حفظ داشت.

سید ابو البرکات محمد بن اسماعیل حسینی مشهدی

منتجب الدین گوید: وی فقیهی محدث و ثقه بوده و از شیخ امام محیی الدین حسین بن مظفر حمدانی استفاده کرده است .

پیش از این گذشت که ابو البرکات کتابهای حسین بن مظفر را از خود او روایت کرده است.

مؤلف گوید: به خط یکی از اعلام دیدم که بر پشت کتاب الامالی صدوق نوشته بود: خبر داد به من سید عالم ابو البرکات محمد بن اسماعیل بن فضل حسینی (ره) از شیخ

مفید ابو الحسن علی بن عبدالصمد تمیمی در قرائتی که بر او داشتم، گفت: این کتاب الامالی را در سال 417 ه. ق بر سید عالم ابو البرکات علی بن حسین جوینی و شیخ ابوبکر محمد بن احمد معمری قرائت کردم.

گفت: همین الامالی را بر شیخ ابوجعفر محمدبن علی بن حسین بن موسی بن بابویه (مؤلف کتاب) (رض) قرائت کردم و او در آخر ماه ذی قعده سال 532 ه. ق به دو فرزندم احمد و علی (حفظهما الله) اجازه داد و از قصص الانبیاء راوندی استفاده می شود که راوندی به توسط این سید از علی بن عبدالصمد (تمیمی) روایت داشته است.

سید نجم الدین محمدبن امیر کا بن أبی الفضل جعفری قوسینی

منتجب الدین گفته است: قوسینی از فضلا بوده و کتاب مقتل الحسین علیه السلام

از تألیفات اوست و اشعار نغزی می سروده است.

مولانا محمد امین استرابادی

فاضل محقق و ماهر متکلم و فقیهی محدث و ثقه ای بزرگوار بود و تألیفاتی دارد، از جمله کتاب الفوائد المدنیة. در این کتاب به شرح اصول الکافی پرداخته است⁽¹⁾و از

تألیفات او دیگر شرح تهذیب الحدیث و کتابی است در رد مباحثی که فاضلان در حواشی شرح جدید تجرید ابراز داشته اند.

منظور از فاضلان، ملاجلال دوانی و میر صدرالدین (شیرازی) است.

دیگر کتاب فوائد دقائق العلوم العربیة و حقائقها الخفیة است.

از تألیفات او که دیده ام شرح التهذیب است که ناتمام مانده و شرح الاستبصار است که آن هم به پایان نرسیده و رساله ای در البدا، و جواب مسائل شیخنا الشیخ حسین الظهیری العاملی و رسالة فی طهارة الخمر و نجاستها و رسالهای فارسی در مسائل متفرقه به نام دانش نامه شاهی و تالیفات دیگر می باشد.

ما از شیخ خود شیخ زین الدین بن محمدبن حسن عاملی از او روایت می کنیم و او از سید محمدبن علی بن ابی الحسن موسوی عاملی روایت می کرده است. و مؤلف سلافة العصر فی محاسن اعیان العصر از وی یاد کرده و او را به بزرگواری ستوده و اضافه کرده وی در مکه مکرمه مجاورت داشته و همانجا در سال 1036 ه.ق در گذشته است.⁽¹⁾

مؤلف گوید: محمد امین، کتاب الفوائد المدنیه را در آغاز کار به منظور حواشی بر تمهید القواعد شیخ زین الدین تألیف کرده بود، لیکن فوائد بسیار ارزنده ای به آن افزود و این کتاب را در مکه معظمه تألیف کرد و از آنجا که مسائل مذکور در آن را در مدینه مشرفه تدوین کرده است، به نام الفوائد المدنیه نامیده و در ضمن آن به بیانی از شیخ بهائی که معاصر با وی بوده پرداخته است. پس از این، کتاب مزبور را تغییر داده و آن را به صورت کتاب جداگانه در آورده است و من نسخه نخستین آن را در بار فروش مازندران دیده ام.

و شرح الاستبصار را که به نام الفوائد المکیه موسوم داشته است تا باب دهم آن - که باب آب قلیل است که همراه با نجاست باشد. به اتمام رسانیده و به اتمام مابقی آن .

موفق نگردیده است؛ لیکن تعلیقاتی که بر آن کتاب داشته است تا آخر کتاب می باشد و نسخه ای از استبصار که به خط و حواشی خود او می باشد، در نزد ما موجود است.

ملا محمد امین، رساله طهارة الخمر و نجاستها را برای شاه صفی صفوی در مکه مکرمه تألیف کرده و در سال 1034 هجری برای وی ارسال داشته است.

محمد امین این رساله را به منظور رد بر رساله سید احمد، داماد سید داماد تألیف نموده که رساله مستقلی است.

کتاب فوائد الدقایق او رساله دانشنامه شاهی نبوده است؛ زیرا رساله مزبور به پارسی تألیف شده و مشتمل بر چهل مسأله در مطالب مربوط به علوم مختلفه است و آن کتاب را پس از تألیف، به شاه صفی هدیه داده است.

از تألیفات او فوائد و تعلیقاتی است که بر اصول کافی نوشته و آنها را فاضل قزوینی گردآوری کرده است و حاشیه مستقلی می باشد. از دیگر آثار او رساله ای است در رد مطالبی که ملاجلال دوانی و امیر صدرالدین محمد شیرازی مرقوم داشته اند و نیز حواشی است که بر تجرید داشته و رسالة الفوائد و الدقائق العربیة که ممکن است این رساله همان رساله ای باشد که به نام آئین نامه شاهی نام گذاری کرده است .⁽¹⁾

شیخ یوسف نظرهای او را تصدیق کرده است و در عین حال اظهار می دارد این گونه نظرها همراه با فساد عظیمی است.

از سلافة العصر استفاده می شود: ملا محمد امین داماد میرزا محمد استرابادی بوده است و وفات او را سال 1036ه. ق نوشته است؛ لیکن شیخ یوسف اظهار می دارد این تاریخ درست نیست.

در روضات، ج 1، ص 33 می نویسد: ملا محمد امین در آغاز کار در زمره مجتهدان بود و با ذهن وقاد و فهم نقادی که داشت، صاحب مدارک و معالم به وی اجازه دادند.

سپس به نکوهش از او پرداخته است و پاره ای از مطالب او را که در الفوائد المدنیه و کتابهای دیگرش آورده ایراد نموده و از آئینه شاهیش نقل کرده که میرزا محمد استرابادی او را به طریقه اخباریها تشویق و فوایدش را مورد پسند قرار داده است . م.

شیخ محمد امین بن محمدعلی کاظمی

وی فاضلی فقیه و صالحی بزرگوار و از معاصران است: تألیفاتی دارد، از جمله جامع المقال فیما یتعلق بالحدیث و الرجال و هدایة المحدثین الی طریق المحمدین و کتابهای دیگر.

مؤلف گوید: هدایة المحدثین کتابی است که به منظور امتیاز رجالی که در کتابهای اربعه محمدین ثلاثه (محمدبن یعقوب کلینی و محمد بن علی بن بابویه قمی و محمدبن حسن شیخ طوسی) آمده تألیف کرده است.⁽¹⁾

شیخ شمس الدین محمد آوی

وی، فاضلی بزرگوار و از مشایخ شهید اول است.⁽²⁾

سید زین الدین محمدبن ایرانشاه بن ابی زید حسینی

منتجب الدین وی را فقیه صالح معرفی کرده است.

سید جمال الدین محمد بن ایرانشاه بن فخر امین بن ناصر حسینی دیباجی

منتجب الدین گوید: وی از فقهاست.

سید زین الدین محمد بن بادالنجار (باکالینجار) حسینی

منتجب الدین گوید: وی فقیه و متکلم بود.

سید امیر محمدباقر استرابادی مشهور به طالبان

وی فاضل دانشور و باصلاحیت و بزرگوار و از شاگردان شیخ بهائی است و زبدة الاصول شیخ بهائی را شرح کرده و کتابهای دیگری هم دارد.

مؤلف گوید: مترجم حاضر فرزند سید امیر فخرالدین احمد حسینی موسوی است که در پیشگاه شاه عباس کبیر از موقعیت ویژه ای برخوردار بود و زبدة الاصول شیخ بهائی را در روزگار زندگی شیخ شرح کرده و به نام خلاصة الوصول فی شرح زبدة الأصول موسوم داشته است و شرح مزجی مخلوط با متن می باشد و من این شرح را به خط خود او در استراباد در نزد فرزندش دیده ام و تاریخ اتمام آن در فرح آباد مازندران در روز چهارشنبه بیست و پنجم ماه جمادی الاولی سال 1029 ه. ق است و در عصر جمعه بیست و هفتم از سال 1026 ه. ق از سواد به بیاض آورده و پاکنویس کرده است و در اواخر سلطنت شاه عباس کبیر در سن کهنسالی در گذشته است ⁽¹⁾

طالبان سبب شد تا شیخ جواد کاظمی را که در استراباد اقامت داشته بر اثر پیش آمدی که اتفاق افتاده بود از آنجا بیرون کردند. کاظمی به شاه عباس شکایت برد و از آنجا که شاه عباس، ارادت خاصی به طالبان داشت، به سخن کاظمی اعتنایی نکرد و دستور داد وی را از کشور ایران بیرون کنند و کاظمی با ناراحتی از ایران به کاظمین رفت.

ظاهر آن است که در تاریخ بالا اشتباهی رخ داده است؛ به این معنا که اتمام آن سال 1026 و پاکنویس آن سال 1029 ه ق بوده باشد و یا اتمام و پاکنویس آن هر دو در یک سال اتفاق افتاده باشد. م.

مولانا محمدباقر بن غازی قزوینی برادر ملا خلیل قزوینی

وی فاضلی دانشور و متکلمی بزرگوار بود و بر حاشیه عده برادرش حاشیه ای نگاشته است و رسالة الجمعة و منتخبی از کتاب عقل و توحید و حجت و معیشت به نام الفهرس از تألیفات اوست.

مولانا، در مدرسه التفاتیه قزوین تدریس می کرد و در محله خودش به اقامت نماز جماعت اشتغال می ورزید و هرگاه برادرش در نزد او بود به وی اقتدا می کرد.

مؤلف گوید: از تألیفات او کتاب اختصار من لا یحضره الفقیه است. در این کتاب

به یاد آوری از اخبار نادره آن کتاب پرداخته است.

مولانا الجلیل محمدباقربن مولانا محمدتقی مجلسی

معظم له دانشوری فاضل و ماهر و محققی مدقق و علامه فهامه و فقیهی متکلم و محدثی در کمال وثوق و دارای همه گونه محاسن و فضائل و بزرگواری عالی مقام است (اطال الله بقائه).

مولانا تألیفاتی بسیار و پرفایده ای دارد، از جمله: کتاب بحارالانوار فی اخبار الائمة الاطهار، در این کتاب، به جز اندکی از کتب اربعه و نهج البلاغة⁽¹⁾

کتاب بحارالانوار ایراد کرده است.

کتاب جلاء العیون؛ کتاب حیات القلوب؛ کتاب عین الحیات، کتاب مشکاة الانوار فی فضل قرائت القران که به پارسی تألیف کرده و کتاب حلیة المتقین؛ کتاب تحفة الزائر؛ کتاب ملاذ الأخیار فی شرح تهذیب الاخبار⁽¹⁾کتاب مرأة العقول فی شرح الکافی⁽²⁾و کتاب الفوائد الطریفة فی شرح الصحیفة الشریفة⁽³⁾، رسالة الرجعة، رسالة اختیار الساعات، جوابات المسائل الطوسیة؛ شرح روضة الکافی⁽⁴⁾، رسالة المقادیر؛ رسالة الرجال؛ رسالة الاعتقادات؛ رسالة مناسک الحج؛ رسالة السهو و الشک و دیگر کتابها.

مجلسی از معاصران است و ما همگی آثار او و دیگر اعلام را با اجازه از او روایت می کنیم.

مؤلف گوید: مجلسی، امور عقلی را از مولانا آقاحسین و مراتب نقلی را از پدر بزرگوارش تقی مجلسی (ره) فراگرفته است و از تألیفات اوست: ترجمه زیارت الجامعه با رساله صیغ النکاح به فارسی و رساله شرح خطبة الرضا علیه السلام فی التوحید به فارسی و رساله مفصلی در تعقیب نمازها و دیگر مطالب مربوط به آنها به نام مقباس المصابیح تعلیقاتی بر من لا یحضره الفقیه؛ الاستبصار، کتاب شرح اربعین حدیث؛ این کتاب، مشتمل بر فوائد ارزنده ای است؛ شرح توحید المفضل؛ شرح وصیة امیر المؤمنین علی علیه السلام الی الاشتر⁽⁵⁾

شرح حال این بزرگوار در کتابهای تراجم به تفصیل و اجمال آورده شده است و مرحوم محدث نوری در الفیض القدسی شرح احوال کاملی از وی مرقوم داشته و فاضل ارجمند آقای سید مصلح الدین مهدوی دو مجلد مفصل در شرح احوال او مرقوم داشته و فاضل ارجمند آقای عبدالرحیم ربانی شیرازی در آغاز مجلد اول بحار طبع جدید آن که در 110 مجلد چاپ شده است، شرح حال مفصلی از وی و دیگر از اعلام ایراد کرده و این جانب هم در تذکره باقریه به شرح حال مفصل وی پرداخته ام. اینک خلاصه ای از احوال او که تناسبی با ترجمه این کتاب دارد.

نامش محمدباقر و شهرتش علامه مجلسی و مجلسی» تخلص جدش ملامقصود علی بوده که

خاندان او به این لقب شهرت یافته اند.

پدرش ملا محمدتقی وجد امجدش ملامقصود علی وجده مادرش دختر ملاکمال الدین درویش محمد عاملی است که نامش در اجازات آمده است و از اجدادش حافظ ابونعیم اصفهانی محدث بنام است. ملا محمدتقی گوید: در یکی از شبها پس از نماز شب، حال خوشی پیدا کردم و احساس نمودم که هر دعایی در این حال بکنم، به اجابت می رسد.

در این حال، صدای محمدباقر که کودک گهواره ای بود، بلند شد.

برای او دعا نمودم که مروج شریعت و ناشر احکام رسولان گردد.

باری بر اثر دعای پدرش به همان مقامی رسید که پدر بزرگوارش اراده کرده بود و علامه روزگار و فهامه عالی مقدار گردید و او را براستی علامه نامیدند.

چنان که پیش از این هم اشاره کردیم یکی از علمای اهل سنت گفته پس از آن که کتاب سماء و عالمش را مطالعه کردم، دانستم علامه است و مافوق او در علم متصور نمی باشد.

علامه در معقول هم استاد بود و به تدریس معقول هم می پرداخته است.

قصص العلماء نوشته: در یکی از روزها که به طرح مذهب دهریها می پرداخت، یکی از شاگردان از مدرس بیرون رفته و گفت: حق با دهریهاست و حاضر نشد به رد آنها - که علامه می خواست به بیان آن بپردازد - گوش دهد و علامه از آن پس تدریس معقول را ترک گفت.

مجلسی در روزگار خود امام محدثان و پیشوای اعلام آن زمان بود و امامت جمعه و جماعت را عهده دار می شد و مردی کریم و مرجع عوام و خواص بود و در سال 1090 ه. ق از طرف شاه سلیمان صفوی به مقام شیخ الاسلامی رسید و در روزگار شاه سلطان حسین که به بی کفایتی معروف بود، مجلسی کارهای مملکتی را عهده دار می شد و دست ستمکاران و غارتگران را کوتاه ساخت و آن هنگام بود که بت هندیان را که در پنهانی در اصفهان معبود ایشان بود از پای درآورد. مجلسی مجدد قرن یازدهم شیعه بود. مجلسی حقوق زیادی بر شیعیان دارد.

روضات از حدائق المقربین شش گونه حق مهم او را یاد کرده است: 1- شرح کتب اربعه 2- تکمیل احادیث کتب اربعه 3- تألیفات پارسی که مورد توجه همگان بود 4- اقامه نماز جمعه و جماعت 5 فتواها و پاسخ مسألهها6 - انجام حوایج نیازمندان. مجلسی اخباری صرف نبوده، بلکه میان اخبار و اصول را جمع می کرده و به سیر و سلوک هم می پرداخته و اربعینها به جای آورده است.

از مشایخ زیادی استفاده کرده و هزارتن از وی بهره برده و به اجازه از او مفتخر آمده اند. معروفترین آنها سید نعمت الله جزایری و میرزا عبدالله افندی مؤلف این کتاب و مؤلف جامع الروات و شیخ حر عاملی و سید علی خان کبیر و ملا محمد سراب و شیخ عبدالله مؤلف عوالم اند. مجلسی به مکه مشرف شده و در آنجا از میرزا محمد استرابادی استجازه کرده و به مشهد هم آمده است و کتاب اربعین را در آنجا به اتمام رسانیده و به برخی هم اجازه داده است.

مجلسی در سال 1037 ه. ق در اصفهان متولد شد و به دستور پدرش همواره او را در حال طهارت شیر می داده و پس از هفتاد و سه سال در سنه 1110 ه. ق وفات یافت و بعضی سال وفات او را سنه 1111 ه. ق نوشته اند و هنگام وفاتش شب بیست و هفتم ماه رمضان بوده است. سرایندهای گفته است.

ماه رمضان که بیست و هفتش کم شد

تاریخ وفات باقر اعلم شد

و بالاخره طبق هر دو سال، ماده تاریخها سروده اند. تأثیر گفته است:

به فوتش رقم کلک تأثیر زد

دل خلق از فوت آخند) سوخت

مرقدش در دالان مسجد جمعه اصفهان واقع و پناهگاه مردم آن سامان است و از زیارت مرقدش بهرهها برده و کرامتها دیده اند. این جانب هم به کرات به عتبه عالیه او مشرف شده ام؛ رضوان الله تعالی علیه - م.

امیر کبیر محمدباقر بن محمد حسینی استرابادی داماد

دانشوری بافضیلت و بزرگواری حکیم و متکلم و در عقلیات مهارتی به کمال داشت و معاصر شیخ بهائی بود و به عربی و پارسی اشعاری نغز می سرود و از دایی اش

شیخ عبدالعالی بن علی بن عبد العالی کرکی که با اجازه ای که داشته روایت می کرده است . همچنین از شیخ حسین بن عبدالصمد عاملی با اجازه ای که داشته روایت می کرده و من هر دو اجازه را دیده ام. ⁽¹⁾سید داماد، دختر زاده شیخ علی بن عبد العالی العاملی کرکی است.

سید علی بن میرزا احمد در کتاب سلافة العصر از او یاد کرده و پس از توصیف بسیار از وی می نویسد: از تألیفات او در حکمت، کتاب القبسات⁽¹⁾: الصراط المستقیم؛ الحبل المتین؛ و در فقه شارع النجاة و حواشی بر الکافی؛ حواشی بر الفقیه؛ حواشی بر الصحیفة الکاملة؛ رساله ای در النهی عن تسمیة المهدی علیه السلام⁽²⁾که کتابهای دیگر است او در سال 1041 در گذشته ⁽³⁾

محمدباقر داماد کزوی

عروس فضل و دانش بود دلشاد

خرد از ماتمش گریان شد و گفت

عروس علم و دین را مرده داماد)

از تألیفات او کتاب عیون المسائل است که ناتمام مانده"⁽⁴⁾. و کتاب نبراس الضیاء؛ کتاب خلسة الملکوت ⁽⁵⁾کتاب تقویم الایمان؛ کتاب الافق المبین؛ کتاب الرواشح السماویة ؛ کتاب السبع الشداده⁽⁶⁾کتاب ضوابط الرضاع ⁽⁷⁾، کتاب الإیماضات و التشریفات؛ کتاب شرح الاستبصار و تألیفات دیگر از کتابها و رساله ها و پاسخهای مسائل و شعرها.

مؤلف گوید: از تألیفات او شرح رجال الکشی است که نسخه ای از آن شرح در نزد ما موجود می باشد، کتاب الحکمة الیمانیة گمان می کنم این کتاب، مستقل نباشد و رساله .

الخطب الجمعة و الاعیاد و الاستسقا و امثال اینها؛ رساله اجوبت مسائل که از وی سئوال شده است.

از آثار او کتاب الجذوات فی الحکمة و خواص الحروف است که کتاب را به درخواست شاه عباس کبیر به فارسی تألیف کرده است.

و علت تألیف این کتاب آن بوده است که ملامظفر منجم هنگامی که به منظور سفارت به هندوستان رفته بود در بازگشت از سفر رساله ای از یکی از فضلای هند به ایران آورد که در آن راجع به حکمت احراق کوه در هنگامی که موسی با خدا سخن می گفته و کوه طعمه آتش قرار نگرفته بحث شده بود و میر مبرور کتاب الجذوات را پیرامون آن تألیف نمود.

از تألیفات او رسالة الایام و اللیالی الاربعة و اعمالها است که آن را به فارسی تألیف کرده است ⁽¹⁾و رساله ای در خلق افعال و جبر و تفویض به نام الایقاظات که کتاب بزرگی است مشتمل بر ادله عقلیه و آیات و روایات و رساله اختلاف الزوجین قبل الدخول فی قدر المهر و حاشیه ای بر مختلف علامه، این حاشیه که بر کتاب طهارت بوده ناقص مانده است، رساله حل عشرین من الاعضالات فی فنون العلوم من الریاضی و الالهی و الطبیعی و الفقه وغیرها؛ رسالة تحقیق حقیقة القیاسات المنطقیه و کیفیة انتاجها ظاهر ناتمام مانده است و تعلیقات و براهین علی المجسطی که من آنها را در لاهیجان دیده ام و تعلیقات هیئت فارسی که آن را به خط خود او در لاهیجان دیده ام و رسالة أن الیوم الشرعی من طلوع الشمس لاطلوع الفجر و پاسخ استفتائات بسیاری که از وی شده است.

میر مبرور در آغاز نبراس الضیا در ضمن تحقیق معنای بداء ادله بسیاری برای امامت آورده است و ضمن آن به دیگر مسائل اشاره کرده است که از فواید .

ارزنده ای برخوردار می باشد.

رسالة فی شرح حدیث ا قل هو الله ثلث القران و ان مولانا علیا علیه السلام بمنزلة قل هو الله این رساله را در پاسخ یکی از دوستانش مرقوم داشته است. و کتاب محجة الاستقامه فی الامامة این رساله مشتمل بر اخبار عامه و خاصه و ادله عقلی و نقلیه بوده و ناتمام مانده است.

میر مبرور بر هر یک از تصنیفات خود حواشی بسیاری مرقوم داشته است تا آنجا که پاره ای از حواشی او برابر با اصل کتاب یا بیشتر از آن بوده است.

و بر بسیاری از کتابها که در فنون مختلف بوده تعلیقات زیادی نوشته است و همچنین فوائد متفرق بسیاری در علوم چندی داشته است.

حواشی بر منطق شرح المختصر و حاشیه سید داشته است و کتاب تشویق الحق در منطق این دو رساله را در رساله السبع الشدادش به خود نسبت داده است و رساله مختصری در تصحیح برهان المناسبة علی تناهی الابعاد؛ شرح خطبة البیان⁽¹⁾

آری، ابن شهر آشوب در مناقب خطبه افتخار را که در نهج البلاغه نیاورده است، ایراد کرده و

ممکن است خطبة البیان همان خطبه افتخار باشد که در آغاز آن نزدیک به هفتاد خصلت از خصلتهای خود را به عنوان (انا کذا انا کذا) متذکر شده است و جمعی از علما هم از قبیل برسی در مشارق الانوار و قاضی سعید در شرح حدیث غمامه آورده و مؤلف الزام الناصب در کتاب خویش به نسخه ای از آن اشاره کرده و شروح چندی هم بر آن نوشته شده است.

از جمله آنها شرحی است که سید ابوالقاسم راز شیرازی که از رجال بنام عرفان است، مرقوم فرموده که به ضمیمه انوار جاریة به طبع رسیده و شرح منظوم و منثور است و به نام معالم التأویل و التبیان موسوم گردیده.

در آغاز آن می گوید:

ا میر عرب شمس هدی شاه جان

کرده یکی خطبه ز عرفان بیان

مخزن وحی آن شه ملک یقین

خطبه بیان کرده چه خطبه گزین

حاشیه خضری میر مبرور از اوست. بیش از هشتاد سال زیست کرد و در منزل واقع میان کربلا و نجف در محل «برمجون» در گذشت و بنا به وصیت خودش در نجف اشرف مدفون گردید.

مؤلف گوید: به مناسبت این که دختر شیخ علی کرکی همسر پدر سید مبرور بوده وی را داماد خوانده اند و هنگامی که میر مبرور متولد شده است، به عنوان پدرش او را هم داماد گفته اند.

میر مبرور، علوم عقلی و نقلیه را از گروهی از علما فراگرفته و از جماعتی از فقها روایت می کرده است؛ از جمله، به طوری که از سند حرز مشهورش⁽¹⁾

و همین حرز را فوائد الرضویة، ج 2، ص 424 به طرز دیگری نقل می کند که محض بهره گیری مطلعان، آن را هم یادآوری می نماییم به خط میر مبرور دیده شده. سال 1011 ه. ق که در دارالایمان قم و حرم اهل بیت رسول (صلی الله علیه و آله) مشرف بودم، در یکی از روزها که اندکی از روز باقی بود و به تعقیب نماز عصر اشتغال داشتم، حالت خلسه ای برای من پیش آمد.

در آن حال، نور تابناکی به صورت انسانی که به پهلوی راست خوابیده و نور ساطعی که دارای عظمت و جلال بود پشت سر او مشاهده کردم. به قلبم الهام شد که باید آن نور به پهلو خوابیده امیر المؤمنین علی (ع) و آن دیگر رسول خدا باشد. در آن هنگام هم چنان که به دو زانوی ادب در برابر نور ساطع علوی قرار گرفته، مورد توجه بی نهایت حضرتش بودم

حرز حارز) را به طوری که شنیده و محفوظ داشتم و در بالا آورده شد) به عرض مبارک تقدیم داشتم. حضرت مولا فرمود: حرز مزبور را این چنین قرائت کن: محمد رسول الله صلی الله علیه و آله امامی و فاطمه بنت رسول الله صلوات الله علیها فوق رأسی و امیر المؤمنین علی بن ابی طالب وصی رسول الله صلوات الله وسلامه عن یمینی و الحسن و الحسین و علی و محمد و جعفر و موسی و علی و محمد و علی و الحسن و الحجة المنتظر ائمتی صلوات الله وسلامه علیهم عن شمالی و ابوذر و سلمان و المقداد و حذیفة و عمار و اصحاب رسول الله صلی الله علیه و اله رضی الله تعالی عنهم من ورائی و الملئکة علیهم السلام حولی و الله تعالی شأنه و تقدست اسمائه محیط بی و حافظی و حفیظی و الله من ورائهم محیط بل هو قران مجید فی لوح محفوظ فالله خیر حافظا و هو ارحم الراحمین .

هنگامی که حضرت مولی علیه السلام از قرائت آن فارغ شد، به من فرمود: (حرز) را قرائت کن، به امر آن حضرت به قرائت حرز پرداختم و آن حضرت همراهی می فرمود تا پس از چند دفعه به خاطر سپردم و از آن حال که برای همیشه از چنین دیداری محروم گردیده به خود آمدم. گفتیم حرز مزبور را سید داماد در مشهد روایت کرده و از قرینه پیداست که مدتی را در مشهد مقدس رضوی (ع) می زیسته چنان که در تاریخ عالم آرا اول 146 می نویسد: در آغاز کار در مشهد مقدس به سر می برده و در خدمت مدرسان و افاضل سرکار فیض آثار اکتساب علوم نموده در اندک زمانی ترقی عظیم کرد. - م.

سیدعلی بن ابی الحسن العاملی در مشهد رضا روایت داشته است .

و دامادش سید امیر احمدبن زین العابدین علوی به دستور شاه صفی اشعار عربی و فارسی او را، در دیوانی گردآوری کرد. تخلص او «اشراق» بود و من آن دیوان را در شهر ساری دیده ام.⁽¹⁾

هنوز از ناله ام بنیاد جان نابود می گردد

هنوز از آه من شبها جهان پردود می گردد

هنوز از بس هجوم درد و غم در سینه تنگم

همه شب تا سحر راه نفس مسدود می گردد

بلای عشق، طرح دوستی افکند و می دانم

که آخر دشمن این جان غم فرسود می گردد

ز غمزه چند بر هستی ماناوک زنی زخمی

که این صحرا پر از پیکان زهرآلود می گردد

نگویم دل در این ویرانه تن دشمنی دارم

که هر روزم از آن بنیاد جان نابود می گردد

از زلف خویش زنجیری بیا بر گردن شب نه

که باز امشب به رغم من فلک خوش رود می گردد

به طنز (اشراق) را گویی که خوشنودی ز ما، یا نه

بلی از چون تو خونخواری کسی خوشنود می گردد

از رباعیات اوست:

تو اصلی و هر دو کون پیرایه توست

گر سایه بود تو را که خود نور تویی

وین نیز اعظم فلک سایه توست

ای در ولایت تو را کعبه صدف

معراج تو دوش فخر عالم ز شرف

از مولد تو قبله عالم کعبه است

و زمرقد توست قبله کعبه نجف

این مستزاد را در قبال رباعی ابوعلی سینا گفته است:

تجهیل من ای عزیز آسان نبود بی از شبهات

محکم تر از ایمان من ایمان نبود بعد از حضرات

مجموع علوم ابن سینا دانم با فقه و حدیث

وینها هم ظاهر است و پنهان نبود جز بر جهلات

و همچنین نسخه ای از قبسات ⁽¹⁾

کرده ام از ابر خالص ده قبس

تا که شد عقل مضاعف مقتبس

عقل و روح و جان به هم بگداختم

تاکتاب ده قبس پرداختم

نسخه کردش فیض فیاض حکیم

تاشفایابد از آن، قلب سلیم

در کتاب ده قبس بین صبح و شام

عالم انوار عقلی والسلام

و این رباعی را هم درباره آن کتاب فرموده است:

تسخیر ممالک معانی کردم

پیری ز خرد وام جوانی کردم

تا بوم و بر زمین عقل از قبسات

رشک طبقات آسمانی کردم

امیر مبرور در 17 ربیع المولود سال 1034 ه. ق به تألیف آن پرداخته و 16 شعبان همان سال از تألیف آن فارغ شده است و نسخه ای از آن که به خط و حواشی ملاصدرا بوده در نزد صاحب روضات موجود بوده است و در این عصر هم به وضع آبرومندی به طبع رسیده است . م.

و از تألیفات اوست : شرح الصحیفة السجادیة ؛ کتاب التقدیسات؛ حاشیة المختلف علامه حلی و حاشیة رجال الکشی و نسخه ای از آن در نزد ما موجود می باشد و حاشیة رجال الشیخ؛ حاشیة رجال النجاشی که در کتاب شارع النجاة به این دو تألیف اشاره شده است و رساله مختصری در حدوث العالم. این رساله را در پاسخ پرسش شاگردش سید امیر منصور بن محمد تألیف کرده است. و کتاب الصراط المستقیم فی ربط الحادث م.

بالقدیم کتاب بزرگی است مشتمل بر بسیاری از مسائل حکمیه که ناتمام مانده و آن را برای شاه عباس تألیف کرده است ⁽¹⁾

پای برهان آهنین خواهی به راه

از صراط مستقیم ما بخواه

از تألیفات او کتاب شارع النجاة است که بخش طهارت آن به پایان رسیده است و این کتاب را به فارسی و به درخواست محمدرضا چلپی تبریزی اسلامبولی اصفهانی تألیف کرده و کتابی است که از فایده های جالب توجهی برخوردار می باشد.

و من حواشی تدوین شده او را که بر کافی داشته است در شهر اردبیل دیده ام و حواشی مزبور تا اواسط کتاب توحید ایراد شده است.⁽²⁾

مهدی رجائی تا آخر کتاب توحید و بخشی از کتاب الحج به طبع رسیده است - م.

والرواشح السماویة که پس از این به نامش اشاره می شود، شرحی بر الکافی بوده؛ لیکن به جز شرح مقدمات و شرح دیباچه آن به شرح دیگر مطالب آن توفیق حاصل نکرده است⁽³⁾

حواشی کتاب الفقیة او هم تدوین شده است و گویند یکی از شاگردانش آن را تدوین کرده است و من آنها را در مشهد مقدس رضوی نزد حکیم محسنادیده ام. برخی از علما رساله الجنة الواقیة ⁽⁴⁾را که در دعا بوده و مشهور هم می باشد، به وی نسبت .

داده اند و بر پشت نسخه ای از آن نوشته شده که این رساله از تألیفات سید داماد است. به گمان من انتساب رساله مزبور به مترجم حاضر نادرست باشد.

از تألیفات او رسالة فی طهارة الماء مع ملاقات النجاسة اذا لم تتعد است که در آغاز جوانی تألیف کرده است و رساله مختصری در مسئله علم الواجب تعالی؛ رساله مختصری در حقیقة القدرة و الارادة که در پاسخ سؤالی که در بیت المقدس از وی شده تألیف نموده است.

و از تعلیقات اوست: تعلیقهای بر حاشیه خضری، تعلیقهای بر طبیعیات الشفا و من این تعلیقه را به خط خود او دیده ام و تعلیقاتی بر الهیات الشفا؛ تعلیقاتی بر رجال شیخ طوسی؛ تعلیقاتی بر رجال نجاشی و از تألیفات اوست رسالة السدرة المنتهی در تفسیر سوره حمد و جمعه و منافقون و من آنها را در رشت دیده ام و گویا ناتمام مانده است و رساله ای است در اشتباهات شیخ بهائی که آن را هم در رشت دیده ام⁽¹⁾

اکنون به پاره ای از آن به منظور تکمیل شرح حال وی اشاره می کنیم: پدرش میر شمس الدین محمد از سادات بزرگوار استراباد بود و افتخار دامادی شیخ علی محقق کرکی را داشت.

در یکی از شبها شیخ علی شرفیاب حضور حضرت مولی علیه السلام گردید. خطاب به او فرمود: دخترت را به همسری میر مبرور در آور تا از او فرزندی به وجود آید که وارث علوم پیمبران باشد. شیخ حسب الامر، یکی از دخترانش را به ازدواج او در آورد؛ لیکن طولی نکشید آن معظمه در گذشت.

شیخ از فوت او و این که چرا اثری از او باقی نماند، متأثر گردید.

پس از چندی بار دیگر حضرت مولی علیه السلام را در خواب دید؛ فرمود: منظور ما فلان دخترت بود. شیخ همان دختر را به حباله نکاح او در آورد و میر مبرور از او متولد شد.

بنابر این، کلمه (داماد) که لقب مشهور این خانواده است، به خاطر آن است که سید شمس الدین داماد شیخ محقق بوده است، نه آن که خود میر مبرور داماد شاه عباس باشد تا او را به این مناسبت داماد گفته باشند.

همه مورخان از وی به بزرگی یاد کرده اند و در ستایش از او گفته اند:

عقلی اش از قیاس عقل برون

نقلی اش از قیاس نقل فزون

میر مبرور در اوان کودکی در مشهد مقدس رضوی به سر می برده و از برکت آستان مقدس رضوی به مراتب عالیه نایل آمده است و چنان که در این کتاب آمده از دایی اش شیخ عبدالعلی کرکی و شیخ حسین بن عبدالصمد والد شیخ بهائی و از سید نورالدین علی عاملی اجازه روایت داشته و به سید احمد عاملی که داماد و شاگردش بوده اجازه داده است و سال اجازه اش 1019 ه. ق می باشد و همچنین در سال 1038 ه. ق به سید حسین مفتی کر کی اجازه داده و صورت هر دو اجازه در مجلدات اجازات بحار آورده شده است.

میر مبرور حافظه زیادی داشت و همواره به مطالعه و مباحثه و کتابت اشتغال می ورزید و خود را در مراتب عقلی مشارک با ابوعلی و فارابی می دانست و از فارابی به (شریکنا فی التعلیم و از ابوعلی به (شریکنا السالف) تعبیر می کرد و بزرگان از شاگردانش او را معلم ثالث می خواندند (ارسطو، فارابی، میرداماد).

در یکی از روزها که صدرالمتألهین به مدرس میر حضور یافته و هنوز میراجل به مدرس نیامده بود، یکی از تاجرها که در مدرس حاضر بود، از صدرا پرسید؟ میرافضل است یا فلان و فلان؟ صدرا در جواب او میر داماد را بر همه برتری می داد تا رسید به فارابی؛ صدرا در پاسخ ساکت مانده در این حال که میر پشت در اتاق ایستاده و به گفت و گوی آنها گوش می داد؛ فرمود: صدرا مترس و بگو میر افضل است.

میر مبرور موقعیت عمومی هم داشت و مرجع حوایج مردم بود.

میر مبرور شاگردان زیادی داشت از جمله صدرالمتألهین، سید نظام الدین احمد، میرزا محمد قاسم گیلانی، قطب الدین لاهیجی و ملا افضل قاینی.

او به بیت المقدس و حجاز و شیراز و قزوین و قم و کاشان و مشهد مسافرت کرده و آخرین سفرش عتبات عالیات بوده است که سال 1041 بوده و قبل از تشرف به اعتاب عالیه چنانچه نوشتیم دز خان بر مجون درگذشت، میر مبرور در زهد و تقوا بی نظیر بود و قدرت خلع روح از بدن خود را داشت و رساله خلعیه او در سلافة العصر آمده و روضات هم به آن اشاره کرده است.

نامه هایی بین او و شیخ بهائی و ملاعبدالله شوشتری رد و بدل شده که در کتابها آمده و ما هم در تذکره با قریة یاد کرده ایم و حکایتی از اتحاد او با شیخ بهائی که در حضور شاه عباس اتفاق افتاده در روضات مرقوم داشته است.

سال میلاد او حدود 958 یا 963 ه.ق بوده و پس از 78 یا 83 سال در سنه 1041 در گذشته و شرح حال خاندان و شاگردانش را در تذکرة باقریه نوشته ایم - م.

سید میرزا محمدباقر بن معزالدین حسینی رضوی

*سید میرزا محمدباقر بن معزالدین حسینی رضوی نجفی الاصل و طوسی المولد و المسکن

وی فاضلی محقق و متکلمی سراینده بوده از تألیفات او شرح الاربعین حدیثا

و حاشیه ای بر حاشیة القدیمة و دیگر کتابهاست. او از معاصران است .

مولانا محمدباقر بن محمد مؤمن خراسانی سبزواری

وی از علما و فضلا و محققان و متکلمان و حکیمان و فقها و محدثان بزرگوار و

از معاصران است.

تألیفات چندی از او به یادگار مانده است، از آن جمله شرح الارشاد که ناتمام مانده ⁽¹⁾کتابی در فقه⁽²⁾و رسالة فی تحریم الغناء و رسالة فی الصوم و الصلوة. این رساله را به فارسی تألیف کرده است⁽³⁾و رسالة فی الغسل؛ رسالة فی تحدید النهار شرعا و کتاب بزرگی در ادعیة المأثورة ⁽⁴⁾ورسالة فی صلوة الجمعة به عربی و دیگری به فارسی و دیگر کتابهاه.⁽⁵⁾

مؤلف گوید: از آثار او حواشی است بر شرح بخش طبیعی و الهی اشارات و حواشی بر الهیات شفا و بخشی از این دو حواشی را نزد او (قده) خوانده ام⁽¹⁾

مقدمات علوم را در خراسان فراگرفت.

سپس به اصفهان و به درس شیخ بهائی و میرفندرسکی و قاضی معز حضور یافت و مراتب معقول و منقول را از ایشان آموخت و اشتهاری تمام یافت و به منصب شیخ الاسلامی نایل گردید و از شیخ بهائی و محمدتقی مجلسی و سید حسین عاملی و سید حیدر حسینی و سید نورالدین موسوی و سید شرف الدین شولستانی به اخذ اجازه مفتخر گردید و او را به عنوان (محقق سبزواری یا فاضل سبزواری) شناختند و مورد توجه شاه عباس قرار گرفت.

در مجالس خصوصی که به عنوان فتوا منعقد می شد، حضور می یافت و امضایش معتبر بود و خلیفه سلطان، وزیر ارجمند شاه عباس علاقه خاصی به وی داشت و تدریس مدرسه ملا عبدالله شوشتری را به عهده او برقرار کرد و امامت جمعه و جماعت و شیخ الاسلامی از سوی وی به عهده او گذارده شد و ملا محسن فیض که نهایت دوستی را با او داشت، شاه عباس را تشویق کرد تا در هر فرصتی محقق را به کار شیخ الاسلامی وادار کند.

محقق سبزواری در بسیاری از عقاید و آرا با مرحوم فیض همعقیده بود و نماز جمعه را در عصر غیبت واجب می دانست و برای اثبات عقیده خود دو کتاب به پارسی و تازی در وجوب نماز جمعه تألیف کرد و شیخ علی نواده صاحب معالم با او مخالفت می کرده و مطالبی که علیه او اظهار داشته در کتاب روضات آورده شده و صاحب روضات از او کمال جانبداری را کرده است و محقق را دانشمندی فاضل و عالی مقام معرفی کرده و اظهار داشته شایسته است درباره او بگویم (الله اعلم حیث یجعل رسالته).

از آثار خیریه این بزرگوار تعمیر مدرسه سمیعیه مشهد مقدس است و علاوه بر تعمیر کتب، املاکی هم بر آن مدرسه وقف کرد و خودش هم در آن جا به تدریس می پرداخت.

این مدرسه در حال حاضر بر اثر تسطیح اطراف حرم شریف از میان رفته است.

از آثار او که در متن این کتاب نیامده رساله خلافیه و شرح زبده شیخ بهائی و روضة الانوار است که کتاب بزرگی می باشد در اخلاق و آداب و به طبع هم رسیده است.

محقق علاوه بر تحقیقات علمی گاهی هم طبع آزمایی می کرده و این رباعی از اوست:

در عالم تن چه مانده ای بی مایه

پایی بردار و بگذر از نه پایه

از مشرق جان بر تو نتابد نوری

تا از پی تن همی روی چون سایه

محقق سال 1063 ه. ق به مکه مکرمه مشرف شده و در آنجا مدت یکسال مجاورت اختیار کرده است. گروهی از اعلام، افتخار شاگردی او را داشتند؛ از جمله آقا حسین محقق خوانساری که داماد او هم بوده است. دیگری حاج محمد گیلانی و دیگری ملا محمد سراب و دیگری ملاعبدالله افندی، مؤلف کتاب حاضر، محقق سبزواری در سن 73 سالگی در سنه 1090 ه. ق در اصفهان درگذشت و جنازه او را بنا به وصیت خود او به مشهد مقدس حمل کردند و در سرداب واقع در مدرسه میرزا جعفر در مقبره شیخ حر عاملی و فرزندش و ملا میرزای شیروانی به خاک سپردند. سن او را بنا بر این که سال 1017ه. ق متولد شده، 83 سال نوشتیم و بنا به نوشته مؤلف، سال 1018 متولد شده است - م.

او شرحی است که بر المجسطی نوشته و ناتمام مانده است و رساله اختیار الساعات .

محقق سبزواری در سن 72 سالگی در سال 1090 درگذشته است.

محمدبن بشیر علوی حسینی

وی از فضلا و علما و از شاگردان سید رضی الدین علی بن موسی بن طاووس

حسنی (مؤلف اقبال) است.

شیخ قطب الدین محمد بویهی رازی

از فضلای عصر خویش بوده و تألیفاتی دارد و به عنوان محمد بن محمد رازی بویهی خواهد آمد.

سید امام شهاب الدین محمدبن تاج الدین محمدبن سید تاج الدین حسین بن محمد حسنی کیسکی

منتجب الدین گفته: وی از علما و پارسایان و اندرزگویان روزگار خود بوده

است.

مؤلف گوید: پس از این به نام سید رئیس تاج الدین محمد بن حسین پدر مترجم حاضر و دو فرزندش سید عمادالدین مرتضی و کمال الدین منتهی و نواده اش سید صدرالدین مهدی بن سید عمادالدین مرتضی یاد شده، اشاره خواهیم کرد.

سید محمدتقی بن ابی الحسن الحسینی استرابادی

وی از فضلا و دانشوران و فقیهی بزرگوار از شاگردان شیخ بهائی و امیر محمدباقر داماد به شمار می آید و تألیفاتی دارد؛ از آن جمله کتاب تذکرة العابدین که از کتابهای استدلالی است و کتاب طهارت آن به پایان رسیده است و رسالة وجوب صلوة الجمة و رسالة فی شرح خطبة الشرایع و کتابهای دیگر .

مؤلف گوید: از تألیفات او منهاج الصواب فی شرح خلاصة الحساب است. این کتاب را در زندگی شیخ بهائی تألیف کرده است و رسالة فی تحقیق معنی الترتیب الحکمی فی الغسل الارتماسی. این دو کتاب را در استراباد دیده ام و شرح زبده شیخ بهائی به نام مرقاة الوصول الی علم الأصول، شرح ممزوج با متن و کتاب مبسوطی است که آن را در روزگار شیخ بهائی تألیف کرده است؛ نسخه ای از آن را در شهر لاهیجان از شهرهای گیلان دیده ام و شیخ بهائی هم اجازه ای بر آن نگاشته است.

حاج محمدتقی دهخوارقانی

وی در دهخوارقان متولد شده و از فضلا و علما بوده و در بسیاری از فنون

مهارت داشته و به کار طبابت می پرداخته و از شاگردان ملا خلیل قزوینی و برادرش ملا محمدباقر بوده است و تألیفات چندی دارد، از آن جمله حواشی بر حواشی عدة؛ کتاب الکشکول؛ منظومه عربی در منطق و کتابی در طب؛ کتابی به نام مقامات و دیوان شعری به پارسی و سال 1093 ه. ق درگذشته است.

مولانا محمدتقی بن عبدالوهاب استرابادی

*مولانا محمدتقی بن عبدالوهاب استرابادی ساکن مشهد مقدس رضوی علی مشرفه السلام.

وی از فضلا و علما و متکلمان بزرگوار بوده و در شاعری هم مهارت داشته و از معاصران به شمار می آید.

تألیفاتی دارد؛ از جمله، «شرح الفصوص للفارابی». این شرح را به پارسی نوشته

که ناتمام مانده است. و رساله ای در اخلاق و کتابهای دیگر و در سال 1058 ه. ق وفات یافته است.

مولانا الاجل محمدتقی بن مجلسی اصفهانی نطنزی عاملی

معظم له فاضلی دانشور و محققی متبحر و پارسایی عابد و ثقهای متکلم و فقیه بود. تألیفاتی دارد، از آن جمله شرح الصحیفه و حدیقة المتقین که به پارسی تألیف کرده و شرح من لا یحضره الفقیه فارسی ⁽¹⁾و شرح دیگری به عربی ⁽²⁾و رسالة فی رضاع و کتابهای دیگر. او از معاصران است.

مؤلف گوید: از آثار او رساله مختصر فارسی است که در حقوق الوالدین تألیف کرده و من آن را به خط او در شهر بار فروش دیده ام و تاریخ فراغت از آن ماه ذی حجه سال 1046 ه. ق. است. و شرحی بر حدیث همام در اوصاف مؤمن به پارسی نوشته و تقریبا در سال 1070 ه. ق وفات یافته است ⁽³⁾

ظواهر کتاب را حجت نمی دانسته و به اخبار اهل بیت علیهم السلام علاقه زیادی نشان می داده است. سالی پس از فراگیری مراتب علمی به نجف اشرف رفت و در آنجا عزم ماندگاری داشت. شب آن روز در رؤیا به حضور حضرت مولی علی (ع) شرفیاب شده مورد ملاطفت قرار گرفت. حضرت مولی خطاب به او گفت: در نجف ماندگار مشو و هر چه زودتر به اصفهان مراجعت کن که وجود تو در آنجا نافعتر است؛ زیرا امسال شاه عباس می میرد و شاه صفی به جای او بر قرار می گردد و آشوب زیادی برپا می شود؛ چون خدا می خواهد در چنین پیش آمدهایی مایه برکت و آسایش مردم بوده باشی.

مجلسی به امر مبارک آن حضرت مراجعت می کند و پیش آمد به همان نحو که حضرت مولی فرموده است اتفاق می افتد و جمعی از قبیل آقا حسین خوانساری و فرزند ارجمندش علامه مجلسی و سید عبدالحسین خاتون آبادی و دیگران از وی استفاده و استجازه کرده اند و صورت اجازه ملاعبدالله شوشتری و امیر شرف الدین شولستانی و ملا حسن علی شوشتری که به وی داده اند و برخی از اجازاتی که خود او برای دیگران مرقوم داشته در مجلد 110 بحار الانوار طبع جدید آورده شده است و مجلسی در سن 67 یا 68 در سال 1070 ه. ق در گذشته و در مقبره خانوادگی اش واقع در دالان مسجد جامع اصفهان مدفون شده است و (افسر شرع اوفتاد و بی سر و پا گشت شرع) و مسجد و منبر از صفا افتاد) و (صاحب علم رفت از عالم) و (قدس الله روحه الشریف) مواد تاریخیه سال رحلت او می باشد - م.

شیخ شمس الدین محمد جبعی عاملی

وی از فضلا و جد شیخ حسین بن عبدالصمد عاملی است و شهید ثانی در اجازه ای که برای نواده اش شیخ حسین نوشته از او تجلیل کرده است.

مؤلف گوید: استاد استناد برخی از اخبار بحار را از خط او نقل کرده است. ⁽¹⁾

ابوجعفر محمد بن جعفر بن امیر کا کهلانی سروی

ابن شهر آشوب می نویسد: وی تألیفات چندی دارد، از جمله المجالس و

مجموع السروی در دو مجلد. ⁽¹⁾

شیخ محمد بن جعفر حائری

وی از فضلای بزرگوار بوده و کتاب ما اتفق من الأخبار فی فضل الائمة الاطهار از

تألیفات او می باشد.

مؤلف گوید: فاضل کاشانی (ملا محسن فیض) در اواسط کتاب الایمان و الکفر از کتاب الوافی در باب کتمان، از ابوعبدالله محمد بن جعفر حائری روایتی نقل کرده و کتاب عمل مساجد الکوفه را به وی نسبت داده است و ممکن است مراد وی، مترجم حاضر باشد.

شیخ محمد بن جعفر بن ربیعه مسکنی

منتجب الدین گوید: وی پیشوای لغویهاست.

شیخ نجیب الدین ابوابراهیم محمد بن جعفر بن محمدبن نما حلی

وی از محققان و دانشوران و فقهای بزرگوار و از مشایخ محقق حلی و صاحب

تألیفات می باشد⁽²⁾

فوائد الرضویة، ج 2، ص 450 می نویسد: ابن نما از مشایخ شیخ یوسف والد علامه حلی و محقق حلی است و پدر شیخ جعفر مؤلف مثیر الاحزان مقتل معروف می باشد و جد شیخ اجل ابو محمد حسن بن احمدبن نماست که از مشایخ شهید اول بوده، در حدود ماه ذیحجه سال 645 ه. ق آنگاه که از زیارت غدیر از نجف اشرف باز می گشته، در حله وفات یافته است. در تکملة أمل الآمل آمده است: شیخ محمد بن صالح قسینی که شاگرد وی بوده در ضمن اجازه ای که برای ابن طومان مرقوم داشته او را به فقاهت و شیخ طائفه و رئیس بلا مدافع شیعه ستوده است و اضافه کرده به خط شیخ فقیه فاضل علی بن فضل الله بن هیکل حلی شاگرد ابن فهد حلی در ضمن حوادث سال 636 ه. ق چنین یافتم. در این سال شیخ فقیه عالم نجیب الدین محمد بن جعفر حلی (مترجم حاضر) خانه هایی در جوار مشهد منسوب به صاحب الزمان در حله سیفیه برای ساکن شدن محصلان ساخت و گروهی از فقها در آنها به سر می بردند و به تدریس و اخذ علوم می پرداختند؛ و باز بدون فاصله در پیش آمدهای سال 645 ه. ق می نویسد: در این سال در چهارم ذی حجه شیخ امام فقیه دانشور مفتی نجیب الدین محمدبن جعفر در سن هشتاد سالگی درگذشت و همان روز جنازه او را به کربلا برده، دفن کردند و روز درگذشت او روز بزرگی بود و مردم به سوک نشستند و ابن علقمی هم سوگواری کرد. م.

شیخ محمد بن جعفر مشهدی

وی از فضلا و محدثان و اعلامی است که به صداقت و درستی شهرت دارد و تألیفاتی به یادگار گذارده و از شاذان بن جبرئیل قمی روایت می کرده است.

مؤلف گوید: ممکن است مترجم حاضر همان محمدبن مشهدی باشد که در فهرست بحار⁽¹⁾از او یاد شده و کتاب المزار الکبیر⁽²⁾

نقل جملاتی از آغاز کتاب نوشته است: این کتاب را که مشتمل بر فنون زیارات بوده است به خواهش ابوالقاسم هبة الله بن سلیمان تألیف کرده ام - م.

و به خاطرم می رسد که شهید اول بدون واسطه از وی نقل روایت کرده است؛ لیکن

این اندیشه بیرون از اشکال نمی باشد؛ زیرا شهید متأخر از ابن طاووس است و چگونه می شود که شهید، بدون واسطه از محمدبن مشهدی روایت کرده باشد.

مؤلف گوید: خود مترجم حاضر در المزار الکبیر کتاب بغیة الطالب فی ایضاح المناسک را از آثار خود یاد کرده⁽¹⁾و علاوه بر شاذان قمی از خواجه نصیر هم در این کتاب روایت کرده است.⁽²⁾فرزندش جعفر بن محمد از وی روایت داشته است.

شیخ محمد بن جعفر بن هبة الله بن نما

وی از فضلا بوده و از پدرش روایت می کرده و جد نجیب الدین محمدبن نما پیش

یاد شده می باشد⁽³⁾

شیخ محمد بن ابی جمهور احسائی

شیخ محمد بن ابی جمهور احسائی ⁽⁴⁾

وی از علما و فضلا بوده و روایات زیادی نقل کرده است. از تألیفات او

غوالی اللثالی⁽¹⁾

جزائری (ره) آن را به نام الجواهر الغوالی فی شرح غوالی اللئالی یا مدینة الحدیث شرح کرده است.

فوائد الرضویة، ج 2، ص 380 می نویسد: مشهور میان اهل علم آن است که این کتاب الغوالی با غین نقطه دار می خوانند؛ لیکن استاد ما محدث نوری آن را با عین بی نقطه می دانسته و از شیخ محسن خنفر که از رجال علم رجال بوده است آن را با عین مهمله می خوانند و من هم با تفحص زیادی که کردم و از اجازاتی که به خطوط علما بوده به دست آوردم، مسلم است که گفته خنفر به صحت نزدیکتر است و مؤید آن این است که سید نعمة الله جزائری نام شرح خود را که بر این کتاب نوشته الغوالی با غین معجمه آورده که در شرح عوالی با عین بی نقطه است . م.

قاضی نورالله در مجالس المؤمنین گوید: ابن ابی جمهور رساله زادالمسافر را که در اصول دین است در راه تألیف کرده و همان سال که 878 ه. ق بوده به زیارت مشهد مقدس به خراسان آمده به پیشنهاد میر محمد محسن رضوی به نام کشف البراهین شرح کرده است.

مؤلف امل الآمل پس از ایراد مطالب بالا می نویسد: پس از این وی را به عنوان محمد بن علی بن ابراهیم بن ابی جمهور معرفی خواهیم کرد و این نسبت اصح از نسبت فوق است که در بالا نوشتیم.

مؤلف گوید: همین نسب را خود ابن ابی جمهور در پایان رساله کاشف الحال و کتابهای دیگرش آورده است و خود او در اوائل کتاب غوالی اللئالی در آغاز اجازه اش چنین نوشته است: از شیخ و استاد و پدر حقیقی و نسبیم شیخ زاهد عالم عابد زین الملة و الدین ابو الحسن علی بن شیخ مولای فاضل حسام الدین ابراهیم بن مرحوم حسن بن ابراهیم بن ابی جمهور احساوی ....

و از تألیفات اوست رساله موضح الدرایة و شرحها و رساله مرآة و رساله مسلک الافهام فی علم الکلام، در این رساله به گردآوری گفته های متکلمان و حکما و صوفیه و اشعریه و معتزله پرداخته و خود حاشیه بسیاری بر آن نوشته است. دیگر کتاب المجلی المرأة المنجی است و این کتاب شرحی است که او بر کتاب مسلک الافهام خود نوشته و حاشیه هایی را که نخست بر مسلک الافهام نگاشته ، در حواشی این شرح نقل کرده است . و علاوه بر حواشی خود که به آن شرح اضافه کرده است، حواشی را که سید علی بن عبدالحسین موسوی حلی بر آن نوشته و آنها را به نام المنجی من الکلام فی حاشیة ⁽¹⁾... نامیده ایراد نموده است.

و تاریخ شروع تألیف المجلی به طوری که خود او در آغاز آن کتاب یادآوری کرده .

سال 894 ه. ق است که در هنگام مراجعت وی از مکه مکرمه در نجف اشرف به تألیف آن پرداخته و تاریخ اتمامش به طوری که خود در انجام آن کتاب اظهار داشته است، در اواخر ماه جمادی الاخره سال 895 ه. ق در نجف اشرف اتفاق افتاده و کتاب مفصلی است که در آن به گردآوری راههای حکما و متکلمان و صوفیه اقدام نموده و در بحث امامت داد سخن داده و بخوبی از عهده بر آمده است.⁽¹⁾

این کتاب را در ضمن پنج مجلد ترجمه کرده ام منه التوفیق - م.

و از تألیفات او معین الفکر فی شرح الباب الحادی عشر و باز شرحی که در نهایت بسط و تفصیل است بر آن مرقوم داشته و به نام معین معین الفکر تألیف نموده است و من آن را در شهر ساری دیده ام ⁽²⁾

مولد شریفش لحصا و فنون کمالات او بیرون از حد احصاست (از قرار سجعی که سید قاضی ایراد کرده لحصا را با صاد مضبوط می دانسته و حال آن که دیگران لحسا را با سین ضبط کرده اند).

ابن ابی جمهور در دیار خود به تحصیل کمالات پرداخت و در اندک وقتی بر دیگران برتری پیدا کرد.

سپس به عراق عرب رفته در خدمت علمای آن سرزمین و بخصوص از خدمت شرف الدین حسن بن عبدالکریم فتال کمال بهره وری را به دست آورد و در سال 877 ه. ق از راه شام عازم بیت الله شد و در مسیر خود مدت یکماه در کرک نوح به خدمت علی بن هلال جزائری رسید و به استفاده از او بهره مند شد.

در مراجعت از مکه مکرمه به دیار خود رفت. پس از چند روز اقامت، بار دیگر به قصد زیارت ائمه عراق به بغداد رفت و پس از زیارت ائمه عراق، به عزم عتبه بوسی حضرت علی بن موسی الرضا عازم مشهد مقدس شد و در طی راه به تالیف رساله زادالمسافرین که در اصول دین است، اشتغال ورزید و در مشهد مقدس به صحبت سید نقیب سید محسن رضوی قمی رسید و در سال 878 ه. ق بنا به پیشنهاد آن سید جلیل شرحی بر آن رساله به نام کشف البراهین تألیف نمود و در منزل او با فاضل هروی که از علمای اهل سنت بود، به مباحثه پرداخت و شرح مباحثه او در سه مجلس اتفاق افتاد که حاصل یکی از مجالسش را سید قاضی در مجالس المؤمنین ایراد کرده است.

ابن ابی جمهور سه بار به مشهد مقدس رضوی مسافرت کرد و آخرین سفرش سال 896 ه. ق بوده و به اتمام کتاب المجلی موفق گردیده است.

در لؤلؤة البحرین، ص 166 می نویسد: وی فاضلی مجتهد و متکلم بود.

در کتاب غوالی اللئالی بخش مهمی از احادیث را نقل کرده؛ جز این که اخبار درست و نادرست را به یکدیگر پیوسته و از احادیث عامه هم استفاده نموده است و به همین مناسبت برخی از مشایخ ما به آن کتاب توجهی نداشته اند (پایان).

یکی از کسانی که به کتاب غوالی بی توجهی کرده شیخ حر عاملی است؛ لیکن ثقة الاسلام نوری در خاتمه مستدرک از وی کمال بزرگداشت را به جای آورده و او را توثیق و از وی کاملا جانبداری کرده و کتابهای او را صحیح دانسته و اکثر مطالب او را در کتاب مستدرک متذکر شده است. در انوار البدرین، ص 399 نوشته است: از تألیفات او الغوالی العمادیة و شرح الفیه شهید اول و اجازه ای که به سید محسن رضوی داده است و کتاب غوالی را هم تحفه خزانه این بزرگوار نموده و در آغاز آن به طرق هفت گانه اجازات خود اشاره کرده است - م.

شیخ مفید الدین محمدبن جهیم اسدی

از علما و فقهای صدوق و از شاعران بزرگ و ادبا بوده و از مشایخ محقق حلی از

قبیل فخار بن معد و دیگران روایت می کرده است.

علامه حلی گفته است: وی از فقها به شمار می رود و از علم کلام و علم اصول اطلاع داشته و شهید اول در یکی از اسانیدش او را به عنوان محمدبن علی بن محمدبن جهیم معرفی کرده است و بیرون از دقت نمی باشد.

مؤلف گوید: به طوری که از دیباچه رجال ابن داوود به دست می آید، ابن داوود از او روایت داشته است. بنابر این، ابن جهیم از معاصران محقق حلی می باشد و در ذیل احوال یحیی بن سعید خواهیم نوشت که محقق حلی در پاسخ خواجه نصیر الدین که کدامیک از اصحاب شما در کلام و اصول اعلم از دیگران می باشد، پاسخ داد: پدر علامه حلی (شیخ یوسف) و شیخ مفید الدین محمدبن جهیم، در این دو فن اعلم

از دیگران می باشند . ⁽¹⁾

برخی او را استاد محقق حلی و بعضی وی را شاگرد او دانسته، لیکن مدرک صحیحی برای این دو نسبت وجود ندارد.

از اجازه ابن فهد حلی به دست می آید: محقق حلی از وی روایت می کرده و روضات می نویسد: ذیل احوال استادش محقق حلی به درجه فضیلت وی اشاره کردیم و او از برخی از مشایخ استادش از قبیل سید فخار روایت داشته است. بنابر این، مفید الدین شاگرد محقق است نه شیخ اجازه او و حال آن که مؤلف روضات، ذیل احوال محقق از اجازه علامه نقل کرده است، مفیدالدین یکی از مشایخ بزرگ، محقق است و ریحانة الادب، ج 5، ص 298، به همین مناسبت وی را شاگرد محقق خوانده است و از آنجا که محقق وی را در ردیف پدر علامه حلی قرار داده و او را اعلم به علم کلام و اصول معرفی کرده، پیداست که وی از معاصران، محقق بوده نه از شاگردان او و ممکن است چنان که از اجازه ابن فهد به دست می آید و از مشایخ محقق بوده باشد.

سید تاج الدین بن معیه روایت کرده است که پدرم قاسم بن حسین حکایت کرده معمر بن غوث سنسی، دو مرتبه به حله سیفیه وارد شد؛ یکی در زمان قدیم که از تاریخش اطلاعی ندارم و دیگری دو سال پیش از فتح بغداد.

پدرم گفت: در آن سال که نامبرده به حله وارد شد، من هشت ساله بودم؛ معمر به خانه مفید الدین بن جهیم نزول کرد و مردم به دیدن او می رفتند؛ از آن جمله دایی من تاج الدین بن معیه به دیدار او رفت و من هم همراه او بودم.

معمر پیر مردی بلند اندام بود و بازوانی درشت داشت و بر اسب نجیب می نشست؛ چند روزی در حله ماند و به طوری که حکایت می کردند، یکی از ندیمان حضرت عسکری بود و هنگام ولادت حضرت ولی عصر (عج) شرف حضور داشت.

پدرم می گوید: پس از چند روز که از حله خارج شده بوده، شیخ مفید الدین گفت: معمر از موضوعی به من اطلاع داد که از ابراز آن ممنوع می باشم.

برخی گفتند: معمر از زوال خلافت عباسیها خبر داده بود، چنان که دو سال از این قضیه نگذشته بود که بغداد به تصرف هولاکو درآمد و مستعصم کشته شد و ملک عباسیها رو به زوال گذارد. م.

سید محمد مشهور به ابن جویبر مدنی

از فضلای بزرگوار است و المسائل المدنیات الاولی و الثانیة و الثالثه که برای

شیخ حسن بن شهید ثانی نوشته و شیخ حسن از آنها پاسخ داده است، از تألیفات او می باشد.

شیخ حسن در پاسخ اولین مسائل مدنیات از او چنین توصیف کرده است: المولی الأجل الأوحد الطاهر الفاضل العالم العامل ذا النفس الشریفة القدسیة و الاخلاق الجمیلة المرضیة شمس السیادة و الدین السید محمد الشهیر بابن جویبر.

شیخ محمد بن حارث جزائری

وی از فضلا و علماو شعرا و صدوقی محقق و از شاگردان شیخ علی بن

عبدالعالی عاملی کرکی است.

شیخ محمدبن حسام عاملی عینائی

وی از فضلا و از مشایخ بزرگ بوده از پدرش از عمویش جعفربن حسام از سید حسن بن ایوب حسینی از شهید روایت می کرده است.

مترجم حاضر به نام جدش حسام، شناخته شده است و نسب او چنین است:

محمدبن زین الدین بن حسام.

سید جلیل صفی الدین محمدبن حسن بن ابی الرضا علوی بغدادی

وی از فضلا و فقها و ادبا و شعرای باصلاحیت بوده و ابن معیه و شهید از وی روایت می کرده اند. از سروده های او چکامه ای است که در سوک شیخ محفوظ بن وشاح سروده است و ابیاتی از آن آورده می شود:

مصاب أصاب القلب منه وجیب

و صابت لجفن العین فیه غروب

یعز علینا فقدمولی لفقده

غدت زهرة الأیام و هی شحوب

وطاب له فی الناس ذکر و محتد

کماطاب منه مشهد و مغیب

ألا لیت شمس الدین بالشمس یفتدی

فیصبح فینا طالعة و یغیب

فمن ذا یحل المشکلات و من إذا

رمی غرض المعنی الدقیق یصیب

نوال إذا ضن الغمام یصوب

جنح اللیل بعدک خاشع

ولا صام فی حر الهجیر هنیب

فی الطرس من کف کاتب

براع عن السمر الطوال ینوب

سح الغمام و لاشدا ال ح مام و لا هبت صبا و جنوب

لی بر ما وارد شد که از شنیدن آن دل به لرزه افتاد و دیدگان از زیادی خود را از کف داد. است بر ما از دست دادن بزرگی که شکوفه های روزگار بر اثر فقدان او را از کف داده است. که مردم از یاد و اصالت او خرسند بودند؛ چنان که شاهد و غایب از وی ش به جای آن که شمس الدین محفوظ از میان ما می رفت، خورشید از میان ، او طلوع می کرد، خورشید غروب مینمود. او چه کسی مشکلات را حل می کند و چه کسی معانی دقیق را توضیح کسی اندوه و تیرگی را از دل ما می زداید و چه کسی آن هنگام که ابر آسمان خودداری بورزد، بر ما باران مهر و وفا می بارد. پس از تو دیگری نیست که در شب تاریک از جا برخیزد و به تهجد و خشوع قیام کند و خواهنده ای نیست که در روزهای گرم و پرحرارت روزه بگیرد. تو، نویسنده ای نخواهد بود که با قلم توانای خود حکایتهای شب را بر پس از تو ابر نمی بارد و کبوتر آواز نمی خواند و باد صبا و جنوب و نسیم وزد.

می الدین محمدبن حسن استرابادی

ضلا و علما و محققان و مدققان بود. تألیفاتی دارد؛ از جمله شرح الکافیه

این شرح را در نجف اشرف تألیف کرده است؛ شرح الشافیه ؛ و شرح قصائد ابن ابی الحدید و کتابهای دیگر .

رضی الدین سال 683 ه. ق از تألیف شرح الکافیه فارغ شد و به طوری که قاضی نورالله در مجالس المؤمنین گفته است در سال 686 ه. ق درگذشته است. .

مؤلف گوید: نسخه کهنی از شرح کافیه وی را دیده ام که از خط او نقل شده است:

در ماه جمادی اولی سال 688 ه. ق از شرح آن آسوده خاطر شده است.

سیوطی در طبقات النحاة می نویسد: الرضی، پیشوای مشهور و مؤلف شرح الکافیه ابن حاجب است که در بیشتر کتابهای نحو مانند آن، تألیف نشده و از نظر جمع و تحقیق به پایه آن نرسیده و بحثهای فراوانی در آن کتاب با نحویها داشته و آرای زیادی در آن گرد آورده و عقاید منحصر به فردی ویژه مسائل نحوی از خود ابراز داشته است⁽¹⁾

افزوده گردیده است - م.

مؤلف گوید: یکی از فضلایی که پس از او می زیسته اظهار داشته است به خط

خود شیخ رضی در آخر کتابش چنین یافتم: خدای متعال به فیض فضل و نعمتهای بی شمارش به من توفیق داد و وسایل کارم را آن چنان فراهم آورد که در اولین دهه از ماه

جمادی الاولی در حضرت مقدسه به اتمام این کتاب پرداختم، و درود خدا بر محمد و خاندان باکرم او باد و امضا کرده است محمدبن حسن استرابادی. من از سیوطی در شگفتم که چگونه اظهار داشته است به نام شیخ رضی دست نیافتم؛ زیرا نام او در بیشتر نسخه های شرح کافیة، همان طور که از نسخه قدیمه یاد کردیم، آورده شده است..

پس از این از سیوطی نقل کرده است: دوست قدیمی ما شمس الدین بن عزم در مکه به اطلاع ما رسانید شیخ رضی در سال 684 ه. ق یا 686 ه. ق در گذشته و شک در سنه وفاتش از ماست و شرح الشافیه هم از تألیفات او می باشد.

شیخ فقیه محمدبن حسن بن حسولة بن صالحان قمی خطیب

وی از فضلای بزرگ بوده و شاذان بن جبرئیل از وی روایت می کرده است.

شیخ محمد بن حسن بن حسین زغینی

منتجب الدین گوید: وی فقیه شایسته ای بوده است.

شیخ ابو جعفر محمد بن حسن بن حسین مرکب

منتجب الدین گوید: وی عالمی فقیه و متدین بوده است.

سید مجدالدین محمدبن حسن حسینی مرعشی

منتجب الدین گوید: وی دانشوری شایسته است. ما

شیخ ابوبکر محمد بن حسن بن درید⁽¹⁾ازدی

وی دانشوری فاضل و ادیبی سراینده و نحوی و لغوی بود. تألیفاتی دارد، از جمله

آنها کتاب بزرگی در لغت به نام الجمهرة ⁽²⁾

ابن درید بقره

و فیه عی وشره

یدعی به من حمقه

وضع کتاب الجمهره

وهو کتاب العین ال

الا أنه قد غیره

گویند این ابیات طعن آمیز را نقطویه نحوی گفته و ابن درید پاسخ داده است:

أفت علی النحو و اربابه

قد صار من أربابه نفطویه

أحرقه الله بنصف اسمه

و صیر الباقی صراخا علیه

ابن شهر آشوب وی را از شعرای اهل بیت علیهم السلام که از تعریف و تمدیح آنان باکی نداشته اند، نام برده است. از اشعار اوست:

اذا زجرت لجوجا زدته علقة

النفس منه فی تمادیها

فعد علیه اذا ما نفسه جمحت

باللین منک فإن اللین یثنیها

أهوی النبی محمدة و وصیه

و ابنیه و ابنته البتول الطاهره

أهل العباء فإننی ب ولائهم

أرجو السلامة و النجا فی الآخره

ارجو بذاک رضی المهیمن وحده

یوم الوقوف علی ظهور الساهره

از گرفتاری آن روز، رهایی یابم.

خمیده و خواب از چشمها دور گردیده در امان خواهم ماند.

ابن درید قطعه هایی محبوکة الطرفین انشا کرده و قصیده در مقصور و ممدود سروده و از آثار نظمی او مقصوره مشهور اوست که چکامه ای طولانی است و بیشتر از دویست بیت بوده و کلمات حکمت آمیز و آداب ارزنده ای در آن ایراد نموده است؛ از آن جمله ابیات زیر است ⁽¹⁾

اذا ذوی الغصن الرطیب فاعلما

أن قصاراه نفاد و ت وی

رضیت قسرا و علی القسر رضی

من کان ذاسخط علی صرف القضا

ان الجدیدین اذا ما استولیا

علی جدید أدنیاه للبلی

خیر النفوس السائلات جهرة

علی ظباة المرهفات والقنا

و الحمد خیر ما اتخذت جنة

و أنفس الأذخار من بعد التقی

و الناس کالنبت فمنهم رائق

غصن نضیر عوده ممر الجنی

و منه ما تقتحم العین فإن

ذقت جناه انسان عذبة فی اللها .

و الشیخ أن قومته من زیغه

لم یقم التثقیف منه ما التوی

کذلک الغصن یسیر عطفه ل

دن شدید غمزه اذا عسا

من ظلم الناس تحاموا ظلمه

وعز فیهم جانباه و احتمی

لا ینفع اللب ب لاجدو لا

یحطک الجهل اذا الجدعلا

من لم یعظه الدهر لم ینفعه ما

راح به الواعظ یومآ أوغدا

من لم تفده عبرة أیامه

کان العمی أولی به من الهدی

من لم یقف عندانتهاء قدره

تقاصرت عنه فسیحات الخطی

و الناس ألف منهم کواحد

وواحد کالألف إن أمر عنی

و اللوم للحر مقیم رادع

و العبد لایردعه إلآ العصا

هنگامی که شاخه سرسبز، خشک شود، سرانجام آن به نابودی خواهد کشید.

۔ کسی که بر مردم ستم کند، مردم بناچاری ستمگری او را بر خود هموار می کنند و به این خاطر که چاره ای ندارند، از وی حمایت می نمایند.

۔ کسی که از گذشت روزگار اندرز نپذیرد، اندرز امروز و فردای اندرز دهنده سودمند به حال او نمی باشد.

۔ کسی که به پایه ای برسد و از آن تجاوز نماید، گامهای خطا از او دوری نخواهد کرد و به خطاکاری گرفتار خواهد شد.

عبدالرحمن بن محمد انباری در کتاب طبقات الأدباء از وی یاد کرده و می نویسد: ابن درید به فراگیری علم نحو پرداخت و برای تحصیل مراتب آن علم به درس ابوحاتم سیستانی و ابوالفضل ریاشی و عبدالرحمن برادر اصمعی حاضر می شد و از علمای بزرگ نحو به شمار می آمد و در واژه شناسی و انساب و اشعار عرب از دیگران برتر بود و کسی به پایه او نمی رسید و ابوسعید سیرافی و ابوعبدالله مرزبانی از شاگردان او بشمارند. ابن درید شاعری بود که به سرودن اشعار توجه ویژه داشت. او سروده های زیادی دارد و مقصوره او که از جمله آثار نظمی اوست، مشهور است و همچنین چکامه دیگرش که لغات مقصور و ممدود را به یکدیگر پیوسته است، مشهور می باشد.

و محمد بن رزق اسدی گفته است: مشهور آن است که ابن درید داناترین شاعران و سر اینده ترین دانشوران است و از تألیفات او الجمهرة در لغت؛ کتاب الاشتقاق؛ کتاب الانواء؛ کتاب الخیل که بزرگ است و کتاب الخیل که کوچک است و کتاب الملاحن؛ کتاب ادب الکتاب؛ کتاب المجتنی؛ کتاب المقتنی و کتابهای دیگر است. و حمزة بن

یوسف گفته است: از ابوالحسن دارقطنی چگونگی حال ابن درید را جویا شدم؛ در پاسخ گفت: درباره او سخنانی می گویند. ابن شاذان از وی نام برده، می نویسد: در سال 321 ه. ق وفات یافته⁽¹⁾و اضافه کرده او و ابوهاشم جبائی در یک روز وفات یافتند و مردم گفتند علم لغت و کلام به مرگ ابن درید و ابوهاشم از جهان رخت بربست و جحظه در سوک او اشعاری گفته است.

مؤلف امل الآمل گوید: مراد دارقطنی آن است که وی را به تشیع نسبت می دهند. و سید مرتضی در کتاب الدرر و الغرر به توسط علی بن حسین کاتب، مطالب زیادی از ابن درید نقل کرده و همچنین به توسط ابوعبدالله مرزبانی مطالبی از وی نقل نموده است .

مراد وی از ابن درید، محمدبن حسن بن علی بن عبدالله بن سعیدبن درید می باشد .⁽²⁾

و قاضی نورالله در مجالس المؤمنین از وی یاد و ستایش کرده است.

ابن خلکان هم از او یاد کرده و نسب او را به قحطان رسانیده و به تمجید از او پرداخته است. ثناگستری که مسعودی و دیگران از وی داشته اند ایراد نموده و اضافه کرده است: چکامه مقصوره او مورد توجه گروه بسیاری از ادبا قرار گرفته و چندین شرح بر آن نوشته شده و کتابهای پیش یاد شده او را نام برده و این کتابها را از تألیفات او برشمرده است السرج و اللجام؛ المقتبس؛ زوار العرب ؛ اللغات ؛ السلاح؛ غریب القرآن و الوشاح و شعر بخوبی می گفته.

از اشعار نمکین اوست:

غراء لوجلت الخدود شعاعها

للشمس عند طلوعها لم تشرق

غصن علی دعص تأود فوقه

قمر تألق تحت لیل مطبق

لو قیل للحسن احتکم لم یعدها

أو قیل خاطب غیرها لم ینطق

فکأنها من فرعها فی مغرب

و کأنها من وجهها فی مشرق

تبدو فیرمق بالعیون ضیاؤها

الویل حل بمقلة لم یطبق

اگر به حسن و زیبایی بگویم یکی از خوبان را که خود انتخاب کرده ای نام بر، از وی نگذرد و اگر بگوییم با دیگری سخن بگو دم برنیاورد.

هنگامی که به مویش می نگریم، گویا شب تار است و چون به رویش نظاره کنیم، گویا خورشیدی است که نقاب از چهره بر گرفته و تابان شده است .

موقعی که نقاب از چهره بر گیرد، چشمها از روشنی او خیره گردد و وای بر آن چشمی که خیرگی کند و او را نظاره نماید.

مؤلف گوید: از هری مؤلف تهذیب اللغه در بغداد با ابن درید ملاقات کرده؛ لیکن از او دانشی فرانه گرفته است.

تنها یک قصیده از وی روایت کرده و در عین حال در کتاب تهذیبش از وی ایرادها گرفته و نکوهش ها کرده است.

در قصبه دهخوارقان تبریز ، شرح ارزنده ای که بر قصیده مقصورابن درید نوشته شده دیدم؛ لیکن از شارح آن اطلاعی به دست نیاوردم و تاریخ آن شرح 815 ه. ق بود و همان قصیده را سیرافی که شاگرد ابن درید است شرح کرده و به گمانم شرح مزبور همان شرح مزجی باشد که سیرافی به آن قصیده نوشته است و تاریخ مزبور تاریخ نسخه برداری از آن شرح می باشد و ممکن است شرح یاد شده شرح سیرافی نباشد؛ زیرا شرحهای زیادی بر آن نوشته شده است .⁽¹⁾

پس از آن به شیراز رفت و به امرای بنی میکال که شیعه بودند پیوست و ناظر دیوان آنها شد و اوامر مملکتی تحت نظارت او صادر می گردید و به توقیع أو می رسید و به عالیترین مرتبه نایل آمد و هدایا و جوایزی از کارگذارانی که از آنها ستایش می کرد به وی می رسید و همه آنها را به مصارف خیر می رسانید و اندوخته ای گرد نمی آورد.

پس از آن که بنی میکال از امارت خلع گردیدند و به خراسان رفتند؛ سال 308 ه. ق ابن درید به بغداد رفت و تا آخر عمر در آنجا زیست و در آغاز که به بغداد وارد شد، به وزیر علی بن فرات که از شیعیان بود پیوست و تحت حمایت آن وزیر قرار گرفت و به معرفی او با المقتدر عباسی ارتباط پیدا کرد و خلیفه ماهیانه پنجاه دینار به وی می داد.

ابن درید مدت شصت سال بر اریکه تدریس برقرار بود و 98 سال عمر کرد و در ماه شعبان سنه 321 ه. ق درگذشت.

مؤلف این کتاب در باب کنی نوشته است: روز چهارشنبه دوازده شب مانده از ماه شعبان سال 321 ه. ق او و ابوهاشم جبائی وفات یافتند و مردم گفتند: از این پس دانشوران لغت و کلام از جهان رخت بربستند. ابن درید در تربت عباسیها واقع در شرق بغداد مدفون گردید.

کتاب الجمهره اش در شش مجلد تدوین گردیده است . م.

الأجل مختص الدین محمدبن حسن رازی

منتجب الدین گوید: وی از فضلا و صلحا بوده است .

شیخ محمد بن حسن بن زین الدین شهید ثانی بن علی بن احمد عاملی

وی از علما و فضلا و محققان و مدققان و متبحران و جامع مراتب علمی بوده و دانشوری کامل و پرهیز کاری مورد وثوق و فقیهی محدث و متکلم و حافظ حدیث به شمار است و سرایندهای ادیب و منشی بزرگوار و نیکو تقریر بوده است مراتب علمی را از پدرش و از سید محمد بن علی بن ابی الحسن موسوی عاملی و از میرزا احمد محمد بن علی استرابادی و علمای دیگر آن روزگار فراگرفته است و تألیفات بسیاری دارد؛ از جمله شرح تهذیب الاحکام؛ شرح الاستبصار در سه مجلد در طهارت و صلاة؛ حاشیه بر شرح لمعه در دو مجلد از آغاز تاکتاب صلح؛ حاشیه معالم ؛ حاشیه

اصول الکافی ؛ حاشیة الفقیه ⁽¹⁾حاشیة المختلف ؛ شرح الاثنی عشریة پدرش⁽²⁾

به خط شارح بر آن نوشته شده بود.

او اشعار خوب و نغزی می سروده است.

مؤلف امل الآمل می گوید: من از عمویم شیخ علی بن محمد بن علی حر عاملی و از دایی پدرم، شیخ علی بن محمود عاملی و از فرزندش شیخ زین الدین و دیگر اعلام، از وی روایت می کنم.

و فرزندش شیخ علی در مجلد دوم کتاب الدر المنثور از وی نام برده و می نویسد:

پدرم دانشوری عامل و فاضلی کامل و پرهیزکاری عادل و پاکیزهای هوشمند و پارسایی پاکدامن و زاهدی پسندیده و از دنیا و اهل آن گریزان بوده و از امور شبهه ناک دوری می ورزیده و حافظه قوی و هوشمندی و اندیشه و دقتی به کمال داشت و کارهای او با قصد قربت به انجام می رسید و همه عمرش را در تصنیف و عبادت و تدریس و افاده و استفاده به پایان رسانید.

پس از این ضمن گفتاری طولانی به مدح او پرداخته و به استادان او و همچنین به انتقال او به کربلا و مکه و دیگر احوال او و تألیفاتی که پیش از این نام آنها را متذکر شده ایم و به پاره ای از اشعار او اشاره نموده است⁽⁴⁾

ندید - م.

که در سوک سید محمد بن ابی الحسن عاملی و دیگری که در مدح او گفته است یادآوری نمود. و این دو بیت از قصیده ای است که برای یکی از فضلا سروده است:

یا خلیلی باللطیف الخبیر

و بود أضحی لکم فی الضمیر

خصصا بالثنا إمامة جلیلا

و خلیة أضحی عدیم النظیر

و این دو بیت هم از یکی از چکامه های اوست : مالفؤادی مدی بقائی

قد صار وقفة علی العناء

و مالجسمی حلیف سقم

بدا به الیأس من شفائی

باری فرزندش چندین قصیده طولانی از وی ایراد کرده است، از جمله همین دو قصیده، و دو قصیده ای که پیش از آن یاد شد⁽¹⁾

مؤلف امل الآمل گوید: از اشعار او قصیده ای است که در سوک حضرت سیدالشهدا علیه السلام سروده است و من آن قصیده را به خط خود او دیده ام؛ از آن جمله اشعار زیر است:

کیف ترقی دموع أهل الولاء

و الحسین الشهید فی کربلاء

جده المصطفی الأمین علی ال

وحی من الله خاتم الانبیاء

و أبوه أخوالنبی علی

آیة الله سید الأوصیاء

أمه البضعة البتول أخوه

صفوة الأولیاء و الأصفیاء

یالها من مصیبة أصبح ال

دین بها فی مذلة و شقاء

لیت شعری ما عذر عبد محب

جامدالدمع ساکن الأحشاء

و ابن بنت النبی أضحی ذبیحا

مستهامة مرملا بالدماء

و حریم الوصی فی أسر ذل

فاقدات الآباء والأبناء .

و علی خیر العباد أسیر

فی قیود العدی حلیف العناء

مثل هذا جزاء نصح نبی

کل عن نعته لسان الثناء

أسس السابقون بیعة غدر

و بنی اللاحقون شربناء

حرفوا بدلوا أضاعوا أقاموا

بدعابالعناد و الشحناء

و استبدوا بإمرة نصبوها

شرکاللائمة النجباء

منعوا فاطم البتول تراثا

من أبیها بفاسد الآراء

یا بنی الوحی لایخفف وجدا

نالنا من شماتة الأعداء

غیر ذی الأمر نور وحی له

حجة الله کاشف الغماء

لهف نفسی علی زمان أری فی

ه مزیة لدولة الأشقیاء

أتری یسمح الزمان بهذا

و یحوز الراجون خیر رجاء

۔ جد او خاتم انبیا و محمد مصطفی و امین وحی حضرت پروردگار بود.

و پابند رنج و اندوه قرار گرفت.

هدایت آنان بر خود هموار کرده بود.

۔ آن پیمبری که زبان از ستایش او درمانده و عاجز است.

ایشان هم ناپسندترین بناها را بنیان نمودند.

که همراه با خشم و عداوت بود بر پای داشتند.

-و کاری را به انجام آوردند که نسبت به پیشوایان بانجابت حق، مخالفت صریح

داشت.

و بارأی فاسدی که صادر کردند، ارث فاطمه زهرا علیها السلام را که از پدرش می برد، از دستش باز گرفتند.

ای خاندان وحی، شماتتی که از دشمنان دیده ایم، تخفیفی نخواهد داشت و جز حضرت ولی عصر که نور وحی خدا و حجت او و نابودکننده اندوههاست، کس دیگری دست ستمگران و شماتت آنان را کوتاه نخواهد کرد.

و چه حالی خواهم داشت آنگاه که آن حضرت ظهور کند و پایه دولت ستمکاران را از بیخ و بن براندازد.

آیا آن روزگار را خواهم دید و آیا آرزومندان به بهترین آرزوهای خود خواهند

رسید.

به خط سید حسین بن محمد بن علی بن ابی الحسن عاملی چنین دیدم که دایی زاده ام شیخ محمد بن حسن بن زین الدین عاملی در دهم ذی قعدة الحرام سال 1030 ه. ق در مکه مکرمه وفات یافت.⁽¹⁾

در الدر المنثور، ج 2، ص 222 می نویسد: شیخ حسن صاحب معالم (پدر مترجم حاضر) به خط خود نوشته است فخر الدین ابوجعفر محمد در ظهر روز دوشنبه دهم ماه شعبان سال 981 ه. ق متولد شد و من در شب پنجشنبه نهم ماه رجب سال 981 ه. ق که در کربلای معلی بودم، این دو بیت را در ماده تاریخ میلاد او گفته ام : أحمد ربی الله إذ جاءنی

محمد من فیض عماه

تأریخه لازال مثل اسمه

بجوده یسعده الله در همان کتاب، ص 213 می نویسد: یکی از اصحاب پدرم به وی گفت: طولی نخواهد کشید سلطان شما را به ملاقات خویش دعوت خواهد کرد وی از آن به بعد همواره می گفت: پروردگارا، هر گاه مقرر است چنین پیش آمدی اتفاق افتد و مرگ بهتر است برای من، مرگ مرا مقدر بفرما. پس از چندی اظهار داشت: دعای من مستجاب شده و طولی نخواهد کشید رحلت خواهم کرد و همین طور شد و شیخ حسین مشغری که از مصاحبان پدرم بود و در مکه به استفاده از او می پرداخت، به خط خود بر شرح استبصار پدرم که هم اکنون نسخه اش در نزد من موجود می باشد، نوشته است: مؤلف این کتاب، شیخ سعید حمید بقیة العلماء الماضین و خلف الکملاء الراسخین شیخ محمد (مترجم حاضر) در شب دوشنبه 12 ماه ذی قعده الحرام سال 1030 ه. ق در مکه مکرمه درگذشت و چند روز پیش از وفات هم از مرگ خود خبر دار بود و پس از درگذشت جنازه او را به قبرستان معلی برده نزدیک به قبر مطهر حضرت خدیجة الکبری دفن کردیم و از همسرش دختر سید محمد بن ابو الحسن که ام ولدش بوده نقل کرده است تمام آن شبی که رحلت کرده بود، آواز قرآن به گوش می رسید و مدت عمرش پنجاه سال و سه ماه بوده است - م.

شیخ محمدبن حسن شوهانی

وی دانشوری پرهیز کار و از مشایخ ابن شهر آشوب است. مؤلف گوید: شوهانی از ابو علی فرزند شیخ طوسی و از ابوالوفا عبدالجبار بن علی مقری رازی و هر دو تن از شیخ طوسی روایت کرده اند و این سند از کتاب المناقب ابن شهر آشوب استفاده می شود.

شیخ محمدبن حسن طوسی

پدر محقق خواجه نصیر طوسی است که دانشور بزرگواری بود و فرزندش

خواجه نصیر الدین از وی روایت داشته است.

شیخ درویش محمدبن حسن عاملی

وی از فضلا و صلحا و زهاد و از مشایخ بزرگوار می باشد و از شیخ علی بن

عبدالعالی عاملی کر کی روایت می کرده است.

مؤلف گوید: حق آن بود که شیخ معاصر، وی را در باب دال بی نقطه ترجمه کرده بود.⁽¹⁾

و او جد مادری استاد استناد قدس سره است و به واسطه پدرش از او از شیخ علی کر کی روایت کرده است .⁽²⁾

شیخ ابو جعفر محمد بن حسن بن علی حلبی

وی از محققان و مدققان و فضلا و صلحا و پارسایان بوده، از شیخ طوسی و ابن

براج روایت داشته است.

سید عزالدین أبو الحارث محمدبن حسن بن علی علوی بغدادی

از دانشوران روزگارش بوده و از قطب راوندی روایت می کرده است.

مؤلف گوید: سید محیی الدین ابوحامد محمد بن عبد الله بن زهره حسینی حلبی از

وی روایت داشته است.

محمدبن حسن بن علی بن محمدبن حسین حر عاملی مشغری

محمدبن حسن بن علی بن محمدبن حسین حر عاملی مشغری⁽¹⁾

مؤلف کتاب أمل الآمل می باشد.

وی در شب جمعه هشتم ماه رجب سال 1033 ه. ق در قریه مشغرا متولد شده و در آنجا به درس پدر و عمویش شیخ محمد حر و جد مادری اش شیخ عبدالسلام بن محمد حر و دایی پدرش شیخ علی بن محمود و دیگران حضور یافته و در قریه جبع از عمویش از شیخ زین الدین بن محمد بن حسن بن زین الدین و از شیخ حسین ظهیری و دیگران استفاده کرده است.

شیخ حر عاملی مدت چهل سال در بلاد جبل عامل می زیست و از آنجا دو بار به حج بیت الله و به عراق عرب و زیارت ائمه طاهرین مشرف گردید و به طوس عزیمت کرد و پس از زیارت مرقد شریف حضرت علی بن موسی الرضا علیه السلام مجاورت اختیار کرد ⁽²⁾و تا این هنگام مدت 24 سال است که افتخار مجاورت آستان قدس رضوی را دارد و از آنجا هم دو بار به حج بیت الله رفته و دو بار هم به زیارت ائمه عراق علیهم السلام مشرف گردیده است.

شیخ حر عاملی تألیفاتی دارد، از جمله الجواهر السنیة فی الأحادیث القدسیة که نخستین کتابی است که در این خصوص گرد آوری کرده است و پیش از او محدث دیگری به تألیف چنین کتابی اقدام ننموده است .⁽³⁾

الصحیفة الشافیة در این کتاب بخشی از ادعیه حضرت علی بن الحسین علیه السلام

را که در صحیفه کامله آورده نشده، گرد آورده است. ⁽¹⁾

کتاب تفصیل وسائل الشیعة الی تحصیل مسائل الشریعة این کتاب در شش مجلد تهیه گردیده و مشتمل بر همه احادیث احکام شرعی است که در کتب اربعه و دیگر کتابهای معتبر که بیشتر از هفتاد مجلد بوده تألیف شده و سندها و نام کتابها در آن ایراد شده و ترتیب جالبی در آن به کار رفته و در ضمن آن وجه جمع احادیث را به طور اختصار متعرض گردیده و به قدری که ممکن بوده برای هر مسأله باب ویژه ای در نظر گرفته شده است. ⁽²⁾

کتاب هدایة الامة الی احکام الائمة علیهم السلام این کتاب در سه مجلد صغیر تألیف گردیده و منتخبی از کتاب وسائل است که سندها و مکررات آن حذف شده است و هر مطلبی از آن ضمن دوازده مطلب گرد آمده و از اول فقه تا آخر آن می باشد. کتاب فهرست وسائل الشیعة این کتاب مشتمل بر عنوان بابها و عدد احادیث هر باب است و متضمن مضمون احادیث میباشد و در یک مجلد تدوین شده و به مناسبت این که مشتمل بر همه روایاتی بود که از فتواهای ائمه طاهرین علیهم السلام تهیه گردیده به نام من لایحضره الامام ⁽³⁾نامیده شده و کتاب الفوائد الطوسیة مجلدی از آن که مشتمل بر صد فایده و مطالب متفرقه دیگری است، به پایان رسیده است.⁽⁴⁾

کتاب اثبات الهداة بالنصوص و المعجزات.

این کتاب در دو مجلد تدوین شده و مشتمل بر بیست هزار حدیث و نزدیک به هفتاد هزار سند می باشد که از همه کتابهای خاصه و عامه به دست آمده است و از ترتیب و تهذیب جالبی برخوردار می باشد و تا حد .

امکان از احادیث مکرر خودداری شده و به نام کتابهایی که مرجع کتاب مزبور بوده اشاره شده و هر بابی از آن کتاب از فصلهایی تشکیل یافته و در هر فصلی، احادیثی که با آن فصل متناسب بوده ایراد گردیده است.

این کتاب از صد و چهل و دو کتاب از کتابهای خاصه و بیست و چهار کتاب از کتابهای عامه به دست آمده و این عدد، از کتابهایی است که بدون واسطه از آنها نقل شده است و از پنجاه کتاب از کتابهای خاصه و دویست و بیست و سه کتاب از کتابهای عامه که در کتابهای سابق به نام آنها اشاره کرده اند با واسطه نقل کرده ایم؛ بنابراین، مجموع کتابهایی که مورد نظر بوده چهار صد و سی و نه کتاب است. گذشته از این، از آنهایی که تحت شماره کتابهای مزبور نبوده است، نقل کرده ایم و در اصل کتاب به نام آنها اشاره کرده ایم. ⁽¹⁾

از تألیفات او کتاب امل الآمل است که در احوال علمای جبل عامل تألیف شده و به شرح احوال علمای متأخر هم پرداخته است . ⁽²⁾

از تألیفات او رساله ای است به نام الایقاظ من الهجعة بالبرهان علی الرجعة این کتاب دارای دوازده باب و مشتمل بر بیشتر از ششصد حدیث و شصت و چهار آیه از قران کریم و همراه با ادله بسیار و متضمن عبارتهای متقدمین و متأخرین علما و پاسخ شبهه ها و دیگر مطالب می باشد.

و رساله ای در رد صوفیه، مشتمل بر دوازده باب و دوازده فصل و در این بابها و فصلها نزدیک به هزار حدیث در رد آنها به طور عموم و خصوص که مربوط به هر یک از ویژه گیهای آنان است آورده شده است. .

و از تألیفات اوست رسالة خلق الکافر و ما یناسبه، رساله ای است در نام گذاری حضرت مهدی علیه السلام به نام کشف التعمیة فی حکم التسمیة، رسالة الجمعه که این رساله پاسخ ایرادهایی است که بر اقوال شهید ثانی در رساله جمعه اش اظهار شده است، رساله ای در اجماع به نام نزهة الاسماع فی حکم الاجماع؛ رسالة تواتر القرآن؛ رسالة الرجال و رسالة أحوال الصحابه و رسالة تنزیه المعصوم عن السهو و النسیان، و رسالهای در واجبات و محرمات که تصریح به آنها شده و منصوص اند به نام بدایة الهدایه که از آغاز تا انجام آن فقه بوده.

و در نهایت اختصار تألیف شده و در پایان آن گفته است: بنابر آنچه در این کتاب آمده واجبات شرعی هزار و پانصد و سی و پنج و محرمات آن هزار و چهارصد و چهل و هشت بخش بوده است. ⁽¹⁾

پس از تألیفات او کتاب الفصول المهمة فی اصول الأئمة علیهم السلام است. این کتاب مشتمل بر قواعد کلیه ای است که راجع به اصول الدین و فروع الدین و اصول فقه و اصول طب و دیگر نوادر است.

این کتاب بیشتر از هزار باب است و از هر بابی، هزار باب دیگر گشوده می شود.⁽²⁾

از تألیفات او کتاب العربیة العلویة و اللغة المرویة ⁽³⁾و دیگر اجازات متعدده مختصر و مطولی است که برای معاصران مرقوم داشته و همچنین رساله ای است که در احوال خود و رساله ای که به منظور وصیت به فرزندش مرقوم داشته است. از تألیفات او، دیوان شعر است که نزدیک به بیست هزار بیت بوده و اکثر اشعار آن در مدح رسول اکرم و ائمه طاهرین علیهم السلام سروده شده است و در این دیوان منظومه مواریث ، منظومه در زکات و منظومه در هندسه، منظومه در تاریخ النبی (صلی الله علیه و آله) و الأئمة علیهم السلام آورده شده است. (4).

در کتاب الفوائد الطوسیة نیز رساله های مفصلی که به اندازه ده رساله می شود،

آورده شده و مناسب است که هریک از آنها را مستقلا تهیه کنم و تصمیم گرفته ام هر گاه خدای متعال مرگ مرا به تأخیر بیندازد، برای کتاب وسائل الشیعة شرحی بنویسم که مشتمل باشد بر بیان آنچه از احادیث استفاده می شود و نیز تحقیقات متفرقی که در کتابهای استدلال آمده است از ضبط اقوال و انتقاد، از دلیلهایی که آورده شده و مطالب مهم دیگر به آن بیفزایم و این کتاب را به نام تحریر وسائل الشیعة و تحبیر مسائل الشریعه بنامم.

و این کتاب را پس از تألیف کتاب وسائل الشیعة تدوین نمودم و مقدمه ای برای آن تنظیم کردم و به شرح مقدمه عبادات و همچنین از کتاب طهارت تا بحث آب مضاف را توضیح دادم . ⁽¹⁾

و علی بن میرزا احمد در کتاب سلافة العصر از وی نام برده است و گوید: پرچم

برافراشته دانش که هیچیک از دانشوران به پایه او نمی رسد؛ سخن آرای بافضیلتی است که کلام از تعریف او عاجز است و تحقیقات او همه را به خود متوجه ساخته و به هر سرزمینی که رسیده است مانند باران آنجا را سیراب گردانیده است. تألیفات او سپیدی پیشانی روزگار است و کلمات او در سطرها نقش گوهر های گرانبار را دارد و او اینک در ایران زندگی می کند و زبان حالش به این شعر مترنم است.

أنا ابن الذی لم یخزنی فی حیاته

ولم أخزه لما تغیب فی الرجم

آن هنگام که او در خاک خوابید، چون او گنجینه ای نداشتم.

بافضیلتی که آثار گذشتگانش را زنده کرد و گذشتگان و آیندگان را به آب خوشگوار دانش خویش سیراب ساخت و اشعار نغزی که در جلوه گری بی انباز و در آرایش از توصیف بی نیاز است، دارد.

از سروده های او بغیر از ابیاتی که در معنای حدیث قدسی گفته است، شعر دیگری به خاطر ندارم⁽²⁾و ابیات این است..

فضل الفتی بالبذل و الإحسان

و الجو خیر الوصف للإنسان

أو لیس إبراهیم لما اصبحت

أمواله وقفة علی الضیفان

حتی إذا أفنی اللهی أخذ ابنه

فسخابه للذبح و القربان

ثم ابتغی النمرود إحراقاله

فسخا بمهجته علی النیران

بالمال جاد و بابنه و بنفسه

و بقلبه للواحدالدیان

أضحی خلیل الله جل جلاله

ناهیک فضة خلة الرحمان

صح الحدیث به فیالک رتبة

تعلو بأخمصها علی التیجان

مؤلف سلافة العصر گوید: حدیث مزبور را ابو الحسن مسعودی در کتاب اخبار الزمان چنین نقل کرده است: خدای متعال به حضرت ابراهیم علیه السلام وحی کرد: ای ابراهیم! از آن جا که ثروتت را در اختیار میهمانان گذاردی و فرزندت را برای قربانی به قربانگاه بردی و خودت را در آتش نمرودی گرفتار دیدی و دلت را به خدای رحمان متوجه گردانیدی ما تو را خلیل خویش قرار دادیم . (1)

(1)در پانوشت سلافة ص 367 می نویسد: با کوششی که در کتاب اخبار الزمان طبع شده به عمل آوردیم، حدیث مزبور را در آن کتاب ندیدیم. آری، خود شیخ حر عاملی این حدیث را در صفحه 26 کتاب الجواهر السنیة یادآوری کرده است - م.

مؤلف سلافة پس از این از مترجم حاضر تمجید بسیار کرده است.

این جای آن دارد به پاره ای از اشعار وی که در دیوانش آمده است اشاره کنم؛ از جمله آنها، چکامه ای است متجاوز از چهارصد بیت که در مدح نبی اکرم و ائمه طاهرین صلوات الله علیهم اجمعین سروده است.

کیف تحظی بمجدک الأوصیاء

وبه قدتوسل الأنبیاء

ما لخلق سوی النبی و سبطی

ه السعیدین هذه العلیاء

فبکم آدم استغاث و قد مس

سته بعدالمسرة الضراء

نرسیده است.

۔ حضرت آدم پس از آن همه شادمانی که در بهشت داشت، از مقامش فرود آمد و

دست توسل به دامن شما دراز کرد.

از اشعار او چکامه های محبوکات الاطراف⁽¹⁾است که در مدح ائمه طاهرین علیهم السلام سروده.

اکنون پاره ای از چکامه ای که به قافیه همزه سروده شده است:

أغیر أمیر المؤمنین الذی به

تجمع شمل الدین بعد تناء

أبانت به الأیام کل عجیبة

فنیران بأس فی بحور عطاء

دریاهای عطا و بخشش بیافروزند. م.

چکامه های مزبور بیست و نه قصیده است که به همین سبک سروده شده و از سروده های او قصیده محبوکة الاطراف است:

فإن تخف فی الوصف من إسراف

فذ بمدح السادة الأشراف

فخر لهاشمی أو منافی

فضل سمامراتب الآلاف

فعلمهم للجهل شاف کافی

و فضلهم علی الأنام وافی

فاقوا الوری منتعلا وحافی

فضل به العدو ذو اعتراف

فها ها محبوکة الأطراف

فن غریب ماقفاه قاف

به آنهایی که مایه افتخار آل هاشم و عبد مناف بوده اند و آنهایی که به هزاران مرتبه بر دیگران برتری پیدا کرده اند.

-چه با کفش باشند و چه پابرهنه، (چه بر اریکه خلافت بنشینند و چه از بی اعتباری مردم گوشه انزوا گزینند، بر همگان برتری دارند و این فضیلتی است که دشمن هم به آن اعتراف کرده است. این چکامه محبوکة الاطراف است و فن بی سابقه ای است که قافیه سازان دیگر، مانند آن را نسروده اند.

از اشعار اوست:

إن سر الصدیق عندی مصون

لیس یدریه غیر سمعی و قلبی

لم أکن مطلعا لسانی علیه

قط، فضلا عن صاحب و محب

حکمه أننی أخلده فی السج

جن أعنی الفؤاد من غیر ذنب

لست أخفی سری و هذا هو الوا

جب عندی إخفاء أسرار صحبی

از اشعار او چکامه طولانی است که مدح را با غزل آمیخته است:

لئن طاب لی ذکر الحبائب إنی

أری مدح أهل البیت أحلی و أطیبا

فهن سلبن العلم و الحلم فی الصبا

و هم و هبونا العلم و الحلم فی الصبی

هواهن لی داء هو اهم ؤه

ومن یک ذا داء یرد متطببا

لئن کان ذاک الحسن یعجب ناظرا

فإنا رأینا ذلک الفضل أعجبا

مدیحه سرایی خاندان پیغمبر اکرم (صلی الله علیه و آله) شیرینتر و گواراتر است.

بردباری را به ما فرادادند.

قصیده دیگری نیز به همین سبک گفته است:

سعدی بسعدی فإذا ما نأت

سعدی فلا مطمع فی السعد

و فضل أهل البیت مع حسنها

کلاهماجازا عن الحد

و تلک دنیانا و هم دینا

وما من الأمرین من بد

وحبها من أعظم الغی وال

حب لهم من أعظم الرشد

بل حبهاعار وحبی لهم

مجد، و لیس العار کالمجد

باشیم.

است و چنان که می دانیم، ننگ همانند نام نیست.

از اشعار اوست:

کم حازم لیس له مطمع

إلا من الله کما قد یجب

لأجل هذا قدغدا رزقه

جمیعه من حیث لا یحتسب

از ابیات اوست:

کم من حریص رماه الحرص فی شعب

منها إلی أشعب الطماع ینشعب⁽¹⁾

فی کل شیء من الدنیاله طمع

فرزقه کله من حیث یحتسب .

چه بسا آزمندی که آزمندی او راههایی برای او گشوده است تا آنجا که بعضی از

آن راهها به اشعب طماع می رسد.

خود گمان می برد که از جایی که گمان ندارد.

از سروده های اوست:

سترت وجها بکف خضیب

إذا رأتنی من خوف عین الرقیب

کیف نحظی بالاجتماع و قدعا

ین کل إذ ذاک کف الخضیب ⁽¹⁾

بر استقامت حال تو بر بسیط زمین

بر آسمان کف کف الخضیب کرده دعا - م.

و بودی لوکان ذاک الذی لا

ح من الورد فی الخدود نصیبی

ذلک الهجر فی الصبی کان خیرا

من وصال سخت به فی مشیبی ⁽²⁾

دست حنا شده خویش پوشید.

چنان حالی کف الخضیب» را مشاهده کرده است.

شد. .

بود که در پیری به وصال او برسم.

از اشعار اوست:

و لما التقیناعانقتنی غزالة

بدیعة وصف من حسان الولائد

و لم اجتهد فی الضم منفردة به

و لکننی قلدت ذات القلائد

کرد و مرا در کنار گرفت.

از اشعار اوست:

سترت محاسنها الحسان بلؤلؤء

و بجوهر و بفضة و بعسجد

هیهات ذاک الستر أظهر حسنها

حتی لقد فتنت أمام المسجد

امام مسجد را هم مفتون خویش ساخت.

از سروده های اوست:

و ذات خال خدها مشرق

نورا، کرکن الحجر الأسود

کعبة محسن و لها برقع

من الحریر المحض و العسجد

قد أکسبت کل امرئ فتنة

حتی إمام الحی و المسجد

کم هام إذ شاهدها جاهل

بل هام فیهاعالم المشهد

تنها نه من به خال لبش مبتلا شدم بر هر که بنگری به همین درد مبتلاست از ابیات اوست:

أبخلت یاسلمی برد سلام

و فتنت شیخ مشائخ الإسلام

خودساختی.

از اشارات اوست.

یا سلیمی سلبت لو تعلمینا

قلب شیخ الإسلام و المسلمینا

ظالم طرفک الضعیف و إنا

لضعاف القوی فلا تظلمینا

از اوست:

فتکت سلیمی و المحاسن قد بدت

بشیخ شیوخ المسلمین و لم ترعی

تحصنت منی یا سلیمی مع الهوی

بحصنین مجدی ذی التقدس و الشرع

از شیخهای مسلمانان هویدا گردیده بود.

تقدس و شرع محبوس ساختی.

از اوست:

لاتکن قانعة من الدین بالدو

ن وخذ فی عبادة المعبود

و اجتهد فی جهاد نفسک و ابذل

فی رضی الله غایة المجهود

و در ضمن چکامه ای از اهل بیت علیهم السلام مدح کرده، گوید:

وما حاز أجناس الجناس و سائر ال

م حاسن من فن البدیع سوی شعری

و دیوان شعری فی مدیحهم لما

حوی من فنون السحر من کتب السحر

حلال را از کتابهای سحر، در پرتو خود قرار داده است.

و در ضمن چکامه ای که در مدح اهل بیت علیهم السلام سروده است، چنین

می گوید:

و فی کل بیت قلته ألف نکتة

تحسنه من فضلهم و تجیده

و غیری اذا ما قال شعرة محافظ

علی وزنه من غیر معنی یفیده

و در چکامه ای گفته است:

قلما فاخروا سواهم و حاشا

ذهبا أن یفاخر الفخارا

و أری قولنا ألائمة خیر

من فلان و من فلان عارا

إنما سبقهم لبکرو عمرو

مثل ما یسبق الجواد الحمارا

إنی ذو براعة و اقتدار

جاوز الحد فی الأنام اشتهارا

و اذا رمت وصف أدنی علاهم

لا أری لی براعة و اقتدرا

دیگران ببالند و اتفاق نیفتاده که طلا به سوفار ببالد و گوهر به خرمهره مباهات نماید.

که درباره فلان و بهمان سروده که وسیله ننگ و عار برای ما می باشد.

نجیب و تندرو در آن میدان بر الاغ پیشی می گیرد.

دانشی تهی است و از هر گونه اقتداری در مانده ام.

و در قصیده ای که مشتمل بر هشتاد بیت بوده و تهی از حرف الف است، در مدح

اهل بیت علیهم السلام گفته است:

ولیی علی حیث کنت ولیه

و مخلصه بل عبد عبد لعبده

العمرک قلبی مغرم بمحبتی

له طول عمری ثم بعدی لولده

و هم مهجتی هم منیتی هم ذخیرتی

و قلبی بحبهم مصیب لرشده

و کل کبیر منهم شمس منبر

و کل صغیر منهم شمس مهده

و کل گمی منهم لیث حربه

و کل کریم منهم غیث وهده

بذلت له جهدی بمدح مهذب

بلیغ و مثلی حسبه بذل جهده

و کلفت فکری حذف حرف مقدم

علی کل حرف عند مدحی لمجده

از اشعار اوست:

علمی و شعری اقتتلا و اصطلحا

فخضع الشعر لعلمی راغما

فالعلم بأبی أن أعدشاعرة

و الشعر یرضی أن أعدعالما

و در چکامه ای گفته است: حسن شعری مازال یرضی ولا ینکر لی أن أعد فی العلماء و علومی غزیرة لیس ترضی أبدا أن أعفی الشعراء

دانشمندان قرار بگیرم..

زبان آورده شود.

از اشعار اوست:

حذار من فتنة الحسناو ناظرها

ولاترح بفؤاد منه مکلوم

فقلبها صخرة مع ضعف قوتها

وطرفها ظالم فی زی مظلوم

دلبستگی به آنها جریحه دار شده است، توجه مکن.

آن که مظلوم و محجوب می باشد، ستمکار است.

و از اشعار اوست:

الحی الله من لا یغلب النفس و الهوی

إذ اطلباما لیس یحسن فی العقل

تمکن منه حب دنیادنیة

فأورده شر الموارد بالجهل

و ألجأء حب الجاه منه إلی الردی

فعانی العناء الصعب فی المطلب السهل

۔ خدا لعنت کند کسی را که بر نفس و هوای آن پیروز نگردد، هنگامی ملعون خدا

باشد که چیزی را که برخلاف عقل است از وی بخواهند و او انجام دهد و آنها را از پای در نیاورد.

پست ترین پرتگاههای نادانی می افکند.

از اندرزهای اوست:

یا صاحب الجاه کن علی حذر

لاتک ممن یغتر بالجاه

فإن عز الدنیا کذلتها

لاعز إلا بطاعة الله

و در ضمن ابیاتی گفته است:

أما تبغی مدی الأیام شکری

أماترضی بهذا الحر عبدا

آیا در تمام روزها به شکر من نمی پردازی و آیا به جای این آزادی به بندگی راضی نمیشوی.

و در ضمن چکامه ای که در مدح اهل بیت علیهم السلام سروده است می گوید:

أنا الحر لکن برهم یسترقنی

وبالبر والإحسان یستعبد الح

من آزادم و لکن بر ایشان کرده در بندم بلی آزاد از احسان همی گردد به جان بنده

و در چکامه ای گفته است:

أنا الحر لکن کرق لخود

سلبتنی سکینة ووقارا

کل حسن من الحرائر لا بل

من إماء یستعبد الأحرارا

و هوی المجد و الملاح و أهل ال

بیت فی القلب لم یدع لی قرارا

در عین حالی که آزادم، مانند بردهای هستم که آرامش و وقارش را از دست داده

است.

خود می سازند،

باز گفته است:

سادتی إنی لعبدکم ق

من و إنی أدعی مجازا بحر

و در چکامه ای دیگری گفته است:

خلیلی مالی و الزمان معاندی

بتکسیر آمالی الصحاح بلاجبر

زمان یرینا فی القضایا غرائبة

و کل قضاء منه جور علی الحر

جبران بر آید، استوانه آرزوهای درست مرا می شکند.

که اتفاق می افتد، به زیان انسان آزاد است.

در چکامه دیگری گفته است:

و لکنما یقضی من المدح واجبة

علیه و فرضا عبدک المخلص الحر

آورده است.

و در چکامه ای گفته است:

و الجواری الحور الحسان جوار

مقبلات بالأنس بعد النفار

عاد قلبی رقا و لیس عجیبة

کل حررق لتلک الجواری

ما کوچ کردند دوباره بازگشتند و انس و علاقه را از سر گرفتند.

هیچ گونه شگفتی همراه نداشت؛ زیرا تمام آزادمردان، برده چنین کنیزکانی می باشند.

باز گفته است:

و إنی له عبدو عبد لعبده

وحاشاه أن ینسی غدا عبده الحرا

ولم یسب قلب الحر کالحور و العلی

وحب بنی الحوراء فاطمة الزهرا

فراموش نماید.

زهرا (ع) است.

باز گفته است:

أناحر، عبد لهم فإذا ما

شرفونی بالعتق عدت رقیقا

أنا عبد لهم فلوأعتقونی

ألف عتق ماصرت یوما عتیقا

خواهم بود.

از ابیات اوست:

أنا حر لدی سواهم و عبد

لهم ما حییت بل عبد عبد

و نبی الهدی و کل النبیی

ن بل الله مادح الابرار

مدح عبد حر حقیر لدی

مدح النبیین سادة الاحرار

مردان اند، ناچیز و پست است.

و در ضمن چکامه ای طولانی گفته است:

طال لیلی و لم أجد لی علی السها

دمعینا سوی اقتراح الأمانی

فکأنی فی عرض تسعین لما

حلت الشمس اول المیزان

لیت أنی فیما یساوی تمام ال

میل عرضة و الشمس فی السرطان

نیاوردم.

آن موقع در برج سرطان قرار می گرفت.

در اشاره به برخی از کتابها گفته است:

غادة قدغدت لها حکمة ال

عین و أضحت عن غیرها فی انتفاء

بین ألحاظها کتاب الإشارا

ت و فی ریقها کتاب الشفاء

۔ عادتی که برای او ظاهر گردید، حکمت العین (تألیف کاتبی) بود و از غیر آن

اعراض کرد.

و به همین مناسبت گفته است:

فروی لحظها کتاب الاشارا

ت و کم قد روی عن الغزالی

و کتاب الشفاء عن ریقهایر

ویه حیث یروی بذاک الزلال

روایت می نماید.

مطول الفرع علی متنها

و خصرها مختصر النافع

باز گفته است:

لاحت محاسن برق مبسمها

و حتی نسیت محاسن البرقی

خاطر برده.

باز گفته است:

أ ارغب عن وصل من وصله

دواء لقلبی و عقلی و دینی

کتاب المحاسن فی وجهه

و یتلوه فیه کتاب العیون

دیدگان او هویدا می باشد.

از اوست:

کأن قلبی إذ غدا طائرة

مضطربا للغم لما هجم

ملامة فی أذنی عاشق

أو عربی فی بلاد العجم

گردیده.

پیش از این ذیل تألیفات مترجم حاضر اشاره ای به صحیفه ثانیه شد که وی دعاهایی را که در صحیفه کامله نیامده است، گردآوری کرده است. مؤلف می گوید: پیش از ایشان هم جمعی از علما به گردآوری ادعیه امام سجاد علیه السلام اشتغال ورزیدند و ما برخی از نسخه های کهن آنها را در اختیار داریم و از جمله کسانی که دست به این کار

زد سید ابو القاسم زیدبن اسحاق جعفری است که شیخ منتجب الدین به توسط پدر خودش از وی روایت می کند.

و دیگری سید ابو ابراهیم ناصر بن رضابن محمدبن عبدالله علوی حسینی بوده که از شاگردان شیخ طوسی به شمار می آید و شیخ منتجب الدین یاد شده با یک واسطه از او روایت داشته است.

و در آینده ذیل احوال شیخ نعمت الله بن حسین عاملی یادآور خواهیم شد آغاز تألیف کتاب أمل الآمل در سال 1096 ه. ق است و همین تاریخ هم از فواید آن کتاب استفاده می شود و به طوری که خود او در آخر کتاب نوشته است در اول جمادی ثانیه سال 1097 ه. ق از تألیف آن فارغ شده است. و در پایان همان کتاب خوابی را که دیده و در نتیجه به تألیف این کتاب پرداخته نقل نموده است.⁽¹⁾

از اظهارنظر مؤلف این کتاب که سال تألیف آن را 1096 ه. ق مرقوم داشته چنان بر می آید که از ضمیمه کردن 24 سال تأخیر به سنه 1073 که مترجم حاضر در بالا به آن اشاره کرده چنین بدست آورده که سال تألیف آن 1096 ه است و با این سال را از آنجا بدست آورده که خود مترجم حاضر ذیل احوال شیخ نعمت الله عاملی به آن اشاره نموده است . م.

شیخ معاصر بر پشت کتاب امل الآمل می نویسد: عدد علمایی که در بخش اول این .

کتاب در ارتباط با احوال علمای جبل عامل ترجمه شده است، دویست ونه تن و شمارش تألیفات آنها سیصد و نود و اندی می باشد. بخش دوم که مربوط به علمای دیگر است هزار و صد و ده تن و شمارش تألیفات ایشان یکهزار و پانصد و بیست و هفت مجلد است ⁽¹⁾

ترجمه روضات، ج 7، ص 351 می نویسد: شیح حر در مسیر خود که عازم مشهد مقدس بود وارد اصفهان شد و در آنجا با بسیاری از علما ملاقات کرد؛ از جمله با علامه مجلسی ارتباط کاملی به وجود آورد و از او اجازه روایت گرفت او اظهار داشته است که وی آخرین عالمی است که به من اجازه روایتی داده و مجلسی هم متقابلا از وی اجازه روایت گرفته و از اجازات مجلسی نقل کرده است. آنگاه که در اصفهان بود به مجلس شاه سلیمان وارد شد.

پیش از آن که اجازه جلوس بگیرد بر مسندی که نزدیک مسند شاه بود قرار گرفت.

شاه سلیمان که این قدرت را از او دید و پیش از این هم که از موقعیت علمی او اطلاع یافته بود به جانب او توجه کرده گفت شیخنا فرق میان حر و خر چقدر است؟ وی بلافاصله پاسخ داد: یک مسند! و آنگاه که وارد مشهد شد، منزلی برای خود تهیه کرد و مردم به طور کلی وجود او را مغتنم شمرده، منصب شیخ الاسلامی به عهده او واگذار شد و طولی نکشید از دانشمندان خراسان به شمار آمد.

در مقدمه أمل الآمل از کتاب روح الجنان شیخ محمد جزائری نقل شده است که وی در مشهد مقدس به تدریس کتاب وسائل الشیعة می پرداخت و گروه بسیاری از علما به درس او حاضر می شدند. در آنجا نام بیست و سه تن از شاگردان و راویهایش یاد شده است.

خلاصة الاثر، ج 3، ص 432 می نویسد: شیخ حر عاملی سال 1087 یا 1088 به مکه معظمه رفت و همان سال شهرت یافت که رافضیها خانه خدا را ملوث کرده اند.

به همین مناسبت گروهی از ترکها تصمیم گرفتند تا رافضیها را به قتل بیاورند.

شیخ مترجم که از آن واقعه اطلاع پیدا کرد، بیمناک شد و به سید موسی که یکی از اشراف مکه بود، پناهنده گشت و از او درخواست کرد که وی را به یکی از نواحی یمن روانه کند.

او هم با یکی از بستگانش وی را به آنجا فرستاد: مؤلف لؤلؤه، ص 80 می نویسد: تألیفات شیخ حر اگر چه زیاد است، لیکن اکثر آنها خالی از تحقیق است و باید آنها را تهذیب و تنقیح کرد و همچنین اعلامی که آثار بسیاری دارند از قبیل علامه نیازمند به تحقیق است به همین مناسبت برخی از متأخران شهید اول را از نظر دقتی که در تألیفاتش داشته برتر از علامه دانسته و همچنین تألیفات شهید ثانی را بر دیگران برتریداده اند. مؤلف روضات پس از آن که کلام شیخ یوسف را از لؤلؤه نقل کرده به سبب عدم تهذیب و تحقیق آنها اشاره کرده است. تکملة أمل الآمل، ص 327 می نویسد: شیخ حر عاملی یکی از محمدین ثلاث اواخر است که جوامعی در حدیث داشته اند و آنها ملامحسن فیض مؤلف الوافی و مجلسی مؤلف البحار و مترجم حاضر الوسائل می باشند. فوائد الرضویة، ج 2، ص 476 می نویسد: برادرش شیخ احمد در در الملوک نوشته: شیخ حر برادر بزرگتر من است. در روز 21 رمضان سال 1104 ه. ق در مشهد مقدس وفات یافت و من در مسجد بالاسر مبارک بر جنازه اش نماز گذاردم و در ایوان حجره نزدیک به مدرسه میرزا جعفر مدفون گردید. وی 72 سال عمر داشت و فرزندش محمدرضا در 13 شعبان سال 1110 ه. ق وفات یافت و در همان مقبره مدفون گردید. در آن مقبره ملا محمدباقر محقق سبزواری و ملا میرزا شیروانی هم مدفون هستند - م.

محمدبن حسن فتال فارسی نیشابوری

*محمدبن حسن فتال(1)فارسی نیشابوری

ابن شهر آشوب (2)می نویسد:

از تألیفات او التنویر فی معانی التفسیر و روضة الواعظین و بصیرة المتعظین بود و پیش از این هم به نام ابن احمد فتال فارسی اشاره کردیم.

مؤلف گوید: ابن شهر آشوب در المناقب می نویسد: فتال نیشابوری از کتاب التنویر فی معانی التفسیر و روضة الواعظین و بصیرة المعظین که از تألیفات خود اوست به من اطلاع داد.

و از این عبارت، به دست می آید که ابن شهر آشوب بدون واسطه از وی روایت می کرده و نیز در المناقب تصریح کرده که محمد بن حسن بن فتال نیشابوری بدون واسطه از شیخ طوسی به قرائت و سماع و مناوله و اجازه، بیشتر کتابها و روایتهای شیخ را با احتمالی که از مناقب به دست می آید، روایت کرده است.

در مناقب می نویسد: مترجم حاضر توسط پدرش از سید مرتضی روایت می کرده

و اضافه کرده است که هنگامی که پدر فتال در محضر سید مرتضی به قرائت می پرداخته وی شاهد و سامع قرائت پدرش در محضر سید بوده است.

و شیخ زین الدین بیاضی هم در کتاب الصراط المستقیم تصریح کرده که روضة الواعظین از تألیفات فتال نیشابوری است .⁽¹⁾

علامه مجلسی در فصل مصادر کتاب بحار می نویسد: کتاب مزبور از تألیفات شیخ محمد بن علی بن احمد فارسی است و کسی که کتاب مزبور را به شیخ مفید نسبت بدهد اشتباه کرده است و ابن شهر آشوب در مناقب و منتجب الدین در فهرست و علامه (ره) در رساله اجازه و دیگران کتاب مزبور را از آثار فتال نام برده اند و علامه سند خود را به این کتاب متصل ساخته است و نام مؤلفش را به طوری که ما نوشتیم ضبط کرده است و این شهر آشوب نام مؤلفش را محمدبن حسن بن علی فتال فارسی مذکور داشته و افزوده که مؤلف روضه و تفسیر یک شخص است و در معالم العلما هم به یکی بودن مؤلف آن دو کتاب اشاره کرده است و از فهرست منتجب الدین بر می آید که مؤلف آن دو کتاب، دو تن بوده اند.

آنجا که نوشته است محمدبن علی فتال نیشابوری مؤلف تفسیر در کمال وثوق است و با فاصله بسیاری می نویسد شیخ شهید محمدبن احمد فارسی مؤلف روضة الواعظین.

و ابن داوود در کتاب رجال می نویسد محمد بن احمد بن علی فتال نیشابوری معروف به ابن فارسی شیخ طوسی در رجال از وی نام برده و متکلمی جلیل القدر و فقیهی عالم و زاهدو پرهیزکار بوده و ابوالمحاسن عبدالرزاق رئیس نیشابور لعنه الله وی را شهید کرده است.

از کلام ابن داوود بر می آید که نام پدرش احمد بوده و نامی از او در رجال شیخ نیست؛ بلکه وی سالهای زیادی پس از شیخ می زیسته است - م.

المولی الجلیل رضی الدین محمدبن حسن قزوینی

وی از فضلا و علما و محققان بوده و در علوم معموله، مهارت داشته است و از متکلمان و معاصران به شمار می آید.

رضی الدین تألیفاتی دارد، از جمله لسان الخواص که کتاب ارزنده ای است ورسالة القبلة ؛ رساله شیر و شکر؛ رسالة المقادیر؛ و رسالة التهجد ، تاریخ علمای قزوین به نام ضیافة الاخوان و هدیة الخلان ، کتاب کحل الابصار ⁽²⁾، رسالة النوروز و کتاب

الغیر المنصوصه و دیگر تألیفات.

مؤلف گوید: آقا رضی، از شاگردان ملا خلیل قزوینی و دیگر اعلام بوده و در گی مهارت کامل داشته و دیوان شعری به پارسی تهیه دیده. در روزگار ما در سال ه. ق درگذشته است.

کتاب لسان الخواص او در شرح الفاظی است که خواص علما در میان خود داشته، ضمنا در مسائلی که مربوط به آن الفاظ است تحقیق کرده و الفاظ مزبور را ف ابجد، ترتیب داده و باب الف آن به اتمام رسیده است. و از تألیفات او کتاب شیر و شکر است که مشتمل بر چندین فصل بوده است و در بل از آن کتاب، از چهل مسأله گفت و گو کرده و فصل اول آن به اتمام رسیده بر این کتاب از مسائل متفرقه بحث نموده و به حل مشکلاتی که در انواع علوم به سر رسیده است پرداخته و در ضمن آنها عبارات مشکل را که به پارسی و عربی ح داده است.

از تألیفات او رسالة المولودیه است. در این رساله با تحقیقاتی که انجام داده و له رأی استادش ملا خلیل قزوینی بوده و در کافی هم یادآور شده، ثابت کرده که ریف رسول اکرم (صلی الله علیه و آله) در دوازدهم ماه ربیع الاول اتفاق افتاده است ⁽¹⁾

رضی و واعظ و مخلیل و سبزی کار

دلم فریفته این چهار قزوینی است

و منتخبی از اشعار او را نقل کرده است؛ از جمله:

از نعمت حق نعمت عمده دان نه خوان رنگین را

نمک بشناس گر نشناسی از هم تلخ و شیرین را

عهد او چون جناق بستن بود

مطلب از بستنش شکستن بود

اکسیر عمرناقص ماشد غم و ملال

کرد از برای ما نفسی را هزار سال

سید ابو منصور محمد بن حسن بن منصور نقاش موصلی

وی از صلحا و فضلا و ثقات اهل علم بوده و از شیخ ابوعلی فرزند شیخ طوسی

روایت داشته است .

شیخ فخر الدین محمدبن حسن بن یوسف بن علی بن مطهر حلی

وی فاضلی محقق و ثقهای بزرگوار است. از پدرش علامه حلی و اعلام دیگر آن روزگار روایت داشته است. از تألیفات او شرح قواعد است که به نام ایضاح الفوائد فی حل مشکلات القواعد، شرح خطبه قواعد به نام ایضاح القلوب، و الفخریه فی النیه ، حاشیة الارشاد⁽¹⁾، الکافیة الوافیة در علم کلام و تألیفات دیگر. شهید اول از او روایت داشته و در یکی از اجازاتش از وی ثناگستری بی اندازه کرده است.

سید مصطفی می نویسد: فخر المحققین از بزرگان طایفه شیعه و از ثقات فقهای ایشان به شمار است و بزرگواری عالیمقام و بلند منزلت و از نظر عالیقدری و بلند مرتبه ای و دانشوری به پایه ای است که نیاز به یادآوری ندارد. از پدرش روایت می کرده و شیخ شهید از وی روایت داشته و کتابهای ارزنده ای تألیف کرده است از جمله آنها کتاب الایضاح است(1).

مؤلف گوید: فخر المحققین در 22 ماه جمادی دوم سال 682 هجری متولد شده

و در بیست و پنجم همان ماه در سال 771 ه. ق درگذشته است . ⁽¹⁾

متولد شده و چهل و پنج سال پس از رحلت پدرش وفات یافته است (رحمة الله علیهما).

به خط یکی از علما دیدم فخر المحققین، کتاب تهذیب شیخ طوسی را دوبار در مشهد مقدس غروی (نجف اشرف) و یکبار در راه حج قرائت کرده و در مسجد الحرام از قرائت آن فارغ شده است.

از تألیفات او، رساله ارشاد المسترشدین فی اصول الدین است و من این رساله را در استرآباد دیده ام.

رساله مختصری در توضیح قول اصحاب در باب زکات که گفته اند: شرط الضمان امکان الاداء و الاسلام. فخر المحققین این رساله را در هشتم ماه محرم در سال 757 ه. ق برای فرزندش یحیی تألیف کرده است.

از تألیفات او شرح تهذیب الاصول است که به غایة السئول فی شرح تهذیب الاصول موسوم می باشد. من این شرح را در ساری و شهرهای دیگر دیده ام.

یکی از فضلا، کتاب المسائل الفخریة را به وی نسبت داده و ممکن است این کتاب، همان مسائلی باشد که سید مهنا از وی پرسیده است. نیز الرسالة الفخریة ورسالة اللمعة را از تألیفات او دانسته است و ممکن است رساله الفخریه ⁽²⁾همان رساله واجب الاعتقاد کبیر باشد و رساله اللمعة همان رسالة اللمعة فی النیة باشد که در متن امل الآمل به نام الفخریة خوانده شده است و احتمال دارد رساله دیگری باشد.

نظر به این که علامه حلی در آخر قواعد فرزندش توصیه کرده است تا هر یک از تصنیفهای او را که ناتمام مانده است به اتمام برساند، دور نیست خدای متعال وی را.

برای اتمام آن تصانیف توفیق داده باشد. بنابر این، فخر المحققین علاوه بر تألیفات یاد شده آثار دیگری هم داشته است.

و از تألیفات او فتواهای متفرقه و پاسخ استفتائات عدیده و تعلیقاتی است که بر کتابهای دیگران داشته است.

و از تألیفات او کتاب تحصیل النجاة است. این کتاب را شیخ زین الدین بیاضی در دیباچه الصراط المستقیم به وی نسبت داده است.

و از تألیفات اوست رساله واجب الاعتقاد . این رساله را مولانا جلال الدین محمدبن مولانا شمس الدین محمد استرابادی شرح کرده است و در آغاز آن شرح نوشته است این رساله به نام واجب الاعتقاد شهرت دارد و گمانم آن است که رساله واجب الاعتقاد از آثار علامه حلی باشد؛ چنان که خود علامه در پاسخ سؤالهای سید مهنابن سنان مدنی به آن اشاره کرده است و در کتاب خلاصه هم به مناسبت تألیفات خویش از آن نام می برد و پیش از این هم، ذیل احوال و آثار علامه به آن اشاره شد.

لیکن رساله ای را که شیخ محمد استرابادی شرح و تصریح کرده که از تألیفات شیخ فخرالدین است و به نام آن رساله نپرداخته است، پیداست که غیر از رساله واجب الاعتقاد علامه باشد و رساله دیگری است که فخر الدین به تألیف آن اقدام نموده و مؤید آن این است که بعضی از علما رساله واجب الاعتقاد الکبیر را به فخرالدین نسبت داده اند.

فخر الدین دو فرزند دانشمند و فاضل داشته است به نام شیخ ظهیر الدین محمدبن شیخ فخر الدین محمد و شیخ یحیی بن شیخ فخر الدین.

شرح حال شیخ ظهیر الدین پس از این ذکر خواهد شد.

در مجموعه ای که به خط فضلای جبل عامل نگارش یافته بود و در شهر اردبیل به مطالعه ما رسید به خط شیخ محمد بن علی بن حسن جباعی تعلیقاتی از شیخ فخر الدین محمد دست یافتم که بر شرایع یا مختصر النافع محقق حلی نگاشته بود. در پایان آن چنین آمده بود، تعلیقات مزبور را فخرالدین محمدبن مطهر در دهم رمضان سال 752 ه. ق در شهر حله به نگارش آورده است.

از تألیفات او شرح خطبة القواعد که آن را برای شیخ فخرالدین حیدربن

محمدبن حسن بن مطهر حلی، فخر الدین شرف الدین علی بن ابی علی محمد بن ابراهیم بیهقی تألیف کرده و به همین مناسبت به فخریه شهرت یافته و این نام به خاطر نام بیهقی است که فخر الدین بوده نه به جهت شهرت خودش که فخر المحققین یا فخر الدین است.

مؤلف قاموس در اجازه ای که برای این حلوانی بر پشت کتاب التکملة و الذیل نوشته چنین اظهار کرده: از شیخ و مولای خودم علامة الدین بحر العلوم فخر الدین ابوطالب محمدبن شیخ امام اعظم برهان علماء الامم جمال الدین ابو منصور حسن بن یوسف بن مطهر حتی به روایتی که از پدرش از صنعانی مؤلف کتاب التکملة داشته است .⁽¹⁾

علامه کتاب الفین و برخی از کتابهای دیگرش را به نام وی تألیف نموده و از تألیفات او شرح نهج المسترشدین؛ شرح مبادی الاصول و تهذیب الأصول که همگی آنها از تألیفات پدرش می باشد، حافظ ابرو که از مورخان شافعی بوده وی را همواره با پدرش در دربار شاه خدابنده دیده و او را جوانی زیرک و بافطانت و آماده برای هر گونه دانش و اخلاق پسندیده یافته است.

فخر المحققین در نزد پدرش تربیت یافته و در دهمین سال از عمرش به اجتهاد رسیده است.

گویند در یکی از شبها فخر الدین، پدرش علامه را در خواب دید.

پرسید: در آن جهان بر تو چه گذشت؟ در پاسخ گفت: کتاب الفین و زیارت حضرت سیدالشهدا کمک کار بود و الا از فتواهای خود سودی نبردم .

مستدرک الوسائل، ج 3، ص 459 می نویسد: فخر المحققین از عمویش علی بن یوسف و از پدر بزرگوارش روایت می کرده است و از جمله شاگردان او سید حیدر آملی مؤلف الکشکول و جامع الاسرار و تألیفات دیگر است که شرح حالش را در مجلد دوم صفحه 218 بیان کرده و سال 761 ه. ق از وی روایت کرده و فخرالدین در ضمن توصیف بجایی که از او نموده وی را جامع بین علم و عمل و شرف آل رسول و مفخر اولاد بتول ستوده و به اجتهاد و افتای او تصریح کرده و صورت اجازه ای که به سید مهناء شهید اول و زین الدین علی بن مظاهر داده، در مجلد 107 صفحه 181 بحارالانوار آورده شده است.

ابوالحسن شریف رضی موسوی محمدبن حسین

ابوالحسن شریف رضی موسوی محمدبن حسین ⁽¹⁾

کتاب نهج البلاغة ، حقائق التأویل ، تلخیص البیان من مجازات القرآن، معانی القرآن که مانند آن تألیف نشده است و مجازات الاثار النبویه و خصائص الائمة از تألیفات او می باشد و به طوری که ابن شهر آشوب اظهار داشته و دیوان اشعار او در ضمن چهار مجلد تدوین گردیده است.

نجاشی به یاد آوری از او پرداخته و نوشته است: محمدبن حسین بن موسی بن محمدبن موسی بن ابراهیم بن موسی بن جعفر علیه السلام⁽²⁾ابوالحسن رضی، نقیب علویهای بغداد و برادر سید مرتضی سراینده توانایی بود.

پاره ای از تألیفات وی از این قرار است: حقایق التنزیل، مجازات القران ، خصائص الائمه، نهج البلاغة، الزیادات فی شعرابی تمام، تعلیق خلاف الفقها، مجازات الاثار النبویة، تعلیقة فی الایضاح لابی علی ، الجید من شعر ابی تمام⁽³⁾، مختار شعرابی اسحاق الصابی و مادار بینه و بین ابی اسحاق من الرسائل و سال 406 ه. ق وفات یافت. ⁽⁴⁾

سید مصطفی او را نام برده و عبارت نجاشی را نقل کرده و اضافه نموده است وثاقت و بزرگواری او مشهورتر از آن است که به توصیف آورده شود. شیخ طوسی از وی روایت می کرده است.

باخرزی در دمیة القصر و ثعالبی در یتیمة الدهر و ابن ابی الحدید در شرح

نهج البلاغة و دیگران از وی یاد کرده و او را به عظمت ستوده اند. ⁽¹⁾

مؤلف عمدة الطالب به مناسبت یادآوری از او می نویسد: ابوالحسن ذوالحسبین نقیب النقباء فضایل او همه جا را فراگرفته و رفتار پسندیده او همگان را به خود متوجه نموده است.

در بغداد هیبت و عظمت ویژه ای داشت و به پرهیزکاری و پاکدامنی و پارسایی معروف بود و پیوسته بستگان خویش را مراعات می کرد و چندین بار به نقابت علویها گمارده شد و سمت امیر الحاجی و دیوان مظالم را عهده دار بود و یکی از دانشوران روزگارش به شمار می رفت و از بزرگان دانشوران بهره گیری نمود.

پاره ای از تألیفات او از این قرار است: المتشابه فی القرآن ، مجازات الاثار النبویة ، نهج البلاغة، تلخیص البیان عن مجازات القرآن، الخصایص، سیرة والده الطاهر ، انتخاب شعر ابن الحجاج به نام الحسن من شعر الحسین، اخبار قضات بغداد، سه مجلد رسائل نامه ها و دیوان شعر سید رضی در میان شاعران علوی از همگان سراینده تر بود؛ زیرا شاعران علوی هرگاه نغز می سرودند، سروده هاشان اندک بود و اگر بسیار می گفتند نغز نمی سرودند؛ لیکن سید رضی هم نغز می سروده و هم بسیار . ⁽²⁾

آورده نشده است.

ابیات زیر برگزیده از یکی از چکامه های اوست:

کم مقام علی الهوان و عندی

مقول صارم و أنف حمی

و إباء محلق بی عن الضی

م کما زاغ طائر وحشی

أی عذر إلی المجد إن ذل

الغلام فی غمده مشرفی

قدیذل العزیز ما لم یشمر

الانطلاق و قد یضام الأبی

أرتضی بالأذی ولم یقف العز

م مضاء و لم تعز المطی

که زبان گویایی چون شمشیر داشته شکیبایی ورزیده و زیر بار ننگ دیگران نرفته ام.

چه عذری و چه ننگی در پیشگاه بزرگواری دارد غلامی که در غلاف خود شمشیر برانی داشته باشد.

۔ آزار را بر خود می خرم و از عزمی که دارم که با لئیمان روبه رو نشوم دست برنمیدارم و مرکبم را برای دیدار آنان به رنج نمی افکنم.

از سروده های اوست:

رمت المعالی فامتنعن و لم یزل

أبدا یمانع عاشق معشوق

فصبرت حتی نلتهن ولم أقل

أبدا دواء التارک التطلیق

از اوست: اشتر العز بمابی

ع فما العز بغال

بالقصار الصفر إن شئ

ت أو السمر الطوال

لیس بالمغبون عقلا

من شری عزا بمال

إنمایدخرالما

ل لحاجات الرجال

و الفتی من جعل الأم

وال أثمان المعالی

بدهد.

از اوست:

حذفت فضول العیش حتی رددتها

إلی دون مایرضی به المتعفف

و أملت أن أمضی خفیفة إلی العلی

إذا شئتم أن تلحقوا فتخففوا

از اوست:

الاتنکری حسن صبری

إن أوجع الدهر ضربا

فالعبد أصبر جسما

و الحر أصبر قلبا

از اوست:

لاتحسبیه و إن أسأت به

یرضی الوشاة و یقبل العذلا

لو کنت أنت و أنت مهجته

و اشی هواک إلیه ما قبلا

هرگاه تو پاره دل او بودی باز هم از سخن چینی دست برنمیداشتی و با هر چیزی که به سوی او روی می آورد به ملامت وی برمی خاستی.

از اوست :

و من حذری لا أسأل الرکب عنهم

و أعلاق و جدی باقیات کما هیا

و من یسأل الرکبان عن کل غائب

فلا بد أن یلقی بشیرا وناعیا

از اوست:

یا قادحة با الزناد

قم فاقتدح بفؤادی

نار الغضادون نار ال

قلوب و الأکباد

ابن ابی الحدید ⁽¹⁾می نویسد: سید رضی، بزرگواری پاکدامن و شرافتمند و عالی همت بود؛ چنان که از هیچ کسی صله و جایزه نمی پذیرفت تا آنجا که از پذیرش جایزه های پدرش هم خودداری می کرد و در عین حال، همواره اندیشه او وی را به وصول مراتب عالیه و سرپرستی کارهای مهمی که دلش را پیوسته به جوش می آورد.

یادآوری کرده که حاکی از خواسته های قلبی او می باشد.

ابن خلکان گفته است: ابوالفتح جنی در یکی از مجموعه ها (یادداشت هایش) می نویسد: سید رضی در حالی که در کمال خردسالی بود و به ده سالگی نرسیده بود، به درس ابن سیرافی حاضر می شد و علم نحو را از وی فرا می گرفت.

در یکی از روزها که سید رضی و گروهی از اعلام حضور داشتند، طبق معمول، سیرافی خطاب به سید رضی گفت: هرگاه بگوییم رأیت عمر، علامت نصب آن چیست؟ سید رضی در پاسخ گفت : بغض علی علیه السلام. سیرافی و حاضران از حضور ذهنی او به شگفت آمدند. ⁽¹⁾

سید رضی (ره) در سال 404 ه. ق بدرود زندگی گفت.

را در پی درگذشت او برادر ارجمندش سید مرتضی (ره) ابیاتی در سوک او سرود. از آن جمله ابیات ذیل است .⁽²⁾

یا للرجال الفجعة جذمت یدی

و وددتها ذهبت علی برأسی

ما زلت أحذر وردها حتی أتت

فحسوتها فی بعض ما أنا حاس

رادیتها فلقیت منها صخرة

صماء من جبل أشم راس

و منعتها دمعی فلما لم تجد

دمعا تحذر أوقدت أنفاسی

و مصیبة و لجت علی سرج الهدی

: آل النبی حفائر الأرماس .

ثلموا بها بعد التمام کأنما

ثلموا بجدع الأنف یوم عطاس

همواره از آن گریزان بودم و بر خلاف انتظار مرا به درماندگی خویش دچار ساخت.

مؤلف گوید: کتاب حقائق التأویل سید رضی، تفسیر بسیار خوبی است و من مجلدات آن را در کتابخانه حضرت علی بن موسی الرضا علیه السلام دیده ام و کتاب بی مانندی است و از این کتاب مراتب علمی او ویژه در علوم عربیت و کلام بخوبی ظاهر می گردد.

و کتاب مجازات النبویة او را در شهر ری در زاویه مبارکه حضرت عبدالعظیم علیه السلام در نزد مدرس دیده ام.

و از آثار او دیوان اشعار اوست که در ضمن چهار مجلد و به پایداری ابوالحکیم جرنی گردآوری شده است..

کتاب خصائص الائمه علیهم السلام در اردبیل دیده ام.

این کتاب به سه هزار بیت می رسد و کلمات زرین و بلیغ حضرت مولی علی علیه السلام را در آن گرد آورده است.

سید رضی در سال 359 ه. ق متولد شده و 47 سال عمر داشته است و در یکی

از کتابها آمده که سال 404 هجری در گذشته است .⁽¹⁾

برادرش سید مرتضی قصیدهای مشهور در سوک او سروده؛ از آن جمله این بیت

است که پیش از این هم ذکر شده:

یا للرجال لفجعة جذمت یدی

و وددت لو ذهبت علی براسی

شهید ثانی (ره) در رساله منیة المرید فی آداب المفید و المستفید می نویسد: گویند سید رضی موسوی (قدس الله روحه) بزرگواری عالی همت و بلند طبع بود؛ چنان که متحمل منت کسی نمی شد و در این باره حکایتهایی با خلیفه عباسی دارد.

ویژه آن گاه که فرزند او متولد شده بود و خلیفه می خواست از این راه و با پرداخت هدیه هایی جلب توجه او را کرده باشد و از آن جمله در یکی از روزها یکی از مشایخش به او گفت: به طوری که شنیده ام خانه ای که در آن زیست داری کو چک است و مناسب با حال تو نمی باشد. من خانه وسیعی دارم که شایسته تو می باشد؛ آن را به تو بخشیدم و از تو می خواهم آن را از من بپذیری و به آن خانه انتقال پیدا کنی. سید رضی از پذیرش آن امتناع ورزید.

استاد، آن سخن را مکرر کرد. سید گفت: ای استاد، من بخشش پدرم را نمی پذیرم تا چه رسد که بخشش دیگری را قبول کنم.

استاد گفت: حقی که من بر گردن تو دارم بزرگتر و والاتر از حقی است که پدرت نسبت به تو دارد؛ زیرا من پدر روحانی توأم و او پدر جسمانی تو می باشد. سیدرضی در برابر این سخن، بی جواب ماند و خانه او را پذیرفت . .

این است که یکی از فضلا گفته است:

من علم العلم کان خیر أب

ذاک أبوالروح لا أبوالنطف

در کتاب کهنسال یکی از دانشمندان چنین خواندم که خلیفه الطالع بالله بیشتر از القادر بالله علاقه مند به سیدرضی بود و سید هم به طالع بالله بیشتر اظهار علاقه مندی می کرد.

سید رضی (ره) ابیات زیر را در مدح قادر بالله گفته است:

عطفا أمیر المؤمنین فإننا

فی دوحة العلیاء لانتفرق

ما بیننا یوم الفخار تفاوت

أبدا کلانا فی العلاء معرق

إلا الخلافة میزتک وإننی

أنا عاطل منها و أنت مطوق

سید رضی بابیت آخری گویا تعریضی به خلیفه داشته است.

قادر بالله هم که از چگونگی نظریه او اطلاع یافته در پاسخ گفته است: آری، برخلاف انتظارشریف، ماییم که طوق خلافت را به گردن افکنده ایم.

ابوالحسن صابی⁽¹⁾و فرزندش محمد غرس النعمه در تاریخشان نوشته اند: در یکی.

از روزها قادر بالله مجلسی ترتیب داد و ابواحمد طاهر موسوی و فرزندش ابوالقاسم مرتضی و گروهی از داوران و گواهان و فقیهان را به حضور خواند.

پس از آن که مجلس رسمیت، به خود گرفت، قادر ابیاتی از سید رضی که آغاز آنها با این شعر شروع می شود و پیش از این هم به پاره ای از آن اشاره کردیم ایراد کرد:

مامقامی علی الهوان و عندی

مقول ص ارم و أنف حمی

سپس خطاب به ابواحمد طاهر، پدر سید رضی گفت: از فرزندت بپرس از هنگامی که با ما رابطه دارد چه ناراحتی و ذلتی احساس کرده و از ما، چه ستمی به وی رسیده و در خلافت ما، چگونه خواری در خود احساس نموده که خلاف آنها را از خلیفه مصر مشاهده نکرده است.

قادر بالله به دنبال اظهار بی توقعی به خدمتهایی که به سید رضی نموده اشاره کرده و گفت: چگونه از ما اظهار ناراحتی و ذلت می کند، حال آن که سمت نقابت و تولیت دیوان مظالم را به عهده او واگذار کردیم و منصب جانشینی خویش را در مکه و مدینه در دست او در آوردیم و مقام امیر الحاجی را به وی تفویض کردیم.

سید رضی انکار کرد که شعر مزبور از سروده های او باشد.

در پی انکار وی، خلیفه از او درخواست کرد تا از انساب خلفای مصری نکوهش کند.

سید رضی از هجای آنان خودداری کرد.

خلیفه هم متقابلا، سیدرضی را از سمت نقابت خلع کرد و محمد بن عمر النهر شاسبی را به سمت نقابت برگزید.

مؤلف گوید: پیش آمد مزبور را در جای دیگر بیشتر از آن یافته ام.

از شیخ علی در رساله الخراجیة نوشته است سی ولایت در اختیار سید رضی بود.

یکی از علما گفته است: سید رضی، نخست در خانه اش دفن شد. پس از مدتی،

جنازه او را به حایر شریف حضرت سیدالشهدا علیه السلام برده و در کنار پدر و برادرش سید مرتضی (ره) دفن کردند.

مؤلف گوید: ممکن است اشتباهی برای این عالم، اتفاق افتاده است؛ زیرا سید مرتضی پس از سیدرضی در گذشته و علاوه بر این، شهرت همگانی ندارد که جنازه

سید رضی را به کربلای معلی انتقال داده باشند ⁽¹⁾

را در خانه اش دفن کردند.

سپس آن را به کربلا برده و در کنار پدرش دفن کردند و قبر او آشکارا و معروف است. مرحوم شیخ محمد سماوی در صفحه 65 مجالی اللطف به همین مناسبت در تاریخ او گفته است

و نجله الرضی من قدعرفا

بالعز والاباففاق الخلفا

قضی ببغداد و فی الکرخ قبر

و نقلوه بعد أرخ (قد اقر)

تاریخ او را 405 ه. ق یاد کرده است. در روضات راجع به چگونگی مدفن او مطالبی ایراد شده

است - م.

از تفسیر حقائق التأویل که از تألیفات سید رضی است به دست می آید که سید رضی (ره) علم نحو را از ابوعلی فارسی هم فراگرفته است و از وی در این کتاب نام می برد و او را به استادی می ستاید و کمال بزرگداشت را از او می نماید.

شیخ قطب الدین محمدبن حسین بن ابی الحسین قزوینی

منتجب الدین او را فقیه باصلاحیتی معرفی کرده است.

مؤلف گوید: قطب الدین، دو برادر فاضل به نام شیخ جلال الدین محمد و شیخ جمال الدین مسعود فرزندان حسین بن ابی الحسین داشته است و پس از این به نام ایشان اشاره خواهد شد و پدرشان هم از دانشوران روزگار خود بوده و ترجمه حالش پیش از این گذشته است.

شیخ محمد بن حسین بن احمدبن طحال

منتجب الدین اظهار داشته وی فقیه باصلاحیتی بوده است .

مؤلف گوید: این شخص همان شیخ محمد بن طحال مقدادی حائری است که در آینده به نام او اشاره خواهد شد.

اجل شهاب الدین محمدبن حسین بن اعرابی عجلی

منتجب الدین می نویسد: وی فاضل شایسته ای بوده است.

مؤلف گوید: بزودی به ترجمه حال برادرش شیخ اجل زین الدین مسافر بن حسین اشاره خواهیم کرد.

شیخ محمد بن حسین حر عاملی مشغری

جد پدری مؤلف امل الآمل است.

وی فاضلی دانشور و عالمی فقیه و جلیل القدر و عالی مقام بوده است. در علوم شرعی از همه معاصرانش برتر بوده و پدرش شیخ محمد بن محمد حر در علوم عقلی بر همه معاصر انش برتری داشته است.

شهید ثانی، دختر شیخ محمد را به همسری خود در آورد و او مراتب علمی را از شهید فراگرفت و از او به طوری که ابن عودی در ذیل شاگردان شهید یاد کرده به اخذ اجازه نایل آمده است .⁽¹⁾

شیخ محمد، نخستین دانشوری است که به اجتهاد شهید اقرار کرده و از مخلصان او به شمار است و کتابهای چندی را نزد او خوانده و شرایع دینی را از او فراگرفته و به اجازه عامه از او نایل آمده و نسبت به او خصوصیت و محبت صادقه و علاقه تام و تمامی نشان داده است .

امل الآمل، ج 1، ص 154 طبع جدید می نویسد: به خط وی چنین دیدم از طریق اهل بیت علیهم السلام نقل شده است: کسی که تصمیم دارد رقعه حاجتی برای کسی بنویسد، پیش از آن که به نوشتن حاجت خود بپردازد، با قلم بدون مرکب این دعا را در آغاز آن نامه بنگارد: بسم الله الرحمن الرحیم ان الله وعد الصابرین المخرج مما یکرهون و الرزق من حیث لا یحتسبون، جعلنا الله و ایاکم من الذین الاخوف علیهم ولا هم یحزنون. سپس به عرض حاجت خود بپردازد خدای متعال حاجت او را روا می سازد. م.

شیخ محمد بن حسین بن حسن بن ابراهیم بن علی بن عبدالعالی عاملی میسی

فاضلی عالم و محققی باصلاحیت و عابد و از معاصران است و تا حال حاضر در کربلای معلی زیست دارد.

سید محمد بن حسین بن حسن موسوی عاملی کرکی

برادر میرزا حبیب الله پیش یاد شده است. وی عالمی فاضل و بزرگواری فقیه و ساکن در اصفهان بوده است.

ادیب محمد بن حسین دیناری آبی

منتجب الدین گوید: وی از فضلا و دانشوران است کتاب المنتخب و کتاب ندبة الوالد علی الولد از تألیفات اوست.

این کتاب را دیده ام و بر خود او قرائت کرده و از او روایت می کنم.

سید محمد بن حسین حسینی سبعی احسائی

از علما و فضلا و معاصران است و کتابی در حدیث تألیف کرده است.

شیخ پاکدامن ابو جعفر محمد بن حسین شوهانی

منتجب الدین گفته: وی در مشهد مقدس می زیسته و از فقها و از افراد باصلاحیت و مورد وثوق بوده است.

مؤلف گوید: پیش از این به نام شیخ محمد بن حسن شوهانی که استاد ابن شهر آشوب بوده اشاره شد و به حق می توانم بگویم این شخص و عالم یاد شده یکی هستند.

قاضی شرف الدین ابوالفضل محمدبن حسین بن عبدالجبار طوسی

در کاشان می زیسته و منتجب الدین می گوید: وی از فضلا و فقها باصلاحیت های تفسیر همراه با حبل المتین به طبع رسیده تا آخر سوره حمد است و قسمتی هم به طور خلاصه در تفسیر سوره حمد به انضمام مفتاح الفلاح طبع شده است.

مورد وثوق بوده است .

شیخ جلیل بهاء الدین محمد بن حسین بن عبدالصمد حارثی عاملی جبعی

منسوب به حارث همدانی است که از اصحاب خاص حضرت مولی علی علیه السلام می باشد.

شیخ بهائی (ره) از فقها و علما و فضلا و محققان و مدققان به شمار می آید و دانشوری بزرگوار و عالیمقام است و تألیفاتی پسندیده همراه با عبارات گزیده دارد و از همه گونه خوبیها برخوردار گردیده است و بالاخره در این صفات به پایه ای نایل آمده که احتیاجی به یاد آوری ندارد و فضیلتهای او بیشتر از آن است که به شمارش در آید.

شیخ بهائی از استادی ویژه ای برخوردار بوده و تبحری بسزا داشت.

کامل و سرایندهای ادیب و منشی و مورد اعتماد همگان بود و در روزگار خودش در فقه و حدیث و معانی و بیان و ریاضی و فنون دیگر همتایی نداشت.

تألیفات شیخ بهائی فراوان است؛ از آن جمله است کتاب الحبل المتین فی احکام احکام الدین، در این کتاب به گردآوری حدیثهای صحیح و حسن و موثق پرداخته و آنها را با توضیحات بالطافتی شرح کرده و کتاب طهارت و صلاة آن به آخر رسیده و مابقی کتابهای آن نانویس مانده و در همین بخش تألیف شده و هزار و اندی حدیث را برای اثبات منظور خویش ایراد نموده است.

و دیگری مشرق الشمسین و اکسیر السعادتین.

در این کتاب، آیات احکام را گرد آورده و به شرح آنها پرداخته و در ضمن به نقل احادیث صحاح اقدام کرده و به شرح آنها اشاره نموده و تنها کتاب طهارت آن به اتمام رسیده و نزدیک چهارصد حدیث در آن گرد آورده است. ⁽¹⁾

دیگری کتاب العروة الوثقی در تفسیر قرآن که تنها تفسیر سوره فاتحه اش به اتمام رسیده است.⁽²⁾دیگری الحدیقة الهلالیة در

شرح دعای هلال⁽¹⁾، حاشیة الشرح العضدی علی مختصر الاصول، الزبدة فی الاصول، الغزالزبده⁽²⁾

مترجم گوید: این ماده تاریخ 1016 ه. ق می باشد.

مدنی دو شرح برای آن نوشته است.

المقاصد فیما اتفق فی ایام السنة، حاشیة الفقیه ⁽¹⁾، جواب مسائل الشیخ صالح الجزائری که پاسخ بیست و دو سئوالی است که شیخ جزائری از شیخ بهائی نموده است، جواب ثلاث مسائل اخر عجیبه ، جواب المسائل المدنیات ، شرح الفرائض النصیریه للمحقق الطوسی که ناتمام مانده است. و رسالة فی نسبة اعظم الجبال الی قطر الارض، تفسیری به نام عین الحیاة ، تشریح الافلاک، رسالة الکر⁽²⁾و رساله عربی در اسطرلاب به نام الصحیفة، رساله فارسی در اسطرلاب به نام التحفة الحاتمیة⁽³⁾و شرح صحیفه سجادیه به نام حدائق الصالحین، حاشیه بیضاوی که ناتمام مانده"، حاشیه مطول که ناتمام مانده⁽⁴⁾، شرح الأربعین حدیثا، رسالة القبلة ، کتاب سوانح الحجاز که پیش آمدهای سفر حجاز را در آن کتاب به پارسی سروده است. و مفتاح الفلاح ⁽⁵⁾، حواشی الکشاف، حاشیة الخلاصة در رجال، حاشیة الاثنی عشریه شیخ حسن صاحب معالم، حاشیة القواعد الشهیدیة و رسالة القصر و التخییر فی السفر، رسالة ان انوار سائر الکواکب مستفادة من الشمس ، رساله حل اشکالی عطارد و القمر، رسالة احکام سجود التلاوة ، رسالة استحباب السورة و وجوبها، شرح

شرح الرومی علی الملخص ⁽¹⁾.

از این کتاب در الحدیقة الهلالیة نام برده است و حواشی الزبدة ، حواشی تشریح الافلاک، حواشی شرح التذکرة و رساله ها و جوابهای سئوالات دیگر که تألیف نموده است .

شیخ بهائی سروده های پسندیده فراوانی به تازی و پارسی دارد⁽²⁾

آنان که شمع آرزو در بزم عشق افروختند

از تلخی جان کندنم از عاشقی واسوختند

دی مفتیان شهر را تعلیم کردم مسأله

و امروز اهل میکده رندی ز من آموختند

چون رشته ایمان من بگسسته دیدند اهل کفر

یک رشته از زنار خود در خرقه من دوختند

یارب چه فرخ طالع اند آنان که در بازار عشق

دردی خریدند و غم دنیا و دین بفروختند

در گوش اهل مدرسه یارب بهائی شب چه گفت

کامروز آن بیچارگان اوراق خود را سوختند

رباعی

فرخنده شبی بود که آن دلبر مست

آمد ز پی غارت دل تیغ به دست

غارت زده ام دید و خجل گشت دمی

با من ز پی رفع خجالت بنشست

ایضا

و در میکده دوش زاهدی دیدم مست

تسبیح بگردن و صراحی بر دست

گفتم ز چه در میکده جا کردی گفت

از میکده هم به سوی حق راهی هست

ایضا

ای چرخ تو با مردم نادان باری

هر لحظه بر اهل فضل غم میباری

پیوسته از تو بر دل من بار غمی است

گویا که ز اهل دانشم پنداری

سید علی بن میرزا احمد (سید علی خان کبیر شارح صحیفه) در کتاب سلافة العصر فی محاسن اعیان العصر در مقام ستایش از او گفته است: وی پر چم برافراخته دانشمندان و سید دانشوران اسلام و دریای دانشی بوده که امواج فضایل آن متلاطم است و بزرگ اندیشی است که فضیلت او همگان را به خود متوجه نموده کوه معارفی است که سرسختانه در برابر هر بادی پایدار مانده و فرسخها فضای دانش را فراگرفته است.

بر اسب راهواری از دانش برنشسته که هیچ اسب راهواری به گرد آن نمی رسد و ماه شب چهارده ای است که هیچگاه در محاق قرار نمی گیرد و چله ای است که خواهندگان از هر کجا که باشد پهلوی شتران را بشدت می کوبند تا برای فراگیری دانش به جانب وی کوچ نمایند و قبله ای است که دلها به فطرت خویش سر تعظیم به سوی او فرود می آورند.

او دانای بشر و مجدد شیعه در آغاز قرن یازدهم است.

ریاست مذهب و ملت به وی منتهی گردیده و پنبه برهان و ادله به کف با کفایت او شیده شده فنون علوم را به اجماع جمع کرده و صنوف دانش را در برابر گوشها و چشمهای حیرت زده گرد آورده است. از هر فنی بهره ها برده و از هر نهری سیراب گردیده در گفتار بر همگان مقدم است و سخن در راستای حقیقت ایراد نماید و دهان به لاطائل نگشاید.

در میان گذشتگان و معاصران همتایی ندارد، چون ملت محمدی که ختم ادیان است و از دیگر آئینها برتر، با آن که در این قرن به وجود آمده بر همگان افسر است.

و کل وصف قلت فی غیره

فإنه تجربة الخاطر

شیخ بهائی در هنگام غروب آفتاب روز چهارشنبه سه روز مانده از ماه ذیحجه در

سال 953 ه. ق در شهر بعلبک متولد شد.⁽¹⁾

محل ولادتش را بسیاری بعلبک و برخی عربستان و ابوالمعالی طالوی شهر قزوین گفته است.

از همه اقوال مختلفه قول سید علی خان که در بالا آمده است به صحت نزدیکتر است؛ زیرا وی نزدیکترین فرد به زمان او و آگاهترین شخص به احوالش می باشد. م.

پس از آن که مبانی علمی و مبادی فقاهتی را بیشتر از آن چه در انتظار معاصران بوده پیمود، به سمت شیخ الاسلامی منصوب گردید و امور شریعت مطهره علی صاحبها الصلوة و السلام به او تفویض گردید. مدتی نپایید که شیخ بهائی به فقر و سیاحت توجه کرد و نسیم انزوا از منصب و مقام از سوی حقیقت وزید و راه طریقت را پیش گرفت و ترک مال و منصب گفت و آنچه متناسب باطن و حالش بود از برای خویش برگزید و عازم زیارت بیت الله و زیارت قبر پیغمبر اکرم (صلی الله علیه و آله) و اهل بیت گرامی اش علیهم افضل الصلوة و التحیة و السلام گردید.

سی سال از عمر خویش را به سیاحت گذراند و از خوبی دنیا و خوشی آخرت برخوردار شد. ⁽²⁾در این مدت، با بسیاری از ارباب فضل و حال، ملاقات کرد و از مصاحبت ایشان به آن اندازه که نسبت به دیگران محال می نماید بهره کافی برد.

سپس به ایران بازگشت و باران دانش از ابر کمال او زمین دلها را سبز و خرم ساخت و به تألیف و تصنیف پرداخت و تحقیقات او آویزه گوشها گردید.

سید پس از آن چه نقل کردیم در ضمن فقرات بسیاری از وی ثنا گفته و اظهار داشته است که وی در سال 1031 ه. ق بدرود حیات گفت⁽³⁾، از بعضی از استادان .

شنیدیم شیخ بهائی سال 1035 ه. ق در گذشته و بخشی از تألیفات پیشین او را یادآوری کرده اند.

پیش از این، ذیل شرح حال شیخ ابراهیم بن ابراهیم عاملی، ابیات چندی را که در سوک شیخ بهایی گفته است ایراد کردیم.

سید مصطفی در نقدالرجال می نویسد: وی بزرگواری صاحب جاه و عالی مقام بود و حافظه ای فوق العاده داشت.

در کثرت علوم و فضیلت بسیار و علو مقام و اطلاع از فنون اسلام، دانشوری را به مرتبه او نیافته ام و او از نظر اطلاع از فنون متفرقه مانند شخص واحدی بود که در یک فن بخصوص کمال تبحر را داشته باشد و کتابهای ارزنده ای دارد.

شیخ بهائی ابیاتی چند در سوک پدرش سروده که پیش از این آنها را نقل کردیم و از سروده های او چکامه ای است در مدح حضرت ولی عصر (عج) که بخشی از آن را می آوریم⁽¹⁾:

خلیفة رب العالمین و ظله

علی ساکنی الغبراء من کل دیار

إمام هدی لاذ الزمان بظله

و ألقی إلیه الدهر مقود خوار م.

علوم الوری فی جنب أبحر علمه

کرفة کف أو کغمسة منقار

إمام الوری طود النهی منبع الهدی

و صاحب سر الله فی هذه الدار

و منه العقول العشر تبغی کمالها

ولیس علیها فی التعلم من عار

۔ امام زمان در این روزگار، پیشوای مردمان و کوه سر به آسمان کشیده خرد و سرچشمه هدایت و صاحب سر خدا است.

صاحب العصر الإمام المنتظر

من بما یأباه لایجری القدر حجة

الله علی کل البشر خیر أهل الأرض فی کل الخصال شمس أوج المجد مصباح الظلام صفوة الرحمن من بین الانام الإمام بن الإمام بن الإمام قطب أفلاک المعالی و الکمال ذو اقتدار آن یشأ قلب الطباع صیر الإظلام طبعا للشعاع و ارتدی الإمکان رد الامتناع قدرة موهوبة من ذی الجلال

۔ حضرت ولی عصر یا امام منتظر عجل الله تعالی فرجه، بزرگ آفریده ای است که

اگر به امر حضرت پروردگار، اراده فرماید. چرخ مقدرات از حرکت باز می ماند.

پسندیده بهترین مردم روی زمین است.

۔ خورشید تابانی است که در والاترین اوج بزرگواری قرار گرفته و چراغ تاریکیها و برگزیده خدای بخشنده است از میان مردمان.

۔ امام است و فرزند امام و فرزند فرزند امام و قطب فلکهای مراتب علو و کمال است.

از اوست⁽¹⁾:

فی یثرب و الغری و الزوراء

فی طوس و کربلا و سامراء

الی أربعة وعشرة هم ثقتی

فی الحشر و هم حصنی من أعدائی

که مرا از آتش کینه دشمنان نگهداری می فرمایند.

این دو بیت بدون نقطه از اوست:

و اها لصد وصالکم علله

وعدلکم وصدکم علله

کم حصل صدکم و ما أمله

کم أمل وصلکم وما حصله

و چه بسیار آرزومند بوده ام به شما دسترسی پیدا کنم و به آرزو نرسیده ام. .

از دوبیتیها و رباعیات اوست:

إن جئت أقص قصة الشوق إلیک

إن جئت إلی طوس فبالله علیک

قبل عنی ضریح مولای و قل

قد مات بهائک بالشوق إلیک

در مقام مناجات گفته است:

یارب إنی مذنب خاطئ

مقصر فی صالحات القرب

و لیس لی من عمل صالح

أرجوه فی الحشر لدفع الکرب

غیر اعتقادی حب خیر الوری

و آله، و المرء مع من أحب

آری تنها عمل شایسته ام از محبت محمد و آل محمد است که وسیله نجات من می باشد و به یقین میدانم، آدمی با کسی که دوستدار اوست، محشور می شود.

شیخ مبرور، چکامه ای در مدح شیخ محمد بن شیخ محمد حر که از شاگردانش بوده و پس از این به شرح حالش اشاره می شود، سروده از آن جمله است:

فولت و قدبل الندی شملة لها

کما بل کف الحر فی الفاقة الندی

کریم إذا ما جئته یوم حاجة

فلا مانعآیلفی و لا قائلا غدا

بریک بهاء فی ذکاء و عفة

بها نال أعلی رتبة العز مفردا

توحد فی حوز المکارم و العلی

لذا صار نظمی فی معالیه أوحدا

الیهنئک یابن الحر نظم مرصع

بجوهر لفظ فی مدیحک نضدا

و لابرحت أزهار فضلک تجتنی

ولازلت مفضالا مطاعا مسددا

محمدبن حسین، بهاء الدین عاملی

و در ضمن چکامه دیگری در مدح او گفته است:

محمد الحر ذاک الذی

حوی کل فضل بأصل أصیل

ومدحی و إن قل فی لفظه

ولکنه لیس معنی قلیل

حقیقتی که در آن نهفته می باشد، اندک نخواهد بود.

و مؤلف گوید:

بهاء الدین محمد بن حسین بن عبدالصمد بن شمس الدین محمد بن علی جباعی بن حسین حارثی

بهاء الدین در روزگار شاه تهماسب صفوی و شاه پس از او، همراه پدرش به ایران آمد و دوران ترقی او مصادف با روزگار شاه عباس اول بود و در همان

زمان هم به منصب شیخ الاسلامی اصفهان برگزیده شد.

سپس از این منصب استعفا داد و به درخواست شاه عباس به اقامه نماز جمعه و جماعت مشغول شد.

شیخ بهائی فرزند پسر نداشت و تنها دختری به جای گذارد که در روزگار ما نواده دختری او وجود دارد.

همسر شیخ بهائی، دختر شیخ علی منشار است که زنی خردمند و بافضیلت بود و شنیدم که پس از رحلت شیخ بهائی زنده بود و زنها به محضرش حاضر می شدند و از مراتب کمال او بهره می بردند.

پدر و جد و جد پدری اش همگان از فضلا و دانشمندان بوده اند و پیش از این به ترجمه احوالشان اشاره کردیم.

پدرش به شیخ مبرور و برادرش عبدالصمد اجازه داده و اجازه مزبور را بر پشت اجازه شیخ زین الدین (شهید ثانی ره) که برای خود او نوشته مرقوم داشته است. خلاصه اجازه مزبور این است:

خدا را آن چنان که شایسته جناب اوست، سپاس می گذاریم و بر محمد (صلی الله علیه و آله) و خاندان او درود می فرستیم. اما بعد به فرزندم بهاء الدین محمد و فرزند دیگرم ابوتراب عبدالصمد، که خدای متعال نگهدار هر دو باشد، بعد از آن که فرزند اکبرم، بخش مهمی از علوم عقلیه و نقلیه را قرائت کرد، اجازه دادم تا همه طرقی را که در این اجازه اجازه شهید) آمده روایت کنند و همچنین به ایشان اجازه دادم تا همه روایتهایی را که از طرق عامه و خاصه در اختیار من در آمده است و کلیه نظم و نثری را که خود تألیف کرده و به نظم در آورده ام روایت نمایند؛ مشروط بر آن که احتیاط در روایت را نادیده نگیرند و به شرایط مقرره در نزد اهل روایت و درایت عمل نمایند و از خدا می خواهم آنان را به آرزویشان نایل گرداند و وضع دنیا و آخرت ایشان را اصلاح فرماید که او بخشنده و کریم است. مضمون این اجازه را پدر خطاکار و گناهکار نیازمند به رحمت خدای بی نیاز ایشان حسین بن عبدالصمد جبائی و فقه الله لمراضیه و جعل مستقبله خیرا من ماضیه به زبان خویش بیان کرد و به قلم خود نگاشت.

تاریخ این اجازه روز سه شنبه دوم ماه رجب المرجب سال 971 ه. ق در مشهد مقدس رضوی علی مشرفه و علی آبائه و ابنائه

افضل الصلوات و اکمل التسلیمات ⁽¹⁾

مؤلف گوید: شیخ بهائی در یکی از یادداشتهایش نوشته است کتاب کلیات قانون و برخی از کتابهای دیگر را نزد ملا عبدالله یزدی خوانده است.

شیخ بهائی بر کتابهای بسیاری که در علوم متفرقه تألیف گردیده تعلیقاتی نوشته و نیز فواید و یادداشتهای متفرق و پاسخ استفتائات چندی به عربی و فارسی نگاشته که برخی از آنها را به خط خود او دیده ام.

شیخ بهائی بر هر یک از تألیفات خود، حواشی بسیاری تدوین نموده مخصوصا به برخی از آنها توجه کاملی نشان می داده و حواشی فراوانی بر آنها نوشته که در پاره ای حواشی بیشتر از خود متن بوده است.

از تألیفات او رساله ای است در رد الادلة الأربعة عشر علی وجوب قرائت السورة بعد الحمد. سبب تألیف این رساله، آن بود که یکی از معاصرانش رسالهای تدوین کرد مشتمل بر چهارده دلیل و توسط آنها اثبات نمود که واجب است در نماز پس از سوره مبارکه حمد، سوره ای خوانده شود. شیخ که با نظریه وی مخالف بود رساله مزبور را در رد آن رساله نوشته است. من این رساله را در کاشان دیده ام.

از تألیفات اوست رساله ای که در پاسخ پرسش خان احمد خان، سرپرست و حاکم گیلان به طور مختصر مرقوم داشته است و نسخه ای از آن در اختیار من می باشد.

از تألیفات او شرح الفیة ابن مالک است که به فارسی نوشته و من این شرح را در تبریز در نزد حاج مقیم تبریزی دیده ام و به گمانم اشتراک اسمی موجب انتساب شرح مزبور به شیخ می باشد و الآ از او نیست.

از تألیفات او حاشیه ای است بر حاشیه مولانا عبدالله یزدی استادش که بر شرح مولانا جلال الدین محمد دوانی بر تهذیب المنطق تفتازانی نوشته است.

و از تألیفات او رساله فارسی است در تحقیق عقاید شیعه در فروع و اصول که مفصلا و در عین حالم.

به اختصار مرقوم داشته و در ضمن آن به پرسشهای شاه عباس کبیر پاسخ داده است . ⁽¹⁾

آن دو، ملا ادهم خلخالی است و مترجم نسخه دیگر معلوم نیست - م.

و از تألیفات او رساله فارسی است مربوط به مسائل گر و مساحت و احکام آن.

این رساله را به خواهش شاه تهماسب صفوی و به نام التحفة تدوین کرده است.

من آن را به خط یکی از فضلای روزگارش در استر آباد دیده ام و این رساله غیر از رسالة الکر است که به عربی و به نام سلطان یاد شده تألیف نموده است .

از تألیفات او رساله ای است در شرح گفتاری که قاضی بیضاوی در تفسیر آیه شریفه فسحقا لاصحاب السعیر ایراد کرده است.

از تألیفات او رساله ای است در نفس و روح که من آن را در بار فروش و جاهای دیگر دیده ام.

از تألیفات او رساله ای است در حل عبارتی که در بحث وضو از القواعد به این الفاظ آمده: ولو کان الاخلال من طهارتین اعاد اربعا و در ضمن خود بر آن رساله حواشی مرقوم داشته است .

دیگری در حال عبارت القواعد که در بحث میاه به این الفاظ مرقوم داشته است الأول فی المطلق و المراد به ما یستحق اطلاق اسم الماء علیه.

از تألیفات او تعلیقاتی است بر رسالة اسطرلاب فارسی محقق طوسی و از آنها است کتاب صحیح بهائی. گویا این کتاب حبل المتین است و از آنهاست رساله مختصری در اثبات وجود صاحب الزمان علیه السلام و من این رساله را در رشت دیده ام.

و از تألیفات او کتاب تأویل الآیات است که آیات قرآن کریم را از آغاز تا آخر به سبکی که نزدیک به سبک صوفیه است تأویل نموده است و کتاب مختصری است و من آن را در کتابخانه آستان مقدس حضرت رضا علیه السلام دیده ام و بر پشت آن نوشته بود: این کتاب، تألیف شیخ بهائی است.» خدا داناست و ممکن است تأویل الأیات همان

تفسیر عین الحیاة باشد که در متن امل الآمل آورده شده است.

و از تألیفات او حاشیه ای است بر القواعد الشهیدیة که ناتمام مانده و من آن را در اردبیل دیده ام.

و دیگر حاشیه ای است بر حاشیة الخطائیه و بنا به آن چه که از یکی از فضلا به خاطر دارم، تعلیقات مزبور، شرحی است که بر حاشیه خطائی نوشته، لیکن به اتمام نرسیده است.

به خط یکی از فضلا دیدم از خط خود شیخ نقل کرده که سال 951 ه. ق متولد شده است و همان فاضل اظهار داشته شیخ بهائی در سال 1030 ه. ق در اصفهان وفات یافته و در مشهد مقدس رضوی در خانه خودش واقع در پایین پای ضریح مقدس حضرت رضا علیه السلام مدفون گردیده است و مدت عمرش 79 سال و یا به قولی 76 سال می باشد .⁽¹⁾

از جمله: اقوال نادرست یکی 930، 1029، 1032 و 1040 می باشد و قول درست 1030 و 1031 می باشد و قول 1030 به حقیقت نزدیکتر است؛ زیرا این تاریخ مؤلف عالم آرا که در روزگار او بوده و پیش از این هم به آن اشاره شد و محمدقاسم منجم مؤلف تنبیهات می آورد و در باب رجعت مریخ در عقرب می نویسد: در سال 1030 ه. ق مریخ در برج عقرب راجع شد و ستاره مشتری در کمال ضعف بود. به خاطر رسید که شخص سر شناسی از علما از دنیا می رود و نظر به این که در این روزگار دانشمندی را به پایه شیخ بهائی نشان نداشتم، یقین کردم که شیخ بهائی رحلت خواهد کرد و چنان شد که پنداشتم پس از پنج ماه که از این قضیه گذشت، شیخ بهائی بیمار شد و به فاصله یک هفته در گذشت و از کسانی که به وفات وی در این سال اشاره کرده است، مولانا محمدتقی مجلسی است. در روضة المتقین، ج 14، ص 435 می نویسد: شیخ بهائی در ماه شوال سال 1030 ه. ق در اصفهان در گذشت تا آنجا که می نویسد: شش ماه پیش از وفاتش صدایی از قبر بابا رکن الدین به گوشش رسید و من و جمعی همراه او بودیم و من نزدیکتر از دیگران به او بودم. خطاب به ما گفت: آیا صدایی را که من شنیدم، شما هم شنیدید؟ اظهار بی اطلاعی کردیم. شیخ گریست و بالأخره گفت: مرا برای آمادگی به مرگ دعوت کردند و تقریبا پس از شش ماه که از این قضیه گذشت وفات یافت و من همگی طلاب و فضلا و مردم دیگر که نزدیک به پنجاه هزار تن بودند، بر جنازه او نماز گذاردیم. پس از درگذشت شیخ چکامه ها و ماده تاریخها در فوت او سروده شد؛ از جمله میرزا ابوطالب اعتمادالدوله گفته است:

رفت چون شیخ ز دار فانی

گشت ایوان جنانش مأوای

دوستی جست ز من تاریخش

گفتمش (شیخ بهاء الدین وای)

ملک حمزه سیستانی گفته است:

ای فلک از توسؤالی دارم

فضل را مرتبه و آیین کو

گوهر دانش و فرهنگ چه شد

زبده گوهر ماء و طین کو

خردم گفت که تا چند زنی

دم بیهوده که آن و این کو

یک سخن گویم و جانم سوزد

بی بها (شیخ بهاء الدین) کو

دیگری گفته است: بهاء الدین محمد شدمه شوال از عالم)

و از ظاهر ماده تاریخهای مزبور و امثال آنها پیداست که اختلاف در نقل اقوال به سبب همین

گونه ماده تاریخها بوده است.

باری، مقام و موقعیت شیخ مبرور والاتر از آن است که در صفحات معدودی به شرح حال او بسنده شود. این است که برخی از دانشمندان، رساله مجزایی در گزارش زندگی او تدوین نموده اند؛ از جمله مظفر الدین علی شاگرد خود شیخ بهائی و ابوالمعالی کرباسی و سعید نفیسی محقق معاصر ما رساله ای به نام (احوال و اشعار فارسی شیخ بهائی) که به طبع هم رسیده است و دیگر شیخ اجازه ما مرحوم معلم حبیب آبادی اصفهانی (ره) رساله ای به نام (رشحات سمائی) در زندگی او تألیف کرده است. پیش از این مرقوم شد شیخ بهائی مدتی از زندگی خود را به مسافرت برگزار کرده و با بزرگانی از طبقات شریعت و طریقت ملاقات کرده و در بیت المقدس به تدریس اشتغال ورزیده است. ابن ابو اللطف که از ورود او اطلاع یافت، بالاخره در بخشی از علم هیئت و هندسه از محضر او بهره مند گردید. در دمشق با حافظ حسین کربلائی مؤلف (روضات الجنات) ملاقات کرد و در همان جا با حسن بورینی که از علمای بنام بود و شیخ را نمی شناخت، به گفت و گو پرداخت و بالاخره بورینی به مقام شیخ پی برد و اظهار داشت: هر گاه (بهائی حارثی که آوازه اش گوشها را به خود متوجه نموده وجود داشته باشد؛ تو همان شخص خواهی بود و در حلب به درس شیخ عمر عرضی حضور یافت و پس از مباحثاتی مورد شتم وی قرار گرفت و بالأخره در مجلس دیگر معارفه حاصل شد و شیخ عمر عذرخواهی کرد. شیخ بهائی از علوم غریبه اطلاع داشت و به همین مناسبت، پاره ای از اعمال و برخی از کتابهای مربوط به این رشته را به وی نسبت داده اند؛ از جمله کتاب اسرار قاسمی را که در این فن شهرت تمام دارد، از تألیفات او شمرده اند. با آن که از قاسم نامی است که در نیر نجات و جادو گری کار می کرده است، برخی از کارهای محیر العقول در احوال او نوشته اند که ما در ترجمه روضات الجنات ، ج 7، ص 439 به آنها اشاره کرده ایم و در صفحه 306 همان مجلد نیز به بخشی از احوال و آثار و شاگردان و حکایات او اشاره شده است . در مطلع الشمس ، ج 2، ص 323 نقل شده است که سال 1008 ه. ق که شاه عباس به مشهد آمده بوده در یکی از شبها که سر شمعها را با مقراض می گرفت، شیخ بهائی که حضور داشت بالبداهه گفت: پیوسته بود ملایک علیین

پروانه شمع روضه خلد آیین

مقراض به احتیاط زن ای خادم

ترسم به بری شهپر جبرئیل امین و در همین مجلد صفحه 157 مقبره قدیمی شیخ را شرح داده و در این زمان به طرز باشکوهی مقبره أو تغییر یافته است و از بیوتات آستانه مبارکه می باشد. شیخ بهائی مراتب علوم فقه و اصول و معقول را از ریاضی و طب از پدرش و ملا عبدالله یزدی و ملاعلی مذهب و ملا افضل قاینی و ملا محمدباقر یزدی و حکیم عماد الدین محمود فراگرفته و شاگردان دانشمندی از قبیل ملاصدرا و ملا محسن فیض و شیخ جواد کاظمی و سید ماجد بحرانی و ملا خلیل غازی و ملاصالح مازندرانی و مولانا محمدتقی مجلسی و ملانظام قرشی و محقق سبزواری و میرزا رفیع نائینی و شیخ علی بحرانی معروف به امام الحدیث و عنایت الله قهپائی مؤلف مجمع الرجال و ملاحسنعلی شوشتری فرزند ملا عبدالله و جمعی دیگر که هر یک در زمان خود صاحب عنوان و موقعیت بوده اند. جمعی از شاگردان و دیگر از اعلام از وی اجازه داشته اند؛ از جمله ملاصفی الدین محمدقمی است که شیخ بهائی در سال 1025 ه. ق در قم به وی اجازه داده و صورت اجازه در مجلد109 صفحه 146 بحار الانوار آمده و دیگر سید اجل بحرانی است که در آن مجلد به نامش اشاره شده است. دیگر شیخ لطف الله عاملی میسی و فرزندش قوام الدین جعفر است که صورت اجازه مشتر که این پدر و پسر در همان مجله آورده شده و تاریخ آن 1020 ه. ق است. دیگری ملا شریف الدین محمد رویدشتی است که صورت اجازه اش در همان مجلد آمده و تاریخ آن 1022 ه. ق است. دیگری اجازه امیر شرف الدین حسین است که صورتش در همان مجلد آورده شده و تاریخ آن 1030 هجری است. دیگر سید حسین کرکی است که چندین اجازه روایتی از او داشته است. دیگری سلطان العلماء سید حسین صاحب حواشی لمعه است. اعیان الشیعة، ج9، ص 239 طبع جدید از وی نقل کرده است که شیخ بهائی تمایل زیادی به رویه تصوف داشته و دانشمندی با انصاف بوده است و مدت چهل سال در سفر و حضر با او همراه بودم و سالی که شاه عباس با پای پیاده به مشهد رفت، شیخ مبرور همراه او بود و من هم در خدمتش بودم و در سال 1030 که از مکه معظمه همراه وی به اصفهان آمدیم، درگذشت. میر داماد و شیخ بهائی کمال دوستی و صداقت را با یکدیگر داشته اند و شیخ مبرور کمال علاقه مندی را به او نشان می داده تا آن جا که ملاصدرا پس از آن که مراتبی از حکمت و فلسفه را از وی فراگرفته به او دستور می دهد برای تکمیل مراتب فلسفه در درس میرداماد حضور پیدا کند. شیخ بهائی با هر دسته از علما و ادبا و متصوفه و بالأخره با سنی و شیعه ارتباط داشت و این معنا ایجاب می کرد او را از خود بدانند. آری، شیخ مبرور با استواری که در مذهب جعفری داشت، با همگان آمیزش می کرد.

چون قلم پرگار یک پا در شریعت استوار پای دیگر سیر هفتاد و دو ملت می کند

فوائدالرضویة، ج 2، ص 502 می نویسد: قاضی معز الدین محمد که قاضی بنام اصفهان و از معاصر ان شیخ بهائی بود، در خواب دید یکی از ائمه طاهرین علیهم السلام خطاب به وی فرمود: «کتاب مفتاح الفلاح را استنساخ کن و به دستورهای آن عمل نما» پس از آن از خواب برخاست و از هر یک از علما چگونگی کتاب مزبور را سؤال کرد، اظهار بی اطلاعی نمودند. در آن هنگام شیخ بهائی همراه با شاه عباس به یکی از نواحی رفته و در گنجه آن کتاب را تألیف کرده به اتمام رسانیده بود. در بازگشت قاضی معز الدین از چگونگی کتابی به آن نام سئوال کرد. شیخ بهائی گفت: در این سفر به تألیف چنان کتابی پرداخته ام، لیکن کسی از آن اطلاعی ندارد و استنساخ نشده است، از کجا فهمیده ای ؟ وی جریان خواب را به اطلاع رسانید و به استنساخ آن پرداخت - م.

شیخ اجل امام تاج الدین محمدبن شیخ امام جمال الدین ابو الفتوح حسین بن علی بن عبدالصمد تمیمی

منتجب الدین گوید: وی در سبزوار می زیسته و فقیهی متدین بوده است.

ابوالفضل محمدبن حسین بن عمید

ابوالفضل محمدبن حسین بن عمید وی از فضلا و علما و سرایندگان بزرگ و ادیب بوده و صاحب اسماعیل بن عباد

از شاگردان او به شمار می آید.

شیخ طوسی در فهرست می نویسد: ابن عمید مراتب علمی را از محضر احمدبن اسماعیل بن سمکة قمی فراگرفته است و او از فضلا و ادبا و دانشمندان و از اصحاب

احمدبن ابی عبدالله برقی به شمار می رود. او از کسانی است که فن ادب را از وی فراگرفته است

از اشعار ابن عمید است⁽¹⁾:

قامت تظللنی من الشمس

نفس أعز علی من نفسی

قامت تظللنی و من عجب

شمس تظللنی من الشمس

۔ کسی که از خود من عزیزتر بود از جای برخاست و مرا در سایه خود قرار داد و

از تابش آفتاب محفوظ داشت.

از اوست:

آخ الرجال من الأبا

عدو الاقارب لاتقارب

إن الأقارب کالعقا

رب بل أضر من العقارب

کسی به او مرگبی برای نوشتن اهدا کرده بود در مقام تشکر از او گفت: .

یاسیدی و عمادی

أمددتنی بمداد

کمسکینک جمیعا

من ناظری و فؤادی

او کاللیالی اللواتی

رمیننا بالبعاد

۔ یا از سیاهی مانند شبهایی بوده که موجبات دوری ما را فراهم آورده است.

ابن خلکان و ثعالبی ⁽¹⁾و دیگر از مترجمان و مورخان از او کمال بزرگداشت را به عمل آورده و صاحب بن عباد- به طوری که پیش از این یادآور شده - از او ستایش نموده و متنبی و شعرای دیگر از وی مدح کرده اند؛ از جمله متنبی در چکامه ای گفته است:

من مخبر الأعراب أتی بعدهم

لاقیت رسطالیس و الإسکندرا

و رأیت کل الفاضلین کائما

رد الإله زمانهم و الأعصرا

نسقوا لنا نسق الحساب مقدمة

و أتی فذلک إذ أتیت مؤخرا

چه کسی به گذشتگان عربها خواهد گفت که من پس از ایشان به ملاقات ارسطو و اسکندر نایل آمدم.

شیخ محمد بن حسین محتسب

منتجب الدین گوید: وی از اعیان ثقات به شمار می آید و کتاب رامش افزای آل محمد که در ده مجلد تدوین شده است، از تألیفات او می باشد و من آن را دیده ام و پاره ای از مطالب آن را بر وی قرائت کرده ام .⁽¹⁾

شیخ امام ناصر الدین أبو المعالی حمدانی محمدبن حسین بن محمد

منتجب الدین گوید: وی دانشمندی بس پرهیزکار بود.

سید محمدبن حسین بن محمد جعفری محدث

وی به نوشته منتجب الدین، فاضل پرهیز کاری بود.

شریف محمد بن حسین بن محمد جعفری

منتجب الدین گوید: وی فقیه شایسته ای بوده است . محتمل است شریف محمد همان سید محمد محدث فوق الذکر باشد.

سید تاج الدین محمدبن حسین بن محمد حسنی کیسکی

منتجب الدین گوید: وی از سادات موجه شهر ری و از فقهای آن سامان است، اشعار نغزی داشته و خطبه های تازه انشا می کرده، آثار او را پدرم برای من نقل کرده است .

مؤلف گوید: پیش از این ترجمه نواده اش سید امام شهاب الدین محمدبن سید تاج الدین بن سید رئیس محمدبن تاج الدین محمدبن حسین بن محمد حسنی کیسکی ذکر شد و پس از این به ترجمه دو نواده اش به نام سید عمادالدین مرتضی و سید کمال الدین منتهی فرزندان سید امام شهاب الدین محمد و همچنین به ترجمه فرزند سید مرتضی به نام سید صدر الدین مهدی بن مرتضی اشاره خواهد شد.

شیخ قاضی جمال الدین محمدبن حسین بن محمدبن قریب قاضی کاشان

منتجب الدین گوید: وی از فضلا و فقهاست و نهج البلاغه را از حفظ می نگاشت و از تألیفات او رساله العبقه است. این رساله را به منظور شرح قول سید رضی (ره)، آن جا که گوید: علیه مسحة من العلم الالهی و فیه عبقة من الکلام النبوی ⁽¹⁾تألیف کرده است.

سید ناصر الدین محمد بن حسین بن منتهی حسینی

منتجب الدین گوید: وی واعظی باصلاحیت و دانشور بوده و قضاوت شهر قم را

عهده دار می شد.

شیخ محمدبن حسین بن منیر

منتجب الدین گوید: وی فقیه مورد وثوق بود و کتاب الادنی از تألیفات او می باشد.

سید ابوالحسن محمدبن حسین بن موسی موسوی

ابن شهر آشوب از وی به عنوان محمدبن حسین یاد کرده و پیش از این به نام او اشاره شد.

سید ابو الغنائم محمد حسینی حلی

از فضلای معاصر است، سید علی خان در کتاب سلافة العصر از وی نام برده و به بزرگداشت او پرداخته و اشعاری از او یادداشت نموده است .⁽¹⁾

أنا الذی شهدت بالمعجزات له

أقلامه و حروف الخط و النقط

أخذت فی کل فن من عجائبه

حتی تعجب منی الفن و النمط

الیسطو علی البحر سطر من تموجه

للناظرین و بدر لیس یلتقط

شیخ محمد بن حماد جزائری

وی از معاصران و از علما و فضلاست ⁽¹⁾

شیخ امام ناصر الدین ابو اسماعیل محمد بن حمدان بن محمد حمدانی

از رؤسای اصحاب و پیشوایان قزوین بوده است. منتجب الدین می نویسد: وی دانشمندی واعظ بود و کتاب الفصول فی ذم اعداء الاصول از تألیفات او می باشد و مناظراتی با ملاحده داشته است.

سید بهاء الدین ابو الکرم محمدبن حمزه حسینی

منتجب الدین گوید: از حفاظ باصلاحیت بوده است.

ابن شهر آشوب می نویسد: کتاب المجالس از تألیفات سید محمدبن حمزه حسینی

می باشد و به طوری که گفته می شود، کتابهای او را سه بار شتر حمل می کرده است.

شیخ صالح محمدبن حیدر حداد

منتجب الدین گوید: وی متدینی به کمال رسیده بود. ⁽²⁾

سید جلال الدین محمدبن حیدر بن مرعش حسینی مرعشی

منتجب الدین گوید: وی دانشمندی باصلاحیت بوده است.

سید محمدبن حیدر بن نجم الدین عاملی

وی از فضلا و صلحا و ادبا و سرایندگان معاصر می باشد و در مکه مکرمه ساکن بوده است.

سید محمدبن حیدر بن نورالدین علی بن علی بن ابی الحسن موسوی عاملی جبعی

وی از فضلا و علما و مدققان معاصر است و در بسیاری از علوم عقلی و نقلی، مهارت داشت.

شیخ محمد بن خاتون عاملی عینائی

از فضلای شایسته و از فقهای معاصر بوده و در جبل عامل وفات یافته است .

شیخ شمس الدین محمدبن خاتون عاملی عینائی

وی دانشوری بزرگ و از مشایخ بنام است. از شیخ علی بن عبدالعالی عاملی

کر کی روایت می کرده و شهید ثانی از فرزندش احمد از وی روایت می نماید. و مؤلف گوید: نواده اش احمدبن نعمت الله در اجازه ای که به ملاعبدالله شوشتری داده از جدش چنین توصیف کرده است: الامام البحر القمقام علامة ابناء عصره فی البیان و المعانی فهامة رؤساء دهره فی الالفاظ و المعانی⁽¹⁾شمس الدین از شیخ جمال الدین

احمدبن حاج علی عاملی عینائی روایت می کرده است و از اجازه ای که شیخ نعمت الله بن احمدبن محمدبن خاتون عاملی نواده شمس الدین برای ملاعبدالله شوشتری، مرقوم داشته است چنان بر می آید که شیخ نعمت الله بدون واسطه از شیخ علی کر کی روایت می کرده است. بنابر این، چنین نتیجه می گیریم که نواده و جد، هر دو از شیخ علی بدون واسطه روایت داشته اند و این معنا بدون هر گونه ملاحظه ای بعید است .⁽¹⁾

شیخ محمدبن داوود عاملی جزینی

همان محمدبن محمدبن داوود است که در محل خودش به شرح احوال او اشاره خواهد شد.

محمدبن رستم طبری کبیر

ابن شهر آشوب ⁽²⁾گوید: وی از فضلای متدین و غیر از طبری مؤلف تاریخ است و

از تألیفات او المسترشد فی الامامة، دلائل الامامة و الفاضح (یا: الواضح) می باشد.

مؤلف گوید: علمای عامه در آثار خود از وی نام برده اند و به مناسبت تشیعی که داشته است، وی را مورد نکوهش قرار داده اند و مؤلف امل الآمل در اثبات الهداة کتاب مناقب فاطمة و ولدها را به وی نسبت داده و در کتاب خود از آن نقل کرده و از آن کتاب در این جا نام نبرده است .⁽³⁾

در فوائد الرضویة، ج 2، ص 447 می نویسد: دو تن ابو جعفر طبری شیعه و سنی به یکدیگر اشتباه می شوند؛ از جمله بعضی گفته اند: دایی ابوبکر خوارزمی ابو جعفر طبری ستی است و بعضی گفته اند دایی او ابو جعفر شیعی است و دلیلشان آن است که ابوبکر خوارزمی می گفته است:

بأمل مولدی و بنو جریر

فأخوالی و یحکی المرء خاله

فها أنا رافضی عن تراث

وغیری رافضی عن کلاله

سید محمد بن رضابن ابی طاهر حسنی

منتجب الدین گوید: وی، از دانشمندان مورد وثوق است.

امیر کبیر سید محمدرضا حسینی

ملقب به منشی الممالک، از علما و فضلای معاصر و محدثی بزرگوار بود. از

تألیفات او کتاب کشف الآیات می باشد. که به طرز بی سابقه ای تألیف کرده است⁽¹⁾دیگری

تفسیر القرآن، تفسیر بزرگی است که بیشتر از سی مجلد بوده و مطالب آن را به زبان پارسی و تازی گرد آورده و احادیث مناسب با هر آیه و یا هر موضوع را جمع آوری کرده و به ترجمه آنها پرداخته ⁽¹⁾

از تعلیقات امل الآمل نقل کرده است: کتاب وی به نام تفسیر الائمة لهدایة الامة بوده و در ضمن

هیجده مجلد تدوین گردیده و نیز کتابی در لغات فارسی و ترکی و عربی تدوین کرده است - م.

مؤلف گوید: مترجم حاضر از فرزندان و نوادگان خواجه نصیر الدین طوسی است و سید نبوده و مؤلف امل الآمل او را اشتباه سید قلمداد نموده و نسب او چنین است: محمدرضابن عبدالحسین بن ادهم بن بهرام نصیری واقعه نویس. مراتب علمی را از سید امیر شرف الدین علی شولستانی استفاده کرده است.

مولانا محمد بن رضا القمی

وی از فضلای معاصر است و از تألیفات او شرح منظومه را می توان نام برد در معانی بیان که صد بیت بوده و آن را به نام نجاح المطالب موسوم داشته است .

شیخ شریف الدین محمد رویدشتی

وی فاضلی عالیمقام و بزرگوار و از شاگردان شیخ بهائی می باشد ⁽²⁾

امیر محمدزمان بن محمد جعفر رضوی مشهدی

وی از علما و فضلا و فقها و حکما و متکلمان عصر خود بوده و تألیفاتی دارد؛ از جمله شرح القواعد⁽¹⁾و شیخ زین الدین بن محمد بن حسن بن شهید ثانی از شاگردان او بوده و او را به فضل و دانش می ستوده است.

مؤلف سلافة العصر از وی یاد می کند و به تمجید از او می پردازد و می نویسد: وی از بزرگان عصر خود بوده و سال 1041 ه. ق درگذشته ⁽²⁾

انظروا لآفاق السماء فأرخوا

تحت لروح محمد أبو أبها مراد جمله «فتحت أبواب السماء» است که عددش 1033 می باشد و «ح» که به آن اضافه شود 1041 خواهد شد - م.

سید محیی الدین محمدبن زهره ابو حامد حسینی حلبی اسحاقی

وی فاضلی فقیه و علامه بود و شهید اول به توسط حسن بن نما از وی روایت داشته است و پس از این، محمدبن عبدالله بن علی بن زهره را یادآوری خواهیم کرد.⁽³⁾

مؤلف گوید: از اجازه شیخ احمدبن نعمة الله بن خاتون عاملی به ملاعبدالله شوشتری به دست می آید که حسن بن نما به توسط نجیب الدین یحیی بن سعید حلی از او بهائی روایت داشته و دخترش حمیده زن فاضلی بوده بخصوص در فن رجال مهارت داشته است و حواشی بر کتابهای حدیث مرقوم نموده و مورد توجه پدرش شیخ محمد واقع شده و او را علامتته با دو تا می گفته و سال 1087 ه.ق در گذشته است . م.

روایت می کرده و ممکن است حسن بن نما هم بدون واسطه از ابن زهره روایت کرده باشد.

چنان که از آن اجازه به دست می آید ابن زهره از شریف عزالدین أبو الحارث محمدبن حسن علوی بغدادی روایت داشته است.

شیخ جلیل محمدبن زیدبن علی فارسی

منتجب الدین گوید: وی از فقهای مورد وثوق بوده و کتاب الوصایا و کتاب الغیبه از تألیفات اوست و شیخ مفید عبدالرحمن نیشابوری از شاگردان اوست .

سید محمدبن زین بن داعی حسینی

وی فاضلی شایسته بوده و از پدرش از جدش از شیخ طوسی و سید مرتضی و معاصران ایشان روایت می کرده است.

شیخ شمس الدین محمدبن زین الدین بن علی بن شمال عاملی مشغری

وی جدایی (مؤلف أمل الآمل) شیخ علی بن محمود عاملی و فاضلی فقیه و صالح و سرایندهای ادیب است.

شیخ علی بن ابراهیم عاملی کفعمی از شاگردان او می باشد و به طوری که خود کفعمی در یکی از کتابهای فقهی اظهار داشته، در 848 ه.ق مراتب علمی را از او فراگرفته است.⁽¹⁾

شیخ محمدبن زین العابدین بن محمدبن احمدبن سلیمان عاملی نباطی

وی از فضلا و سر ایندگان و ادبا بوده و مراتب علمی را از پدرش و از پدرم (شیخ حسن والد مؤلف امل الآمل) و عمویم شیخ محمد حر فراگرفته است.

سید ناصر الدین محمدبن زین العرب حسینی قمی

منتجب الدین گوید: وی از فضلا و صلحا بوده است.

اجل مجدالدین محمدبن سعد بن محمد اسدی

منتجب الدین گوید: وی فاضلی پرهیزکار بوده است.

قاضی رکن الدین محمدبن سعدبن هبة الله بن دعویدار

منتجب الدین گوید: وی فاضل فقیه و متدینی بوده و اشعار نغزی می گفته است .

مؤلف گوید: پیش از این ترجمه قاضی علاء الدین اسعدبن علی بن هبة الله بن دعویدار ذکر شده و از نظر من، دور نیست که همزه در آغاز نام علاء الدین اسعد از اضافات ناسخان است و یا ساقط شدن همزه از نام پدر محمد، مترجم حاضر از قلم ناسخان باشد.

و بالأخره قاضی علاءالدین اسعد، پدر قاضی زین الدین (رکن الدین) مترجم حاضر می باشد و ممکن است علاء الدین اسعد و رکن الدین محمد ارتباط پدر و فرزندی با یکدیگر نداشته باشند؛ در عین حال علاءالدین هم از این سلسله به شمار آید. در نسب علاء الدین، اسم (علی) اضافه شده و در نسب مترجم حاضر، این اسم آورده نشده است و کسانی که از نسب شناسی اطلاع دارند، به این گونه کم و زیاد توجهی نمی کنند.

شیخ صفی الدین محمد بن سعید

از فضلای بزرگوار و از شاگردان محقق حلی (ره) می باشد⁽¹⁾

شیخ محمد بن سعید دورقی

وی پارسایی بافضیلت و عابد و از فقهای معاصر است. کتابی در فقه تألیف کرده؛ لیکن به اتمام آن توفیق حاصل ننموده است، علاوه بر آن، رساله ها و یادداشتها و خطبه هایی دارد.

وی در سبزوار از محضر آخوند محمدباقر خراسانی (محقق سبزواری) استفاده کرده است .

شیخ امام ظهیرالدین ابوالفضل محمدبن شیخ امام قطب الدین ابوالحسین سعیدبن هبة الله راوندی

منتجب الدین گوید: وی از فقهای مورد وثوق و از عدول علما به شمار است.

ابوزکریا محمدبن سلیمان حمدانی

وی اهل طوس بوده و چنان که علامه در اجازه خود نقل کرده از ابوجعفر بن بابویه روایت می کرده است و در رجال خلاصه وی را از مشایخ شیخ طوسی معرفی می کند.

شیخ محمد بن سماقة عاملی مشغری

وی از فضلا و صلحا و ادبا و خطبا بوده است. مؤلف امل الآمل گوید: وی از

شاگردان پدرم و عمویم و جدم و دایی پدرم می باشد.

سید نظام الدین محمد بن سیف النبی بن منتهی حسینی مرعشی

منتجب الدین گوید: وی دینداری صالح بود. مؤلف گوید: پیش از این به نام پدرش سید معین الدین سیف النبی بن منتهی و نام برادرش سید قوام الدین علی بن سیف النبی اشاره شد.

ٍسیدعز الدین محمدشاه بن قاسم حسنی ورامینی

منتجب الدین گوید: وی از فضلا بوده و تألیفاتی در نظم و نثر از خود باقی گذارده است.

شیخ شمس الدین محمدبن شجاع قطان

شیخ شمس الدین محمدبن شجاع قطان وی فاضلی شایسته بوده و از مقدادبن عبدالله سیوری روایت داشته است .⁽¹⁾

سید میرزا محمدبن شرف حسینی جزائری

وی از فضلای معاصر و دانشوری فقیه و محدثی حافظ و عابد و از شاگردان شیخ محمدبن علی خاتون عاملی است که در حیدر آباد می زیسته، کتاب بزرگی در حدیث جمع آوری کرده و احادیث کتابهای اربعه و کتابهای دیگر را در آن ایراد نموده است و ما آن کتاب را از وی روایت می کنیم . ⁽²⁾

شیخ شمس الدین محمدبن شرفشاه بن محمدبن زیارة الحسینی نیشابوری مقیم جبل کبیر

منتجب الدین گوید: وی دانشوری باکفایت و از فقهای اصحاب به شمار است.

مؤلف گوید: در استراباد در ضمن کتابهای وقفی که در اختیار فتح علی بیک قرار داشته به مجموعه ای دست یافتم که مشتمل بر چند رساله بوده، از جمله آنها رسالة حل الشکوک فی التصور و التصدیق بود، در پشت آن رساله چنین نوشته بود.

رسالة حل الشکوک فی التصور و التصدیق، تحقیقاتی است که از املاء استاد ملک السادة افضل المتأخرین سراج الدین محمد بن شرفشاه الحسینی (رحمة الله رحمة واسعة) در این رساله گرد آمده است.

ممکن است مؤلف همین رساله مترجم حاضر باشد.

از طرفی لقب مؤلف رساله، سراج الدین و لقب مترجم حاضر، شمس الدین است و این اختلاف در لقب خواننده را به اشتباه دچار می سازد که آیا متر جم حاضر، مؤلف آن رساله می باشد یا دیگری این تألیف را تهیه کرده است.

این رساله به خط نجلی نیشابوری است که سال 693 ه. ق به کتابت آن پرداخته است و نظر به این که کاتب، نیشابوری و شاگرد مؤلف است، معلوم می شود که مؤلف رساله باید همان مترجم حاضر باشد.

میرزا محمد شفیع بن رفیع الدین محمد واعظ قزوینی

وی فاضلی دانشور و پارسایی باکفایت بود. پس از پدرش امور وعظ و خطابه

جامع قزوین را به عهده گرفت و به اتمام ابواب الجنان پدرش همت گماشت. این دانشور، از معاصران می باشد.

سید ابو شجاع محمدبن شمس الشرف بن ابی شجاع علی بن عبدالله حسینی سلیقی

منتجب الدین گوید: وی دانشوری پارسا و محدث بود.

مولانا حسام الدین محمد صالح بن احمد مازندرانی

وی از فضلا و علما و محققان بوده تألیفاتی دارد، از جمله شرح کافی؛ کتابی ارزنده و پسندیده است و شرح الفقیه ؛ شرح المعالم ؛ حاشیة شرح اللمعة و کتابهای دیگر .

مؤلف گوید: بخشی از اصول کافی را نزد او قرائت کرده و به سماع آن رسیده ام.

ملا محمد صالح افتخار دامادی مولانا محمدتقی مجلسی را داشته و به شرح کافی اقدام نموده، لیکن به غیر از اصول و روضه آن را شرح نکرده و باقیمانده آن را به تعلیقه برگذار نموده است⁽¹⁾و از آثار او شرح زبده شیخ بهائی می باشد.

شیخ محمد بن صالح سیبی قسینی

وی فرزند احمد بن صالح است که پیش از این به نام او اشاره شد و از ابن طاووس روایت می کرده است.

مؤلف گوید: قسینی، از رضی الدین علی بن طاووس و جمال الدین احمدبن طاووس و شیخ ابوالقاسم نجم الدین جعفر بن سعید (محقق حلی) و پسر عمویش

نجیب الدین یحی بن سعید روایت داشته است.

امیر محمد صالح حسینی ترمذی کشفی

وی فاضلی محقق و محدث بود. کتاب المناقب المرتضویة فی الامامة از تألیفات اوست که به پارسی نوشته و بخوبی از عهده برآمده و جامع مناقب حضرت مولی علی علیه السلام است. او از معاصران شیخ بهائی به شمار می رود.

مولانا محمد صالح بن محمد باقر قزوینی معروف به روغنی

وی دانشوری بافضیلت و باکمال بود. کتابها و رساله های چندی تألیف کرده است؛ از جمله ترجمة عیون اخبار الرضا؛ ترجمة نهج البلاغه ؛ ترجمة الصحیفة السجادیة؛ مقامات؛ شرح فارسی دعای سمات؛ رسالة فی اکل آدم من الشجرة و شرح بعض اشعار المثنوی الرومیه ⁽¹⁾.

مولای اجل محمدطاهر بن محمدحسین شیرازی نجفی قمی

وی از دانشوران بنام معاصر است.

دانشمندی محقق و در کمال دقت و وثوق و متکلمی محدث و بزرگوار و عالیمقام بود.

تالیفاتی دارد، از جمله کتاب شرح تهذیب الحدیث، کتاب حکمة العارفین فی رد شبه المخالفین، کتاب الاربعین فی فضائل امیر المؤمنین و امامة الأئمة الطاهرین علیهم السلام، رسالة الجمعه، رسالة الفوائد الدینیة فی الرد علی الحکماء و الصوفیة، کتاب حجة الاسلام ⁽¹⁾

کتاب، علی حده نمی باشد.

و مؤلف گوید: از تألیفات او کتاب بهجة الدارین فی الجبر و التفویض و الامر بین الأمرین؛ رسالة وسیلة النجاة گویا به پارسی تألیف شده باشد؛ رسالة فی القرائة الاحسن من قرائات القرآن؛ رسالة فرحة الدارین فی تحقیق معنی العدالة؛ رسالة فی معنی الصلوة به فارسی؛ رسالة فی ذم الدنیا به فارسی، این دو کتاب رساله مختصری است و قصیده موسوم به مونس الأبرار فی فضائل علی علیه السلام به فارسی، شرح آن قصیده موسوم به تحفة الأبرار الأخیار فی شرح مونس الابرار به فارسی؛ کتاب توضیح المشربین و تنقیح المذهبین ⁽²⁾

از تألیفات پارسی او سه رساله به نامهای معالجة النفس که در بالا به نام (ذم الدنیا) یاد شده است و رساله مباحثة النفس و رساله تنبیه الراقدین و رساله زکات و رساله الصلوة و تحفه عباسی به همت مرحوم مغفور سید جلال الدین محدث ارموی به طبع رسیده است. محمدطاهر از سیدنورالدین عاملی روایت داشته و صورت اجازه ای که به مجلسی داده در بحار، ج 110، ص 129 یادداشت شده است و تاریخ آن 7 ذیقعده سال 1086 هجری است؛ رحمة الله علیه - م.