مشخصات کتاب

سرشناسه : افندی، عبدالله بن عیسی بیگ، 1066 - 1130ق.

عنوان قراردادی : [ریاض العلماء و حیاض الفضلاء. فارسی]

عنوان و نام پدیدآور : ریاض العلماء و حیاض الفضلاء / تالیف عبدالله افندی اصفهانی؛ ترجمه محمدباقر ساعدی.

مشخصات نشر : مشهد: بنیاد پژوهشهای اسلامی، 1389 -

مشخصات ظاهری : ج.

شابک : 52000 ریال: ج.1(چاپ دوم) : 978-964-971-290-1 ؛ دوره : 978-964-971-349-6 ؛ 42000 ریال : ج. 6 ، چاپ اول : 9789649710044 ؛ 114000 ریال: ج.7: 978-600-06-0033-4

وضعیت فهرست نویسی : فاپا(چاپ دوم/برون سپاری)

یادداشت : نام ناشر از سال 1372 به بنیاد پژوهشهای اسلامی تغییر یافته است

یادداشت : چاپ دوم.

یادداشت : ج.6 (چاپ اول: 1386).

یادداشت : ج.7(چاپ اول: 1394).

یادداشت : کتابنامه.

موضوع : افندی، عبدالله بن عیسی بیگ، 1066؟ - 1130ق. -- سرگذشتنامه

موضوع : شیعه -- سرگذشتنامه و کتابشناسی

شناسه افزوده : ساعدی خراسانی، محمدباقر، 1306 - ، مترجم

شناسه افزوده : بنیاد پژوهش های اسلامی

رده بندی کنگره : BP55/2/الف 7ر9041 1389

رده بندی دیویی : 297/996

شماره کتابشناسی ملی : م 66-539

مقدمه

اللهم سهّل و تمّم

بسم الله الرحمن الرحیم

الحمد لله و الصلوة علی رسول الله و آله ائمّة الهدی

و بعد: سپاس خدایی را که این ناقابل را موّفق داشت مجلدات شش گانه ریاض العلما را ترجمه کرده و به طبع رساند. اینک به مجلد هفتم آن کتاب وزین که دست یافته ام به ترجمه آن پرداخته ام و از خدای تعالی توفیق این عمل خیر را طالب و آرزومندم.

مجلد مزبور که به طبع رسیده نتیجه زحمات شبانه روزی جناب فاضل ارجمند حجة الاسلام و المسلمین زین المحققین آقای سید احمد حسینی شکوری است که مقدمه عالمانه برای آن تدوین نمود و به اهتمام فاضل برومند جناب آقای سید محمود مرعشی (دام عزه) نجل جلیل آیةالله العظمی مرعشی طالب الله ثراه و جعل الجنة مأواه مطبوع گردیده است و شایان ذکر است که جناب سید معظم تعلیقات و حواشی بسیاری بر این مجلد مرقوم فرموده و بنام و نشان گروهی از اعلام پرداخته است این جناب تعلیقات یاد شده را به طریقی که اشاره فرموده در ذیل این ترجمه متذکر شده ام و اگر به موضوعی که لازم است رسیدم به عنوان پاورقی مشخص خواهم ساخت. معظم له دام عمره در مقدمه که مرقوم داشته به این خلاصه می نویسد: دو نسخه از کتاب ریاض العلما در اختیار ما بود که وسیله تحقیق و طبع قرار گرفت که در شش مجلد به طبع رسید. از اجزاء یاد شده نسخه به خط مؤلف(ره) بود و در این رابطه به طبع نسخه حاضر پرداختیم و به این نتیجه رسیدیم که نسخه حاضر در مجلدات کتاب حاضر نبوده است تا پس از تفحص بسیار دانستیم نسخه از کتاب ریاض در کتاب خانه ملک، موجود است و بالاخره به تدوین اعلام پرداخته و می نویسد:

«باب الالف»

الابی

این شخص همان آوی نام است که به نام و نشان او اشاره خواهیم کرد و ضمناً باید گفت: هر دو عنوان (آوه و آبه) همان شهرکی است که نزدیک به شهر ساوه است و از میان اعلام آن سرزمین، ابن زبیب آوی که شاگرد محقق حلّی است به این لقب شناخته شده است و اربلی در کتاب کشف الغمه کتاب نثر الدرر⁽¹⁾را به وی نسبت داده و برخی از اخبار را از آن کتاب نقل کرده است و از قرائن ظاهری پیداست آبی از پیشینیان است و همان دانشوری است که استاد استناد، مجلسی(ره) در فهرست بحار الانوار از آن نام برده است.

آقا جمال

جمال الدین محمد بن آقا حسین بن جمال الدین محمد، آقا جمال در اصل از مردم خوانسار بوده و در اصفهان متولد شد و همان جا می زیسته است و از معاصران ما به شمار می آید.⁽²⁾

1) - نثر الدرر تألیف ابو سعید منصور بن حسین آبی وزیر است که سال 422 وفات یافته است. این کتاب در ضمن هفت مجلد در محاضرات تدوین گردیده است و مانند آن تألیف نشده است و من مجلد اول آن را دیده ام از این کتاب در کشف الظنون یاد شده است و حر عاملی و ابن بابویه در فهرست نام برده اند و از شاگردان شیخ طوسی (ره) است.

2) - جمال الدین محمد بن حسین خوانساری معروف به جمال الدین ثانی و این بدان جهت است که جدش جمال الدین اول بوده است. وی از بزرگان روزگار خود بوده و کتاب های بسیار تألیف کرده و سال 1125ه- ، یا سال 1121 ه- ، وفات یافته است.

آقا رضی الدین

مولای با جلالت، رضی الدین، محمد بن حسن قزوینی شاگرد ملا خلیل قزوینی است.

آمدی

در کتاب های امامیه به عنوان شیخ عبدالواحد بن محمد بن عبدالواحد تمیمی، معروف به آمدی، دانشوری مورد وثوق و از فضلا بوده است.⁽¹⁾کتاب غرر الحکم و درر الکلم که معروف به غرر و درر آمدی می باشد از تألیفات اوست. این کتاب را به منظور یادآوری از کلمات قصار (گفتار کوتاه) حضرت مولی علی(علیه السلام)تألیف کرده و او از اعیان دانشوران شیعه مذهب و ابن شهرآشوب در کتاب مناقب به این نسبت اشاره کرده است. آمدی از معاصران ابن شهرآشوب است و در کتاب فخری به اجازه ای که از مؤلّفش داشته از وی روایت کرده است.⁽²⁾

آمدی در اصطلاح عامه به شیخ سیف الدین ابوالحسن علی بن ابوعلی محمد بن سالم تغلبی آمدی اطلاق می شود. تغلبی متکلمی بنام بوده است. و کتاب الاحکام فی اصول الاحکام در اصول فقه و کتاب ابکار الافکار در کتاب کلام آمسی که علمای سنت به وی اطمینان دارد از تألیفات اوست.

آملی

در کتاب های ما بیشتر اوقات، کلمه آملی به شیخ عزّالدین ابن آملی گفته می شود.این دانشور مؤلف شرح نهج البلاغه و رساله حسنیه در اصول الدین

1) - در معجم البلدان آورده است «آمد» به کسر میم، لفظ رومی است و از آمد دیار بکر بزرگ است و قدر و منزلتش زیادتر است. از ویژگی های آن این است که دجله حداکثر آن جا را فرا گرفت و مانند هلالی آن محل را در اختیار خود در آورده است و در وسط آن چشمه ها و چاهها جریان دارد و بازوئی اطراف آن را احاطه کرده است.

2) - آمدی از اعیان شیعیان بوده و کشتن او بیرون از نظر نخواهد آمد.

و معاصر با شیخ علی کرکی و شیخ ابراهیم قطیفی و شریک درس با کرکی و قطیفی می باشد.⁽¹⁾

و گاهی کلمه آملی به ملا شمس الدین محمد بن محمود فارسی گفته می شود. وی کتاب هایی دارد از جمله شرح کلیات قانون و نفائس الفنونکه به پارسی تألیف کرده است و علوم متداوله را در آن گردآورده است و به سبک کتاب درة التاج لغرة الدیباج تألیف نموده است. آملی این کتاب را به درخواست «ریاح» حاکم گیلان و مازندران تألیف کرده است و از قرائن پیدا است که وی از علمای سنی است.

دیگری سید حیدر بن علی بن حیدر بن حسن صوفی آملی است و کتاب الکشکول فیما جری علی آل الرسول از تألیفات اوست.

در تقویم البلدان به نقل از کتاب مشترک می نویسد: آملی به فتح همزه و میم مضمومه و با لام آخر از اقلیم چهارم و از شهرهای مازندران به شمار است.⁽²⁾

در کتاب قانون گوید: آمل، قصبه طبرستان و از قزوین بزرگتر است و عمارات آن در بم فرو رفته و از کلیه نواحی آن بزرگتر است. احمد کاتب گوید: آمل در کتاب دریای دیلم قرار گرفته است. دیلمی گوید از آمل تا چالوس بیست فرسخ است یاقوت در مشترک گوید ممکن است آمل بزرگتر از طبرستان باشد.

1) - در احیاء الداثر نام و نسب او را چنین یاد کرده است عزّ الدین بن جعفر بن شمس الدین آملی.

2) - در معجم البلدان گوید: آمل به ضم میم نام بزرگترین شهر طبرستان است دانشوران بسیاری از آن جا برخاسته اند از جمله محمد بن جریر طبری است. منسوب به این شهر را طبری گویند. آمل هم شهر بزرگی در طرف غربی جیحون است که از مرو به بخاری می روند و آن جا به این مناسبت آمل زم و آمل جیحون گویند.

آوی

منسوب به «آوی» است، آوه که همان آبه باشد.⁽¹⁾

ابو اسحاق ابراهیم بن اسحاق احمری نهاوندی خیلی ضعیف و در حدث متهم می باشد، کتاب هایی دارد و ابو احمد میدانی از وی روایت کرده است.

در تقویم البلدان آمده آوه از اقلیم چهارم از عراق عجم است. در مشترک یاقوت آمده است: به فتح همزه و سکون الف سپس باء یک نقطه. مهلبی گفته است آوه شهری است در جانب مشرق و با انحرافی که به جانب شمال از همدان است و فاصله میان همدان و آوه بیست و هفت فرسخ است و همین مسافت هم میان آوه و قزوین است با این تفاوت که قزوین در شرق قرار گرفته و انحراف به شمال است. فاصله میان آوه و ساوه پنج میل راه است. گفتنی است که آبه است میان ری و همدان و آبه است از قریه های اصفهان.

گروهی از علما به این شهر منسوب می باشند از جمله رضی الدین محمد بن محمد آوی اعجمی علوی حسینی صاحب کرامات و مقامات مشهور رفته و این عالم همان دانشوری است که سند استخاره با تسبیح به وی منتهی می شود. و ابن طاووس و فضلای معاصر از وی روایت کرده اند.

دیگری شیخ زین الدین ابو محمد حسن بن شیخ زبیب الدین ابوطالب بن ابو المجد یوسفی آوی معروف به ابن زبیب آبی شاگرد محقّق حلّی و مؤلّف کشف الرموز در شرح نافع استادش محقق (ره).

1) - در معجم الادباء می نویسد: آبه از قرای اصفهان و بالاتر از اصفهان است. آبه روستایی است در برابر ساوه که عموماً آن را ساوه دانند و مردم آن جا شیعه دوازده امامی می باشند. بر خلاف انتظار مردم ساوه سنی مذهب می باشند و به همین مناسبت پیوسته با یکدیگر در مبارزه بوده اند.

اربعه

این کلمه در کتاب های اصحاب متأخر بر شیخ مفید و شیخ طوسی و سید مرتضی و شیخ صدوق رحمةالله علیهم اجمعین اطلاق می شده و حداکثر استعمال این کلمه در کتاب مهذب ابن فهد حلّی است.

اربلی

شیخ بهاء الدین ابوالمحسن علی بن عیسی فخر الدین بن ابی الفتح اربلی وزیر و مؤلّف کتاب کشف الغمه.⁽¹⁾

استرآبادی

شیخ عبدالرشید بن حسین بن محمد استرآبادی مؤلّف کتاب تأویل الایات، این کتاب مورد دلبستگی دگران ها است.⁽²⁾

گاهی کلمه «استرآبادی» به مؤلّف المنسک اطلاق می شود. کفعمی در کتاب مصباح از آن نقل کرده است لیکن از اسم و رسم او اطلاعی ندارم.

اسکافی

حداکثر استعمال ویژه آن در اصطلاح فاضل عارف کاشانی.⁽³⁾بر شیخ جلیل ابو علی محمد بن احمد بن جنید کاتب اسکافی، اطلاق می شود. این دانشور از مشایخ شیخ مفید و ابن عبدون و امثال ایشان است.

1) - معجم البلدان (1- 137) می نویسد: اربل نام شهر بزرگی است که بخش وسیعی از زمین را فرا گرفته است و خندق عمیقی اطراف آن را فرا گرفته است و باروئی دارد که شهر را به دو بخش تقسیم می کند و این شهر بر فراز تل عظیمی قرار گرفته است و شباهت زیادی به قلعه حلب دارد و و از آن بزرگتر است و از بخش های موصل به شمار است و دو روز فاصله دارند. مردم این سرزمین در اصل کرد بوده و اخیراً به عربی متمایل گردیده اند.

2) - استرآباد به فتح همزه از شهرهای بزرگ مازندران است. علمای از این سرزمین بوده اند که هر یک از آن ها در فنی مهارت داشتند. استرآباد از اقلیم پنجم و میان ساریه و گرگان واقع شده است. استرآباد شهرکی است در نساء خراسان.

3) - منظور از عارف کاشانی «ملا محسن بن مرتضی فیض کاشانی» است.

«اسکافی»، عنوان شیخ اقدم ابو علی محمد بن همام اسکافی کاتب است که در روزگار کلینی و امثال او بوده و ضمنا معاصر با اوهم می باشد.⁽¹⁾اسکافی، ابو جعفر قرملی سنی تفضیلی است که کتاب النقض را به منظور رد بر «رساله عثمانیه» جاحظ تألیف کرده است و ابن ابی الحدید در شرح نهج البلاغه مطالب فراوانی از آن نقل کرده است.⁽²⁾در آینده در باب قاف قسم ثانی به آن اشاره کرده ایم.

اسکافی، دانشوری است که ابن شهرآشوب در کتاب معالم العلماء در باب القاب از وی یاد کرده و می نویسد: اسکافی کتاب ویژه در امامت تألیف کرده است. اسکافی از علمای امامیه است و من از نام و نسب او اطلاعی ندارم و در عین حال این شخص غیر از ابو جعفر اسکافی معتزلی است. بعضی، اسکافی را علی بن جنید دانسته این احتمال هم درست نیست. چرا که اسم او در باب اسماء آمده است.

اسکاف

از منسوبان سعد بن طریف اسکاف است.⁽³⁾

1) - ابو علی محمد بن ابی بکر همام بن سهیل کاتب اسکافی از مشایخ اصحاب شیعه و از متقدمان ایشان است وی از منزلت خوبی برخوردار بود و احادیث بسیاری روایت کرده است و از ثقات محدثان بشمار است. اسکافی در روز پنجشنبه یازدهم ماه جمادی الثانیه سال 336 وفات یافته است.

2) - ابو جعفر محمد بن عبدالله اسکافی از متکلمان معتزله و یکی از پیشینیان ایشان می باشد. وی در اصل از مردم سمرقند بوده و در بغداد می زیسته و معتصم عباسی از او بی نهایت جانب داری کرد و مقامش را گرامی می داشته و سال 240 ه- وفات یافته است.

3) - سعد بن طریف (ظریف) حنظلی از وابستگان قبیله حنظل و از مردم کوفه است و احادیث او که نقل کرده است شناخته و ناشناخته قاضی و داوری کوفه را به عهده داشته است.

مشهور از مورّخان برآنند که «اسکاف» به معنای چارق دوز یا کفشگر است لیکن زمخشری در اساس البلاغه می نویسد وی یکی از اسکافان است و اسکاف همان هم به صنعت کلی گفته می شود.

قاموس گوید اسکاف به هرگونه صنعتگری اطلاق می شود به استثنای کفشگر چرا که کفشگر را، اسکف به فتح همزه گفته اند و اسکاف به معنای نجّار است و همچنین به صنعتگری می گویند که با آهن به کار خود اقدام بدهد. و فام دو موضع از پست و بلند نواحی نهروان است و دانشورانی بهاین دو محل نسبت داده می شوند و به کسی می گویند که در حرفه خود به مهارت رسیده باشد.⁽¹⁾

اشعری

ابن شهرآشوب در معالم العلماء می نویسد: اشعری کتابی در ردّ کسانی که در امامت متحیراند تألیف کرده است.⁽²⁾

مؤلّف گوید: اشعری حاضر غیر از اشعری است که پیشوای اشاعره اهل سنت است که ابوالحسن اشعری باشد.⁽³⁾بزودی گفتگوی ما در رابطه با وی در بخش دهم در باب القاب ایراد خواهد شد.

1) - «سمعانی» می نویسد: بیشتر از معروفان به لقب اسکافی از ناحیه بغدادند و گروه چندی هم منسوب به مهنه می باشند.

2) - در معالم العلماء، اشعری از محدثان قم است و کتاب الضیاء از تألیفات اوست. ممکن است مراد از شیخ قمی، سعد بن عبدالله الشعری باشد که نجاشی در رجال خود از وی نام می برد و کتاب الامه و الضیاء از تألیفات او می باشد. وی منسوب به اولاد کهلان است و هنگامی که از مادر متولد شد بدنش پر مو بود و بازماندگانش را به همین جهت اشعری گفته اند.

3) - ابو الحسن علی بن اسماعیل از فرزندان ابوموسی اشعری است سال 330 به مرگ فجاه درگذشت.

اصفهانی

کتابی در شرح مقامات حریری تألیف کرده است. استناد استاد ما قدس سره در کتاب سماء و عالم بحار در ضمن پاره ای از قواعد لغوی از شرح وی یاد کرده است و ممکن است از عامه باشد و اسم و احوال او برای ما معلوم فرض باشد.

خواجه افضل ترکه

خواجه افضل الدین محمد بن (حبیب الله) اصفهانی مشهور به ترکه.⁽¹⁾

افطسی

منسوب به حسین بن حسن بن علی بن حسین بن علی است که به نام افطس خوانده می شود و ابو السرایا در خلافت مأمون او را به والی گری مکه برگمارد و امور موسم حج را به اختیار او در آورد.⁽²⁾

الهی

ملا جلال الدین و به قولی ملا کمال الدین حسین بن خواجه شرف الدین عبدالحق اردبیلی معروف به الهی و معاصر، با شاه اسماعیل صفوی بوده است.⁽³⁾

1) - جعفر محمد بن عبدالله اسکافی از متکلمان معتزله و یکی از دانشوران این گروه است وی در اصل از مردم سمرقند بود که چون در بغداد می زیست بغدادی شهرت یافت.

2) - دو تن از علما به عنوان خواجه افضل الدین ترکه شهرت یافته یکی محمد صدر و دیگری محمد بن صدر که سال 850 ه- کشته شده است و محمد بن حبیب الله که از اعلام قرن دهم هجری است برای شرح حال او به مجلد 2 و 16 مراجعه نموده است.

3) - نسب افطسی به این روش صحیح است حسن بن علی اصغر بن امام زین العابدین علی بن الحسین بن علی ,وی به همراهی محمد بن عبدالله نفس زکیه علیه دشمنان دین قیام کرد و پرچم سپید رنگی در دست داشت و در آن روز از عهده مبارزه با مخالفان بر آمد. فطس با حرکت به معنای بینی پهن.

امام مستغفری

همان ابوالعباس جعفر بن ابو علی محمد بن ابوبکر المعتز بن محمد بن مستغفر مستغفری است.

امیر خواند

ملا فلان محمد خاوند شاه محمد بن محمود بلخی معروف به امیر خواند. وی از مورّخان روزگار خود بوده است و کتاب روضة الصفا را که به پارسی تألیف شده است از آثار او می باشد که کتابی معروف و مورد توجه مورّخان است، میر خواند این کتاب را برای امیر علی شیر نوائی که وزیر سلطان حسین بایقرا است تألیف کرده است.میر خواند در ماه ذیقعده سال 903 در سنین 66 هجری در هنگامی که شاه اسماعیل ظهور نکرده بود و بیش از 3 سال از عمر او نگذشته بود وفات یافت.

به طوری که از مجلد آخری تاریخش که مشتمل بر احوال ائمه اثنی عشر(علیهم السلام)استفاده می شود، میر خواند از علمای امامیه است.

ملا درویش امیر الدین اردبیلی

وی دانشوری جلیل القدر بود و در اردبیل می زیست و از علمای روزگار شاه عباس و پادشاهان دیگر صفوی بود.

به خط یکی از شاگردان او در اردبیل ملاحظه کردم که مشارالیه در هنگام تحویل حمل نزدیک به بامداد ماه رجب سال 1069 هجری در گذشت.

شیخ فاضل امین الدین استرآبادی

وی از اجلّه دانشوران بود. پاره از یادداشت های او را استاد استناد ما در کتاب سماء و عالم بحار در باب نهی از استمطار متذکر شده است.

امیر کا

شیخ عبدالجلیل قزوینی که معاصر با فرزند شیخ طوسی است در کتاب مثالب النواصب که به فارسی تألیف کرده از او به عنوان گلچینی از بزرگان شیعه نام برده است.⁽¹⁾و ممکن است امیرکا مخفّف امیر کیا باشد.

مؤلف گوید: امیرکا، لقب مترجم حاضر و اسمش در مطاوی این کتاب ذکر شده است که باید به محل خود مراجعه کرد و به گمان من مترجم حاضر از مشایخ راوندی یا ابن شهرآشوب است. آری عبدالجلیل قزوینی درکتاب مثالب النواصب در ذیل شمارش علمای شیعه در موضع دیگری می نویسد از آن جمله است امیرکای قزوینی.

امیرالمؤمنین

لقب امام المؤمنین علی بن ابیطالب(علیه السلام)است.⁽²⁾

انوری

حکیم اوحد الدین علی بن اسحاق ابیوردی از فضلا، حکما و نام آوران ایشان است. انوری در فن ستاره شناسی مهارت داشته و به زبان پارسی شعر می سروده و خاص و عام او را به بزرگی می شناخته اند، و لقب مشهورش انوری است در حال حاضر از روزگار او اطلاعی ندارم⁽³⁾و لیکن گروهی به

1) - ممکن است مراد از این شخص محمد امین استرآبادی باشد. امیرکا مخفف از امیر کیا است. امیر کیا به معنای شخص بزرگ است از اعلامی که به این نام موسوم است معین الدین امیرکا ابن ابواللجیم است و در فهرست ها ویژه فهرست شیخ منتجب الدین یاد شده است.

2) - این لقب را رسول خدا به آن حضرت اعطا کرد و با توجه به این محدثان شیعه و سنی احادیثی از آن حضرت روایت نموده اند. بخش مهمی از آن روایات را سید بن طاووس در کتاب الیقین باختصاص مولانا علی بامره المؤمنین صلوات الله علیه ایراد کرده است.

3) - انوری در اواخر قرن ششم و در عصر سلطان سنجر سلجوقی می زیسته. انوری دیوان معتبری دارد و در ضمن ابیات بس بلند او به پاره از طنزهایی اشاره می کند، از جمله انوری راست دختر و پسری- هر یکی بر خلاف دعاء آن یکی می نهد دو دست بزین. و آن یکی می چمد دو پا به هوا و همچنین چند بیتی که مؤلف متعرض شده است.

تشیع او اعتراف دارند. از تألیفات او کتاب البشارات فی شرح اشارات شیخ الرئیس در حکمت است و من این شرح را در شهر تبریز دیده ام. و از تألیفات او رساله مختصری در عروض و قافیه است و من این رساله را در شهر رشت از سرزمین گیلان دیده ام.

برای چگونگی شرح احوال او به تذکرة الشعرا و تواریخ و امثال این ها مراجعه باید کرد.

«باب الباء»

بابا افضل کاشانی

مولانا افضل الدین محمد کاشانی وی از مردم «مرقی» ودائی محقق طوسی و استاد او می باشد.⁽¹⁾

بابا شجاع الدین

ابو لؤلؤه فیروز غلام مغیرة بن شعبه است.⁽²⁾

بادرانی

شیخ فخر الدین محمد بن محابن بادرانی از متأخّران علمای شیعه است و کتاب الجواهر از تألیفات او بشمار است. و گاهی از او به عنوان شیخ فخر الدین بادران اسم می برند و این هر دو عنوان متوجه یک شخص است.

بادران یکی از روستاهای نائین است.

1) - افضل کاشانی معروف به بابا افضل، فیلسوفی عارف است. سال های زیادی در فلسفه و عرفان تألیف کرده و از اعلام قرن هفتم بود و سال 707 ه-. وفات یافت و در محل مرق که یکی از روستاهای کاشان است مدفون گردیده است.

2) - گویند ابو لؤلؤ پیش عمر آمد و از ستمگری های مغیره نسبت به خودش اظهار ناراحتی کرد و از مالیاتی که مغیره از وی طلب می کرد شکوه نمود. عمر از او پرسید چه مقدار از تو مالیات می گیرد؟ جواب داد روزی دو درهم. پرسید حرفه تو چیست؟ پاسخ داد نجاری، نقاشی، آهنگری. عمر گفت با حرفه هائی که تو داری این مبلغ مالیات زیاد نیست سپس اضافه کرد به اطلاع من رسیده است آسیابی می سازی که با باد حرکت می کند جواب داد آری چنان است که به اطلاع تو رسیده است. عمر گفت: پس آن آسیاب را تهیه کن. ابو لؤلؤ گفت هرگاه از دست تو سالم به در شدم چنان آسیابی خواهم ساخت. این را گفت و از حضور عمر خارج شد. عمر گفت این بنده فراری مرا تهدید کرد. سه روز بعد ابو لؤلؤ عمر را با ضرب شش کارد از پای در آورد.

بافقی

منسوب به بافقی است و از قرینه پیدا است که بافق معرب بافد است. در تقویم البلدان می نویسد: بافد از اقلیم سوم و از شهرهای کرمان است. درلباب می نویسد: بافد به فتح باء و سکون فا و دال نقطه ار اقران شهر کرمان و از بلاد گرم سیر می باشد.

مؤلف گوید: این شهرستان هم اکنون معروف است و احتمال دارد بافد غیر از بافق باشد.

بایزید بسطامی

دومین شخصیتی است که به این کنیه موسوم گردیده و او را بایزید بسطامی ثانی می خوانند. پیش از این در باب کنی به عنوان «ابو یزید بسطامی ثانی» و در باب با به عنوان «بایزید عنایت الله» مرسوم باشد و عنوان «عنایت الله» در باب عین مهمله از او یاد شده است.

بابا فغانی

از سرایندگان فارسی زبان است ستاره سرایندگی او در روزگار سلطان محمد غزنوی درخشیدن گرفت و او را بابای سرایندگان نامیدند. وی در شیراز متولد گردید و در سال 925 ه-. در مشهد رضوی وفات یافت.

بدیع الزمان

اغلب اوقات لقب بدیع الزمان به ابوالفضل حافظ احمد بن حسین بن یحیی بن سعید همدانی اطلاق می شود. بدیع الزمان سراینده، منشی و کاتب بود و کتاب مقامات از تألیفات معروف او است، بدیع الزمان شاگرد ابن فارس لغوی مؤلف مجمل اللغة می باشد.

بدیع الزمان، مبدع المقامه و نخستین ادیب دانشوری است که این بخش از کلام را تصنیف کرده و حریری پس از درگذشت او به ایجاد مقامه سازی پرداخته و دیگران هم به پیروی از او به مقامه سرائی پرداختند.⁽¹⁾

برخی از ادبا اظهار داشته از این رو انشاگران هفتاد نوع است که به عنوان مقامه سازی به وجود آوردند. و از این بخش مقامات مهمترین آن ها مقامات حریری است. هَمَدان به فتح ها و میم از شهرهای عراق عجم است و همدان به فتح ها و سکون میم یکی از قبائل عرب است.

و گاهی شیخ عبدالواسع جبلی را به لقب بدیع الزمان ملقب می سازند چرا که عبدالواسع از ادبای عصر خود بوده است و از منشیان بشمار است و به طوری که از بخشی از منشئات او بر می آید، شیعه بوده است.

ممکن است عبدالواسع، شیعه زیدی باشد.

ملا بدیع الزمان هرندی قهپائی (کوه پایه)

هرندی فقیهی محدث و فاضلی دانشور و جلیل القدر و شیخ الاسلام یزد بود و در روزگار شاه عباس و دیگران می زیست. مترجم حاضر از فضلا، محققین و مدققین بشمار است و تقریباً در سال 1049 ه-. وفات یافت.

1) - مقامه، قصه ادبی است که از زبان یک شخص بگوید و راوی خاصی هم داشته است. آن زمان تقابل خاصی در میان او با دیگران به وجود آمده است. چنان که مقامات همدانی بتوسط عیسی بن هشام و مقامات حریری بتوسط حارث بن همام از پای در افتاد. مقامات به نام خاصی که متناسب با موضعش بوده نام برده شده است. یاقوت حموی می نویسد: بدیع الزمان چکامه ای در مدح شیخین و الحاد ابوبکر خوارزمی سروده است که حاکی از تسنن او بوده و در ذیل آن جا به ناصبی بودن او اشاره می کند.

از تألیف مشهور او شرح پارسی است که بر صحیفه کامله سجادیه علی منشئها آلاف السلام نوشته است شرح مهم، ارزنده و متداول است.⁽¹⁾

به خاطر دارم مترجم حاضر دائی ملا شاه اسحاق مدرس یزد و استاد علامه ما و فضلای دیگر است و او نیز فاضلی عالم، محقق و هوشمند بوده است. هرند از توابع یزد می باشد.

برزهی

شیخ زین الدین محمد بن قاسم برزهی. وی اصلاً از مردم عامل و از فقهائی است که فتاوی او در بحث میراث اجداد از باب مواریث مورد توجه است برزهی به فتح با و سکون را و زای مفتوح و در آخر ها و یا، یکی از روستاهای کوهستانی عامل دمشق است.⁽²⁾

بُرسی

حافظ رجب بن محمد بن رجب معروف به حافظ برسی در محل بُرس متولد شده و در حلّه می زیسته کتاب مشارق الانوار و امثال آن از تألیفات اوست. وی فاضلی صوفی مشرب و پاکدل بود.

برسی، منسوب به بُرس است که نام شهر یا روستائی است واقع میان حلّه و کوفه و به طوری که استفاده می شود مردم آن از دیرباز شیعه بوده اند.

1) - نام مترجم حاضر، بدیع الزمان مقامی شرح صحیفه اش ریاض العارفین در شرح صحیفه سید الساجدین است. هرند قصبه ای است از قصبات قهپایه که از نواحی اصفهان به شمار می آید. «قهپا» معرب کوهپایه است. کهپا، در دامنه کوه واقع شده و یکی از نواحی پنجگانه اصفهان و از توابع اردستان و از ملاحقات اصفهان می باشد.

2) - برزه با تاء تأنیث نام قریه ای است از غوطه شام و نسبت به آل برزی و منسوب به آل برزهی است که یکی از قرای سبزوار است.

بُرقی

این لقب، حداکثر به شیخ اقدم احمد بن محمد بن خالد بُرقی اطلاق می شود. محاسن برقی کتاب معروف است.آن چه مشهور است «برقی»، منسوب به «برق رود» است که از روستاهای شهر مبارک قم است. ابن اثیر در جامع الاصول می نویسد: برقی به فتح باء و سکون راء و قاف منسوب به بلاد برقد است که از شهرهای مغرب زمین است و فاصله میان آن و مصر مسیر یک شهر راه است و در جانب قیروان است. گروهی از دانشوران منسوب به آن شهرند از جمله ابوبکر احمد بن عبدالله برقی است.

بَرقی

به فتح باء منسوب به «برقباه» است و ضمناً باید گفت این محل با ضبط باء مفتوحه غیر از «برق» به سکون است. شیخ ابوالحسن حسامی می نویسد: «برس» نام روستائی است از توابع تربت حیدری که قبر حافظ بَرسی در آن جا معروف است و قبرش مزار مردم آنجاست. ابو جعفر احمد بن محمد بن خالد بن عبدالرحمن بن محمد بن علی برقی اصلاً از مردم کوفه است و اخیراً همراه پدرش به «برق رود» قم رفته و مقیم گردیده است و شخصاً مرد ثقه بود و کتاب های بسیاری تألیف کرده است.

مؤلف جواهر مضیئه در طبقات حنفیه می نویسد: بَرَقه به فتح با و را منسوب به برق است که خانواده بزرگی از خوارزم بود که به بخاری کوچ کرده و همان جا ساکن گردیده و این نسبت مربوط به برق است که به پارسی بره گویند. ابن ماکولا گوید نواده او ابو عبدالله بن ابوبکر برقانی است که اصل ایشان بدین توضیح است امام ابو عبدالله محمد بن احمد بن محمد بن احمد بن یوسف بن اسماعیل بن شاه خوارزمی برقی می باشد.

حاج برهان الدین

وی فاضلی دانشور و از فضلای شیعه است. در پشت نسخه کهنی از کتاب غررودرر دیدم که برخی از فضلای کهنسال به خط خود نوشته بود حاج مذکور در روز پنجشنبه هیجدهم جمادی اول سال 837 ه- . درگذشته و از او چنین تعریف کرده است: عالم عامل و فاضل دواه یکتای دهر و فرید زمان افصح متکلمان و خصیب خطیبان حاج ملا برهان الدین و الدنیا.

شیخ برهان الدین رواسی

وی از اجله بزرگوار بوده است از سید فضل الله راوندی روایت می کرده است و از ایضاح الاشتباه علامه در ضمن نام برداری از هارون بن موسی تلعکبری استفاده می شود که سید صفی الدین محمد بن معد موسوی از وی روایت می کرده است.⁽¹⁾

شیخ برهان الدین قزوینی

این مترجم همان شیخ برهان الدین محمد بن علی بن ظفر حمدانی قزوینی است.

بَزوفری

گروهی از دانشوران به این نسبت معروف اند. در عین حال بیشتر اوقات این نسبت ویژه ابو عبدالله حسین بن علی بن سفیان بن خالد بن سفیان بزوهری و گاهی از وی به کنیه ابو عبدالله بزوهری است و گاهی هم بر عموزاده اش شیخ ابو علی احمد بن جعفر بن سفیان بن خالد بن سفیان

1) - ابن ماکولا اظهار داشته است. برقی به سکون راء احمد بن عبدالله بن عبدالرحیم برقی مؤلف تاریخ و منسوب به بَرقه است که پس از اسکندریه واقع شده است. ممکن است حاج بهاء الدین همان برهان الدین سلیمان بن صاعد خطیب است که در ایضاء اللامع از او یاد شده است. در ایضاح گوید حاج برهان الدین رواسی همان برهان الدین قزوینی است.

بزوفری اطلاق می شود و ابن عبدون و شیخ مفید و تلعکبری و دیگران از وی روایت کرده است.

بِشنَوی

حسین بن داود بشنوی کردی از مدیحه سرایان اهل بیت(علیهم السلام)است. بخشی از مدایح اورا ابن شهرآشوب در مناقب یاد آوری کرده است. ممکن است بِشنَوی منسوب به سرابشنو باشد که در ضمن نسبت وی یکی از مواضع «شبنوی» به تقدیم شین بر با و نون.⁽¹⁾

بَصَروی

شیخ ابوالحسن محمد بن محمد بصروی از مشایخ اصحاب و از فقهای فضلائی است که علما، گفتار او را در کتب فقهیه ایراد کرده اند.

بصروی کتابی در فقه به نام مفید دارد و بدین نام از شیخ یحیی بن سعید در کتاب نزهة الناظر فی الجمع بین الاشباه و النظائر به وی نسبت داده است و از او در آن کتاب نقل شده: مستحب است شخص حاجی در هنگامی که به جمع جمرات می پردازد با وضو باشد و موقعی که به انجام رمی جمرات اشتغال می ورزد واجب است با وضو باشد.⁽²⁾

از قرینه پیدا است مترجم حاضر منسوب به بصره است و حرف واو از حروفی است که در نسبة زیادش است و ممکن است از مردم بصری شام

1) - ابو عبدالله بشنوی کردی سراینده ای با ذوق بود. ابن شهرآشوب در معالم العلماء او را از سرایندگانی نام می برد که علناً به مدح اهل بیت می پردازند و او از بزرگان افراد بشنوی است. بشنوی منسوب به طائفه ای از اکرام و از مجمعین قلعه فنک در اطراف دیار بکر است و ممکن است منسوب به بشنو باشد که پارسی است به معنای گوش کن.

2) - در معجم البلدان می نویسد: بصری نام دو محلی است یکی بصری شام و دیگری قرب عکبرا و در هر دو موضع به ضم با خوانده می شود. ابوالحسن محمد بن محمد بن احمد بن خلعت بصری از سرایندگانی بود که کلام را از سید مرتضی فرا گرفت و سال 442 درگذشت.

باشد. مترجم حاضر از شاگردان سید مرتضی(ره) است و سید همگی تألیفات او را به وی اجازه داده است و تاریخ اجازه اش 417 ه-. است. مراتب علمی این شخص گذشته است.

بطائنی

شیخ حسن بن علی بن ابی حمزه بطائنی. از قرینه پیدا است وی از اصحاب ما (شیعه) به شمار است. از تألیفات او کتاب ملاحم است که ابن طاووس(ره) در اقبال از آن مطالبی یاد کرده است.

گفتنی است که مترجم حاضر غیر از علی بن ابی حمزه بطائنی، واقفی ملعون است.⁽¹⁾

بکری

ابوالحسن بکری که بیشتر اوقات هم از این شخص به عنوان بکری یا ابوالحسن بکری نام برده شده است.

بلخی

منسوب به بلخ به فتح با و سکون لام. شهر بزرگی از شهرهای خراسان است. این شهر در روزگار خلافت عثمان بن عفان به دست احنف بن قیس تمیمی مفتوح گردید. بنابر آن چه سید علیخان کبیر در آغاز شرح صحیفه اظهار داشته است احنف مردی بردبار بود و در این صفت ضرب المثل بود.⁽²⁾

1) - ابوالحسن علی بن ابی حمزه بطائنی انصار کوفی یکی از سرشناسان کوفه بود و از اصحاب حضرت صادق(علیه السلام)بود که به اختیار خود مذهبی اختیار کرد.

2) - بلخ از مهمترین شهرهای خراسان و از همه بیشتر نام و نشان او در محافل علم و ادب برده می شود و غلات آن از شهرهای دیگر خراسان بیشتر است و در این رابطه غلات آن جا به خوارزم حمل می شده. در زمان قدیم بلخ به اسکندریه خوانده می شد. فاصله میان بلخ و ترمذ دوازده فرسخ بود. گروهی از افراد نامدار بدانجا منسوب اند.

بَلَدی

این شهرت بیشتر اوقات بر شیخ ابورجا، محمد بن علی بن عبدالله ابن ابوطالب بلدی اطلاق می شود و این مترجم از دانشوران بزرگ بشمار است و به طوری که از کتاب الاستبصار فی النص علی الائمة الاطهار کراجکی استفاده می شود. بلدی از مشایخ بزرگ و علامه کراجکی می باشد.⁽¹⁾

ابن بلوچی

شیخ قاضی عبدالله بن محمد بلوچی، از فقهای عصر خود بوده است و به ابن بلوچی معروف و شاگرد سید کمال الدین بن حیدر بن محمد بن زید است. به طوری که از اجازه ای که شیخ حسین بن علی بن جمال الدین حماّد بن ابی الحسن لیثی واسطی به شیخ نجم الدین خضر بن محمد بن نعیم مطار آبادی داده استفاده می شود شیخ کمال الدین میثم بحرانی شاهرح نهج البلاغه از وی اجازه دارد.

از یکی از اجازات شهید اول که به ابن خازن داده، استعلام می شود که کنیه مترجم حاضر (ابن الدجی) است و در نسخه لفظ ناخوانا آورده شده است و ما هر دو لفظ ابن دجی و ابن بُلوچ را یادآوری کرده ایم.

ملا بنائی

وی فاضلی عالم و از مشاهیر علما و شعر است.

سید قاضی نورالله شوشتری در کتاب مصائب النواصب اظهار داشته ملا بنائی در روزگار وزیر امیر علی شیر نوائی می زیسته و ملا دوانی در حق او گفته است: «او ملای شاعران و شاعر ملایان است».

1) - بلدی نام دو محل را به خود نسبت داده است یکی شهرکی است نزدیک موصل به نام بلد الحطب که جناب یونس بن متیj در آن می زیسته، دیگر بلد الکرج که آن را ابودلف بنا کرده است و آن جا را بلد نام نهاده است.

مؤلف گوید: ملا بنائی در آغاز ظهور دولت صفویه زیست داشته است.

میرزا بیک منشی در تاریخ خود می نویسد: وی در قتل عام ماوراء النهرین به همراه پانزده هزار نفر دیگر از پای در آمد و حداکثر این جان از کف دادگان شیعه بودند و این اتفاق در روزگار سلطنت شاه اسماعیل صفوی به وقوع پیوست. در این سلطنت امیر نجم الدین ثانی گاهی که عازم به امرامیر ثانی برای احقاق پیشوایی بوده است و این بدان جهت بوده که می دانسته از سلطان بابر میرزا کمک کاری داشته است.

بوصیری

شیخ محمد بن سعید بن حمّاد صنهاجی بوصیری مصری.⁽¹⁾

فاضل هندی از دانشورانی است که در علوم متنوعه ید طولا داشته است نخست در هندوستان نشو و نما کرد سپس به اصفهان رفت و همان جا تاگاهی که از دنیا رفت زیست کرد و کتاب ها و رساله ها در علم و ادب تألیف کرد و در 25 رمضان سال 113 وفات یافت.

بویهی

لقب فوق حداکثر ویژه کتاب های فقهای متأخرین به خصوص در کتاب های شهید ثانی است و این لقب بر شیخ ناصر بن ابراهیم بویهی اطلاق می شود. شیخ ناصر بویهی اصلاً از مردم احسا بوده و ضمناً به عاملی عیناثی هم شهرت داشته و فقیهی معروف است و اقوال او در کتاب های فقهای متأخر نقل شده است. از خط شهید چنین یاد شده، شیخ امام محقق ناصر بن ابراهیم در اصل از آل بویه بوده در احسا رشد کرده و در عامل از دنیا رحلت کرده و از شاهزادگان آل بویه بوده و بویهیان از پادشاهان عراق

1) - ملا بنائی به مناسبت این که پدرش بنا بود به بنائی شهرت پیدا کرده است در آغاز عمرش اشعار هجو می گفت و در آخر عمر از هجویات اعراض کرده و سال 918 ه- . در قصبه قرش کشته شده است. شرف الدین ابو عبدالله محمد بن سعید سراینده بزرگ و نیکو بیان و مسکین بود و معروفترین ابیات او قصیده بوده است وی اصلاً از مردم مغرب زمین بوده و سال 696 در اسکندریه در گذشته است.

عرب و عجم بوده اند. مترجم حاضر سال 852 ه-. به بیماری طاعون مبتلا و از دنیا رفت و گاهی این لقب بر محمد بویهی اطلاق می شود.

و او قطب الدین ابو جعفر محمد بن محمد بویهی رازی است.

بهائی به تعبیر دیگر شیخ بهائی

لقب بهائی در عرف علما و مورّخان به شیخ بهاء الدین محمد بن حسین بن عبدالصمد حارثی عاملی جبعی اطلاق می شود. وی مؤلف جامع عباسی و کتاب های دیگر است و گاهی این لقب در روزگار ما به ملا بهاء الدین محمد بن ملا تاج الدین حسن بن محمد معروف به فاضل هندی هم اطلاق می شود.

بهشتی

شیخ حسین بن محمد بن قاری فاضلی عالم و متکلمی امامی مذهب و متقدم بر شیخ خضر حبلرودی و یا معاصر با او بوده است و افتخار شاگردی فرزند سید شریف که معاصر با سلطان شاه اسماعیل صفوی بوده داشته است و قواعدی را به طوری که در شرح نهج المسترشدین اعلامه که تألیف حبلرودی است یافته ایم از وی نقل کرده است.

بهشتی

از محققان علما بوده و کتاب تجرید محقق طوسی را شرح کرده است و در آن کتاب یادآوری شده است که وی از علمای شیعه مذهب است.

بهشتی

ابوالعلاء محمد بن احمد بهشتی اسفراینی مشهور به فخر خراسان از علمای عامه و مؤلف کتاب شرح الفرائض سروجی است.

بهشتی

مؤلف رساله ای است در حساب و در هیئت و محتمل است با ابوالعلاء متحد باشد.

بیاضی

شیخ زین الدین ابو محمد علی بن محمد بن یونس عاملی عنجری نباطی بیاضی مؤلف کتاب الصراط المستقیم در امامت و کتاب های دیگر.⁽¹⁾

بیهقی

به فتح با و سکون یا و فتح ها و قاف و یا در آخر، منسوب به بیهق است.

مؤلف الجواهر المضیئه فی طبقات الحنفیه می نویسد: بیهق از قریه های چندی گرد آمده و در نواحی نیشابور است و این قریه ها تا نیشابور بیست فرسخ فاصله دارد و حاکم نشین آن خسروگرد بوده و بعدها بنام سبزوار شهرت یافته است.

مؤلف گوید: گروهی از دانشوران شیعه و سنی منسوب به «بیهق سبزوار» می باشند. مشهورترین آن ها از دانشوران عامه، اسماعیل بن حسن حنفی و شیخ امام ابوبکر احمد بن حسین بن علی بن محمد بیهقی شافعی معروف به امام ابوبکر بیهقی مؤلف کتاب البعث و النشور و غیر او از کسانی که شیخ طبرسی در کتاب مجمع البیان از او و کتاب البعث و النشور روایت کرده است و این شخص از قدما است.

1) - به طور حتم بهشتی سابق است و جز این نه می باشد و سال 749 ه-. وفات یافته است.

مشهورترین اعلام خاصه از مردم بیهق، علی بن زید بیهقی مؤلف شرح نهج البلاغه سید رضی(ره) است.⁽¹⁾اینک باید برای بدست آوردن اسم و عصر و حال و مذهبش کوشش کرد.

بیهقی

ملا حسین واعظ کاشفی سبزواری بیهقی. واعظ کاشفی کتاب های بسیاری تألیف کرده است از جمله لوائح القمر. در این کتاب واعظ کاشفی خود را چنین معرفی کرده است: بالبیهقی المشتهر بالکاشفی.

1) - ابوالحسن علی بن زید بن محمد بن حسین بیهقی معروف به فرید خراسان در سال 493 ه-. متولد شد و سال 565 ه-. وفات یافت. بیهقی از مشاهیر علمای شیعه و از خاندان علم و ادب است. شرح نهج البلاغه اش موسوم به معارج نهج البلاغه می باشد.

«باب التا ء»

سید تاج الدین آوی

از علما و دانشورانی است که افتخار شهادت نصیب او گردیده است. سید تاج الدین، فاضلی بزرگوار بود و همّتی عالی داشت و قدرتی به کمال نصیب او گردیده بود. گاهی که سید تاج الدین بر اثر کوشش های بسیاری که انجام داده بود سلطان محمد اولجایتو در مذهب اهل سنت دست برداشت و به آئین جعفری گرایید، اولجایتو او را به دربار خود دعوت کرد و از مقرّبان مجلس خویش قرار داد. این سید تعصّب شدیدی نسبت به آئین اسلام ویژه مذهب شیعه داشت. در این رابطه گروه بسیاری از امیران و وزیران دولت اولجایتو کنیه او را که مخالف با مذهب آنان بود در دل گرفتند و همواره در صدد فرصت بودند تا از وی بهر نوعی که باشد انتقام بگیرند و این آتش همیشه شعله ور بود تا اولجایتو از دنیا رفت. وزرا و امرای دولت اولجایتو فرصت را غنیمت شمرده و او را به این گونه اتهام متهم داشتند که با مخالفان دولت اولجایتو سروسرّی دارد و تصمیم نامناسبی برای دولت وی گرفته است. سرانجام نیّت شوم خود را عملی کردند و او را شهید کردند. قدس الله روحه و کمل فتوحه.⁽¹⁾

و این در هنگامی بود که نخست دو فرزندش را در برابر او کشتند سپس خود او را از پای در آوردند. شهادت او در ماه ذیقعده سال 711 ه-. در کنار دجله اتفاق افتاد.

1) - ابوالفضل تاج الدین محمد بن مجد الدین حسین حسینی آوی، این دانشور در اصل از آوه بوده و در کوفه متولد شد و در نجف اشرف نشو و نما داشته و مقتدای شیعه و دانائی مبرز بوده است. تاج الدین تولیت سادات را از عراق و خراسان و پارس عهده دار گردید. تاج الدین بدست مخالفان از پای در آمد.

شیخ تاج الدین حلی

شیخ تاج الدین راشد حلی از فضلا و علما و متکلمان روزگار خود بود.کفعمی در کتاب فرج الکرب پاره ای از فوائد کلامی را از وی یادآوری کرده است از گذشته های روزگار او اطلاعی ندارم و به همین نسبت هم از نام او خبردار نمی باشم (در پاورقی نام او را تاج الدین حسن بن محمد حسین راشد حلی یاد کرده است).

تاج الدین بن معیّه

سید نسّابه تاج الدین ابو عبدالله محمد بن قاسم بن حسن بن محمد بن حسن بن معیّه بن سعید حسنی دیباجی استاد شهید اول رحمة الله علیهم.

تاج الدین بن زهره حسینی

سید تاج الدین بن محیی الدین بن تاج الدین بن محمد بن حمزه بن زهره حسینی. وی فاضلی دانشور و از فقهاء روزگار خود است و پاره از فوائدی که از وی نقل شده است، ملاحظه کرده ام و سال آن 976 ه-. می باشد.

تاج الدین ورامینی

شیخ تاج الدین ورامینی و به تعبیر دیگر تاج الدین حمصی و به عبارت دیگر تاج الدین رازی و گاهی هم به عنوان تاج الدین رازی و تاج الدین ورامینی نام برده شده است. تاج الدین از اجلاء مشایخ است و نام و نشانش به این شرح نقل شده است، تاج الدین محمود بن شیخ جمال الدین علی بن محمد حمصی رازی ورامینی.

تُرکی

از این پس به عنوان شیخ فاضل جمال الدین موسوم به ترکی یاد شده است.

تقی

در اصطلاح و در ضمن کتاب تنفیح به شیخ مقداد گفته می شده بلکه در غیر آن هم اطلاعی وجود داشته و گاهی هم بر شیخ ابوالصلاح تقی الدین بن نجم حلبی گفته اند با این تفاوت که اسم او تقی الدین است.

تقی الدین حلّی

شیخ تقی الدین همان ابن داوود معروف است و معاصر با علامه حلی است.

مشار الیه از علما و اصحاب فتوا است و از برخی از تعلیقات بعضی از علما که بر کتاب حج دروس داشته است بر می آید این شیخ تقی الدین همان است که معاصر با علامه حلی بوده است.

آری حقیقت آن است که این شخص همان ابن داوود معروف است که معاصر با علامه است.

تقی ابن حجه

به ظن من شیخ تقی الدین بن حجه از علمای خاصه است. در هر حال وی از علما و ادبا و سرایندگان متأخر است.⁽¹⁾

کفعمی در کتاب فرج الکرب و حواشی آن، اشعار و فوایدی از آن را نقل کرده است و در وصف او می نویسد: وی پیشوائی در علم بدیع و تجنیس است و می پندارم کتابی در این رابطه تألیف کرده باشد.

گاهی به نظر می آید ابن الحجه جدّ شهید ثانی باشد.

1) - ابوبکر بن علی معروف به ابن حجه حموی در روزگار خود پیشوای ادبا بوده و خود از اساتید سرایندگان بوده است و کتاب های زیادی در ادبیات تألیف کرده و از مردم حمات سوریه به شمار است و سال 837 وفات یافته است.

تلعکبری

شیخ ابو محمد هارون بن موسی بن احمد بن ابراهیم بن سعید بن سعید تلعکبری شیبانی فاضلی به نام است. شیخ طوسی با واسطه از وی روایت کرده است و علامه حلی، در آخر خلاصة الرجال می نویسد شیخ طوسی بدون واسطه از وی روایت کرده است و این معنی بروی مشتبه آمده استچرا که شیخ با واسطه از او روایت کرده است و ممکن است عدم واسطه مربوط به پسر تلعکبری باشد که نامش محمد و کنیه اش ابوالحسن باشد.

از امور غریبه که در بعضی از مواضع اتفاق افتاده است به شگفتم که شیخ فخر الدین رماحی در کتاب جامع المقال اظهار می دارد، تلعکبری، غیر از هارون بن موسی است اگر چه مؤلف مزبور در باب محمد بن یعقوب که مشترک است تصریح کرده هرون بن موسی تلعکبری همان شخصی است که در باب محمد بن یعقوب مشترک آمده است لیکن در این مرحله، سهوی اتفاق افتاده است چرا که محمد بن یعقوب پدر محمد بن هارون بن موسی می باشد.

تمّار

ابو طیب حسین بن علی از مشایخ شیخ مفید است.

تمیمی

تمیمی مؤلف کتاب الانوار است. کفعمی در بلاد الامین برخی از دعاها را از آن نقل کرده است و گاهی کفعمی در بلد الامین از کتاب الانوار و الاذکار مطالبی را متذکر شده و به تمیمی نسبت نداده است و حقیقت آن است که هر دو متحدند و از قرینه پیدا است تمیمی از علمای شیعه می باشد.

گفتنی است که کتاب الانوار که آن را سر لوحه شرح حال او قرار دادیم غیر از کتاب انواری که در رابطه با مولد نبی صلی الله علیه و آله تألیف شده است و کتاب انوار دوم در بحار الانوار مورد توجه بوده است و کتاب انوار اول در ادعیه و الاذکار است.

تنوخی

لقب گروهی از علما است و حداکثر ایشان از دانشمندان سنی می باشد و برخی از آن ها از علمای خاصه (شیعه) به شمارند. از قبیل قاضی ابوالقاسمعلی بن قاضی ابو علی محسن ابن قاضی ابوالقاسم علی بن محمد بن ابی الفهم داوود بن ابراهیم بن تمیم قحطانی تنوخی، همدم و همراز سید مرتضی(ره) بوده و از او روایت می کرده است و همچنین از یاران و دلدادگان ابوالعلای معرّی سراینده نامی است.⁽¹⁾

تولینی

شیخ زین الدین علی تولینی نحاریری عاملی، مؤلف کتاب الکفایه در فقه. تولینی از شیخ مقداد سُیوری روایت کرده است و کفعمی در کتاب المصباح از کتاب وی مطالبی را یادآوری کرده است. در بعضی از نسخه ها به جای تولینی، تولانی آمده است.

1) - تنوخی منسوب به تنوخ است و نام گروهی از قبیله ها است که از قدیم الایام در بحرین می زیستند و سوگند به آتش و نصرانیت می کردند و در بحرین اقامه داشتند و به نام تنوخ که تنوخ به معنای اقامه است شناخته شدند.

«باب الثاء»

ثقة الاسلام

این لقب معظم بیشتر اوقات متوجه به ابو جعفر محمد بن یعقوب بن اسحاق کلینی رازی است که کتاب های کافی و الرجال از آثار او می باشد. وی از قدیم ترین اعلامی است که علمای شیعه و سنی از خاصه و عامه او را به بزرگواری می شناسند و در حقیقت مفتی هر دو فرقه است. قبر او در بغداد است. لیکن نه در محلی که فعلاً به انتساب به او شناخته شده است.

و از اعلامی که افتخار انتساب به این لقب را داشته شیخ صدوق محمد بن علی بن حسین بن موسی بن بابویه قمی مؤلف کتاب من لایحضره الفقیه و امثال آن از کتاب های او می باشد. گفتنی است که انتساب بدین لقب از مبدعات سید داماد است که در کتاب های خود بدان لقب وی را معرفی کرده است. در عین حال، اطلاق لقب ثقة الاسلام به مؤلف کافی بیشتر از اطلاق آن به شیخ صدوق است چرا که مسلمانان از خاصه و عامه در اخذ فتواهای خود به وی رجوع می کرده و این واقعیت در کتاب های شیعه و سنی به درستی پیوسته است لیکن شیخ صدوق به این واقعیت نه پیوسته و خاصه منجر به خاصه است.

ثقفی

به گروهی از اعلام گفته می شود از جمله:

شیخ اقدم اعلم ابراهیم بن محمد بن سعید بن هلال ثقفی مؤلف الغارات، وی عالمی فاضل و موثق و متدین است و ممکن است در عصر کلینی می زیسته.⁽¹⁾

عمیر بن متوکل بن هارون ثقفی بلخی. مترجم حاضر، صحیفه سجادیه را از پدرش متوکل از یحی بن زید روایت کرده است و علی بن نعمان اغلم، صحیفه مبارکه را از وی روایت کرده است. گفتنی است در هیچ یک از کتاب ها از وی نام و نشانی وجود ندارد.

ثقفی به فتح ثاء مثلثه و قاف مفتوحه منسوب به ثقیف است بر وزن امیر. ثقیف، نام قبیله معروفی است در طائف. ابن سمعانی اظهار می دارد ثقفی منسوب به ثقیف است که ثقیف بن منبه بن بکر باشد. و مردم این قبیله حداکثر در طائف زندگی می کردند و از آن جا به قبیله های دیگر راه پیدا کرده اند.

نجاشی در رجال خود می نویسد: متوکل بن عمیر بن متوکل، صحیفه سجادیه را از یحیی بن زید روایت کرده است و ما هم صحیفه مبارکه را از حسین بن عبید الله (غضائری) از ابن اخی طاهر از محمد بن مطهر از پدرش مطهر ابن عمیر بن متوکل از پدرش متوکل روایت می کنیم.

پوشیده نیست از آغاز ظاهر کلامش به دست می آید متوکل بن عمیر صحیفه مبارکه را از یحیی بن زید روایت کرده است و نیز از سند صحیفه استفاده می شود متوکل بن عمیر جّد مترجم حاضر است و ممکن است جمع بین دو کلام را به نوعی عنایت برگزار نمود. باید گفت، هیچ یک از

1) - ابو اسحاق ابراهیم بن محمد ثقفی کوفی در اصل از مردم کوفه بود به اصفهان رفته و در آن جا مقیم گردیده در آغاز آئین زید را برگزیده سپس مرام شیعه دوازده امامی را انتخاب کرده است و کتاب های چندی که مورد توجه اکابر بوده تألیف کرده است و سال 283 درگذشته.

مؤلفان رجال، متوکل یاد شده را توثیق نکرده اند تنها ابن داوود در رجالخود او را توثیق نموده است. آری نواده متوکل در رجال خود، وی را در بخش موثّقان نام برده است، به طوری که برخی از علما اظهار می دارد یادآوری نواده دلیل بر توثیق وی می باشد.

ابن شهرآشوب در معالم العلما ذیل نام برداری از متوکل بن عمیر می نویسد: متوکل صحیفه مبارکه را از یحیی بن زید روایت کرده است. صحیفه مبارکه ملقب به زبور آل محمد است.

ثلاثه

این لقب، در اصطلاح فقها به سه تن از اعلام گفته می شد: شیخ مفید و شیخ طوسی و سید مرتضی. و این اطلاق به طرزی است که ابن فهد در مهذب و یا شیخ مقداد در تنقیح متعرض گردیده اند.

ثنائی

خواجه حسین سراینده است معروف به ثنائی.

و به عبارت دیگر ثنائی ممکن است ثنائی با سین باشد چنان که معروف است وی سراینده پارسی زبان و فاضلی صوفی و از معاریف سرایندگان است. ثنائی مؤلف الحدیقه و کتاب های اشعار دیگری است. از قرینه پیداست که پیش از مولوی می زیسته.⁽¹⁾

مدح حیدر بگو پس از عثمان. در مدیحش مدایح مطلق، زهق الباطل است و جاء الحق. در ذیل چکامه گفته است بندگی کن آل یاسین را به جان تا روز حشر، همچو بی دینان نباید روی اصفر داشتن. سنائی به اختلاف سال 535 یا 555 وفات یافته است.

1) - ابو المجد مجدود بن آدم سنائی. پس از این مؤلف حق سنائی غزنوی را بهتر و مفصلتر ایراد کرد و در این جا می نویسد از قرینه نظایری پیدا است که سنائی پیش از مولوی می زیسته. آری سنائی پیش از مولوی بوده چنان که مولوی گفته است، عطار روح بود و سنائی دو چشم او، ما از پی سنائی و عطار آمدیم. مؤلف در باب سین می نویسد حکیم مجدود بن آدم سراینده پارسی زبان و مؤلف کتاب حدیقه و امثال آن است و معاصر با بهرام شاه غزنوی است. در اسماء و القاب او می نویسد: وی از سرایندگان شیعه مذهب بود و این دو بیت حاکی از تشیع اوست: ای سنائی به قوّت ایمان،

«باب الجیم»

جاسبی

جاسب جاسبی منسوب به جایی است که یکی از قریه های قم است و جمعی از اصحاب بدان جا منسوب اند از جمله اوحد الدین بن حیدر بن محمد جاسبی. بعضی اشتباه کرده و کلمه جاسب را با حاء بی نقطه ضبط کرده اند.⁽¹⁾

جبلی

به فتح جیم و جاء منسوب جبلی است و یا سرزمین گورستانی است. گفته اند جبال، ناحیه مشهوری است که آن را «قهستان یا کوهستان» می نامند شرق این بیابان، خراسان و پارس و غرب آن آذربایجان و شمال آن بحر خضر و جنوب آن عراق و خوزستان است.

مؤلف گوید: دور نیست جبلی، منسوب به یکی از محال یاد شده باشد و محتمل است منسوب به جبل عامل باشد. لیکن مشهور آن است که منسوب به جبل را عاملی گویند و قاعده هم متقاضی چنین نسب است ویژه نسب مرکب، متوجه به قریب اخص است. در هر حال سخن در رابطه با جبل عاملی نمی باشد.

در یکی از مواضع اشاره شده که اسکندر ذیل نامه ای که برای ارسطو ارسال داشت چنین مرقوم کرد، در سرزمین جبال با پادشاهان نیکو رفتاری

1) - در میان جبال هفت قریه وجود دارد که آن ها را جاسب می گویند و کلمه جاسب، از دو کلمه پارسی اخذ شده که جای اسب باشد و این محل از توابع قم می باشد.

برخورد می کنم که نه می توانم آن ها را از پا در آورم و اگر آن ها را به حال خود گذارم از سرکشی ایشان در امان نمی باشم اینک رأی شما در این رابطهچیست؟ ارسطو در پاسخ نوشت، هر یک از محال جاسب را در اختیار یکی از پادشاهان در آور. اسکندر به دستور وی رفتار کرد و در نتیجه آن، ملوک الطوائفی روی کار آمد. گاهی که اسکندر درگذشت در میان پادشاهان ملوک الطوائف اختلاف شد و در نتیجه این اختلاف اردشیر بابکان جدّ مشهور یاران ساسانی بر آن ها پیروز گردید و از آن جا که محال مزبور از هوای آزاد که آسوده از هرگونه سموم و آب نامناسب بودند یاران ساسانی آن جا را برای هوای آزادش که در تابستان از آن برخوردار بود اختیار کردند و ابو دلف عجلی در رابطه با آب و هوای آن محال گفته است.

وانی

اِمرء کسروی الفعال

اصیف

الجبال واشتی العراق

من مرد کسروی رفتارم آن چنان که تابستان را در جبال و زمستان را در عراق به سر می برم. گویند در محال مذکور خرما و نارنج و لیمو و ترنج دوام نمی آورد و در ضمن آن فیل و گاومیش هم در آن جا زیست نمی نماید و هرگاه این دو حیوان کمتر از دو سال در آن جا زیست نماید خواهند مرد. حاکم نشین آن ها اصفهان و ری و همدان و قزوین است. مؤلف گوید: آن چه را در رابطه با فیل و گاومیش نوشته که آن ها در سرزمین جبال بیش از یکسال زیست نمی کنند اشتباه است، چرا که ما دیده ایم سال های زیادی در محال جبال زیست کرده اند و مطالب دیگر آن از همین قبیل است. در تقویم البلدان می نویسد: بلاد جبال از نظر عموم مردم به عراق عجم شهرت دارد عراق عجم از مغرب به آذربایجان و از جنوب به بلاد عراق و خوزستان و از جهت شرق به سرزمین های خراسان و فارس و از جهت شمال به بعضی از بلاد آذربایجان و بلاد دیلم و قزوین و ری. این

در وقت اخراج آن دو از جبل و گاهی آن دو را به دیلم منضم بسازند چرا که جبال دیلم آن ها را محفوظ به خود ساخته است و اصفهان در نهایتجبال از جهت جنوب و شهرهای جبال بزرگ همدان و دینور و اصفهان و قم و شهرهایی که در بزرگی کمتر از آن است از قبیل کاشان و نهاوند.

جَبَلی

نظام الدین احمد بن زین العابدین علوی عاملی جبلی.⁽¹⁾

جرجانی

ابوالمحاسن حسین بن حسن جرجانی (گرگانی) مؤلف کتاب تفسیر جلاء الاحزان و جلاء الاذهان این تفسیر به زبان فارسی تألیف گردیده است. وی از متأخران علمای شیعه است. بلکه در اوائل دولت صفویه می زیسته و نسخه ای از آن تفسیر در نزد ما موجود است و تفسیر بزرگی است که در دو جلد تدوین شده است. گاهی گویند تفسیر مزبور همان تفسیر گازر معروف است.

جریر

ابو حَزر تمیم بن عطیة بن حذیقه ملقب به حطفی بن بدرین زید بن منات بن تمیم بن مر تمیمی. وی از فحول سرایندگان و معاصر با فرزدق بود و همواره با وی گفتگوها در جهات مختلف داشت و می پندارم جریر از شیعیان است.

1) - جبلی از شاگردان میر داماد و شیخ بهائی عاملی بود و از هر دوی این بزرگواران اجازه روایت داشته و کتاب های بسیاری که هر دو مشهور اند تألیف کرده و پیش از سال 1060 وفات یافته است.

جعابی

قاضی ابوبکر محمد بن عمر بن محمد بن سلیم بن بواء بن سیرة بن سیّار تمیمی معروف به جعابی. وی استاد شیخ مفید بلکه شیخ مشایخ او همبوده است.⁽¹⁾بسیاری اتفاق افتاده که پدر و پسر در کلمه (جعابی) مورد اختلاف قرار گرفته اند. چنان که پدرش محمد بن عمر را ابن الجعابی گفته اند.

جَعبَری

منسوب به (جعبر) که نام قلعه یا شهری است نزدیک به (بلده) که قبیله ای از شام باشد.⁽²⁾

جعفری

منسوب به حضرت جعفر طیّار برادر ارجمند حضرت علی بن ابیطالب(علیهما السلام)است. از قرینه بدست می آید که ابو هاشم جعفری⁽³⁾و هر کسی که به این نام مشهور است منسوب به حضرت جعفر می باشد.

جعفری

ابو محمد از کسانی است که منسوب به حضرت جعفر طیّار است. وی از اصحاب حضرت کاظم و حضرت رضا(علیهما السلام)است. او سلیمان بن جعفر

1) - وی از موجّهان علمای بغداد است و از گروه بسیاری روایت کرده است و عده بسیاری از اعلام از وی روایت کرده اند. کتاب طبقات اصحاب الحدیث من الشیعه از تألیفات اوست. سال 284 متولد و سال 355 درگذشت.

2) - قلعه جعبر در کنار فرات و میان السد و رقّه نزدیک صفین است. در قدیم آن جا را (دو سر) می گفته و مرد کوری به نام جعبر آن جا را در ملک خود در آورد.

3) - ابوهاشم داوود بن قاسم، نسبش به حضرت جعفر می رسد وی در پیشگاه ائمه طاهرین منزلت مهمی داشت و از ثقات اصحاب به شمار است. ائمه طاهرین از حضرت رضا تا حضرت ولی عصر را دیدار کرده است و ضمناً از اخبار و مسائل و شعر بهره ور بوده است.

بن ابراهیم بن محمد بن علی بن عبدالله بن جعفر طیار ابو محمد طالبی معروف به سلیمان بن جعفر جعفری گاهی کلمه (جعفری) از نظر نسبت منسوب به حضرت جعفر بن محمد الصادق(علیه السلام)می باشد لیکن اغلب اوقات منسوب به کسانی است که از نسل غیر حضرت کاظم(علیه السلام)از فرزندان آن حضرت است و گاهی بطور اتفاقی از نسل آن حضرت که از فرزندان حضرت کاظم(علیه السلام) می باشند اطلاق می شود.و گاهی از نظر مذهب منسوب به جعفر است و این نسبت در کتاب های اخبار و اصطلاح آثار تا به حال هم رایج است. از جمله آن چه در خبر منقول در کتاب محاسن برقی به سند خود از معاذ بن کثیر روایت شده به عرض حضرت صادق(علیه السلام)تقدیم داشتم. همواره اوقات پرسشی که از شما دارم مورد احتیاج است از جمله فرزندانی دارم که به حد بلوغ رسیده اند می توانم آن ها را به بخشی از امور ولایت دعوت کنم؟ فرمود دعوت به مراتب ولایت کافی نیست چرا که انسان هرگاه علوی یا جعفری باشد باید موی جلو سر او را گرفت تا از ولایت برخوردار گردد. در یکی از مواضع آمده است نسبت «جعفری» ویژه اولاد علی بن جعفر(علیه السلام)است. گفتنی است گروه زیادی از اعلام منتسب به این نسب شریف است از جمله سید شریف ابوعلی حمزة بن محمد جعفری است که شاگرد و داماد شیخ مفید (ره) است.

جُعفی

در صحاح اللغة آمده است جعفی نام بزرگ قبیله ای است در یمن مراد جعفی بن سعد العشیرة بن مَذحِج و منسوب به وی «جعفی» است و از این قبیله است عبید الله بن حرّ جعفی و جابر جعفی. در قاموس اللغة جعفی را بر وزن کُرسی ضبط کرده است و اضافه می کند جعفی پسر سعد العشیره و

بزرگ قبیله ای است از یمن و منسوب به آن جعفی است. ابن فارس در مجمل اللغة می نویسد: جعفی یکی از قبیله های عرب است و منسوب بدان جعفی است. و جعفا بر وزن حُبلا به ضم حاء بی نقطه و سکون باء و الف مقصوره در آخر، نام محلی است در کوفه و یا جائی است نزدیک به کوفه و این اظهاریه از جمله حواشی میرداماد (ره) در اختیار رجال کشّی است.نجاشی (ره) در ذیل ترجمه محمد بن حسین بن سعید صانع می نویسد: وی از مردم کوفه است و سال 269 ه-. درگذشته و جعفر محدث محمدی بر جنازه او نماز گزارده و در محل جُعفا مدفون گردیده است. برای چگونگی احوال او به قاموس و کتاب های دیگر مراجعه شود.

جعفی صابونی

ابوالفضل محمد بن احمد بن ابراهیم بن سلیمان و یا سلیم جعفر کوفی معروف به صابونی و مشهور به ابوالفضل صابونی. وی شیخی بزرگوار و از اصحاب متقدم است و از جمله افرادی است که به جعفی شهرت یافته است و مؤلف کتاب الفاخر در فقه است. و گاهی از او به عنوان امام عالم، نام می برند و اصحاب ما نظرهای او را که در فقه داشته در کتاب های فقه نام می برند. ویژه شهید اول بسیاری اوقات اقوال او را در ذکری و در شرح ارشاد و دروس و بیان نقل می کند.

شکی نیست مترجم حاضر از دانشورانی است که مقدم بر شیخ

طوسی(ره) بوده است و بدین جهت است که شیخ و نجاشی در کتب خود از وی مطالبی را یادآور می شوند.

جعفی صابونی در مصر می زیسته و در زمان غیبت صغری بوده و معاصر با کلینی است. علامه حلی(ره) در خلاصة الرجال و نجاشی در کتاب رجال از وی یاد کرده اند. ویژه نجاشی تألیفات او را به طور تفصیل یاد کرده است

و متذکرند وی در آغاز کار زیدی مشرب بود و اخیراً از تزیّد اعراض کرده و به مرام اثنی عشری گراییده است. شیخ طوسی در باب «کُنی» از وی نام می برد و در فهرست با جملاتی نظیر رجال از وی یاد کرده است و ابن شهرآشوب هم در باب «کُنی» به نام و نشان او اشاره کرده و همان را یادداشت کرده که شیخ طوسی (ره) یاد کرده است. وی در فهرستگوید: ابوالفضل صابونی از اعلام است و کتاب فاخر و برخی از کتاب های دیگر از تألیفات او می باشد و کتاب های زیادی دارد. ابن داوود هم در رجال از وی نام برده و مطالبی را که نجاشی یادآوری کرده متعرض شده است. از فتاوای غریب او یکی آن که سلام (السلام علیک ایها النبی و رحمةالله و برکاته) در تشهد اخیر نماز واجب می داند. این فتوا را شهید اول در بیان و ذکری یادآوری کرده است و کتاب های دیگر هم تألیف کرده است.

یکی از شاگردان شیخ علی کوکی (ره) در رساله ای که ویژه اسامی مشایخ تألیف کرده است می نگارد شیخ ابوالفضل جعفی مؤلف کتاب الفاخر است که شیخ جمال الدین مطهر آن را تصحیح کرده است.

جابر جعفی

گاهی پیش آمده، جعفی از نظر حدیث بر شیخ متقدم جابر بن یزید جعفی گفته می شود. جابر جعفی از افراد مخصوص امام صادق(علیه السلام)است و از ثقات راویان حدیث و امثال آن ها به شمار است. تا آن جا که مؤلف مجالس العشاق سلطان حسین میرزا بایقرا که به پارسی تألیف شده اظهار می دارد، حضرت صادق(علیه السلام)کمال علاقه مندی را به جابر داشته و او را معشوق خود قرار داده است و همین عشق ورزی با جابر جعفی ایجاب کرد که امام(علیه السلام)با مادر جابر ازدواج کند تا از این راه عشق ورزی با جابر را به سر حد کمال برساند.

آری آن چه اشاره شد متعلّق به مردم معمولی است و امام(علیه السلام)بی زار از این گونه توهّمات و اتهامات است. اینک باید گفت خدا ما و دیگر از مؤمنان را در پناه خود محفوظ بدارد. در عین حال چگونه امام بزرگوار مرتکب چنین خطائی می شود با آن که خود این عالی مقام و نیاکان معصوم آن حضرت در چگونگی عشق و عشق ورزی فرموده اند: «قلوٌب خلَّت عن محبةالله فرماها بمحبة غیره» عشق ورزی کار دل هائی است که از دوستی خدا خالی گردیده و به محبت غیر خدا دچار گردیده است.

پیش از این تحقیق شد که عشق معمولی عشق بنده و اطلاق عشق به طریقی که صوفیه بلکه حکما گفته اند عشق نیست.

عشق هائی کز پی رنگی بود عشق نبود عاقبت ننگی بود

باید دانست جُعفی به ضم جیم و سکون عین و در آخر فا بر گروه دیگر گفته می شود. این کلمه با ضبع منسوب است به جعفی بن قیس بن سعد که بزرگ قبیله در یمن است و نسبت به ایشان می رسد. آنچه نوشته شد بنا به بخشی از مطالبی است که شیخ فخر الدین رماحی در کتاب جامع المقال ایراد کرده است.

سید جلال الدین

گروهی از اعلام در این لقب با یکدیگر مشترک اند از جمله:

سید جلال الدین محمد بن سید عمید الدین بن اعرج حسینی، نواده خواهری علامه حلّی است. سید جلال الدین شرفشاه از جمله القاب مشترک است. وی مؤلف کتاب منهج الشیعه فی بیان فضائل وصّی خاتم الشریعه می باشد.

شیخ جمال الدین بن متّوج

وی فاضلی عالم و از فقهاء عصر خود بوده است. کتاب الوسیله در فقه از تألیفات او می باشد. این کتاب را برخی از فقها به ابن متّوج نسبت داده و پاره ای از مسائل را از کتاب مزبور وی نقل کرده است. نام این کتاب الوسیلة فی فتح مقفّلات القواعد است.

با توجه به آن چه نوشتیم، حقیقت آن است که ابن متّوج، همانا جمال الدین احمد بن عبدالله بن محمد بن متّوج بحرانی، شاگرد شیخ فخر الدین فرزند علامه حلّی است و مؤلّف کتاب وسیله شرح قواعد، علامه حلی است که موسوم به وسیله می باشد.

سید جلال الدین بن اعرج

این بزرگوار سید جلال الدین محمد بن سید عمید الدین بن عبدالمطلب بن اعرج حسینی خواهر زاده علامه حلّی است.

گفتنی است شیخ حرّ عاملی در کتاب اثبات الهداة فی النصوص و المعجزات، کتاب منهج الشیعه را به سید جلال الدین حسینی نسبت داده است و برخی از اخبار را از کتاب او نقل کرده است. ممکن است مراد از سید جلال همین شخص مترجم باشد و ما نسخه ای از کتاب وی را که مختصری بیش نیست در اختیار داریم. در عین حال به نظر می رسد کتاب منهج الشیعه از یکی از ساداتی است که اخیراً نام برده شده و در طی مطالب این کتاب بدان اشاره کرده است.

شیخ جلال الدین بن کوفی

شیخ جلال الدین محمد بن شیخ شمس الدین محمد بن احمد کوفی هاشمی حارثی. یاد شده از محقق و دیگران روایت کرده است.

ملا جلال الدین استرآبادی

ملا جلال الدین دانشوری فاضل و عالمی متکلّم و مدقّقی محقق و از شاگردان علامه دوّانی است⁽¹⁾وی یادداشت های گرانقدری از فوائد و حواشی داشته و در علوم عقلی مهارت داشته و تألیفاتی در این رابطه دارد از جمله حاشیه ای بر حاشیه قدیم ملا جلال بر شرح جدید تجرید که مشهور است. این حاشیه از بهترین حواشی است که در کمال تحقیق و تنقیح نوشته شد ویژه که حواشی بر آن هم از بهترین حاشیه ها می باشد.

قاضی جلال الملک

قاضی جلال الملک از اعاظم دانشوران و از آن سلسله علمائی است که در روزگار سید مرتضی می زیسته و ممکن است داوری دیار مصر و شام را به عهده داشته باشد. و از یکی از یادداشت های شهید اول بدست می آید که قاضی جلال الملک، دانشمندی است که پس از قاضی ابن بّواج شاگرد سید مرتضی(ره) داوری طرابلس شام را عهده دار گردیده است و ممکن است در طی مطالب این کتاب از اسم او اطلاع حاصل کنیم.

جَلودی

ابو احمد عبدالعزیز بن یحیی بن احمد بن عیسی جلودی ازدی بصری.⁽²⁾

جلودی منسوب به جلود است که یکی از قرای افریقا به شمار است. این نسبت را جوهری در صحاح اللغة از فراء نقل کرده است.⁽³⁾

1) - در احیاء الداثر لقب صدری را به القاب او افزوده است و اضافه نموده است وی از دانشوران علمای اوائل عصر شاه طهماسب صفوی است.

2) - جلودی شیخ بصره و از جمله اخباری های آن سرزمین است. جلودی بیش از صد کتاب در سیره و اخبار و فقه تألیف کرده است و خود او در حدیث مورد وثوق است و پس از 330 ه-. درگذشته است.

3) - در معجم البلدان می نویسد: جلود شهری است در افریقا و سردار عیسی بن یزید بدان جا منسوب است. علی بن حمزه بصری می گوید از افریقائی ها پرسیدم جلودی که یاقوت متذکر است از چه محلی در افریقا است که پاسخ صحیحی نداد در آخر گفت جلود، قریه معروفی است در شام.

ابن داوود در رجالش می نویسد: «جَلود» به فتح جیم و لام مضموم، واو ساکن و دال بی نقطه ضبط شده است و بعضی از اصحاب ما اشتباه کرده چنان که جلودی را به فتح جیم و سکون ضبط کرده است. بنابراین قول اول از حقیقت برخوردار می باشد، در هر حال جلود قریه ای است در کنار دریا و بعضی گفته اند جلود نام قبیله ای است از ازد لیکن این معنی در نزد نسّابان به صحت نه پیوسته است.

ابن طاووس در مهج الدعوات و کفعمی در مصباح، کتاب صفین را به جلودی نسبت داده است و تصریح کرده وی از اصحاب ما (شیعه) می باشد و بر او و کتابش اتّکا نموده است. جَلود بر وزن تَبول، قریه ای است در اندلس و حفص بن عاصم از آن سرزمین است. جُلود بر وزن قُعود نام زاد به مسلم است. بعضی از علما اظهار می دارند: جوهری گفته در این که جُلود به ضم جیم باشد، اشتباه است. حال آن که نظریه جوهری اشتباه است.

شیخ فخر الدین رماحی در جامع المقال گفته است جَلودی منسوب به جَلود است به فتح جیم و لام ساکن و دال بعد از واو مفتوح نام قریه ای است در کنار دریا.

در صحاح آمده است جُلودی به ضم جیم است. فراء گفته جلودی به فتح جیم از قرای افریقا می باشد و جَلود به فتح جیم به ضم جلود مورد استعمال قرار می گرفته است.

کلمه جلود را به ضم جیم و ذال نقطه دار به کار می برند و همچنین کلمه یاد شده را با حاء بی نقطه و ذال نقطه دار به کار می برند و گاهی کلمه مزبور با جیم و دال بی نقطه است و قرینه دلالت دارد بر تصحیف دو بخش اول. سید جمال الدین به جمعی از اعلام اطلاق می شود. از جمله:

سید امیر جمال الدین محمد استرآبادی

این شخص در روزگار شاه اسماعیل صفوی می زیسته و در روزگار سلطان صفوی به سمت صدارت مفتخر بوده است.

سید جمال الدین احمد بن موسی بن طاووس حسنی

این بزرگوار مؤلف کتاب الملاذ والبشری شیخ جمال الدین از جمله اعلامی است که به لقب جمال الدین ملقب است و او علامه حسن بن یوسف بن مطهر حلّی است.

شیخ جمال الدین ناصر بن احمد بن عبد الله بن سعید بن متّوج بحرانی

شیخ جمال الدین از جمله اعلامی است که به لقب جمال الدین ملقب گردیده است و علامه حلّی در کتاب نهایة المرام فی علم الکلام بخشی از قواعد کلامی را از وی نقل کرده است. ممکن است این دانشور یکی از نیاکان ابن متّوج پیش یاد شده باشد و یا ارتباطی با ابن متّوج نداشته باشد و من در کتاب های رجال اطلاعی از نام و نشان او ندارم.

شیخ جمال الدین بن عبدالله بن محمد بن حسن حسینی گرگانی شیعی.⁽¹⁾

وی عالمی فاضل و محققی با دقت بود و کتاب هایی تألیف کرده است از جمله شرح تهذیب الاصول علامه حلّی. شرح مزبور کتاب بزرگی است چنان که متن و شرح را با یکدیگر آمیخته است. شرح مزجی، و جز این

1) - عنوان مزبور به طوری که دیده می شود در نسخه مخطوط این کتاب آمده است، لیکن این عنوان به طور قطع درست نیست چرا که معمول آن است که حسین را منسوب به سید می دانند نه آن که شیخ را معرّف سیادت قرار بدهند و دیگران که هرگاه جمال الدین اسم صاحب عنوان باشد باید آن را در حرف جیم از قِسم اسماء آورده باشد و اگر لقب است پس اسم مترجم در کجا و چیست. ظاهر آن است که جمال الدین مترجم حاضر با سید جمال الدین استرآبادی متحد است و ضمناً کتاب شرح تهذیب الاصول از تألیفات او می باشد.

کتاب را در استرآباد و تبریز دیده ام. شارح در اواسط ربیع الآخر سال 929 ه-. از شرح آن آسوده خاطر گردیده است.به گمان من جمال الدین از شاگردان شیخ علی کرکی است برای چگونگی آن به تواریخ صفوی رجوع کنید. شرح تهذیب الاصول مترجم حاضر در کمال خوبی تألیف یافته و مشتمل بر فوائد بی شماری است و من نسخه ای از این شرح را استرآباد دیده ام و کتاب آن در سالی اتفاق افتاده است که شرح آن در آن سال به اهتمام رسیده است. این شرح جزء کتب کتابخانه ملا محمد حسین است و حواشی ارزنده ای بر این نسخه تدوین گردیده است.

شیخ جمال الدین بن حاج علی

شیخ جمال الدین احمد بن حاج علی عیناثی عاملی.

ملا جمال الدین علی طبرستانی

وی از علما و فضلای زمان خود بوده است و در بعضی از مواضع دیده ام ملا جمال به ملاقات شیخ احمد بن خاتون عاملی رسیده است⁽¹⁾و احمد بن خاتون پاره ای از فوائد و تحقیقات را برای او تألیف کرده است. و همچنین کتاب صیغ العقود در اجاره حج را برای او مرقوم داشته است و سرانجام به این نتیجه می رسیم که ملا جمال الدین از علمای روزگار خود بوده است.

1) - بنابراین که طبرستانی به ملاقات شیخ احمد خاتون رسیده باشد و شیخ احمد، فوائد و تحقیقاتی را برای او مرقوم داشته است. از اعلام اواخر قرن دهم و یا اوائل قرن یازدهم است.

جمال الدین بن متّوج

وی جمال الدین ناصر بن احمد بن عبدالله بن سعید بن متّوج بحرانی است.

اندکی پیش از این به نام و نشان وی اشاره کردیم.

شیخ جمال الدین بن مطّهر

او حسن بن یوسف بن مطّهر و مشهور به علامه حلّی و از جمله اعلامی است که خاصه و عامه او را به علم و فضیلت و ارجمندی می شناسند.

شیخ جمال الدین بن یوسف بن حاتم شامی مشغری

جمال الدین فاضلی عالم و از فقهای روزگار خود بوده و از شاگردان محقق نجم الدین حلّی صاحب شرایع است و همچنین افتخار شاگردی سید رضی الدین علی بن طاووس مؤلف اقبال و برادرش جمال الدین احمد بن طاووس مؤلف الملاء و البشری است، شاهد بر این، شهید اول در بحث جمع بین الصلوتین کتاب ذکری به شاگردی وی نسبت به دو برادر ارجمند اظهار داشته است. و در این رابطه شهید اول در کتاب ذکری ذیل مسئله یاد شده ایرادی که بر محقق حلّی وارد شده یادآوری کرده است.

و همین ایراد را استاد استناد در بحار الانوار ذیل مسئله مزبور متذکر گردیده است.

ممکن است از همین ایراد هم در امل الآمل یاد شده باشد.

شیخ معاصر ما در کتاب اثبات الهداة و استاد استناد در فهرست بحار الانوار کتاب اربعین را به وی نسبت داده اند و ضمناً کتاب اربعین مورد اعتماد خود قرار داده اند و از آن روایاتی نقل کرده اند. با آن که بصورت ظاهر در امل الآمل از کتاب مزبور نام نبرده است.

سید هبة الله بن ابی محمد حسن موسوی در کتاب المجموع الرائق من ازهار الحدائق اظهار داشته پاره ای از آنچه از مجموع جمال الدین بن ابوحاتم فقیه شامی نقل کرده ایم نظر ما به کتاب اربعین عن الاربعین فی فضائل امیر المؤمنین(علیه السلام) فقیه شامی بوده است. ممکن است جمال الدین شامی همان شیخ مترجم باشد و نسبت به جد رعایت شده است.

می توان گفت کتاب اربعین همان کتاب اربعینی باشد که شیخ منتجب الدین مؤلف فهرست از آن در کتاب الاربعین عن الاربعین من الاربعین باشد و در این صورت جمال الدین از قدمای اصحاب و مقدم بر شیخ منتجب الدین باشد.

با توجه به آن چه نوشته شد هرگاه عبارت مؤلف مجموع رائق را حمل کنیم که اربعین مذکور از تألیفات غیر شیخ جمال الدین مذکور باشد و در مجموع هم نام او اشاره شده حمل بعیدی است با آن که استاد و شیخ معاصر به او و تألیفش اشاره کرده اند.

امیر جمال الدین استرآبادی

امیر جمال الدین محمد بن استرآبادی معروف به سید صدر کبیر. وی یکی از صدور با عزّه و احترام دوران شاه اسماعیل صفوی است. و او همان کسی است که پس از درگذشت شاه اسماعیل در سراب، امور تغسیل او را به عهده گرفت. و این جریان را حسن بیک در احسن التواریخ متذکر شده است.

میرزا بیک گنابادی منشی هم در تاریخ خود می نویسد: آمیرزا جمال الدین محمد صدر استرآبادی جامع مسائل کلامی و فقهی بوده و در روزگار خودش به تقوا و طهارت شهرت داشت و در این رابطه بود که برای تغسیل و تکفین و تدفین شاه اسماعیل صفوی برگزیده شد سپس همراه با جنازه

شاه صفوی به اتفاق گروهی از خواص خدمه سلطان به دارالارشاد (اردبیل) رفت و شاه صفوی را در کنار قبر نیاکانش دفن کرد.

سید صدر از اجلّاء شاگردان ملا جلال دوانی است.

مترجم حاضر همان امیر جلال الدین استرآبادی صدر کبیری است که در اوائل دولت شاه طهماسب صفوی می زیسته و غیر از ملا جلال الدین محمد استرآبادی مؤلف حواشی بر حاشیه قدیمه جلالیه معروف است.

حسن بیک روملو در احسن التواریخ می نویسد: امیر جمال الدین استرآبادی مترجم حاضر نخست از شاگردان علامه دوّانی بود سپس به هرات، عزیمت کرده است و در خدمت مولانا شیخ حسن محتسب به سر می برد و در این هنگامه به شرح اللوامع پرداخته، چندی نگذشته از سوی شاه اسماعیل صفوی به مقام صدر اعظمی نایل آمده است. طولی نکشید، منازعه ای میان مترجم له و وزیر میرزا شاه حسین وزیر شاه اسماعیل اتفاق افتاد در نتیجه اختلاف شاه اسماعیل صفوی وزیر امیر غیاث الدین منصور را از شیراز به لشکرگاه سلطان طلب کرد تا در امور صدارت با صدر کبیر مشارکت نماید. بر خلاف انتظار از اندیشه خود طرفی نه بست و امیر غیاث الدین سرافکنده گردیده به شیراز بازگشت و ماجرای آن واقعه در ذیل شرح حال غیاث الدین منصور یادآوری گردیده است.

حسن بیک روملو گوید: مکرر در مکرر میان سید امیر جمال الدین و امیر غیاث الدین منصور گفتگو اتفاق افتاده. لیکن هرگاه هزل و مطایبه بر مزاج امیر جمال الدین پیشی می گرفت مباحثه به صورت هزل و مطایبه ظهور می کرده و گفتگو پایان می پذیرفته است.

حسن بیک گوید: برای اولین بار که شیخ علی کرکی از عراق عرب، به حضور شاه اسماعیل رسید و همان هنگام امیر جمال الدین هم منصب

صدارت را عهده دار می شد میان صدر کبیر و امیر جلال الدین، مودّت ظاهری به وجود آمد و مقرّر شد شیخ علی مراتب کلام را از غیاث الدین فرا بگیرد و غیاث الدین مراتب فقه را در شیخ علی بیاموزد. در این رابطه بنا شد شیخ علی مراتب کلام را از شرح جدید تجرید علامه قوشجی استفاده کند و میر جمال غیاث الدین قواعد علامه را از شیخ علی بیاموزد. امیر غیاث الدین که قرارداد فیما بین را بر خلاف انتظار خود دید در صدد پوزش از شیخ علی بر آمده اظهار داشت در این هفته فلان ساعت از آن برای استفاده علم کلام پسندیده است و در هفته آینده در فلان ساعت استفاده علم فقه متناسب است و بالاخره طبق نظریه امیر غیاث الدین شیخ علی برای فراگیری علم کلام به درس امیر غیاث الدین حاضر شد و دو درس از بحث امور عامه شرح تجرید را نزد وی قرائت کرد و دو درس از آن را در هفته اول نزد وی به اتمام رسانید. و گاهی که هفته دوم فرا رسید و زمانی رسید که باید امیر غیاث به خواندن قواعد علامه بپردازد، تمارض کرد و آخر الامر مطلبی از امور فقهی را نزد شیخ علی نخواند و با حیله گری از شاگردی شیخ علی فرار کرد (حیله گر با حیله بربایند خویش). این بود مطالبی را که مؤلف احسن التواریخ در رابطه با ترجمه امیر غیاث الدین ایراد کرده است لیکن پیش از این یادآوری شده است که پیش آمد مزبور در میان شیخ علی و امیر غیاث الدین منصور یاد شده اتفاق افتاده است.

پیش از این در ترجمه حال امیر غیاث الدین منصور به نقل از تاریخ عالم آراء چنین آمده است در آغاز سلطنت شاه طهماسب صفوی فرزند شاه اسماعیل امیر قوام الدین حسین به مقام صدارت نایل گردید و این مقام را به مشارکت امیر جلال الدین استرآبادی عهده دار گردید. پس از وفات امیر جلال الدین، مقام صدارت میان قوام الدین حسین مذکور و امیر

نعمة الله حلّی به طور اشتراک اداره می شد و پس از وفات امیر قوام الدین باز هم مقام صدارت به نحو اشتراک میان امیر نعمة الله مذکور و امیر غیاث الدین منصور پیش یاد شده اداره می شد. پس از این نزاعی میان شیخ علی و سید نعمةالله به خاطر پشتیبانی سید از شیخ ابراهیم قطیفی اتفاق افتاد و در این رابطه سید نعمه الله معزول گردید. بار دیگر نزاعی میان شیخ علی و امیر غیاث الدین منصور به وجود آمد که سرانجام آن به عزل امیر غیاث الدین و نصب امیر معز الدین محمد اصفهانی و اشاره شیخ علی پایان پذیرفت.

از تاریخ حسن بیک بدست می آید که امیر جمال الدین صدر سال 931 ه-.. و در اوائل دولت شاه طهماسب وفات یافته است. بنابراین سید امیر جمال الدین صدر همان امیر جلال الدین مذکور است.

جمال الدین معروف به ترکی

وی از فضلای روزگار خود بوده است و از معاصران علامه حلّی به شمار می آید و تألیفاتی دارد از جمله تعلیقاتی است که بر شرح اشارات محقق طوسی(ره) تدوین کرده است. پیش از این در ترجمه شیخ تاج الدین حمصی به این کتاب اشاره کردیم.

شیخ جمال الدین طبرسی

شیخ فاضل و فقیهی جلیل القدر است از اسم و روزگار او اطلاعی ندارم. شهید ثانی(ره) در رساله وجوب نماز جمعه از وی یاد کرده است و کتاب نهج العرفان را به وی نسبت داده و پاره ای از مطالب را به مناسبت نماز جمعه از آن کتاب نقل نموده است و ممکن است شیخ جمال الدین طبرسی همان عالمی باشد که کتاب مزبور از تألیفات اوست و از مشاهیر

علما است و در این رابطه است که او را به لقب (جمال الدین) یاد کرده است.

امیر جمال الدین، محدث حسینی

سید جلیل القدر امیر جمال الدین عطاء الله (بن فضل الله) حسینی.

وی از فضلای متأخر و از دانشوران شیعه است که در روزگار شاه اسماعیل صفوی بلکه پیش از او می زیسته و در شهر هرات ساکن بوده است و در دولت ازبکیّه به تقیه برگزار می کرد و راه عامه را در این رابطه می پیموده به همین مناسبت او را سنی قلمداد می کردند. آری مدتی این طریقه را برگزیده تا این که دولت صفویه ظهور کرد و او هم مکنون قلبی خود را که دلیل بر صفاء باطن او بود آشکارا ساخت.

باید گفت این سید، امیر جمال الدین صدر که پیش از این یاد شد، نمی باشد.

این سید عالی مقام تألیفاتی دارد از جمله آن ها الاربعین فی مناقب امیر المؤمنین است. این کتاب، مشتمل بر اخبار ارزنده ای است که از طریق عامه و خاصه از ناحیه رسول اکرم9در رابطه با حضرت مولی علی(علیه السلام)وارد شده است و آن چه در این کتاب وارد شده است قوی ترین دلیل بر تشیع او می باشد و من این کتاب را در مشهد الرضا علیه آلاف التحیه و الثناء دیده ام. لیکن در دیباچه آن چنین آمده است: «می گوید نیازمند به خدای بی نیاز عطاء الله مشتهر به جمال الدین محدث حسینی» و در پایان دیباچه می نویسد: «آن چه را که اراده کرده ایم به پایان رسید تا یادآوری باشد برای کسی که دوستی و مودت امیر المؤمنین علی(علیه السلام)ادعا می نماید و از خدای تعالی آرزمندم مرا برای فراگیری مناقب و فضائل و استیفای شمایل و خصائل آن حضرت، موفق بدارد آن چنان که تمام فضائل آن

جناب را در مجلد مجزائی تدوین کنم و از حضرت پروردگار آرزومندم، توفیق کرم فرماید احادیث این اربعین را به لغت پارسی برگردانم و در ضمن آن به ایراد اخبار و حکایت ها و آثار و ابیات و اشعار مناسب را اعم از تازی و پارسی متذکر گردم تا فائده اش عام و عائده اش کامل و تمام باشد انشاء الله تعالی».

مؤلف گوید: به طوری که محدث حسینی در اواخر اربعین متذکر است برای تألیف چنان شرحی موفق گردیده است و از تذکری که داده آشکار می شود که کتاب در فضائل علی(علیه السلام)است و ممکن است مترجم حاضر شارح تهذیب الاصول علامه حلی باشد و به گمان من در این کتاب به عنوان دیگر از آن یاد شده است.

شیخ جمال الدین ورامینی

ورامینی از متقدمین بزرگان و دانشوران شیعه در ورامین است. قاضی نورالله(ره) در حواشی کتاب المجالس و مجالس المؤمنین به مناسبت یادآوری از مطالبی که مربوط به ورامین است اشعار زیر را از ترشحات طبع او یاد کرده است.

العدل

و التوحید دین المصطفی

لکن خصوم الحق عمی کلهم

لا

الجبر مذهبه و لا الاشراکی

و مع العمی یتعذر الادراکی

آئین مصطفی9بر پایه عدل و توحید استوار گردیده است و مذهب آن حضرت از توجه کردن به جبر و شرک بیزار است. آری همگی دشمنان کور باطن اند و با کوری که دارند عذرشان پذیرفته است.

ملا جمال الدین هزار جریبی مازندرانی

وی از فقهای معاصر شیخ بهائی(ره) بوده و در روزگار شاه عباس کبیر می زیسته و مرحوم ملا محمد باقر (میر داماد) از محضر او برخوردار بود و

در این رابطه در بخشی از رساله های خود از وی بزرگداشت به عمل آورده است.

گنابادی

شیخ حافظ عبدالعزیز گنابادی کتابی دارد به نام معالم العترة.⁽¹⁾

وی از بزرگان قدمای علمای ما می باشد و از عبدالله بن محمد جمال رازی روایت داشته و نمی دانم زمان عبد الله رازی را ادراک کرده است یا نه؟ لیکن عبد الله بن محمد، معاصر با ابن بابویه و ابوالقاسم عباس بن فضل بن شاذان است. در عین حال، علی بن عیسی اربلی در کتاب کشف الغمه از وی یاد کرده است و کتاب معالم العترة را به وی نسبت داده است و برخی از اخبار را از آن کتاب روایت نموده است.

شیخ جواد (فاضل جواد)

شیخ محمد بن سعید کاظمی معروف به «شیخ جواد» شاگرد شیخ بهائی و مؤلف کتاب های عدیده است از جمله شرح آیات الاحکام.

جوهری

این لقب! مصداق چند تن از دانشوران است به شرح زیر:

شیخ مقدم احمد بن عبد العزیز جوهری مؤلف کتاب سقیفه که محل اعتماد ابن ابی الحدید و دیگران بوده است و ابن ابی الحدید در شرح نهج البلاغه از وی نقل می کند.

1) - نام اصلی کتاب معالم العترة، النبویه العلیه و معارف الائمه من اهل البیت الفاطمة العلویة.

جوهری (ابن عیاش)

شیخ اجل متقدم امامی ابو عبدالله یا ابوالعباس احمد بن محمد بن عبدالله بن حسن بن عیاش جوهری معروف به ابن عیاش مؤلف کتاب الاغسال ومقتبض الاشر فی النص علی الائمه الاثنی عشر(علیهم السلام)و کتاب های دیگر.

جرجانی( گرگانی)

ابوالحسن علی بن احمد گرگانی از سرایندگان روزگار خود بود و سروده هائی عموماً در مدح اهل بیت(علیهم السلام)دارد و خصوصاً در مراثی حضرت سید الشهدا(علیه السلام)چکامه هایی سروده است و گاهی او را به عنوان «جوهری جرجانی» نام برده اند.

گذشته از یاد شدگان بالا عده دیگری به عنوان جوهری معروف اند از جمله:

مؤلف صحاح اللغة در فن لغت و واژه شناسی که از عامه است و او اسماعیل بن حمّاد جوهری معروف است.

جبلی (گیلی)

شیخ عبدالکریم بن ابراهیم گیلی صوفی از بزرگان صوفیه است و کتاب انسان کامل از تألیفات اوست و در سال 805 ه-. درگذشته.⁽¹⁾

1) - جیلی منسوب به بلاد متفرقه ورای طبرستان است و آن ها را گیل و گیلان و اینان را در صوت تعریب جیل و جیلان گویند و کسی که منسوب به آن جا باشد آن را جبلی و جیلان گویند و گروه بسیاری از اعلام طبقات بدان جا انتساب دارند. معروف ترین آن ها شیخ عبدالقادر گیلانی است که سلسله قادریه را به وجود آورده و گروهی دَم از آن سلسله می زنند.

«باب الحاء»

حاجب بن لیث

ابو الحاجب بن لیث بن سراج، وی از فقها و متکلمان بنام و شاگرد شیخ مفید و داماد سید مرتضی و از خواص آنهائی است که با وی ارتباط دارند.

ملا حاج بابا

ملا حاج بابا بن صالح قزوینی. وی از خواص یاران شیخ بهائی و از شاگردان او می باشد چنان که در هیچ حال از سفر و حضر از وی جدائی نداشت و مانند استادش شیخ بهائی رحمة الله متمایل به تصوف بود. در شهر اردبیل به نسخه ای از ارشاد علامه حلی (ره) دست یافتم که ملا حاج بابا بر شیخ بهائی قرائت کرده و شیخ بهائی مطالبی را بر آن نگاشته است و خود ملا حاج بابا حواشی و افادات خوبی بر آن مرقوم داشته است.⁽¹⁾

حافظ

لقب گروهی از اعلام خاصه و عامه است. مشهورترین آنان به شرح زیر است:

حافظ بُرسی

شیخ عارف رجب بن محمد بن رجب بُرسی معروف به حافظ رجب بُرسی. مشارق الانوار و امثال این ها از تألیفات دیگر اوست.

1) - مترجم حاضر غیر از ملا حاج بابا قزوینی است که از معاصران است. کتاب مشکول از تألیفات اوست که به طبع رسیده و به سبک کشکول شیخ بهائی تدوین گردیده است.

جای آن دارد که گفته شود حافظ در اصطلاح علمای حدیث به کسی می گویند که صد هزار حدیث با متن و سند محفوظ داشته باشد هر چند هم به طرق متعدده باشد.حافظ کسی است که نسبت به احادیث صحیح معرفت داشته باشد و ضمناً اصطلاحات علم رجال را بداند و در اصطلاح تذکره نویسان، کلمه حافظ به خواجه حافظ شیرازی سراینده معروف گفته می شود⁽¹⁾و اطلاق کلمه حافظ از باب تخلّص و لقب مربوط به سراینده است و ارتباطی با اصطلاح حدیثی که مربوط به حافظ حدیث باشد ندارد.⁽²⁾و قصّه زمخشری در رابطه با عدم یادآوری وی در کشّاف مشهور است.

حاکم

در کتاب های امامی به این عده از افراد گفته می شود:

حاکم ابوالقاسم عبید الله بن عبدالله حسکافی، حاکم ابو عبدالله محمد بن عبدالله بن محمد بن حمدویه بن نعیم ضبّی طهمانی نیشابوری حافظ، معروف به ابن بیّع، حاکم ابو عبد الله حسین بن احمد بیهقی که صدوق از وی روایت می کند و او از محمد بن یحیی صولی روایت دارد و گاهی به حاکم ابو عبدالله نیشابوری (ابن بیّع) گفته می شود.

1) - شمس الدین محمد فرزند شیخ کمال الدین شیرازی یکی از سرایندگان پارسی زبان است که در نزد پارسیان از عرفا و صوفیه به عظمت نام برده می شود و سال 791 ه- . در شیراز وفات یافت.

2) - تخلص، در اصطلاح سرایندگان پارسی، لقبی است که شاعر برای خود مقرر می دارد و در آخر قصائد و مقاطیع آورده می شود و حافظ شیرازی به اضافه یکی بر دیگری به این رویه است که حافظ تخلّص او باشد و گاهی گفته اند این لقب بدان است که حافظ قرآن بوده است که خودش گفته: «بقرآنی که اندر سینه داری».

حاکم در اصطلاح محّدثان به کسی گفته می شود که به تمام احادیث روایت شده در متن و سند و جرح و تاریخ احاطه داشته باشد.

حاکم ابو عبدالله

حاکم ابو عبدالله محمد بن عبدالله بن محمد بن حمدویه بن نعیم ضبّی طهمانی نیشابوری حافظ معروف به ابن بیّع.در چند موضع از کتاب فرائد سمطین حموینی. چنین معرفی شده است: حاکم ابو عبدالله محمد بن عبدالله بن حمد بن عبدالله بیّع نیشابوری.⁽¹⁾

حاکم خراسان

کتاب المنتقی از تألیفات اوست. شیخ رضی الدین علی برادر علامه حلّی(ره) بخشی از احادیث حضرت رضا(علیه السلام)را از آن کتاب نقل می کند یعنی آن بخش از روایات را در کتاب العدد القویه نقل می نماید.

ممکن است حاکم خراسان همان حاکم نیشابوری باشد.

حاکم خراسان کتاب دیگری به نام الفتن و الملاحم تألیف کرده است این کتاب را قاضی امیر حسین میبدی در شرح دیوان امیر المؤمنین(علیه السلام)به وی نسبت داده و پاره ای از تحقیقات را از وی روایت کرده است.

حاکم حسکانی

حاکم ابوالقاسم عبید الله بن عبدالله حسکانی آقی الترجمه.

وی از حاکم ابو عبد نیشابوری حافظ روایت می کند. در ضمن سند حاکم نیشابوری ابو عبدالله شیرازی آمده است که تصحیف ابو عبدالله نیشابوری است.

حسکا

مخفف از (حسن کیا) و او شیخ شمس الدین ابو محمد معروف به حسکا حسن بن حسین بن حسن بن حسین بن علی بن حسین بن موسی بن بابویه قمی رازی، جد شیخ منتجب الدین مؤلف فهرست.

حسکائی

شیخ اجل حاکم ابوالقاسم عبید الله بن عبدالله معروف به حسکائی.

1) - ابوعبدالله بن بیع نیشابوری از بزرگان حفاظ حدیث و از مصنفان در این رشته است شهرهایی را به منظور بهره وری از مشایخ حدیث پشت سر گذارد. و در این رابطه از دو هزار شیخ حدیث استفاده کرده و کتاب های زیادی بالغ بر هزار و پانصد ورقه تدوین نموده و در سال 405 ه- . در نیشابور وفات یافته است.

وی از شیوخ پیشین و مؤلف شواهد التزیل و کتب دیگر است. حسکائی را بعضی با نون ضبط کرده اند چنان که این گونه ضبط را به خط قطب الدین کیدری دیده ام. در عین حال مشهور آن است که آخرش را با همزه ضبط می نمایند.⁽¹⁾

حسکانی

ابوالقاسم عبید الله بن عبدالله حسکانی. مؤلف کتاب دعاء الهداة الی اداء حق الموالات، سید بن طاووس (ره) در کتاب اقبال از آن نقل کرده است.

1) - مؤلف در مطالب پیشین گفته است حسکائی را با همزه و به جای حسکافی با نون ضبط کرده اند و اظهار داشته اند ضبط مزبور که با نون باشد منسوب به (حسن کیا) باشد که تصحیف از حسکا باشد چرا که نام این شیخ در چند موضع از نسخه کتاب مجمع البیان طبرسی حسکا آمده است و آن نسخه به خط قطب الدین کیدری است که بر خواجه نصیر طوسی قرائت شده است و حسکائی را با نون ضبط کرده اند. بعضی حسکافی را به حسکانی نسبت داده که معرب از حسن کا باشد لیکن این ضبط نادرست است و حسکانی را نسبت به قریه ای دانسته اند.

حَسَکه

شیخ حسن بن حسین قمی. وی از سلسله صدوق است. و حسکه مخفّف (حسن کیا) است و او جّد شیخ ابوالحسین جعفر بن حسن بن حسکه قمی است.

آمیرزا حسیب

سید عبدالحسیب محمد بن امیر سید احمد بن علوی حسینی عاملی مشهور به دخترزاده سید داماد و معاصر با او بوده است و در روزگار ما وفات یافته است.⁽¹⁾

مولانا حشری تبریزی

محمد امین متخلّص به حشری تبریزی انصاری، وی فاضلی سراینده و در دولت شاه عباس صفوی می زیسته.⁽²⁾

حِصکَفی

ابوالفضل یحیی بن سلامة بن حسن بن محمد حصکفی، شاعری معروف و ادیب است و از مردم میافارقین می باشد. وی اشعاری شاعر پسند و نیکو می سروده و نگارش های ارزنده و مشهوری دارد. حصکفی، شیعه بوده و به

1) - عبد الحسیب محمد بن میر سید احمد بن زین العابدین عاملی اصفهانی. عبد الحسیب سال 1020 ه- . در اصفهان متولد شد و از وجوه علمای اصفهان بود و در اواخر عمر به سمت امامت جمعگی برگمارده شد. میرزا حسیب کتاب هایی تألیف کرده از جمله سدرة المنتهی و الجواهر المنثوره فی الادعیة المأثوره و مناهج الشارعین و لطائف غیبی و امثال این ها از تألیفات دیگر آمیرزا حسیب است که در سال 1126 ه- . در اصفهان درگذشت.

2) - ملا حشری در اصل از مردم تبریز است، و مدتی از اوائل عمر را در اصفهان برگزار کرده است. کتابی دارد به نام روضة الابرار و روضة الاطهار که سالیان قبل به طبع رسیده و در این عصر تجدید چاپ شده است و سال 1011 ه-. وفات یافته است.

طوری که ابن اثیر در کامل اظهار می دارد در طَنزَه متولد شد و سال 553 وفات یافته است.

حصکفی منسوب به حص کیفا است که قریه معروفی است در دیاربکر و گاهی حصکفی را با تخفیف و ترخیم ایراد می نمایند.

حفّار

با حاء بی نقطه و فاء بعد از حاء و در مواضعی به خط شیخ محمد حر یا خاء نقطه دار ضبط گردیده است.

مترجم حاضر سید ابوالفتح هلال بن محمد بن جعفر بن زید بن علی ابن حسین بن علی بن ابیطالب(علیه السلام). وی از مشایخ طوسی است و از ابوبکر محمد بن احمد جعابی حافظ روایت کرده است. این روایت محل تأمل است.

پیش از این از ابوالفتح حفّار یاد کردیم ممکن است حفار حاضر همان شخص پیش یاد شده باشد. مترجم حاضر از علی بن احمد حلوانی همروایت می کرده است و گاهی هم از ابوالفضل عیسی بن موسی بن ابی محمد بن متوکل از پدرش از ابوبکر مرزبان روایت داشته است.

حکیم ثنائی

حکیم سراینده فاضل و مشهور است و اشعار ارزنده او که به زبان پارسی سروده است شهرت همگانی دارد و کتاب حدیقه که معروف به حدیقه حکیم ثنائی است از او می باشد. مؤلف نفائس الفنون، وی را از علما به شمار می آورد و اضافه می کند فضیلت و شخصیت او مشهور است. در عین حال تشیع او مورد بحث است و قابل ملاحظه.

حکیم سنائی

ابوالمجد مجدود بن آدم سنائی غزنوی.

از اشعار حکیم سنائی که دلیل بر تشیع او می باشد، ابیاتی است که آن ها را ملا حسین کاشفی در اواسط روضة الشهدا ایراد کرده است به شرح زیر:

دوستی

علی به حق خدای

بهر او گفته مصطفی بالله

بغض او موجب زیان کاری است

دست

گیرد تو را به هر دو سرای

کای خداوند، وال من ولاه

سبب خواری و گرفتاری است

حکیم شفائی

در بعضی از تذکره ها لفظ حکیم را به اسم او نمی افزایند. در عین حال نام و نشان او به این شرح است شرف الدین حسن بن (ملا) اصفهانی. وی فاضلی طبیب و دانشوری سراینده و پارسی زبان بود و حکیم دیوانی به زبان پارسی تدوین کرده است و از آن جا که بیشتر سروده های او هجوسرائی است. همگی اشعار او با آن که از لطائف و ظرائف بیرون نبود از درجه اعتبار ساقط شده است.

حکیم شفائی

سید مظفر بن محمد بن (....) حسینی شفائی مؤلف قرابادین معروف به قرابادین شفائی. این کتاب به پارسی تدوین شده و دیگر رساله ای در حمل زنان و هر چیزی که مربوط به امور زنانگی می باشد. از ظاهر حال او پیدا است که وی شیعه بوده و در دولت شاه اسماعیل می زیسته و ممکن است با حکیم شفائی قبلی متحد باشد.

حکیم شفائی

سید امیر مظفر بن محمد بن حسینی شفائی اصفهان. وی طبیبی سراینده و فاضلی معروف به شفائی و معاصر با شاه عباس کبیر و از افاضل اطباء و حاذقان ایشان است شفائی در اکثر علوم، مهارت داشته و انواع شعر را به

خوبی و به پارسی می سروده و حداکثر اشعار او در رابطه با هجو ملیح است و در پایان عمر از سرودن این گونه سرایش توبه کرده است. شفائی ملک الشعرای دربار شاه عباس کبیر صفوی است. و از تألیفات او کتاب قرابادین است که به پارسی تألیف گردیده و این کتاب منسوب به شفائی است و علاوه بر این کتاب، کتاب های دیگری تدوین نموده است. شفائی سال 1037 ه-. در اصفهان درگذشت و در همین سال هم شاه عباس وفات یافت.

حلبی

ابوالصلاح تقی الدین بن نجم الدین حلبی، بسیاری اتفاق افتاده شهید اول در کتاب دروس و امثال آن از مترجم حاضر به حلبی تعبیر می کند و فتواهائی از او نقل می نماید. حلبی مؤلف کتاب تقریب المعارف و کتاب الکافی در فقه است.

در بعضی از مواضع دیده ام که لفظ حلبی بر ابوالصلاح و بر تقی الدین حمل می شود. حال آن که این قسمت سهو است چرا که هر دو عبارت از شخص واحد است.

حلبی

از اصطلاح محدثان کلمه حلبی به عبید الله بن علی حلبی گفته می شود. این شیخ از اصحاب حضرت صادق(علیه السلام)است و از آن حضرت روایت داشته است.

حلبی، منسوب به حلب به فتح و لام می باشد. نام شهری معروف است که در راه شام از طرف قزوین واقع شده و از اقلیم چهارم است.⁽¹⁾

در تقویم البلدان می نویسد: حلب شهری است بزرگ و قدیمی و قلعه مرتفعی دارد که حصن آن جا است در این شهر مقام ابراهیم(علیه السلام)موجود می باشد. در این شهر باغ ها و نهرها جاری است نهر لؤلؤ، در این شهر جاری می گردد و از طریق عراق به ثغور و مجاری شامات می رسد. فاصله میان قنسرین و حلب دوازده میل است. در کتاب عزیزی آمده است حَلَب شهری زیبا و معمور است و منازل خوبی در آن جا بنیان گردیده است. در اطراف آن باروئی از سنگ بنیان آمده و در میان آن قلعه ای است که بر فرازمحلی واقع شده و فاصله میان حلب و معرّه سی و شش میل است و میان آن و شهر بالس پانزده میل است.

مؤلف گوید: در حال حاضر در مقام ابراهیم(علیه السلام)مسجد بزرگ و بسیاری قلعه است و بنای آن را به روزگار خلفای عباسی نسبت می دهند. عموم مردم به این باورند که محل مزبور مقام ابراهیم، مدفن آن حضرت(علیه السلام)است و آن جا را زیارت کرده ایم.

1) - عبدالله بن علی بن ابی شعبه حلبی مولای بنی تیم اللات بود و از مردم کوفه به شمار است. او و برادر و پدرش به منظور به حلب سفر می کردند به همین جهت آنان را حلبی می گفتند، عبدالله بزرگ خاندان خود و از موجهان آن ها به شمار است. کتابی که به وی منسوب است به حضرت صادق(علیه السلام)عرضه داشته و مورد پسند قرار گرفته است.

حلوانی

شیخ ابو عبدالله حسن بن محمد حلوانی. وی شاگرد سید رضی و استاد ابن معد حسینی است. گاهی این سند به نام فرزندش ارائه می شود.⁽¹⁾

حلّیان

این کلمه در اصطلاح شهید در کتاب هایش، بر علامه و استادش محقق گفته می شود و این دو تن از نظر شهید اول فاضلان گفته می شوند و بعضی از فضلا در ضمن تعلیقاتی که بر حاشیه دروس داشته به این معنی تصریح کرده است.

حلّیون

این کلمه در اصطلاح شهید اول در کتاب هایش بر ابن ادریس و محقق حلی و علامه حلی گفته می شود و بعضی از فضلا هم در ضمن تعلیقاتی کهبر دروس دارد به این معنی تصریح کرده است. از بعضی مواضع دروس بدست می آید شهید اول گاهی از حلی ها اعم از کسانی که از نامبردگان باشند اراده می کند که همچنین دیگران را هم در ردیف یادشدگان در آورده است مانند شیخ نجیب الدین یحیی بن سعید، شاهد بر این در کتاب تدبیر آمده است. شیخ طوسی(ره) در نهایه اظهار داشته است تا پیش از آن که تدبیر نقض شود عبد مدبر قابل فروش نمی باشد مگر آن که مشتری باخبر باشد که بیع مدبّر برای خدمت است. گروهی از فقها و همچنین حلّی ها به استثنای یحیی مخالفت کرده که به مجرد بیع، تدبیر باطل است الخ. اینک

1) - حُلوانی به ضم حاء بی نقطه منسوب به حلوان است که در آخر سواد عراق در دامنه کوه واقع شده است و شهر بزرگی است که حداکثر آن جا ویران گردیده است و حلوان از اعمال مصر است و آن را بدان جهت حلوان گفته اند چرا که محل مزبور را حلوان بن عمران بنیاد نهاده است و حلوان بفتح جاء بی نقطه منسوب به حلوا پزی است و گروهی به این محل منسوب اند.

مراد شهید از حلّی ها قاطبه علمای حلّه است و یا مرادش همان چهار تن حلی و شیخ یحی است. در عین حال، حق آن است که یحیی بن سعید در ردیف ابن ادریس و محقق و علامه نباشد.

حمدانی

شیخ برهان الدین محمد بن محمد بن علی حمدانی قزوینی.

وی استاد خواجه نصیر الدین طوسی (ره) و اعلام دیگر است و از شیخ منتجب الدین مؤلف فهرست روایت کرده است.

حمدانی

شیخ امام برهان الدین محمد بن ابی الخیر علی بن ابی سلیمان ظَفَر حمدانی.

وی دانشوری اندرزگو است. شیخ منتجب الدین در فهرست از وی یاد کرده است. بنا بر این برهان الدین متأخر از شیخ طوسی(ره) است و تألیفاتی دارد.

گاهی حمدانی به طور اتفاق به دیگران اطلاق می شود.

حمدانی

شیخ امام محیی الدین ابو عبدالله حسین بن مظفر بن علی حمدانی.وی در قزوین می زیسته و شاگرد شیخ طوسی(ره) بوده و شیخ منتجب الدین با یک واسطه از وی روایت کرده است.

مؤلف گوید: گاهی (حمدونی) را با واو می نویسند، چنان که «حمدون» را با واو ضبط می کنند و گاهی حمدونی را با الف می نویسند چنان که در اکثر مواضع با الف ضبط می نمایند. کلمه حمدون را با حاء مفتوح و میم ساکن و دال و واو و نون در آخر ضبط کرده اند و «حمدان» به فتح حاء و الفی در میان دال و نون.

از ایضاح الاشتباه علامه حلی ذیل ترجمه محمد بن بشر حمدونی و همچنین ذیل ابوالحسین سوسجردی می نویسد: حمدونی به ضم حاء و سکون میم و دال مضموم و نون و یاء در آخر آمده است. حمدانی منسوب به قبیله حمدان است که طائفه ای از تازیان است.

و گاهی حمدانی را به وزیر ناصر الدوله ابو علی حسین بن حمدان مصری نسبت می دهند. ناصر الدوله سال 465 ه-. در روزگار مستنصر خلیفه علوی در مصر کشته شد. وی از نوادگان ناصر الدوله بن حمدان است که در مصر ساکن بوده است و او ابو محمد حسین بن حسن بن حمدان امیر دمشق بوده و ملقب به ناصر الدوله می باشد.

حِمصی

شیخ سدید الدین علی بن محمود یا محمود بن علی بن حسن حمصی.⁽¹⁾وی از متکلمان مشهور و مؤلف التعلیق العراقی و امثال آن است.

حِمیری

شیخ ابو جعفر محمد بن عبدالله بن جعفر بن حسین بن جامع بن مالک قمی معروف به حمیری. ابن ادریس کتاب قرب الاسناد را که از تألیفات

1) - شیخ سدید الدین محمود بن علی پدر شیخ جمال الدین علی بن محمود است. تردید از اشتباه کاری نسخه بردار است. حمص یکی از شهرهای شام است. از خط شیخ بهائی نقل شده به خط بعضی از اعلام دیدم که صاحب ترجمه منسوب به حمص است که یکی از قرای شهر ری است و اکنون خراب شده است. و در مقدمه و تحقیق التعلیق العراقی که مطبوع است می نویسد: سدید الدین از مردم شام است و در ری ساکن بوده لیکن تحقیق بالا ناتمام است چرا که سدید الدین تار و پودش از ری می باشد و قریه حمص پس از وی ویران گردیده است. حمص به کسر حا و سکون میم، شهر قدیمی و بزرگی است که دارای باروئی است و در جانب قبلی آن قلعه بنیان شده که بر فراز تلی قرار دارد و میان دمشق و حلب واقع شده است.

اوست به وی نسبت داده است و گاهی کتاب مزبور را به پدرش عبدالله نسبت داده اند.

حمیری علاوه بر کتاب مزبور کتاب دیگری بنام الدلائل تألیف کرده است.

این کتاب را سید حسین مجتهد در کتاب دفع المناواة به وی نسبت داده و از آن نقل کرده است. گاهی لقب حمیری را به شخصی اطلاق می کنند که من در حال حاضر اطلاعی از نام او ندارم.

ابن شهرآشوب در معالم می نویسد، کتاب ما نزل من القرآن فی اهل البیت(علیهم السلام)تألیف اوست.

پیدا است که مراد از حمیری مؤلف قرب الاسناد نمی باشد چرا که مؤلف مزبور معروف است حال آن را در القاب غیر معروفان ایراد کرده است با آن که ابن شهرآشوب وی را در ضمن رجال خویش ایراد کرده مؤلف قرب الاسناد علیحده نام برده است و به ذکر نام او نپرداخته است.

مترجم حاضر غیر از حمیری سراینده چکامه هایی در ستایش ائمه طاهرین می باشد که معاصر با ایشان بوده است. برخی از چکامه های او راسید مرتضی و دیگری شرح کرده است. اختلاف میان حمیری و سید حمیری آن است که نام سید حمیری، سید اسماعیل بن محمد است. و در اخبار ائمه(علیهم السلام)برای وی طلب رحمت شده و از وی مدحت سرائی نموده

است با آن که وی باده گسار بوده است. چکامه هایی که در مدح اهل بیت گفته است جبران گناهان او خواهد شد.⁽¹⁾

ملا حیرتی

وی سراینده فاضل و مشهور و امامی مذهب است. حیرتی در آغاز دولت صفویه می زیسته و در هر مرتبه ای برتر از مؤلف نواقض الروافض سنی بوده است و این شعر دلیل هر بازاری از سنّی مرامان می باشد.⁽²⁾

عید آمد و افزود غمم را غم دیگر

ماتم زده را عید بود ماتم دیگر.

خوارم اندر ولایت قزوین

چون

عمر در ولایت کاشان

ملا حیرتی ممکن است اصلاً از مردم قزوین باشد و در روزگار صفوی درگذشته باشد. تاریخ وفاتش (شفاعت علی) مطابق با 881 ه-..

1) - ابو هاشم و به عبارتی ابو عامر اسماعیل بن محمد بن یزید بن ربیعه بن مفرغ حمیری شاعری امامی مشرب می باشد. بسیار شعر می گفته و حداکثر اشعارش در رابطه با اهل بیت: است. گویند حمیری در سال 173 وفات یافته است.

2) - ملا حیرتی از مردم قزوین بود و در میان سرایندگان کسی از نظر سرایندگی به موقعیت او نمی رسید. حیرتی در شهر قزوین به زین سازی اشتغال داشته است. از اوست:

«باب الخاء»

خازن

ابوالحسن پیش از این در باب کنی به عنوان شیخ ابوالحسن خازن یاد شده است.

خاتانی

ابراهیم بدیل شیروانی.⁽¹⁾وی سراینده با فضیلت بوده و دیوانی تدوین کرده است که معروف است و از سرایندگان پارسی به شمار است.

خزّاز

با دو زای نقطه دار، نام معروف شیخ ابوالقاسم علی بن محمد بن علی خزّاز قفی و شاگرد شیخ صدوق(ره) و مؤلف کتاب کفایة الاثر فی النصوص علی الائمة الاثنی عشر. نام و نشان این محدث بزرگوار در رجال نجاشی آمده است. گاهی کتاب مزبور را به نام مقتضب الاثر فی النصوص علی الائمة الاثنی عشر می خوانند لیکن اعتماد به این دو کتاب از نظر من جای تأمل است.

1) - افضل الدین ابو بدیل ابراهیم یا بدیل بن علی شیروانی از افاضل سرایندگان پارسی زبان است. وی را می توان از حکمای روزگارش دانست و شاید بر این رموزی است که در اشعار خود مباحث علمی و فلسفی به کار برده است و در آثار اوست کتاب تحفة العراقین و دیوان شعر. وی سال 538 در تبریز وفات یافت.

خزّاز

شیخ ابوالحسن علی بن احمد بن علی خزاز. وی متکلمی جلیل القدر بود و در شهر ری می زیسته است. شیخ طوسی (ره) در باب «من لم یرو عن الائمه» در رجال خود از وی نام می برد.

علی بن خزاز

این عالم را علامه حلّی در خلاصة الرجال نام می برد و اضافه می کند اصل او از مردم شهر ری بوده و از متکلمان با جلالت به شمار است و کتاب هائی در علم کلام دارد و با فقه هم سر و سرّی داشته. وی در شهر ری اقامت داشته و همان جا درگذشته است.

از ظاهر ارباب رجال بدست می آید این سه تن که در بالا به شرح شان اشاره شده است مغایر با دیگری است؛ چرا که ارباب رجال دو تن خزّاز اول را در کتاب های رجال نام برده اند. ظاهر از آن چه بدست می آید بلکه متقن آن است که در این رابطه اصحاب اشتباه کرده اند برای این که طبق تحقیقی که در ذیل ابوالقاسم علی یاد شده به عمل آمد همگی عناوین ثلاثه متحد است. باید گفت عنوان خزّاز به گروه دیگری از روات اطلاق می شود از آن جمله علی بن حسین بن عمر خزاز.

خشّاب

از دانشوران روزگار خود بوده است. سید بن طاووس در کتاب اقبال کتاب الموالید را به وی نسبت داده است و در کتاب مزبور مطالبی از آن نقل کرده است و به گمان من خشّاب همان «ابن خشاب» است. اینک ابن

خشّاب یا به عنوان اختصار از وی یاد شده است و یا اشتباهی از نسخه بردار به وجود آمده است. و این الخشاب کتاب (تاریخی) دارد.⁽¹⁾

خضر

ابوالعباس بلیا و یا ایلیا پسر فلان (نامعلوم). در این که آیا این بزرگوار پیغمبر است یا پیغمبر نمی باشد، اختلاف است. برای چگونگی آن باید کتاب های اخبار و تفاسیر را مورد لحاظ قرار داد. به طوری که اظهار می شده خضر، مصاحب با حضرت موسی(علیه السلام)بوده است.⁽²⁾

مشهور در میان مردم چنین ضبط گردیده است به کسر خاء نقطه دار و سکون ضاد نقطه دار و در آخر آن راء بی نقطه. بلیا با باء مفتوحه و لام ساکن و یاء مفتوح و در آخر الف.

مؤلف شرح مشارق الانوار که از علمای عامه است می نویسد خَضِر به فتح خاء معجمه و کسر ضاد نقطه دار، لقب خضر(علیه السلام)است و کنیه اش ابوالعباس و اسمش بَلیا به فتح باء و سکون لام و یاء الف در آخر. ابوالعباس از نسل حضرت نوح(علیه السلام)است و پدرش از شهریاران زمان خود است. ابوالعباس را به آن جهت خضر گفته اند که هرگاه در محل خالی از گیاه می نشست بلافاصله سبز می شد. سپس در رابطه با او اختلاف است چنان که برخی او را از فرشتگان می دانند و بعضی او را از اولیا به شمار

1) - مؤلف (ره)، نام و نشان مؤلف کتاب موالید را که سید بن طاووس از او نقل کرده است در صفحه 228 و 245 به این عنوان نام می برد، شیخ ناصر و یا نصر بن علی جهنی که در یک هیچ یک از دو شماره قبل کلمه خشاب یا ابن خشاب نام برده نشده است.

2) - در بخشی از احادیث آمده است: عالمی که حضرت موسی(علیه السلام)باید با او مصاحبت می کرده و به اخذ علم از او موظف بوده همان خضر است برای سوراخ کردن کشتی و کشتن جوان و ساختن دیوار. برای چگونگی آن باید به قصص الانبیاء راوندی مراجعه کرد و بهتر آن که برای چگونگی پیش آمد به کتاب الخضر بین الواقع و التهویل تألیف استاد محمد خیر یوسف رجوع شود.

آورده اند و بیشترین او را از پیمبران بر شمرده اند. گویند خضر تنها در آخر الزمان ظهور می کند تا قرآن از میان مردم مرتفع گردد.

خضری

*خضری⁽¹⁾

شمس الدین محمد بن احمد معروف به خضری. مؤلف حاشیه بر الهیات شرح جدید تجرید که معروف به حاشیه فخری است و امثال کتاب مزبور او کتاب و حواشی دیگر. خضری از حکما و از صوفی های عصر خود بود و در علوم ریاضی مهارت کامل داشته. خضری نخست سنی مشرب بود و در روزگار شاه طهماسب صفوی لباس ارزنده تشیع را بر تن خود پوشانید. «خضر» نام قریه است واقع میان شیراز و جهرم و من آن قریه را دیده ام.

خلخالی

امیر شمس الدین علی حسینی خلخالی شاگرد شیخ بهائی و شارح مسأله (خلاصة الحساب).

خلخالی

این شخص هم به عنوان شارح خلخالی شهرت دارد و همان کسی است که به مناسبت هائی مطوّل علامه تفتازانی را مورد ایراد قرار داده است و پس از این در قسم دوم که ویژه اعلام عامه است به نام و نشان او اشاره خواهیم کرد.

1) - خضر نام ناحیه ای است در شهر جهرم و همچنین نام دو قریه ای است در این ناحیه.

خُلدی

ابو محمد جعفر بن محمد بن نصیر بن قاسم معروف به خلدی.⁽¹⁾خلدی از حسن بن علی قطّان روایت می کند و ابن فحلد از خلدی روایت کرده است و شیخ طوسی به واسطه ابن فحلد از وی روایت کرده و تاریخ اجازه 339 ه-. است.

خلیعی

حسین بن احمد بن حجاج محتسب نیلی بغدادی. وی از سرایندگان روزگار خود بوده است، چکامه هائی در سوگ حضرت سید الشهدا(علیه السلام) سروده است و شیخ فخرالدین رماحی آن ها را در مقتل خود ایراد نموده است.⁽²⁾

خلیفه السلطان

سید تأیید شده و وزیر بزرگوار حسین بن معین الدین محمد بن امین شجاع الدین محمود حسینی مازندرانی اصفهانی.

خلیفه سلطان در اصفهان متولد شد و در آن جا رشد و نما نمود و طبعی وقّاد و فهمی نقّاد داشت. خلیفه استاد پدر من و فضلای دیگر آن زمان بوده است و در همگی علوم ویژه علوم عقلی و نقلی و اصولی و فقهی و حدیث، مهارت کامل داشته است.

1) - ابو احمد خواص معروف به خُلدی از سرایندگان بود. خلدی از مشایخ صوفیه است و از وحدت احوال و مخایلات و کرامات بهره برده است. خلدی سفرهای بسیاری به شام و حجاز و مصر نموده و با مشایخ بسیاری از محدثان و صوفیه ملاقات کرده است و در ماه مبارک رمضان سال 348 وفات یافته است. خُلد نام محله ای است در بغداد یقین ابو محمد از این محله نمی باشد لیکن ابو احمد به مناسبت قصه پیش آمده به عنوان خُلدی شهرت پیدا کرده است.

2) - خلیعی که او را بن حجاج هم می گویند به خاطر اهل مزاح بودنش خلیعی گفته می شود و اخبار او مشهور و در کتاب های ادب پارسی اثر مشهوری است.

خلیفه سلطان بر اکثر کتاب ها حواشی داشته است. خلیفه سلطان در روزگار شاه عباس کبیر صفوی به مقام وزارت نایل گردیده و خواهر سلطانصفوی را به همسری خویش در آورده است. خلیفه سلطان به جهاتی که پیش آمد در عصر شاه صفی صفوی از وزارت عزل گردیده است. پس از چندی در اوائل سلطنت شاه عباس صفوی دوم به مقام وزارت نایل آمد و در این مقام تا آخرین هنگام پایدار بود تا سرانجام از دیار نیستی به روضه هستی نایل آمد.

الخمسه

این کلمه در کتاب های اصحاب، ویژه در کتاب مهذّب ابن فهد و در تنقیح شیخ مقداد دیده می شود به اعداد پنج، مفید و سید مرتضی و شیخ طوسی و شیخ علی بن بابویه و فرزندش شیخ صدوق که هر دو آن ها بابویه اند.

خواجه افضل ترکه

گاهی او را به عنوان ملا افضل الدین ابو حامد محمد شهیر به تَرکه می شناسند و گاهی او را با بابا افضل کاشی دائی محقق طوسی متحد می دانند این احتمال خطای آشکار است و گاهی احتمالات دیگر هم داده شده است.

خواجه نصیر

جمله ای است که بر نصیر الدین محمد بن محمد بن حسن طوسی (ره) اطلاق می شود.

خواجه همام الدین

معروف به خواند میر مؤلف کتاب تاریخ حبیب السیر. این کتاب به فارسی و به درخواست خواجه حبیب الله وزیر در هرات و روزگار شاه

اسماعیل صفوی تألیف شده است و به همین مناسبت آن را حبیب السیر نامیده است.

و از تألیف های او کتاب خلاصة الاحباب معروف به خلاصة التواریخ است. این کتاب به پارسی تألیف شده است و نسخه ای از آن در دست ماموجود است و آن را خواند میر بنا به درخواست میر علی شیر نوائی تألیف کرده است. خلاصه آن چه در رابطه با خواند می توان گفت این است که خواند میر، خواهرزاده محمد بن خاوند شاه بن محمود معروف به خواند میر بلخی مؤلف روضة الصفا است. این کتاب به پارسی و در ضمن چند مجلد بنا به درخواست میر علی شیر نوائی وزیر تألیف شده است. میر خواند غیر از صاحب روضة الصفا است. از تاریخ مزبور استفاده می شده که خواند میر از مورّخان شیعه است.

خواند میر مورّخی فاضل و دانشوری سراینده و کاتبی شهیر است. خواند میر سر آغاز روزگار سلاطین صفوی را ادراک نموده است. خطا کرده کسی که خلاصة التواریخ را تألیف میر خواند بداند. این دو تن از سوی وزیر میر علی شیر به لقب خواند میر و میر خواند ملقب گردیده اند و این بدان سبب بوده که ایشان منسوب به امیر مزبور می باشند و ممکن است آن چه را ابراز داشتیم از باب سهو القلم بوده چرا که مؤلف روضة الصفا میر خواند است و مؤلف تاریخ حبیب السیر خواند میر است.

قابل توجه است که میرزا بیک منشی از تاریخش می نویسد: افضل متأخران خواند میر از بازماندگان افضل متقدمان و متأخران میر خواند مؤلف روضة الصفا است؛ تاریخ حبیب السیر را هم به اسم «دورمیش خان» حاکم هرات تألیف کرده است. در تألیف حبیب السیر از اول سلطنت شاه اسماعیل تا اواسط روزگار او بوده است. «دورمیش خان» در رابطه با تاریخ

مزبور جایزه های زیادی به مؤلف آن داده است. این از مطاوی این کتاب بدست می آید.

خواجگی شیرازی

ملا محمد بن احمد شیرازی هندی. خواجگی فصول خواجه نصیر را به پارسی تألیف کرده است و موفقیت فعلی خواجگی پس از علامه دوّانی مورد توجه است.⁽¹⁾

خوارزمی

شیخ ابوبکر محمد بن عباس خوارزمی. وی ادیبی سراینده و معروف است. گویند او شیعه مذهب و معاصر و مصاحب با صاحب بن عبّاد بوده و نامه هایی فیما بینشان رد و بدل می شده و من برخی از سروده های خوارزمی را که به صاحب نوشته بود دیده ام و با توجه به دوستی که فیما بینشان برقرار بوده طولی نکشید دوستی مبّدل به دشمنی گردید و به هجو یکدیگر منتهی شد و ما این پیش آمد را در ذیل شرح حال صاحب بن عبّاد و پیش از این ایراد شده است، متذکر گردیده ایم.

خواند میر

ملا خواجه غیاث الدین، از شیعیان امامی مذهب است.

خوزی

سید ابوالبرکات علی بن حسین حسینی خوزی.⁽²⁾

"اقرار داشته و آن را از راه نص ثابت می کرده و شگفت این است که ابوبکر هم به امامت آن حضرت اقرار کرده است و گاهی ممکن است خوزی از زیدی ها باشد.

این دانشور از شیخ صدوق (ره) روایت داشته است.

1) - خواجگی در لونکن از اعمال هند است. وی نخست سنی بود پس از آن مستبصر شد. کتاب هائی دارد از جمله فصول نصیریه را در سال 953 ه-. شرح کرده است.

2) - نام و نشان خوزی در کتاب نسمة السحر فی ذکر من تشیع و شعر در ردیف شعرای شیعه آورده و از او ثناگستری کرده و در ضمن آن چه باید بگوید گفته است خوزی به امامت حضرت مولی علی(علیه السلام)!

خیاط

شیخ علی بن یحیی خیاط با خاء مفتوح و باء پیش از الف و به قولی حناط با حاء مفتوح و نون پیش از الف سید ابن طاووس (ره) بود. کتاباقبال اجازه حدیثی را از خط او نقل کرده است و تاریخ آن 609 ه-. است و از قرائن پیدا است که وی شیعه مذهب است.

خیبری

خیبری⁽¹⁾

خیبر، نام محلی است از شهر مدینه در سرزمین حجاز از سوی سرزمین شام. فاصله میان خیبر و مدینه چهار فرسخ است، بنابراین فاصله میان خیبر و شام سی و دو فرسخ خواهد بود. من محل خیبر را در سومین حجی که مشرف شدم مشاهده کردم.

در خیبر هفت قلعه موجود بوده است و در حال حاضر حداکثر آن ها ویران گردیده است و اسامی قلاع خیبر به این تفصیل است: الکتیبه، ناعم، الشق، النطاة، القموص، الوطیح و السلالم.

گاهی که خیبر، آباد بود «مرحب» فرزند شاس با شین اول و سین آخر حکومت آن جا را به عهده داشت.

1) - خیبر به زبان یهودی به معنای بارو است. این سرزمین مشتمل بر هفت قلعه است و وقایع آن از فتح قلاع و خیبر و سایر پیش آمدها در تاریخ فتح قلاع مفصلاً ایراد شده است. فتح قلاع یهود نشین در سال هفت یا هشت هجری بدست مبارک رسول اکرم9و به همّت حضرت علی مرتضی(علیه السلام)اتفاق افتاده است.

«باب الدال»

سید داماد

امیر کبیر محمد باقر بن محمد الحسینی استرآبادی معروف به سید میر داماد.⁽¹⁾

درویش برهان

ملا علی بن ابراهیم ملقب به درویش برهان.⁽²⁾درویش برهان، فاضلی عالم و محدث بوده است.

کتاب بحر المنقاب فی فضائل علی بن ابیطالب(علیه السلام)که از تألیفات اوست به زبان پارسی تألیف شده است. این کتاب مشتمل است بر ادله امامت بر حق حضرت مولی علی(علیه السلام)و احادیث وارده در فضائل آن حضرت. من این کتاب را در مشهد مقدس حضرت امام رضا(علیه السلام) دیده ام. به گمانم این کتاب را درویش برهان در احمدآباد هندوستان تألیف کرده است.

درویش برهان از محدثان متأخر است. درویش برهان کتاب بحر المناقب را به نام در بحر المناقب انتخاب کرده است و هر دو کتاب اصل و فرع به پارسی تألیف شده است. من هر دوی آن ها را دیده ام. من از

1) - از آن جا که پدر میر داماد به دامادی شیخ علی بن عبدالعالی مفتخر بوده وی را میر داماد گفته اند.

2) - درویش به فارسی به کسی می گویند که دستش از مال و منال تهی باشد و پارسیان این کلمه را از باب فروتنی به خود اطلاق می کنند و صوفیه هم که ترک دنیا و مال و منال آن را شیوه خود قرار داده درویش می نامند تا ثابت شود که علاقه به دنیا ندارند.

روزگار درویش بر آن اطلاعی ندارم. همین اندازه می دانم درویش برهان پیش از سنه (هزار) در حیدرآباد هند می زیسته است.

دوری

همان ابوبکر دوری است. گاهی هم کلمه «دوری» به بعضی از علمای عامه گفته می شود. از فهرست شیخ طوسی (ره) در ذیل ترجمه ابوالفرج اصفهانی زیدی استفاده می شود. دوری از ابوالفرج یاد شده روایت کرده و ضمناً به این نتیجه می رسیم دوری هم درجه با ابن عبدون استاد شیخ طوسی(ره) است.

از نظر من دور نیست که دوری مترجم حاضر همان دوریستی باشد که آن را با تخفیف و حذف متذکر شده باشند به این طریق که وی «دوریستی کبیر» باشد.

دوریستی

این کلمه بیشتر اوقات به گروهی از اعلام اطلاق می شود از جمله:

دوریستی: شیخ ابو محمد عبدالله بن جعفر بن محمد معروف به دوریستی.⁽¹⁾

1) - دوری منسوب به دور است که در محله ای در آخر بغداد قرار گرفته است و در جانب شرقی در بالا بلند شهر است و همچنین نام محله ای است در نیشابور و هم منسوب است به بیع الدور و هر کدام که باشد جمعی بدان نسبت دارند.

دیگری پدرش شیخ جعفر بن ابو جعفر محمد.

دیگری جدش ابو جعفر محمد بن موسی.

دیگری شیخ ابو عبدالله جعفر بن محمد بن احمد بن عباس بن فاخر دوریستی.شیخ ابو عبدالله شاگرد شیخ مفید و معاصر با شیخ طوسی(ره) که ممکن است از سلسله دوریستی⁽¹⁾باشد بلکه ممکن است از اجداد دوریستی اول باشد چندان که تغییری در نسب او اتفاق افتاده است.

دوریستی: شیخ حسن بن حسین بن علی دوریستی. این شخص در کاشان می زیسته و از پدر شیخ منتجب الدین مؤلف فهرست روایت کرده است.

دیباجی

منسوب به دیباج (دیبا). او سید اسماعیل بن سید ابو اسماعیل ابراهیم بن عمر بن حسن مثنی بن حسن بن علی بن ابی طالب(علیه السلام). باری لقب دیباج از آن جا که چهره باصفائی داشت به آن ملقب شد و فرزندش سید ابراهیم بن سید اسماعیل ملقب به طباطبا می باشد.

و گاهی سید محمد مأمون بن جعفر صادق(علیه السلام)را به خاطر آن که چهره زیبائی داشت به لقب دیباج ملقب گردید و مادرش ام ولد (کنیز) بود.

سید دیباج، خروج کرد و مردم را به رهبری محمد بن ابراهیم طباطبا الحسن دعوت کرد. پس از آن که محمد بن طباطبا درگذشت، محمد دیباج مردم را به رهبری خودش دعوت کرد و در مکه از برای او بیعت گرفتند. طولی نکشید دستگیر گردید او را به سوی مأمون عباسی گسیل داشتند. مأمون از گناه او درگذشت. سید دیباج در گرگان درگذشت و قبرش در آن جا مزار عام و خاص است. بازماندگان و نوادگان محمد دیباج بسیارند و متفرقاً زیست دارند جز اینکه نوادگان دو برادرش علی و اسماعیل از

1) - ابو عبدالله دوریستی مؤلف الکفایه است و از شیخ مفید روایت می کرده و هرگاه دوریستی مطلق بگویند مراد همان ابو عبدالله جعفر است که در ذکر سند و اجازه آورده می شود.

نوادگان او بیشترند. از جمله فرزندان او علی است که در روزگار ابی السرایا در بصره بوده که علیه زیدیان قیام کرد.

دیک الجن

عبدالسلام بن رغبان سراینده معروف است.

در بعضی از مواضع به نقل از کتاب المنالب و المناقب شیخ مفید آمده است. دیک الجن در ایام هارون الرشید بن مهدی عباسی در بغداد می زیسته و نامش ابراهیم بن اسحاق و مکنی به ابو اسحق است. وی در ادبیات عرب استاد ماهری بوده است چنان چه در مناظره کسی بر او چیره نمی شد و هر دانشمندی در برابر او خوار و بی اعتبار بود. وی شیعه بود و او را به الحاد نسبت دادند و او را با چنان نسبتی که به وی دادند نزد هارون الرشید گسیل داشتند. دیک الجن حکایت لطیفی در ابطال خلافت خلفا دارد که مورد توجه عام و خاص است.⁽¹⁾

دیلَمی

شیخ ابو محمد حسن بن ابی الحسن بن محمد دیلمی.

دیلمی مؤلف کتاب ارشاد القلوب و کتب دیگر است. وی فاضلی عارف و ناقدی بینا و کامل است. در یکی از مواضع، تفسیر قرآن مجید را به او

1) - ابو محمد عبد بن رغبان معروف به دیک الجن سراینده معروف و بی نظیر در شهر حمص می زیست و هیچ گاه از حمص بیرون نرفته و در شام آرام نگرفته است و قصه او با رشید در کتاب های زیادی آورده شده از جمله در کشکول بحرانی آمده، دیک الجن سال 331 ه-. وفات یافته است. دیک الجن یکی از حیوانات بوستانی است. هرگاه او را در ظرفی بیندازند که مملو از شراب کهنه است تا بمیرد و آن شیشه در جای گرم بگذارند و سر شیشه را محکم ببندند و آن ظرف را در میان خانه دفن کنند هیچ گونه موریانه ای در آن جا پیدا نمی شود.

نسبت داده اند. سپس از آن تفسیر و روایت بی سابقه را به زبان پارسی به این شرح نقل کرده است.

در تفسیر دیلمی مسطور است که وقتی حضرت اسرافیل بشرف فیض مجالست حضرت رسالت9مستفیض گشته بود از اسرافیل سئوال کرد آیاوقتی از اوقات که کلام حضرت ملک علّام مسموع مقرّبان درگاه صمدیت شده باشد از آن جمله کلام فارسی بوده باشد؟ فرمود که: وقتی این کلام رجا انجامد، امید اختتام بگوش هوش مقربان درگاه صمدیت و احدیت رسیده است که: «چون کنم با این مشت ناله ستمکاران جز آن که بیامرزم».

مؤلف گوید: دیلمی تنها دانشوری است که ابن جعفر منفرد را یاد کرده است و در کتاب دیگری از چنین خبری نام و نشان وجود ندارد.

«باب الذال»

ذو الشمالین

عبدالله بن عمر و بن فضله خزاعی.

وی از اصحاب رسول خدا9است و در جنگ بدر سال دوم هجری به شهادت رسید و بخشی از احوال او را در ذیل ترجمه ذوالیدین ایراد خواهیم کرد.

ذوالشهادتین

خزیمة بن ثابت بن فاکهه داوسی انصاری.⁽¹⁾

ذوالیدین

خرباق سلمی از اصحاب پیغمبر اکرم9است. خرباق عمر طولانی پیدا کرده و در این رابطه روزگار معاویه را ادراک نمود. گاهی ذوالیدین را با ذوالشمالین متحد می دانند و گاهی اظهار می شود ارتباطی فیما بین ایشان نمی باشد.

آن چه را که از روایات ما بدست می آید، اتحاد این دو شخص است و چگونگی آن را استاد استناد ما در بحث «سهو البنی» در اواخر مجلد ثانی از صلوت بحار الانوار متذکر گردیده است.

1) - وی از جمله افرادی است که پیش از دیگران در راه حق تعالی از خود گذشته و جنگ بدر و دیگر جنگ ها را دریافته است. روایت است رسول خدا در رابطه با او فرموده کسی که خزیمه به نیکی و پاکی او گواهی دهد این چنین گواهی برای او کافی است. این است که گواهی او به تنهائی برابر با دو شهادت است. از ابن حبان نقل شده است که ذوالشهادتین غیر از ذوالیدین است و بعضی هر دو عنوان را متوجه به شخص واحدی می دانند.

«باب الراء»

راغب اصفهانی

شیخ ابوالقاسم حسین بن محمد بن مفضل بن محمد اصفهانی.

راغب تألیفاتی دارد از جمله کتاب المفردات و المحاضرات و امثال این ها. ما شرح حال او را در بخش دوم از کتاب حاضر یادآوری کرده ایم و این بدان جهت است که در تشیع او اختلاف است و نیز در نسب و نام جدش و امثال این ها اختلاف است.

رافضی

کلمه ای است که بر هر کسی که قائل به امامت ائمه دوازده گانه باشد و ضمناً از خلفا و هر کسی که پا جای پای ایشان بگذارد اظهار می دارند.

گاهی کلمه رافضی به مطلق کسانی که قائل به امامت اند اطلاق می شود و این معنی شامل زیدیه هم می شود.

در وجه نامگذاری شیعه اختلاف است. در اخبار حضرات معصومین(علیهم السلام)مطلبی در این رابطه ایراد شده که سرانجامش به این معنی منتهی می شود که رافضی کسی است که باطل را ترک گوید و حقیقت را اخذ نماید.

مؤلف کتاب قاموس و امثال آن اظهار می دارد شیعه را بدان جهت رافضی گویند که به زید بن علی گفتند از شیخین تبرّی بجوی! وی از گفتن آن خودداری کرد و اظهار داشت چگونه از این دو تن بیزار باشم حال آن

که آنان وزیر جد من بودند. این بود که او را به حال خود گذاردند و «رفضوه» و او را رافضی گفتند.امام فخر الدین رازی در کتاب تراجیح مذهب الشافعی گوید شیعه را بدان جهت رافضی گفته اند که آن چه را امت اسلام بر آن ها اجماع کرده اند، ترک گفته اند.

مؤلف گوید: نزدیک به این معنی است گفته کسی که ابراز داشته است آنان را رافضی گفته اند بدان جهت که حق را رفض کردند و باطل را اخذ نمودند.

راوندی

راوندی⁽¹⁾

شیخ قطب الدین ابوالحسین یا ابوالحسن سعید بن هبة لله بن حسین بن هبةالله بن حسن راوندی.

راوندی، تألیفات بسیاری دارد از جمله شرح نهج البلاغه و به گمانم نخستین شرحی است که بر این کتاب شریف تدوین گردیده است و کتاب قصص الانبیاء و کتاب آیات الاحکام و امثال این ها از تألیفات دیگر.

راوندی استاد ابن شهرآشوب و شاگرد شیخ ابو علی طبرسی مؤلف مجمع البیان است.

راوندی

سید ضیاء الدین ابوالرضا فضل الله بن علی بن عبدالله راوندی کاشانی.⁽²⁾

1) - راوند شهرکی است از کاشان که راه قم بدانجا منتهی می شود. گویند اصل این شهرک (راهاوند) بوده که آن را راوند اکبر بنا کرده است. اکنون آن را(راوندوز) می گویند منظور ما از شهرک مزبور همان بخش اول است که شهرک نزدیک کاشان باشد.

2) - کتاب شرح شهاب کتاب از تألیفات سید فضل ا.. راوندی است.

وی استاد شیخ منتجب الدین مؤلف فهرست و شاگرد ابو علی طوسی فرزند شیخ طوسی (ره) می باشد.

راوندی

شیخ امام ظهیر الدین ابوالفضل محمد بن شیخ قطب الدین که پیش از این یاد شد.

وی کتابی تألیف کرده به نام دعوات راوندی⁽¹⁾و کتاب وضوء الشهاب در شرح کتاب الشهاب تألیف قاضی قضاعی در اخبار نبویه و امثال این ها از دیگر تألیفات اوست بسیار پیش آمده که حال این شخص به احوال سید ابو الرضا راوندی مشتبه گردیده است ویژه این اشتباه در رابطه با کتاب ها و تألیفات این دو تن اتفاق افتاده است.

ابو جعفر محمد بن عمروبن بَختَری

وی معروف به رزّاز است. با راء بی نقطه و دو زای نقطه دار. ابن مخلد که از مشایخ شیخ طوسی است در سال 339 ه-. به اخذ اجازه از وی نایل آمده است و خود او از گروهی از مشایخ روایت کرده است.⁽²⁾از جمله سعید بن نصر بن منصور ابو عثمان بزاز.

رَزانی

وی از مجتهدان اصحاب و ارباب فتاوای شیعه است.

1) - نام کتاب دعوات راوندی، سلوة الحزین است و این کتاب از قطب الدین پدر ظهیر الدین است نه از خود او.

2) - ابو جعفر رزّاز در عصر خود از محدثان بغداد بود و سال 339 ه-. در بغداد وفات یافته است.

از بعضی از تعلیقات و دروس بر می آید که وی معاصر با ابن سلیمان بوده است. به گمان من رازانی مترجم حاضر همان شیخ اسماعیل رازانی شاگرد شهید اول است.

رستمی

وی شیخی فاضل و سراینده کامل ابیاتی در رابطه با نهج البلاغه سید رضی(ره) است. نام و نشان او را به طوری که در پشت نهج البلاغه آورده شده است باید مورد لحاظ قرار داد. دیگر آن که نسخه مزبورنهج البلاغه بر سید علی بن فضل الله راوندی قرائت شده است و خط و اجازه سید علی بن فضل الله بر آن نسخه مقبول و مسطور است.

خواجه رشید آوی

خواجه رشید الدین علی بن محمد بن رشید آوی.

خواجه آوی، شاگرد علامه حلّی و وزیر غازان خان و صاحب عمارة رشیدیه تبریز است. در ضمن کلمات معرّف او مطالبی آورده شده است که آن ها را در ذیل شرح حال او پیش از این در باب عین بی نقطه یادآوری کرده اند.

شیخ رشید الدین اصفهانی

شیخ رشید الدین بن شیخ ابراهیم اصفهانی. وی فاضلی با صلاحیت و از شاگردان شیخ حسین بن عبد الصمد پدر بزرگوار شیخ بهائی(ره). در شهر اردبیل در کتاب اربعین استادش شهید ثانی به اجازه ای برخورد کردم که آن را شهید ثانی به خط خودش برای رشید الدین مرقوم داشته و صورت اجازه به شرح زیر است:

«نحمد الله کمایلین بجلاله و کماله و الصلوة و السلام علی محمد و آله.

و بعد فقد قرء علیَ هذه الاحادیث من اولها و آخرها الاخ فی الله و المحبوب لِوجَه الله الشیخ رشید الدین بن الشیخ ابراهیم الاصفهانی احسن الله توفیقه و سهل الی بلوغ المعانی طریقه قرائه مهذبة مصححة و قد اجزت له اَدام الله رشده و اجرله دفه و کتب عدوه و ضبدها روایتها عنّی بطریقی المذکور فی اولها المتصل بالائمة المعصوم صلوات الله علیهم اجمعین و کذلک اجزت له روایه غیره من کتب الحدیث خصوصاً کتابیِ الکافی و التهذیب بطرقی المتصلة المفصلة فی محلها فَلیرو ذلک بشرائط الروایة مراعیاً جوانب الاحتیاط لی وله وفقه الله لِکل خیر و وقاه من کل خیرو قالبذلک بلسانه و رقمه ببنانه حامیع الاحتیاط الاحادیث الفقیر الی ربه الغنی حسین عبدالصمد الحارثی و کان ذلک فی یوم الاربعاء تایع عشر جمادی الاولی سنه احدی و سبعین و تسعمأه بالمشهد الرضوی علی مشرفه السلام».

مؤلف گوید: بتألیفی از کتاب رشید الدین دست پیدا نکرده ام.

الرصی

ابوالحسن محمد بن حسین موسوی برادر سید مرتضی و مؤلف نهج النهج و کتاب های دیگر.

ایضاً: شیخ رضی الدین محمد بن حسن استرآبادی شارح شافیه و کافیه ابن جانب.

سید رضی الدین آوی

سید رضی الدین محمد بن محمد بن محمد بن زید بن فقیه قاضی داعی علوی موسوی اعجمی آوی. این بزرگوار صاحب کرامات و مقامات است. از ویژگی های این بزرگوار است که نقل استخاره با تسبیح از ناحیه متبرکه به وی نسبت داده شده است و او استاد سید رضی الدین علی بن طاووس حسنی است.

سید رضی الدین بن معبد حسینی

سید رضی الدین ابن معبد حسینی از علمای بزرگوار است.وی از محقق حلّی روایت می کرده و شیخ نظام الدین ابوالقاسم علی بن محمد بن عبد المجید نیلی از وی روایت داشته است و در طی مطالب این کتاب به نام او برخورد خواهیم داشت.

رفیع الدین نائینی

سید رفیع الدین نائینی محمد بن حیدر حسنی طباطبائی معروف به آمیرزا رفیع الدین (رفیعا).

نائین شهری است در سه منزلی اصفهان.⁽¹⁾میرزا رفیعا در آغاز جوانی در آغاز سلطنت شاه سلیمان صفوی درگذشت.⁽²⁾

ملا رفیعا گیلانی

رفیع الدین محمد بن فرج گیلانی معاصر.

رفیعا: فاضلی دانشمند و حکیمی برومند و در فنون الهی و ریاضی مهارتی به کمال داشت رفیعا از شاگردان استاد فاضل آقا حسین خوانساری و سید آمیرزا رفیعای نائینی است و از تألیفات او حاشیه اصول کافی به نام شواهد الاسلام است و نسخه ای از این حاشیه به خط محی نزد ما موجود است. از تألیفات او رساله ای است (...) و منظومه ای به سبک نان و حلوای شیخ بهائی (ره) به نام نان و پنیر و امثال این ها از فوائد و تعلیقات و افادات متفرقه دیگر.⁽³⁾

1) - نائین یا نائن از شهرهای تابع اصفهان است و در مقاطع اصفهان و یزد و کاشان است و از شهرهای قدیم پیش از میلاد است.

2) - قول صحیح در روزگار رحلت او هفتم شوال سال 1082 ه-. است و این ماده تاریخ به طوری است که از سنگ قبر او بدست می آید.

3) - شیخ آقا بزرگ تهرانی در کتاب کواکب منتشره، رساله نان و پنیر را به ملا رفیعا نسبت داده است. حال آن که رساله مزبور از ملا رفیعا نبوده بلکه رساله یاد شده از تألیفات محمد رفیع بن محمد ← → مؤمن گیلانی اصفهانی می باشد. ملا رفیعا دانشوری با فضیلت و حکیم مشرب بود. ویژه در بابا الحیات و ریاضیات مهارت ویژه داشت و در علوم معقول و منقول استاد بود و کتاب ها و رساله های چندی تألیف کرده است.

آمیرزا رفیعا نائینی

سید رفیع الدین محمد بن محمد بن امیر حیدر حسینی طباطبائی نائینی اصفهانی معاصر.

رکن الدوله

وزیر کبیر ابو علی حسن بن ابی شجاع بویه بن فنّا خسرو امامی دیلمی.⁽¹⁾

رکن الدوله وزیر شهریاران آل بویه بوده است و در روزگار شیخ صدوق(ره) می زیسته و بیش از اندازه علاقه مند به شیخ بزرگوار صدوق بوده است. و چگونگی مناظره و گفتگو شیخ صدوق(ره) در رابطه با مسئله امامت مشهور است. و شیخ صدوق(ره) رساله ای در شرح مناظره مذکور تألیف کرده و ما آن رساله را در تهران و شهرهای دیگر دیده ایم.

رکن الدین گرگانی

شیخ رکن الدین محمد بن علی استرآبادی گرگانی.

رکن الدین از دانشورانی است که پیش از شیخ مقداد بلکه متقدم بر شیخ شهید اول بوده است. گفتنی است که مترجم حاضر غیر از سید رکن الدین ابو محمد حسن بن محمد بن شرف علوی حسینی استرآبادی موصل است.

رکن الدین تألیفاتی دارد از جمله شرح کافیه که از کتاب های معروف است و امثال آن از تألیفات دیگر.

1) - رکن الدوله پادشاهی جلیل القدر و بلند سمت بود و شهرهای اصفهان و ری و همدان و همگی عراق عجم را در تصرف خود داشت و ابن عمید سمت وزارت او را داشت. وی سال 384 ه- . متولد شد و سال 366 ه- . وفات یافت.

رکن الدین از شاگردان خواجه نصیر الدین طوسی است. ظاهر آن است که رکن الدین از علمای خاصه باشد، در عین حال ما نام و نشان او را در بخش اول و دوم این کتاب یاد کرده ایم و مرقد او تا حال حاضر در تبریز معروف و مزار عام و خاص است.

رمادی

ابن شهرآشوب در معالم العلماء می نویسد کتاب المسند از تألیفات اوست.⁽¹⁾

مؤلف گوید: ممکن است مترجم حاضر همان ابوالفتح حفّار باشد که ابن شهرآشوب در کتاب مناقب از مسند او نقل کرده است.

رُمیلی

شیخ علی بن احمد معروف به رمیلی. وی فاضلی فقیه و متأخر از ابن سکون و ابن ادریس است.⁽²⁾

رؤیانی

این نسبت به گروهی از علما اطلاق می شده. مشهورترین ایشان شیخ امام شهید فخر الاسلام ابوالمحاسن عبدالواحد بن اسماعیل بن احمد رؤیانی معروف به ابوالمحاسن رؤیانی و به تعبیر دیگر فخر الاسلام رؤیانی.

به طوری که از نوادر راوندی که تألیف سید فضل الله راوندی است استفاده می شود ابوالمحاسن، از مشایخ سید فضل الله راوندی است. بنابراین ابوالمحاسن با دو طبقه یا بیش از آن از مشایخ متأخر است.

1) - رمادی منسوب به رماده است و نام چند موضع است و هر یک از آن ها به گروهی از علما منسوب است و بیشتر آن ها محدث اند.

2) - رُمیل به ضم راء یکی از توابع سرزمین بیت المقدس است و هم نام منزلی است در راه بصره تا مکه بعد از ضریه و هم نام قریه ای است در بحرین متعلق به بنی محارب.

گاهی از یکی از مواضع استفاده می شود، ابوالمحاسن از مشایخ شیخ مفید است حال آن که این نظریه بیرون از اشکال نمی باشد و ما مطالبی که در این رابطه بوده در ذیل شرح حالش ایراد کرده ایم.

«باب الزاء»

زاهی

ابوالقاسم زاهی از سرایندگان عهد خود بوده است.⁽¹⁾

ابن شهرآشوب در معالم العلماء می نویسد: زاهی سراینده و مادح اهل بیت(علیهم السلام) بود چندان که آشکارا به توصیف اهل بیت(علیهم السلام)می پرداخته و ابن شهرآشوب نام او را در ذیل سرایندگانی که آشکارا از اهل بیت مدحتگری می نموده ذکر کرده است و چکامه ای در سوگ حضرت سید الشهداء(علیه السلام)سروده است و این چکامه را ابن شهرآشوب در مناقب ذکر کرده است.

زراتی

زرّاتی یکی از فقهای متأخر از ابن فهد و معاصر با ابو سلیمان فقیه است و معارضاتی بین ایشان در رابطه با مسائل فقهی اتفاق افتاده است.

ضبط صحیح زراتی به این شرح است، زراتی با زای نقطه دار در اول با و الف با یا در آخر، و ممکن است این کلمه با زای نقطه دار در اول و راء بعد از الف و راء بی نقطه و الف و نون و یا بیاید. این شخص همان شیخ زارانی شاگرد شهید اول است.

1) - ابوالقاسم علی بن اسحاق زاهی بغدادی، سراینده معروف بوده است. بیشترین سروده های او در مدح اهل بیت: و همچنین در مدح سیف الدوله وزیر دیلمی است. زاهی سال 352 ه-. در بغداد درگذشت. زاهی منسوب به زاه است که یکی از قریه های نیشابور می باشد و نسبت به آن را زاهی یا ازاهی می نامند.

زواری

کلمه زواری بیشتر اوقات بر این افراد اطلاق می شود:

ملا زواری

ملا علی بن حسن زواری از مشاهیر علما و مؤلف تفسیر فارسی⁽¹⁾و کتاب های دیگر. زواری از شاگردان شیخ علی کرکی(ره) در آغاز دولت صفویه⁽²⁾و از مشاهیر و دانشوران شیعه در عصر شاه طهماسب صفوی است.⁽³⁾

غیاث الدین زواری

سید غیاث الدین جمشید زواری. در شهرستان هرات می زیسته و شاگرد علی بن حسن زواری پیش یاد شده است.

غیاث

محمد بن محمد بن مسعود بن محمود بن حسین زواره ملقب به غیاث. وی از جمله کسانی است که به لقب زوّاری شناخته شده است. این شخص هم تفسیر عربی بر قرآن مجید تألیف و تدوین کرده است.

وی صوفی بد طینتی بود. علاوه بر این که لباس تصوف را زینت خود قرار داده، دین و مذهب درستی نداشته چنان که در تفسیرش گاهی متمایل به مذهب شیعه است تا آن جا که از علمای این مذهب به «قواعد السید رضی الله عنهم اجمعین» تعبیر می کند. در نتیجه از ائمه و از کتب شیعه و از

1) - نام تفسیر او ترجمة الخواص است که در سال 947 ه- . تألیف شده است.

2) - زواری تفسیرش را از استادش غیاث الدین جمشید زواری فرا گرفته است و از میر عبد الوهاب بن علی حسینی استرآبادی روایت کرده و بسیاری از کتاب های حدیث را ترجمه کرده است.

3) - زواری نهج البلاغه را ترجمه کرده و به خوبی از عهده بر آمده است. نام ترجمه اش روضة الانوار است که این ترجمه را در آخر شوال سال 967 ه- . به پایان آورده است.