مشخصات کتاب

سرشناسه : سیستانی، سیدعلی، 1309 -

عنوان و نام پدیدآور : توضیح المسائل جامع/ مطابق فتاوی علی حسینی سیستانی.

مشخصات نشر : مشهد: دفتر حضرت آیه الله العظمی سیستانی، 1396.

مشخصات ظاهری : 764 ص.

یادداشت : چاپ سوم.ج1

یادداشت : عنوان دیگر: رساله توضیح المسائل.

عنوان دیگر : رساله توضیح المسائل.

موضوع : فقه جعفری -- رساله عملیه

رده بندی کنگره : BP183/9 الف/س9ت9 1392

رده بندی دیویی : 297/3422

خیراندیش دیجیتالی : انجمن مددکاری امام زمان (عج) اصفهان

ویراستار کتاب : خانم نرگس قمی

اشاره

بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرحیم

الحمد لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِینَ وَ صَلَّی اللَّهُ عَلَی مُحَمَّدٍ وَ آلِهِ الطَّاهِرِینَ وَ لَعْنَةَ اللَّهِ عَلَی أَعْدَائِهِمْ أَجْمَعِینَ

اللّٰهُمَّ کُنْ لِوَلِیِّکَ الحُجَّةِ بْنِ الحَسَنِ صَلَواتُکَ عَلَیْهِ وَعَلَیٰ آبائِهِ فِی هٰذِهِ السَّاعَةِ وَفی کُلِّ ساعَةٍ وَلِیّاً وَحافِظاً وَقائِداً وَناصِراً وَدَلِیلاً وَعَیْناً حَتَّیٰ تُسْکِنَهُ أَرْضَکَ طَوْعاً وَتُمَتِّعَهُ فِیها طَوِیلاً.

بسم الله الرحمن الرحیم

این نسخه چهار جلدی رساله (توضیح المسائل جامع) مورد تایید است و عمل به آن إن شاء الله تعالی مجزی است.

27 شوال 1443

فهرست اجمالی

روزه...31

اعتکاف ...121

حج ...133

امر به معروف و نهی از منکر...165

خمس ...239

زکات مال ...393

زکات فطره (فطریه) ...453

کفارات ...473

احکام قسم ...493

احکام نذر ...503

احکام عهد ... 519

تذکیة حیوانات (ذبح ونحر و صید حیوانات) ...521

خوردن و آشامیدن ...553

فهرست تفصیلی

روزه ...31

فضیلت روزه و اهمیت آن ...31

پاداش روزه ...33

پاداش روزه گرفتن در هوای گرم ...34

خارج شدن روح ایمان از فرد روزه خوار ...34

حکمت روزه گرفتن ...34

تعریف روزه ...35

شرایط واجب شدن روزه ...36

شرط اول: بالغ باشد ...36

شرط دوم: عاقل باشد ...36

شرط سوم: بیهوش نباشد ...37

شرط چهارم: چنانچه روزه دار زن است، از حیض و نفاس پاک باشد ...37

شرط پنجم: روزه گرفتن، ضرر یا سختی فوق العاده نداشته باشد ...37

شرط ششم: روزه گرفتن، منع شرعی دیگری نداشته باشد ...39

شرط هفتم: فرد از جمله کسانی نباشد که رخصت در افطار دارند ...40

شرط هشتم: مسافر نباشد ...41

شرایط صحیح بودن روزه ...41

شرط اول: مسلمان باشد ...41

شرط دوم و سوم و چهارم: دیوانه یا مست یا بیهوش نباشد ...42

شرط پنجم: چنانچه روزه دار زن است، از حیض و نفاس پاک باشد ...42

شرط ششم: روزه گرفتن ضرر نداشته باشد ...42

شرط هفتم: مسافر نباشد ...43

شرط هشتم: نیت صحیح داشته باشد ...43

احکام نیت روزه ...43

احکام نیت روزه ماه مبارک رمضان ...45

وقت نیت روزه واجب معین غیر روزه ماه رمضان ...46

وقت نیت روزه واجب غیر معین مانند روزه قضا و کفاره ...47

احکام دیگر نیت روزه ...47

شرط نهم: مفطرات روزه را ترک نماید ...50

اموری که روزه را باطل می کند (مفطرات روزه) ...50

احکام مبطلات روزه ...70

مواردی که برای روزه دار مکروه شمرده شده است ...72

احکام روزه قضا ..73

بعضی از مواردی که قضای روزه، واجب نیست ...73

بعضی از مواردی که قضای روزه، واجب است ...74

احکام دیگر روزه قضا ...75

مواردی که قضا و کفاره روزه واجب است ...77

مواردی که فقط قضای روزه، واجب است ...79

کقاره های روزه ...83

اقسام کفاره های روزه ...83

دسته اول از اقسام کقاره: کفارة افطار عمدی در ماه مبارک رمضان ...83

دسته دوم از اقسام کفاره: فدیه سالانه...87

دسته سوم از اقسام کفارہ: کفارۂ تأخیر...89

دسته چهارم از اقسام کفاره: فدیه روزانه ...91

گروه اول از موارد فدیه روزانه ...91

گروه دوم از موارد فدیه روزانه ...92

گروه سوم از موارد فدیه روزانه ...93

گروه چهارم از موارد فدیه روزانه ...93

احکام دیگر کفاره روزه ...94

احکام روزه قضای ماه رمضان پدر (که بنابر احتیاط لازم، بر پسر بزرگ تر واجب است) ... 95

احکام روزه مسافر...96

احکام ویژه روزه مستحبی ...99

اقسام روزه...103

روزه های مستحب ...104

روزه های حرام ...105

روزه های مکروه ...106

چند حکم متفرقه روزه (مستحب و مکروه) ...107

راه های ثابت شدن اول ماه ....108

چند مساله مستحدثه درباره وقت روزه...117

اعتکاف ...121

فضیلت اعتکاف...121

معنای اعتکاف و مقدار زمان آن ...122

شرایط صحیح بودن اعتکاف ...123

شرط اول تا چهارم: معتکف ، مسلمان و عاقل باشد، اعتکاف را به قصد قربت انجام دهد و حداقل سه روز باشد ...123

شرط پنجم: معتکف روزه باشد ...124

شرط ششم و هفتم: اعتکاف در مساجد چهارگانه یا در مسجد جامع بوده و در یک مسجد انجام شود ...124

شرط هشتم: اعتکاف با اجازه کسی که اجازه اش شرعا معتبر است، باشد ...125

شرط نهم: معتکف در مکان اعتکاف باقی بماند و از آن خارج نشود مگر در مواردی که خروج، شرعا جایز است ...125

شرط دهم: کارهایی که بر معتکف حرام است را ترک کند ...128

احکام قضای اعتکاف....130

کفاره باطل کردن اعتکاف...131

عدول از اعتکاف به اعتکاف دیگر ...131

حج ...133

فضیلت حج و اهمیت آن ...133

نشانه قبولی حج ...135

انجام حج با مال حلال ...135

وظایف دیگران نسبت به زائر خانه خداوند متعال ...136

مجازات ترک حج ...136

شرایط واجب شدن حج...138

شرایط محقق شدن استطاعت ...139

شرط اول: توانایی مالی ...139

شرط دوم: توانایی بدنی ...143

شرط سوم: باز بودن راه و ایمن بودن آن ...143

شرط چهارم: وسعت داشتن وقت...144

شرط پنجم: توانایی تأمین نفقات خانواده در مدت سفر حج... 145 شرط ششم: توانایی تأمین مخارج زندگی پس از بازگشت از حج .... 146

شرط هفتم: نداشتن بدهی ...147

طلبکاری و استطاعت ....149

بعضی از موارد استقرار حج برذمة مکلف ...150

استطاعت بذلی ...152

احکام دیگر حج ...155

احکام حج نیابتی ...157

احکام وصیت به حج ...162

امر به معروف و نهی از منکر...165

اهمیت امر به معروف و نهی از منکر ....165

عواقب ترک امربه معروف و نهی از منکر...167

اقسام مردم در رابطه با وظیفه الهی امر به معروف و نهی از منکر ... 168

معنای «معروف» و «منکر» ...169

شرایط واجب شدن امر به معروف و نهی از منکر...169

شرط اول: معروف از واجبات و منکر از محرمات باشد ...170

شرط دوم: معروف و منکر را - هرچند به طور اجمالی - بشناسد ...171

شرط سوم: احتمال تأثیر در شخص خلافکار بدهد ...171

شرط چهارم: شخص قصد ارتکاب منکر را داشته یا مشغول انجام آن باشد ...172

شرط پنجم: شخص در ارتکاب منکریا ترک واجب معذور نباشد ...172

شرط ششم: امر به معروف و نهی از منکر، حرج یا ضرر جانی یا آبرویی یا مالی به مقدار قابل توجه نداشته باشد ...173

مراتب امر به معروف و نهی از منکر ...174

احکام دیگر امر به معروف و نهی از منکر...175

توبه از گناهان...180

شناخت بعضی از گناهان ...181

شناخت تفصیلی احکام برخی از گناهان و منکرها و معروف ها ...187

غنا و موسیقی ...187

رقص ...193

مجسمه و نقاشی ...194

ریش تراشی ...195

شرط بندی و قمار ...197

شطرنج و سایر وسایل قمار ...201

بلیط های بخت آزمایی ...203

غیبت ...204

دروغ ...207

تهمت ...208

خلف وعده یا بدقولی ...209

جعل اسناد - تقلب در امتحانات ...210

بعضی دیگر از گناهان زبان و مانند آن ...211

سحر، کهانت، فال گیری، دعانویسی، شعبده بازی، هیپنوتیزم ...214

فضای مجازی، اینترنت، شبکه های اجتماعی و سایر ابزارهای مشترک ...216

زیورآلات طلا برای مردان ...217

مواد مخدر و سیگار و قلیان ...218

رشوه خواری و احکام مرتبط با آن ...220

صله رحم و قطع رحم ..222

اطاعت از والدین ...223

استخاره ...226

احکام مجالس مذهبی ...229

عید سعید غدیر...232

چند مسأله متفرقه در مورد بعضی از معروف ها و منکرهای دیگر ...233

رعایت و مخالفت قوانین و مقررات ...235

دسته اول ...235

دسته دوم ...236

دسته سوم ...237

چند مساله متفرقه در مورد رعایت قوانین ...237

خمس ...239

فضیلت خمس و اهمیت آن...239

موارد خمس به طور اجمالی ...241

خمس اموال نابالغ و مجنون وسفیه ...241

موارد خمس به طور مفصل ...242

سال خمسی و احکام مربوط به آن ...242

سال خمسی افراد شاغل ...242

ملاک شاغل بودن فرد ...243

فرد شاغلی که چند نوع کسب دارد ...243

افرادی که درآمد کسبی آنان در مواقع خاصی از سال است ...244

افرادی که اموالشان را به مضاربه یا اجاره و مانند آن داده اند ...244

درآمدهای اتفاقی افراد شاغل ...245

پایان سال خمسی (ساعت خمسی) ...245

سال خمسی غیرشاغلین ...246

فرد شاغلی که در بین سال بازنشسته شده یا شغل خویش را رها کرده ...247

سال قمری، شمسی یا میلادی قرار دادن خمسی ...247

تغییر سال خمسی ...247

شک در فرا رسیدن سال خمسی ...248

فرا رسیدن سال خمسی با فوت فرد ...249

پرداخت خمس هنگام حصول درآمد، قبل از فرا رسیدن سال خمسی ... 249

اموالی که هم متعلق خمس می شوند و هم زکات ... 249

درآمدهایی که خمس آنها واجب است ...251

برخی از موارد استثنا یا عدم استثنا از پرداخت خمس و احکام آن ...252

مهریه، عوض خلع: دیه ...252

درآمد حاصل از فروش خون یا اعضای بدن ...252

ارث ...252

وقف و نمائات آن ...255

مالی که فقیر بابت خمس یا زکات دریافت کرده ...255

مالی که فقیر بابت کفارات، رد مظالم، صدقات مستحبی دریافت کرده ...255

مؤونه ...255

مؤونه تحصیل درآمد (مؤونه کسب و کار) ...256

مؤونه سال (مؤونه زندگی شخصی و خانوادگی) ...257

مصرف مال در مسیر حرام یا بیشتر از شأن ...258

ملاک در تعیین شأن افراد و حکم موارد مشکوک ...258

شک در استفاده از مال و تحقق مؤونه ...259

خمس مقدار باقیمانده از کالاهای مصرفی ...259

محاسبه شدن خمس اموالی که با درآمد بین سال تهیه شده و مؤونه نشده، به قیمت فعلی» ...260

خمس اموالی که در معرض استفاده بوده، ولی استفاده نشده ...260

خمس مالی که به واسطه قناعت و مانند آن باقی مانده ...261

استفاده از مال یا بخشش آن به جهت فرار از خمس ...261

خمس اشیاء و لوازم دوره ای ...262

خمس اموالی که بدون تملیک برای استفاده در اختیار اطرافیان قرار گرفته ... 262

خمس اشیائی که هم مورد استفاده شخصی و هم کسبی است ... 262

خمس کفن ...263

خمس جهیزیه و پس انداز ازدواج ...263

خمس ساخت تدریجی مسکن و پس انداز مسکن ...264

خمس منزلی که به جهت تأمین قیمت خرید آن، اجاره یا رهن داده شده ...265

خمس منزلی که قبلا مؤونه بوده و اجاره داده شده و تهیه منزل دوم ...265

خمس منزلی که به صورت مسلوب المنافع صلح شده ... 266

خمس مالی که با فسخ صلح دوباره به ملکیت انسان در آمده ...267

خمس مال در صورت اقاله معامله ...267

خمس یارانه دولت ...268

خمس پولی که با انتقال اعتباری هدیه داده شده ...269

خمس کارت هدیه ...270

خمس بیمه ...270

خمس پاداش یا حقوق و مستمری بازنشستگی ...272

خمس درآمدی که در حج و زیارت هزینه می شود ...272

خمس پولی که بابت ثبت نام حج و عمره داده شده ...273

خمس گیاهان و حیواناتی که مورد استفاده شخصی و خانوادگی است ...274

خمس فروش مؤونه ...275

خمس مال در صورت برطرف شدن احتیاج به آن بدون فروش مال ...276

خمس کسی که دیگری مخارج زندگی او را میدهد ...277

صرف درآمد در مؤونه با وجود داشتن مال مخمس یا در حکم مخمس ...277

خمس تبدیل منزل و مانند آن به مغازه و تهیه منزل جدید یا غیر آن ...277

مخلوط شدن مال مخمس با درآمد و جدا کردن آنها با نیت ...278

سرمایه و ابزار کار و برخی مسائل مربوط به شاغلین...279

خمس سرمایه اساسی و سرمایه توسعه ای ...279

خمس مغازه، مکان تجاری و ابزار کسب و کار ...280

خمس سرقفلی مغازه و مکان تجاری ...281

خمس مربوط به پرورش دام و طیور و سایر حیوانات ...281

ترقی قیمت مال مخمس یا در حکم مخمس - ترقی و تنل قیمت ...282

ترقی قیمت مال التجاره ...282

ترقی قیمت غیر مال التجاره ...282

ترقی قیمت ناشی از تورم ...283

ترقی قیمت مال التجارهای که بابت آن بدهکار است ...284

تبدیل پول مخمس به طلا، ملک و مانند آن به جهت حفظ مالیت آن ...285

کاهش قیمت مال التجاره و غیر آن، پس از افزایش قبلی ...285

فروش مؤونه ای که هدیه بوده یا با پول هدیه تهیه شده با ترقی قیمت ...286

نکته ای در کیفیت محاسبه خمس ترقی قیمت مال مخمس ...287

ترقی قیمت در ساخت و ساز آپارتمان ...287

مغازه ای که ترقی قیمت پیدا کرده و با مغازه دیگر معاوضه شده ...288

خمس واحد آپارتمانی که با واگذاری منزل مؤونه به پیمانکار احداث شده ...288

خمس ترقی قیمت مغازه به جهت تعمیرات و مانند آن ...289

ترقی قیمت ملک به جهت دریافت مجوز تجاری برای آن ...289

خمس منزلی که زمین و مصالح آن با مال مخمس تهیه شده، ولی هزینه ساخت آن با درآمد بین سال بوده ...290

ترقی قیمت کفن به جهت نوشتن قرآن و اسمای متبرکه بر روی آن ...290

نماء و رشد مال مخمس یا در حکم مخمس ...290

خمس درختانی که به جهت استفاده تجاری از چوب آن کاشته می شود...291

خمس محصولاتی که قسمتی از ان به ثمر رسیده و قسمتی نرسیده است ... 292

خمس احداث باغ و بستان ...292

خمس زمین موات ...294

طلا و ارز قرار دادن معیار محاسبات خمسی ...295

الف. کسی که شغلش فروش طلایا ارز است ...295

ب. کسی که شغلش غیراز فروش طلا و ارز است ...297

کیفیت قیمت گذاری کالا جهت پرداخت خمس ...298

خمس اجیری که قسمتی از عمل را بعد از سال خمسی انجام میدهد ...299

محاسبه میزان درآمد هر سال در قراردادهای چند ساله (سال خمسی) ...300

خمس سرمایه گذاری بانکی و سود آن ...302

خمس سهام و سود آن ...303

قاعده جبر (جبران) ...306

جبران خسارت بر اموال یا تلف یا استهلاک وارد شده بر آنها ...306

جبران مال مخمس صرف شده در مؤونه ...308

جبران خسارت و مانند آن در یک رشته کسبی از رشته کسبی دیگر ...314

بدهکاری ها - قاعده کسر...315

سایر احکام بدهکاری ها ...322

مطالبات...324

خمس پول رهن منزل ...326

خمس مربوط به وام های جلسات فامیلی و مانند آن ...327

احکام مربوط به مصالحه یا دستگردان و قاعده ربع ... 327

احکام مربوط به مال خمس داده نشده ...333

تصرف در مال خمس نداده ...333

شرایط مربوط به جواز تأخیر در پرداخت خمس با اجازه حاکم شرع ...334

خرید کالا با عین پول خمس نداده ...335

خرید کالا بالذمه و پرداخت بدهی آن از مال خمس نداده ... 336

بخشش طلب قبل از گذشت سال و بعد از آن ...336

تصرف یا استفاده از اموال کسانی که خمس نمیدهند ...337

شراکت با کسی که خمس نمیدهد ...338

تصرف وکیل در مالی که به آن خمس تعلق گرفته است ...339

برخی از آثار تأخیر در پرداخت خمس ...339

خمس اموال مشکوک و افرادی که مدتی خمس نداده اند ...341

مشخص نمودن سال خمسی افرادی که مدتی خمس نداده اند ...341

تقسیم بندی اموال افرادی که مدتی خمس نداده اند جهت محاسبه خمس ...342

خمس اموال تلف یا هزینه شده در مؤونه کسب و کار یا مؤونه زندگی ...344

مصالحه خمس اموال مشکوک به نسبت احتمال و توضیح موارد آن ...345

صاحب مال حرام و مقدار آن معلوم نباشد ...351

مصرف خمس حلال مخلوط به حرام ...351

صاحب مال حرام معلوم نباشد، ولی مقدار حرام معلوم باشد ...352

صاحب مال حرام معلوم نباشد، ولی اجمالا بداند مقدار حرام کمتراز خمس است ..352

صاحب مال حرام معلوم نباشد، ولی اجمالا بداند مقدار حرام بیشتر از خمس است ...353

مقدار حرام و صاحب مال، هردو معلوم باشد ...353

مقدار حرام معلوم نباشد، ولی صاحب مال معلوم باشد ... 353

مقدار حرام معلوم باشد و صاحب مال به طور اجمالی معلوم باشد... 354

حکم موردی که بعد از پرداخت خمس، معلوم شود مقدار حرام بیشتر بوده است .... 354

حکم موردی که بعد از پرداخت خمس، معلوم شود مقدار حرام کمتر بوده است ... 354

پیدا شدن صاحب مال، بعد از پرداخت خمس حلال مخلوط به حرام یا صدقه ... 355

مال حلال مخلوط به حرام، که از بابت درآمد به آن خمس تعلق گرفته ... 355

موردی که مال حرام مخلوط شده با حلال، خمس یا زکات یا وقف باشد ... 355

مال حرام، در صورتی که به صورت دین در ذمه شخص باشد ... 356

مصرف خمس ...367

توضیحات کلی درباره مصرف خمس و کسب اجازه در پرداخت آن ... 367

حساب کردن طلب بابت سهم سادات ...368

حساب کردن طلب بابت سهم امام (علیه السلام) ...369

پرداخت سهم امام جهت ادای دین و بدهکاری ...369

قصد قربت در پرداخت خمس ...370

عدم لزوم اطلاع فقیر از «خمس بودن» مال پرداختی ...370

شرایط کسانی که مستحق سهم سادات اند ...370

شرط اول: سید بوده و سیادتش از طرف پدر باشد ...370

راه های اثبات سیادت ...371

شرط دوم: شیعه دوازده امامی باشد ...371

شرط سوم: از فقرا و مساکین یا ایتام فقیریا ابن سبیل باشد ...371

تعریف فقیر و مسکین ...371

معیار بودن سال قمری در محاسبه مخارج سال ...372

داشتن منبع درآمدی که مخارج سال فرد را تأمین می کند ...372

داشتن منبع درآمدی که مخارج سال فرد را تأمین نمیکند ...372

داشتن مال اضافه از مقدار نیاز...372

داشتن طلب قابل وصول یا فروش ...373

داشتن مال اضافی غیر قابل فروش ...373

داشتن مال اضافه قابل فروش به کمتر از قیمت بازاری ...373

کمتر بودن درآمد کسبی فرد، نسبت به مخارج سال وی ...374

عدم لزوم فروش منزل مسکونی (در حد شأن) و مانند آن ...374

نداشتن خانه یا وسیله نقلیه یا لوازم مورد نیاز...375

ترک کسب و کار از روی تنبلی ...375

توانایی یادگیری حرفه یا هنردرآمد زا ...375

توانایی فعالیت شغلی منافی با شأن فرد ...376

ناتوانی از کسب درآمد، به جهت نداشتن ابزار شغلی مورد نیاز ... 376

استفاده از سهم فقرا برای کسی که مشغول تحصیل علم است ...376

توانایی قرض گرفتن برای مخارج سال ...377

ناتوانی از پرداخت بدهی، با وجود توانایی تأمین مخارج سال خود ...378

ناتوانی از پرداخت قرض و تأمین مخارج سال ...379

راه های اثبات فقر...379

مشکوک بودن فقر ...379

شرط چهارم: خمس را در مسیر حرام مصرف نکند و بنابر احتیاط واجب موجب کمک به گناه یا ترغیب وی بر کار زشت نشود ...381

شرط پنجم: بنابر احتیاط واجب، شرابخوار، بی نماز و متجاهر به فسق نباشد ...381

شرط ششم: بنابر احتیاط لازم، واجب التفقه خمس دهنده نباشد ... 382

جائز نبودن پرداخت نفقات واجب یا توسعه ای از خمس ...382

فردی که قادر بر تأمین نفقات از غیر خمس نیست ...383

پرداخت خمس به واجب النفقه جهت تأمین نفقات دیگران ...383

پرداخت خمس به سید فقیری که مسؤولیت تأمین نفقاتش بر عهده شخص دیگر است ...384

پرداخت خمس توسط زوجه به شوهرش که سید فقیر است ... 385

پرداخت خمس بابت نفقات زوجه سیده ای که حق نفقه ندارد ... 385

پرداخت خمس به سید فقیری که فرد، عهده دار سرپرستی او شده ...385

پرداخت خمس به واجب النفقه بعد از وفات ...386

شرط هفتم: بنابر احتیاط واجب بیشتر از کسری مخارج سال خمس داده نشود .. 386

احکام پرداخت خمس ...386

محسوب نشدن مالیات به عنوان خمس ...386

پرداخت خمس از خود مال یا اموال دیگر ... 387

پرداخت خمس از طریق چک، انتقال اعتباری، کارت به کارت کردن ...387

پرداخت خمس بخشی از اموال یا قسمتی از یک مال ...388

پرداخت خمس مالی که در شهر یا روستای دیگر قرار دارد...389

انتقال خمس به شهر یا روستای دیگر...389

اشتباه در محاسبه خمس و پرداخت مقدار اضافی ...389

حیله در پرداخت خمس جایز نیست ...390

پرداخت خمس دیگری به طور مجانی ...391

زکات مال ...393

فضیلت زکات مال و اهمیت آن ...393

حفظ اموال با پرداخت زکات مال ...395

سخاوتمندترین مردم و بخیل ترین آنان ...395

عقوبت و کیفر پرداخت نکردن زکات مال ...395

حکمت زکات مال ...396

موارد وجوب زکات مال ...397

سال زکاتی...398

شرایط واجب شدن زکات ...399

شرایط عمومی واجب شدن زکات ...399

شرط اول: شیء متعلق زکات، دارای مالک باشد ...399

شرط دوم: مالک آن، شخص

حقیقی باشد نه اعیان یا جهات با عناوین کلی ...399

شرط سوم: مالک آن، آزاد بوده و برده نباشد ...400

شرط چهارم: مال، عین شخصی باشد نه کلی در ذمه ... 400

شرط پنجم: مالک از تصرف در مال زکوی ، شرعا ممنوع نباشد ...401

زکات گندم، جو، خرما و انگور (کشمش) ...401

شرایط اختصاصی تعلق زکات به گندم، جو، خرما و انگور (کشمش) ...402

شرط اول: غلات مذکور، در زمان تعلق زکات، در ملکیت فرد باشد ...402

شرط دوم: غلات مذکور، به حد نصاب معین برسد ...402

زمان تعلق زکات به گندم، جو، خرما و انگور ...403

اقسام خرما...403

اقسام انگور...404

زمان وجوب پرداخت زکات غلات چهارگانه و احکام مربوط به آن ..404

مقدار زکات غلات چهارگانه ...406

زکات غلات چهارگانه که قبل از تعلق زکات یا بعد از آن مصرف شده ...408

مخارج و هزینه های محصول زکوی ...409

احکام دیگر مربوط به زکات غلات چهارگانه ...411

محصولات زکوی که در زمان های مختلف پدید می آید ...411

درختانی که در یک سال دو بار میوه می دهند ...411

زکات و دیون مربوط به اموال متوقی و ورثه وی ...411

زکات غلاتی که دارای جنس مرغوب و نامرغوب هستند ... 413

پرداخت زکات غلات از پول یا اجناس دیگر... 413

زکات نداشتن مجدد غلات چهارگانه ای که زکات آنها پرداخت شده است ...414

مواردی که در تعلق زکات به غلات چهارگانه شرط نیست ... 414

زکات طلا و نقره ...415

شرایط اختصاصی تعلق زکات به طلا و نقره ....415

شرط اول و دوم: مالک طلا و نقره، بالغ و نیز در تمام سال عاقل باشد ... 415

شرط سوم: طلا یا نقره به حد نصاب معین برسد ...415

شرط چهارم: طلا یا نقره ، مسکوک (سکه طلا یا نقره) بوده و معامله با آن رایج باشد ... 417

شرط پنجم: فرد یک سال زکاتی - با وجود سایر شرایط عمومی و اختصاصی - مالک سکه طلا یا نقره باشد ...418

شرط ششم: مالک سکه طلا و نقره بتواند عرفا در اموال مذکور تصرف نماید ... 419

زمان پرداخت زکات سکه طلا و نقره ...419

زکات شتر، گاو و گوسفند ...419

شرایط اختصاصی تعلق زکات به شتر، گاو و گوسفند ...419

شرط اول: مالک بتواند در اموال مذکور عرف تصرف داشته باشد... 419

شرط دوم: حیوانات مذکور در تمام سال از چراگاه های طبیعی واقع در دشت، بیابان و مانند آن، چرا نمایند ...420

شرط سوم: فرد یک سال زکاتی - با وجود سایر شرایط عمومی و اختصاصی - مالک حیوانات مذکور باشد ...421

شرط چهارم: تعداد حیوانات مذکور، به حد نصاب برسد ... 422

احکام دیگر مربوط به زکات شتر، گاو و گوسفند ...424

شراکت چند نفر در چهارپایان زکوی ...424

زمان پرداخت زکات شتر، گاو و گوسفند ...424

برخی از اوصاف شتر، گاو یا گوسفندی که به عنوان زکات پرداخت می شود ...425

پرداخت زکات شتر، گاو و گوسفند از غیر نصاب یا با پول ...426

زکات داشتن مجدد چهار پایانی که زکات آنها پرداخت شده است ...427

مواردی که در تعلق زکات به شتریا گاو یا گوسفند شرط نیست ...427

زکات مال التجاره ...428

شرایط اختصاصی تعلق زکات به مال التجاره ...428

شرط اول و دوم: مالک مال التجاره، بالغ و نیز در تمام سال عاقل باشد ...428

شرط سوم: فرد، مال التجاره را به عقد معاوضی مالک شده باشد ...429

شرط چهارم: مال التجاره به حد نصاب برسد ...429

شرط پنجم: یک سال زکاتی بر آن مال گذشته باشد ...429

شرط ششم: در تمام سال، قصد تجارت با مال التجاره باقی باشد ...429

شرط هفتم: مال التجاره در تمام سال، به اندازه قیمت اصل آن یا بیشتر، قابل فروش باشد ...430

شرط هشتم: مالک بتواند در مال التجاره عرفا تصرف داشته باشد ...430

مواردی که پرداخت زکات مستحب است ...430

موارد مصرف زکات ...431

مورد اول و دوم: فقرا و مساکین ...431

تعریف فقیر و مسکین و احکام مربوط به آنها ...431

حساب نمودن طلبکاری از فقیر بابت زکات مال ...431

زکات پرداخت شده به فردی که بعدا معلوم می شود فقیر نبوده ...432

پرداخت زکات قبل از تعلق زکات به مال به فقیر...433

ضمان فقیر نسبت به زکات دریافتی در مواردی که زکات واجب نبوده ... 433

مورد سوم: عاملین و کارگزاران زکات ...433

مورد چهارم: کسانی که با دادن زکات به ایشان زمینه گرایش آنان به اسلام یا مذهب حق فراهم می شود (المؤلفة قلوبهم) ...434

مورد پنجم: خریداری بنده ها و آزاد کردن آنان ...434

مورد ششم: بدهکاران (غارمین) ...434

مورد هفتم: فی سبیل الله ...436

مورد هشتم: ابن السبیل ( مسافر در راه مانده) ...437

پرداخت زکات به فقیه جامع الشرایط ... 438

شرایط کسانی که مستحق زکات اند ...438

شرط اول: زکات گیرنده باید شیعه دوازده امامی باشد ...438

شرط دوم: زکات گیرنده زکات را در مسیر حرام مصرف نکند ...439

شرط سوم: بنابر احتیاط واجب پرداخت زکات کمک به گناه یا تشویق بر کار قبیح و ناپسند برای گیرنده آن محسوب نشود ...439

شرط چهارم: بنابر احتیاط واجب شراب خوار و بی نماز نبوده و آشکارا معصیت نکند ... 439

شرط پنجم: زکات گیرنده، واجب التفقه زکات دهنده نباشد ...439

جایز نبودن پرداخت نفقات واجب یا توسعه ای از زکات (بنابر احتیاط واجب) ....439

فردی که قادر به تامین نفقات از غیر زکات نیست ...440

پرداخت زکات به واجب النفقه جهت تأمین نفقات دیگران ... 440

پرداخت زکات به فقیری که مسؤولیت تأمین نفقاتش بر عهده شخص دیگر است ... 441

پرداخت زکات زوجه به شوهر فقیر خویش ...442

پرداخت زکات بابت نفقات زوجه ای که حق نفقه ندارد ...442

پرداخت زکات به فرزند جهت ادای بدهی ...422

پرداخت زکات جهت هزینه ازدواج فرزند یا پدر...443

پرداخت زکات به واجب النفقه بعد از وفات ....443

شرط ششم: در صورتی که زکات دهنده عام و غیر سید است، زکات گیرنده، هاشمی و سید نباشد ...443

احکام دیگر پرداخت زکات ...444

نیت زکات واحکام مربوط به آن ...444

جدا کردن زکات مال زکوی و احکام مربوط به آن ...445

تأخیر در پرداخت زکات ....446

تلف شدن زکات و احکام مربوط به آن ...446

انتقال زکات از شهر یا روستا به شهر یا روستای دیگر و احکام مربوط به آن ...448

معامله با مالی که زکات آن پرداخت نشده ...449

معامله با مالی که به عنوان زکات عزل شده ...449

نمائات و منافع حاصل از مالی که به عنوان زکات عزل شده ...449

زکات عایدات و درآمد حاصل از وقف ...450

شراکت با کسی که زکات مالش را نمی دهد ...450

شک در پرداخت زکات اموال خویش ...451

جایز نبودن حیله در پرداخت زکات ...451

وکالت دادن به فقیر در پرداخت زکات ...451

تعلق زکات به مالی که فقیر بابت زکات دریافت کرده ...451

هنگام پرداخت زکات لازم نیست به فقیر بگوید که مال مذکور زکات است ...452 مستحبات و مکروهات مرتبط با پرداخت زکات ...452

زکات فطره (فطریه) ...453

فضیلت زکات فطره و اهمیت آن ...453

شرایط واجب شدن زکات فطره (فطریه) ...454

پرداخت زکات فطره برفقیر واجب نیست ...455

حکم زکات فطره فرد غنی که نانخور شخص فقیر شده است ...455

وظیفه فردی که نان خور شخصی است که زکات فطره نمی پردازد ...455

در وجوب زکات فطره اسلام یا ایمان شرط نیست ...456

قصد قربت در زکات فطره ...456

احکام کسانی که پرداخت فطریه شان بر انسان واجب است ...456

زکات فطره مهمان ...457

زکات فطره کارگر واجیر ...457

زکات فطره سربازان و زندانی ها ...458

زکات فطره بچه شیر خوار..458

زکات فطره حمل (جنین) ...458

زکات فطره همسر ...459

زکات فطره کسی که فوت شده است ...459

نانخور فرد دیگر شدن ...460

زکات فطره فردی که نان خور دو نفر است ...460

موارد مشکوک در صدق نان خور بودن ...460

وکیل گرفتن برای پرداخت زکات فطره ..460

پرداخت فطریه دیگری ...461

شرایط مالی که بابت زکات فطره داده می شود ...461

شرط اول: فطریه برای هر نفر یک صاع از خوراکی های معمول و رایج در شهریا روستایش باشد ...461

شرط دوم: مقدار صاع در نظر گرفته شده برای هر نفر از یک جنس باشد ...462

شرط سوم: فطریه معیوب نباشد (بنابر احتیاط واجب) ...462

شرط چهارم: مقدار صاع در نظر گرفته شده برای هر نفر با شیء دیگری مانند خاک مخلوط نباشد ...462

شرط پنجم: فطریه از مال حلال باشد ...462

زمان ادای زکات فطره یا کنار گذاشتن آن ...463

سایر احکام مربوط به کنار گذاشتن زکات فطره ...465

مصرف زکات فطره و شرایط مستحقین فطریه ...467

احکام دیگر مربوط به پرداخت زکات فطره ...469

تلف شدن زکات فطره و احکام مربوط به آن ...469

انتقال زکات فطره از شهر یا روستا به شهر یا روستای دیگر واحکام مربوط به آن ... 470

مستحبات زکات فطره ...471

کفارات ...473

کفاره های جمع ...476

چند مسأله در مورد کاره قتل ...477

کفارات متفرقه...479

سایر احکام کفاره ...480

نیت کفاره ...480

روزه دو ماه پی در پی ...480

ناتوانی از انجام تمام یا بعضی از موارد کفاره ...481

کیفیت اطعام فقرا جهت کفاره ...484

مسائل مربوط به اعطای لباس به فقرا بابت کفاره ...487

اعطای پول کفاره به فقرا و وکیل گرفتن برای آن ...488

شرایط مستحقین کفاره ..489

مسائل متفرقه کفارات ...490

احکام قسم ...493

اقسام قسم ...493

کیفیت محقق شدن قسم ...495

شرایط کسی که قسم می خورد ...496

شرایط کاری که برای آن قسم یاد می شود ...497

الف. قدرت عمل به قسم بدون مشقت زیاد و ضرر قابل توجه ...497

ب. رجحان داشتن مورد قسم ...497

ج. منع نکردن پدر یا شوهر از مورد قسم ...498

احکام وفای به قسم و تخلف از عمل به آن ...498

احکام نذر...503

تعریف نذر...503

کیفیت محقق شدن نذر...503

اقسام نذر...505

شرایط نذر کننده ...506

شرایط صحیح بودن نذر...506

الف. قدرت عمل به نذربدون مشقت زیاد و ضرر قابل توجه ...506

ب. رجحان داشتن مورد نذر...507

ج. اجازه شوهر در مورد نذرهمسر ...509

احکام وفای به نذر و تخلف از عمل به آن ...510

احکام شک در نذر...514

احکام عهد ...519

تذکیه حیوانات (ذبح و نحروصید حیوانات) ...521

معنای تذکیه حیوانات ...521

حیواناتی که قابل تذکیه هستند ...521

حیوانات حلال گوشت ...521

حیوانات حرام گوشت ...522

نشانه های تذکیه ...524

احکام ذبح حیوانات ...528

کیفیت ذبح ...528

شرایط ذبح ... 530

شرط اول: ذابح مسلمان باشد ... 530

شرط دوم: بریدن گلوبه قصد ذبح شرعی باشد ...531

شرط سوم: ذبح با آهن انجام شود ...531

شرط چهارم: در هنگام ذبح حیوان رو به قبله باشد...532

شرط پنج : نام خداوند متعال ذکر شود...533

شرط ششم: پس از ذبح خون به مقدار متعارف خارج شود ... 534

شرط هفتم: حیوان هنگام ذبح زنده باشد ...534

ذبح با دستگاه ...535

کیفیت نحر کردن شتر ...536

حکم بچه (جنین) حیوانات ذبح شده ...537

مستحبات ذبح حیوانات ...538

مکروهات ذبح حیوانات ...538

احکام قربانی مستحب ...539

احکام صید حیوانات ...541

الف. صید حیوانات وحشی ...541

شکار با سلاح ...542

شرایط شکار با سلاح ...542

شرط اول: سلاح شکار «نوک تیز» یا «برنده و پاره کننده» باشد ...542

شرط دوم: شکار کننده مسلمان باشد ...544

شرط سوم: شکار کننده هنگام صید نام خداوند متعال را ببرد ...544

شرط چهارم: بکار بردن سلاح به قصد شکار باشد ...544

شرط پنجم: فرصت کافی برای ذبح حیوان وجود نداشته باشد ..545

سایر مسائل شکار با اسلحه ...545

شکار با سگ شکاری ...546

شرایط شکار با سگ شکاری ...546

شرط اول: سگ تعلیم دیده باشد ...547

شرط دوم: سگ به دستور صاحبش به سمت شکار برود ...547

شرط سوم: حیوان به سبب گاز گرفتن سگ بمیرد ...548

شرط چهارم: کسی که سگ را به سمت شکار می فرستد مسلمان باشد ...548

شرط پنجم: کسی که سگ را برای شکار می فرستد، هنگام فرستادن سگ یا قبل از آنکه سگ به شکار برسد نام خداوند متعال را ببرد ...548

شرط ششم: فرصت کافی برای ذبح شرعی حیوان شکار شده نباشد ...548

سایر مسائل شکار با سگ شکاری ...548

ب. صید ماهی ها و میگو ...550

ج. صید ملخ ...552

خوردن و آشامیدن ...553

الف. خوراکی ها (حیوانات)...553

آبزیان حلال و حرام ...553

شک در پولک دار بودن ماهی یا تذکیه آن ...556

اجزای حرام ماهی حلال گوشت ...559

خوردن ماهی یافت شده در شکم ماهی دیگر...559

خوردن ماهی زنده ...560

خاویار و تخم ماهی ...560

روغن ماهی ...560

حیوانات اهلی ...560

حیوانات وحشی ...561

حیوانات مسخ شده ...561

خرگوش ...562

حیواناتی که داخل زمین زندگی می کنند ...562

پرندگان حرام گوشت ...562

پرندگان حلال گوشت ...563

راه های تشخیص پرندگان حلال گوشت از حرام گوشت ...565

تخم پرنده...566

پرندگان دریایی ...567

برخی از احکام حیوانات ...567

اجزایی از حیوان حلال گوشت که خوردن آن حرام است ... 567

اجزایی از حیوان حلال گوشت که خوردن آن مکروه یا خلاف احتیاط مستحب است ...569

خوردن اجزاء یا فرآورده های حیوان حرام گوشت یا مردار...570

فروش یا عرضه گوشت خوک بر کسانی که آن را حلال میدانند ...571

شک در حلال یا حرام گوشت بودن حیوان تذکیه شده ...571

ژلاتین ...572

مواردی که حیوان حلال گوشت به سبب آنها حرام گوشت می شود ...574

حکم خوردن صید حرم مکه و آنچه ملحق به آن است ...577

ب. خوراکی ها (غیر حیوانات) ...578

خوردن خوراکی ها، آشامیدنی ها و داروهای دارای اندکی الکل ... 583

خوردن مواد خوراکی یا آشامیدنی دارای عصاره مالت ...584

خوردن تربت امام حسین و سایر معصومین علیهم السلام ...585

خوردن و آشامیدن از منزل کسانی که در آیه مبارکه سوره نور ذکر شده ...588

حق الماره...589

مواردی که خوردن اشیای حرام، جایز می شود ...590

اکرام نان و پرهیز از اسراف و تضییع نان و سایر مواد غذایی ...591

اهمیت غذای حلال و پرهیز از حرام خواری ...592

آداب غذا خوردن ...594

مستحبات غذا خوردن ...594

مکروهات غذا خوردن ...597

آداب آب آشامیدن ...598

مستحبات آب آشامیدن ...599

مکروهات آب آشامیدن ...599

روزه

اشاره

فضیلت روزه و اهمیت آن

«روزه» از مهم ترین دستورات الهی است که از آن به عنوان یکی از ارکان پنج گانه اسلام (نماز، زکات، حج، روزه و ولایت اهل بیت علیهم السلام) نام برده شده است و از جمله واجباتی است که قرآن کریم درباره آن می فرماید:

« یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا کتب علیکم الصِّیامُ کَما کُتِبَ عَلَی الَّذِینَ مِنْ قبلکم لَعَلَّکُمْ تَتَّقُونَ » . ⁽¹⁾

«ای کسانی که ایمان آوردید، روزه بر شما نوشته شده است (واجب شده است) همچنان که بر پیشینیان قبل از شما نوشته شده بود (واجب شده بود)، شاید که با تقوی و پرهیزگار شوید».

« شَهْرُ رَمَضانَ الَّذِی أُنْزِلَ فِیهِ الْقُرْآنُ هُدًی لِلنَّاسِ وَ بَیِّنَاتٍ مِنَ الْهُدَی وَ الْفُرْقانِ فَمَنْ شَهِدَ مِنکُمْ الشَّهْرَ فَلْیَصُمْهُ وَ مَنْ کانَ مَرِیضاً أَوْ عَلی سَفَرٍ فَعِدَّةُ مِنْ أَیَّامٍ أُخَرَ یُرِیدُ اللَّهُ بِکُمُ الیسرولا یُرِیدُ بِکُمُ الْعُسْرَ وَ لِتُکْمِلُوا الْعِدَّةَ وَ لِتُکَبِّرُوا اللَّهَ عَلی ما هَداکُمْ لَعَلَّکُمْ تَشْکُرُونَ ». ⁽²⁾

«ماه رمضان، ماهی است که قرآن در آن نازل شده برای هدایت بشر و برای راهنمایی و امتیاز حق از باطل، ⁽¹⁾پس هرکه دریابد ماه رمضان را باید آن را روزه بدارد و هر کس مریض یا در سفر باشد (به شماره آنچه روزه خورده است) از ماه های دیگر روزه دارد، که خداوند برای شما حکم را آسان خواسته و تکلیف را مشکل نگرفته و خواسته تا اینکه عدد روزه را تکمیل کرده و خدا را به عظمت یاد کنید که شما را هدایت فرمود، باشد که از این نعمت بزرگ) شکرگزار شوید».

در فضیلت و اهمیت روزه ، احادیث بسیاری از معصومین (علیهم السلام) صادر گردیده است که در ذیل بعضی از آنها ذکر می شود.

زراره از امام باقر (علیه السلام) روایت می کند که آن حضرت فرمودند: «دین اسلام بر پنج پایه استوار شده است: نماز، زکات، حج، روزه و ولایت اهل بیت (علیهم السلام) و رسول اکرم (صلی الله علیه وآله وسلم) فرمودند: روزه ، سپری در برابر آتش دوزخ است» ⁽²⁾

روایت شده که حضرت رسول اکرم (صلی الله علیه وآله وسلم) فرمودند: «خواب روزه دار، عبادت و نفس کشیدن او، ثواب تسبیح دارد». ⁽³⁾

از امام باقر (علیه السلام) روایت شده است که پیامبر خدا به جابر بن عبدالله فرمودند: «ای جابر این ماه، ماه مبارک رمضان است، در این ماه هرکس روز آن را روزه بدارد و جزئی از شبش را به عبادت بپردازد و شکم و شرمگاه خویش را پاک نگه دارد و زبانش را حفظ کند، همان طور که از این ماه خارج می شود، از گناهان خویش خارج می شود.

جابر عرض کرد: ای رسول خدا، چه زیباست این حدیث ، رسول خدا (صلی الله علیه وآله وسلم) فرمودند: ای جابر و چه سخت است رعایت این شروط». ⁽⁴⁾

از امام صادق علیه السلام از پدران گرامیشان علیهم السلام نقل شده که رسول اکرم صلی الله علیه وآله وسلم به اصحاب خود فرمودند: «آیا به شما خبر بدهم از اعمالی که اگر آنها را انجام دهید

شیطان به اندازه فاصله مشرق از مغرب از شما دور می شود؟ اصحاب در پاسخ گفتند: بفرمایید.

آن حضرت (صلی الله علیه وآله وسلم) فرمودند: روزه گرفتن شیطان را روسیاه (و ناامید) میکند و دادن صدقه در راه خدا، پشت او را می شکند و چنانچه مسلمانان همدیگر را برای خدا دوست داشته باشند و به یکدیگر در راه انجام کارهای نیک کمک کنند، این امور اصل و ریشه او را از بین می برد و توبه کردن و استغفار، رگ گردنش را قطع می کند و برای هر نعمتی که خداوند به انسان عنایت فرموده است، زکاتی هست و زکات بدن ها روزه گرفتن است» . ⁽¹⁾

پاداش روزه

روایت شده است که پیامبر (صلی الله علیه وآله وسلم) فرمودند: «خداوند متعال فرموده است: روزه برای

من است و پاداش آن را من خودم میدهم» . ⁽²⁾

از امیرالمؤمنین (علیه السلام) نقل شده است که رسول اکرم صلی الله علیه وسلم فرمودند: «هر کس روزه ، او را از خوردن غذایی که به آن میل و اشتها دارد، بازدارد، بر خداوند متعال است که وی را از غذای بهشت سیر کند و از آشامیدنی بهشتی بنوشاند». ⁽³⁾

نیز روایت شده است که رسول اکرم صلی الله علیه وسلم فرمودند: « ... بهشت دری دارد به نام ریان (سیراب) که تا روز قیامت باز نمی شود، در روز قیامت تنها برای روزه داران از امت محمد باز می شود، پس رضوان، خزانه دار بهشت نداء می کند: ای امت محمد (صلی الله علیه وآله وسلم) به سوی ریان بشتابید، امت من از آن در وارد بهشت می شوند...». ⁽⁴⁾

در حدیث نقل شده است که امام صادق (علیه السلام) فرمودند: «برای روزه دار دو شادی و

خشنودی است:

پاداش روزه گرفتن در هوای گرم

در حدیث نقل شده است که امام صادق (علیه السلام) فرمودند: «برترین جهاد، روزه گرفتن در هوای گرم است». ⁽²⁾

نیز روایت شده است که حضرت صادق (علیه السلام) فرمودند: «هرکس در روزی که هوا بسیار گرم است برای خدا روزه بگیرد و تشنه شود، خداوند متعال هزار فرشته براو میگمارد که بر چهره اش دست نوازش میکشند و به او بشارت (به پاداش الهی) میدهند و هنگامی که افطار میکند، خداوند متعال (وی را مورد لطف و عنایت خویش قرار داده) به او می گوید: چه خوش است رایحه و بوی تو، پس از آن به فرشتگان می فرماید: شما گواه باشید که من گناهان او را بخشیدم». ⁽³⁾

خارج شدن روح ایمان از فرد روزه خوار

در حدیث نقل شده است که امام صادق (علیه السلام) فرمودند: «کسی که روزه یک روز از ماه رمضان را (از روی عمد) بخورد، روح ایمان از او بیرون می رود». ⁽⁴⁾

حکمت روزه گرفتن

در حدیث نقل شده که امیر المؤمنین (علیه السلام) فرمودند: «خداوند متعال... روزه را برای آزمودن اخلاص بندگان واجب کرد...». ⁽⁵⁾

و در خطبه حضرت زهرا علیها السلام چنین ذکر شده است: «خداوند متعال... روزه را برای تثبیت اخلاص بندگان واجب کرد...». ⁽¹⁾

روایت شده است که امام رضا (علیه السلام) در مورد علت وجوب روزه فرمودند: «روزه برای آن است که مردم رنج گرسنگی و تشنگی را احساس کنند و به نیازمندی خود در آخرت پی ببرند و فرد روزه دار در اثر گرسنگی و تشنگی که به او می رسد، خاشع و ذلیل و فروتن، مأجور و طالب رضا و ثواب خدا و اهل معرفت و صابر می گردد و بدین سبب به ثواب الهی نائل می شود.

به علاوه آنکه روزه ، موجب خودداری و پرهیز از شهوات و پندگو و موعظه گر آنان در دنیا است و ایشان را در راه انجام تکالیف الهی رام و ورزیده کرده و راهنمای آنان (در رسیدن به اجر و پاداش) در آخرت می باشد و تا اینکه روزه داران ناراحتی فقرا و نیازمندان را که در مضیقه اقتصادی می باشند درک نمایند و حقوقی را که خداوند متعال در اموال و دارایی هایشان واجب فرموده است به ایشان بپردازند» . ⁽²⁾

تعریف روزه

مسأله 1. روزه آن است که انسان برای تذلل واظهاربندگی در پیشگاه خداوند متعال، از اذان صبح تا مغرب ، از نه موردی که بعدا گفته می شود، خودداری نماید. ⁽³⁾

شایان ذکر است، در مورد تشخیص مغرب (برای پایان روزه)، توضیحی که در وقت مغرب در مورد نماز مغرب در جلد اول مسأله «957» ذکرشد، جاری می باشد.

شرایط واجب شدن روزه

اشاره

مسأله 2. بر هر انسانی واجب است در صورتی که شرایط ذیل وجود داشته باشد، ماه مبارک رمضان را روزه بگیرد.

شرط اول: بالغ باشد

مسأله 3. روزه بر فردی واجب است که بالغ باشد و اگر بچه نابالغ قبل از اذان صبح ماه رمضان، بالغ شود، باید روزه بگیرد و اگر بعد از اذان صبح بالغ شود، روزه آن روز بر او واجب نیست؛ ولی اگر قصد روزه ماه رمضان کرده باشد، احتیاط مستحب این است که آن را تمام کند.

مسأله 4. مستحب است پسران را هنگامی که به هفت سال قمری رسیدند، بر حسب طاقتشان امر به روزه نمایند، به این صورت که برای مدت نصف روز یا کمتر یا بیشتر امساک نمایند تا تدریجا توانایی روزه گرفتن کامل پیدا نموده و عادت به روزه گرفتن نمایند؛

این امر در مورد دختران نیز به همین کیفیت مستحب می باشد، ولی برای آنان

ست خاصی ثابت نشده است.

شرط دوم: عاقل باشد

مسأله 5. روزه بر فردی واجب است که عاقل باشد. بنابراین، کسی که قبل از اذان صبح نیت روزه نداشته، سپس مجنون شده و بعد از اذان مغرب عاقل شده است روزه آن روز بروی واجب نبوده و بعد نیز لازم نیست قضای آن را انجام دهد؛

اما اگر فرد پیش از اذان صبح نیت روزه کند، سپس مجنون شود و در بین روز عاقل گردد، بنابر احتیاط لازم، باید روزه آن روز را تمام نماید و چنانچه تمام نکرد، قضای آن را به جا آورد.

شرط سوم: بیهوش نباشد

مسأله 6. اگر فرد بی اختیار بیهوش شود و به این دلیل نتواند نیت لازم در روزه را داشته باشد، روزه بر او واجب نیست؛ مثلا فردی که قبل از اذان صبح نیت روزه نداشته، سپس بی اختیار بیهوش شده و بعد از اذان مغرب به هوش آمده است، روزه آن روز بروی واجب نبوده و بعد نیز لازم نیست قضای آن را انجام دهد.

مسأله 7. اگر فرد پیش از اذان صبح نیت روزه کند، سپس بدون اختیار بیهوش شود و در بین روز به هوش آید، بنابر احتیاط لازم، باید روزه آن روز را تمام نماید و اگر تمام نکرد، قضای آن را به جا آورد؛

اما در مورد بیهوشی که مقدمات آن اختیاری بوده (مثل فردی که برای عمل جراحی، خود را در اختیار دکتر بیهوشی قرار می دهد) احتیاط واجب آن است که روزه را تمام نموده و قضای آن را هم به جا آورد.

شرط چهارم: چنانچه روزه دار زن است، از حیض و نفاس پاک باشد

مسأله 8. برزنی که حائض یا نفساء است روزه واجب نیست، هرچند حیض یا نفاس در قسمتی از روز باشد و بعد از برطرف شدن عذر واجب است آنها را قضا نماید.

شرط پنجم: روزه گرفتن، ضرر یا سختی فوق العاده نداشته باشد

مسأله 9. اگر انسان یقین یا اطمینان یا گمان داشته باشد که روزه برایش ضرر قابل توجهی دارد (ضرری که معمولا تحمل نمی شود) یا اینکه احتمال عقلائی ضرر مذکور را بدهد طوری که چنین احتمالی موجب ترس ضرر برایش شود، ⁽¹⁾واجب نیست روزه بگیرد؛

بلکه اگر آن ضرر موجب هلاکت و مرگ یا ضرر شدید (ضرر فوق العاده و مهم) - مثل نقص عضو شود، روزه گرفتن برای او حرام است و در واجب نبودن روزه فرقی نیست که روزه موجب پیدایش بیماری و ضرر قابل توجه گردد یا موجب شدیدتر شدن آن یا طولانی شدن دوره درمان آن گردد.

مسأله 10. دخترانی که تازه به سن بلوغ رسیده اند و نیز افراد دیگر، چنانچه روزه گرفتن در ماه مبارک رمضان برای آنان ضرر قابل توجه دارد و موجب مریض شدن آنان می شود یا می ترسند مریض شوند، احکام مریض در مورد آنان جاری می شود؛

اما اگر روزه گرفتن برای آنان ضرر ندارد، ولی مثلا به علت طولانی بودن روز یا شدت گرما، تمام کردن روزه برای آنان سختی فوق العاده ای دارد که معمولا قابل تحمل نیست (حرج)، باید به قصد قربت مطلقه ⁽¹⁾روزه بگیرند و هنگامی که به علت ضعف شدید یا احساس تشنگی زیاد، ادامه روزه ماه مبارک رمضان بر آنان فوق العاده سخت شد (حرج)، می توانند آب بیاشامند یا غذا بخورند؛ ولی بنابر احتیاط واجب در خوردن و آشامیدن، تنها به مقدار ضرورت اکتفا نمایند و بنابر احتیاط واجب در بقیه روز از انجام کاری که روزه را باطل می کند پرهیز نمایند، ⁽²⁾هرچند در هر صورت، با خوردن یا آشامیدن، روزه آنان باطل می شود.

البته اگر این افراد می توانند با استفاده از راه های معمول و متعارف برای تقویت، مثل سحری مقوی خوردن یا کاهش فعالیت بدنی در طی روز یا استراحت بیشتر بدون داشتن ضرر قابل توجه و سختی فوق العاده (حرج) روزه ماه مبارک رمضان را بگیرند، انجام این کار لازم است.

مسأله 11. کسی که می داند یا اطمینان دارد روزه برای او ضرر قابل توجهی ندارد، هرچند پزشک بگوید ضرر دارد، باید روزه بگیرد و کسی که یقین یا اطمینان یا

گمان دارد که روزه برایش ضرر قابل توجهی دارد (ضرری که معمولا تحمل نمی شود) یا احتمال عقلایی ضرر مذکور را می دهد طوری که چنین احتمالی موجب ترس ضرر برایش شود، ⁽¹⁾هرچند پزشک بگوید ضرر ندارد، واجب نیست روزه بگیرد و جایز است افطار نماید؛

بلکه اگر ضرر مورد احتمال یا مورد اطمینان در حد حرام باشد، واجب است روزه نگرفته و افطار نماید و در غیر صورت ضرر حرام، فرد می تواند رجاء روزه بگیرد و چنانچه بعد معلوم شود که روزه برای او ضرر قابل توجه نداشته ، روزه اش صحیح است.

مسأله 12. اگر فرد بیمار در بین روز ماه رمضان قبل از اذان ظهر، خوب شود و تا آن وقت، کاری که روزه را باطل می کند انجام نداده باشد، بنابر احتیاط واجب باید نیت روزه کند و آن روز را روزه بگیرد و چنانچه بعد از اذان ظهر، خوب شود، روزه آن روز بر او واجب نیست و باید آن را قضا کند.

مسأله 13. ضررهای خفیف و مختصر، باعث نمی شود افطار روزه جایز گردد و با وجود این گونه ضررها روزه بر فرد واجب است.

بنابراین، اگرروزه باعث می شود مختصری تغییر در مزاج فرد ایجاد شود یا اندکی دمای بدنش افزایش یابد یا احساس ضعف و سستی در بدنش نماید یا باعث کاهش نور چشم به مقدار معمول گردد، به گونه ای که یکی دو ساعت بعد از افطار این موارد به کلی برطرف گردد و نیز سایر ضررهای خفیف مانند اینها، که افراد عاقل از آن پرهیز نمی کنند و عرف مردم معمولا آن را تحمل می نمایند، چنین مواردی عذر شرعی محسوب نشده و روزه بر این افراد واجب است.

شرط ششم: روزه گرفتن، منع شرعی دیگری نداشته باشد

مسأله 14. اگر روزه ، برجان فردی که می خواهد روزه بگیرد ضرری ندارد، اما وی

می ترسد ضرر قابل توجهی به آبرویا مالش برسد (ضرری که معمولا تحمل نمی شود) و برای پیشگیری از آن، هیچ راه معقولی جز ترک روزه و افطار آن نداشته باشد، روزه بر او واجب نیست، ولی بعدا باید قضای آن را به جا آورد.

مسأله 15. اگر روزه گرفتن فرد، باعث از بین رفتن واجبی که از نظر اهمیت، مساوی با روزه یا مهم تر از آن باشد و برای پیشگیری از آن، راهی غیر از ترک روزه و افطار آن نباشد، روزه بر او واجب نیست؛

مثل آنکه بترسد با روزه گرفتن او، ضرر قابل توجهی بر جان یا آبرو یا مال فرد دیگری که حفظ جان یا آبرو یا مال آن فرد بروی شرعا واجب می باشد، برسد و برای پیشگیری از آن هیچ راهی جز ترک روزه و افطار آن نباشد، ولی بعدا باید قضای آن را به جا آورد.

شرط هفتم: فرد از جمله کسانی نباشد که رخصت در افطار دارند

مسأله 16. بر چهار گروه روزه گرفتن واجب نیست، بلکه در بعضی از موارد آن جایز نیست:

الف. پیرمرد و پیرزنی که روزه گرفتن به علت پیری، برای آنان ممکن نیست یا

سختی فوق العاده ای دارد که معمولا تحمل نمی شود.

ب. کسی که به بیماری عطش مبتلا است، یعنی زیاد تشنه می شود و نمی تواند تشنگی را تحمل کند یا برای او سختی فوق العاده ای دارد که معمولا تحمل نمی شود.

ج. زن حامله ای که به خاطر حمل، روزه گرفتن برای خودش یا بچه اش ضرر

دارد.

د. زن شیردهی که به علت شیردادن، روزه گرفتن برای خودش یانوزاد شیرخوارش ضرر دارد.

توضیح احکام این چهار گروه در مبحث «کقاره های روزه»، دسته چهارم، «فدیه

روزانه» ذکر می شود.

شرط هشتم: مسافر نباشد

مسأله 17. مسافری که باید نمازهای چهار رکعتی را در سفر دو رکعت بخواند، نباید روزه بگیرد و مسافری که نمازش را تمام می خواند، مثل کسی که شغلش مسافرت یا سفر او سفر معصیت است، واجب است در سفر روزه بگیرد.

شایان ذکر است، مکان های تخییر، همان طور که در جلد اول، فصل نماز مسافر مسأله «1815» ذکر شد، اختصاص به نماز دارد و در روزه جاری نیست و سایر احکام مربوط به روزه مسافر در مبحث «احکام روزه مسافر» ذکر می شود .

شرایط صحیح بودن روزه

اشاره

برای اینکه روزه ماه مبارک رمضان صحیح باشد و نیاز به قضا - چه قضای حقیقی و چه قضا به علت عقوبت - نداشته باشد، باید انسان دارای شرایطی باشد که آنها را «شرایط صحت روزه» می نامند و در مسائل بعد توضیح آن ذکر می گردد.

شرط اول: مسلمان باشد

مسأله 18. روزه از فرد کافر صحیح نیست؛ البته اگر شخص کافری در روز ماه رمضان، مسلمان شود و از اذان صبح تا آن وقت کاری که روزه را باطل می کند انجام نداده باشد، بنابر احتیاط واجب باید به قصد ما فی الذمه تا آخر روز امساک کند (یعنی مبطلات روزه را مرتکب نشود و اگر امساک نکرد، آن روز را قضا نماید. مسأله 19. ایمان در صحیح بودن روزه (به معنای ساقط شدن تکلیف) شرط نیست و مسلمان بودن برای صحت روزه کافی است، ولی ایمان شرط استحقاق ثواب و دستیابی به پاداش الهی می باشد و بدون آن، روزه در پیشگاه الهی قبول نمی شود.

شرط دوم و سوم و چهارم: دیوانه یا مست یا بیهوش نباشد

مسأله 20 روزه از فرد دیوانه یا مست یا بیهوش در صورتی که این امور باعث شود نیت لازم در روزه به درستی از وی انجام نگیرد، صحیح نمی باشد؛

ولی اگر فرد، پیش از اذان صبح نیت روزه کند، سپس مست شود و در بین روز به هوش آید، احتیاط واجب آن است که روزه آن روز را تمام کند و قضای آن را هم به جا آورد و حکم فردی که قبل از اذان، نیت روزه کرده سپس بیهوش شده و در بین روز عارضه وی برطرف شده است، در مسأله «7» ذکر شد.

مسأله 21. بالغ بودن شرط صحت روزه نیست و روزهای که بچه نابالغ ممیز برای خودش می گیرد مشروع و صحیح است. ⁽¹⁾

شرط پنجم: چنانچه روزه دار زن است، از حیض و نفاس پاک باشد

مسأله 22. روزه زن حائض یا نفساء صحیح نمی باشد، هرچند حیض یا نفاس وی در قسمتی از روز باشد.

بنابراین، زنی که بعد از اذان صبح ماه مبارک رمضان، مثلا هنگام طلوع

آفتاب، از حیض یا نفاس پاک شده، نمی تواند آن روز را روزه بگیرد؛ همچنین زنی که پاک بوده و روزه گرفته، چنانچه در عصر روز ماه مبارک رمضان مثلا ده دقیقه به غروب آفتاب مانده، حائض یا نفساء شده باشد، روزه آن روز وی باطل است. مسأله 23. اگر زن برای اینکه حیض نشود و بتواند روزه بگیرد، قرص جلوگیری از عادت ماهانه مصرف کند و به علت استعمال آن، عادت نشود، روزه اش صحیح است.

شرط ششم: روزه گرفتن ضرر نداشته باشد

مسأله 24. روزه از فرد مریض یا سالم که روزه برایش ضرر قابل توجهی دارد که

معمولا تحمل نمی شود و عقلا از آن پرهیز می نمایند، صحیح نمی باشد، هرچند به حد ضرر حرام مثل مرگ، مرگ مغزی یا نقص عضو نرسد؛

البته، همان طور که قبلا ذکر شد، در مورد ضررهای غیر حرام، اگر فرد رجاء روزه بگیرد و بعد معلوم شود روزه برای وی ضرر قابل توجهی نداشته ، روزه اش صحیح است.

مسأله 25. اگر کسی که معتقد است روزه برای او ضرر ندارد، روزه بگیرد و بعد از مغرب بفهمد روزه برای او ضرر قابل توجهی داشته، بنابر احتیاط واجب، باید قضای آن را به جا آورد، هرچند ضرر به حد حرام هم نرسد.

مسأله 26. اگر فردی با اعتقاد یا گمان به ضرر، یا احتمال عقلایی ضرر - طوری که چنین احتمالی موجب ترس برایش شود - روزه بگیرد، روزه اش باطل است؛ مگر آنکه بعدا معلوم شود روزه برای وی ضرر نداشته و هنگام روزه قصد قربت از او

حاصل شده باشد، که در این صورت روزه اش صحیح است.

شرط هفتم: مسافر نباشد

مسأله 27. مسافری که باید نمازهای چهار رکعتی را در سفر دو رکعت بخواند، روزه اش صحیح نیست ⁽¹⁾و مسافری که نمازش را تمام می خواند، مثل کسی که شغلش مسافرت یا سفر او سفر معصیت است ، روزه اش صحیح می باشد.

شرط هشتم: نیت صحیح داشته باشد

اشاره

احکام مربوط به نیت روزه به طور مفصل، در مسائل ذیل ذکر می شود:

احکام نیت روزه

اشاره

مسأله 28. فردی که روزه می گیرد باید آن را به قصد قربت انجام دهد و در قصد

خویش اخلاص را رعایت کند. بنابراین، اگر فرد از روی ریا روزه بگیرد، روزه اش باطل است.

مسأله 29. انسان لازم نیست نیت روزه را از قلب خود بگذارند یا مثلا بگوید: «فردا را روزه می گیرم»؛ بلکه همین قدر قصد داشته باشد برای تذلل و اظهار بندگی در پیشگاه خدواند متعال از اذان صبح تا مغرب کاری که روزه را باطل می کند، انجام ندهد، کافی است.

مسأله 30. برای آنکه روزه دار یقین یا اطمینان کند تمام مدت اذان صبح تا مغرب را روزه بوده، باید ⁽¹⁾مقدار اندکی پیش از اذان صبح و بعد از مغرب از انجام کاری که روزه را باطل میکند، خودداری نماید.

شایان ذکر است، واجب بودن امساک لحظه ای قبل از اذان صبح، اختصاص به شخصی دارد که زمان دقیق اذان صبح و طلوع فجر را می داند و شامل شخصی که زمان اذان صبح را نمی داند و شک دارد که فجر صادق طلوع کرده یانه، نمی شود و بروی واجب نیست تا زمانی که یقین یا اطمینان نکرده یا به طریق شرعی ثابت نشده که روز (طلوع فجر) فرا رسیده است از ارتکاب مفطرات اجتناب نماید؛

مگر اینکه شخص بداند که اگر امساک مذکور را رعایت نکند، خوردن یا آشامیدن وی مثلا هرچند در بعضی از روزهایی که روزه بر او واجب است بعد از اذان صبح واقع می شود، که در این صورت رعایت احتیاط مذکور لازم است؛

اما کسی که شک دارد مغرب شده یا نه، در هر حال باید از ارتکاب مفطرات تا زمانی که یقین یا اطمینان نکرده یا به طریق شرعی ثابت نشده که شب فرا رسیده، اجتناب نماید.

مسأله 31. اگر فرد قبل از اذان صبح نیت روزه کند و بخوابد و بعد از مغرب بیدار شود، روزه اش صحیح است. بنابراین، خوابی که تمام وقت روزه را فرا گیرد در

داد

صورتی که فرد قبل از آن، نیت روزه داشته، اشکالی به روزه وارد نمی کند.

احکام نیت روزه ماه مبارک رمضان

مسأله 32. انسان می تواند در هر شب از ماه رمضان برای روز؛ فردای آن نیت کند.

مسأله 33. آخرین وقت نیت روزه ماه رمضان برای شخصی که توجه به ماه رمضان بودن و روزه آن دارد، بنابر احتیاط واجب هنگام اذان صبح است؛ به این معنا که بنابر احتیاط واجب ، باید هنگام صبح، امساک او همراه با قصد روزه باشد و نیت را از این زمان تاخیر نیندازد. ⁽¹⁾

مسأله 34. کسی که قبل از اذان صبح در روزه ماه رمضان، بدون نیت روزه خوابیده است، اگر قبل از ظهر بیدار شود و نیت کند، روزه او صحیح می باشد و اگر بعد از ظهر بیدار شود، بنابر احتیاط واجب بقیه روز را به قصد قربت مطلقه ⁽²⁾امساک کند و روزه آن روز را نیز قضا نماید.

مسأله 35. اگر انسان بداند ماه رمضان است و عمدا نیت روزه غیر ماه رمضان کند - حتی بنابر احتیاط واجب در صورتی که قصد قربت از او حاصل شده باشد - روزه ماه رمضان حساب نمی شود، ولی اگر چنین نیتی را به دلیل ندانستن یا فراموشی انجام داده باشد، روزه ماه رمضان حساب شده و کافی است.

مسأله 36. اگر انسان نداند یا فراموش کند که ماه رمضان است و قبل از ظهر متوجه شود، چنانچه کاری که روزه را باطل می کند انجام داده باشد، نمی تواند آن روز را روزه بگیرد؛ ولی باید بنابر احتیاط واجب تا مغرب، کاری که روزه را باطل می کند، انجام ندهد و لازم است بعد از ماه رمضان هم، آن روزه را قضا نماید؛

اگر بعد از اذان ظهر متوجه شود که ماه رمضان است و کاری که روزه را باطل می کند انجام نداده باشد، بنابر احتیاط واجب ، رجاء نیت روزه کند و بعد از ماه رمضان هم آن را قضا نماید؛

اما اگر قبل از ظهر متوجه شود و کاری که روزه را باطل می کند انجام نداده باشد، باید نیت روزه کند و روزه اش صحیح است.

مسأله 37. انسان لازم نیست در نیت خود معین کند کدام روز از ماه رمضان را روزه می گیرد و در صورتی که به نیت یک روز مشخص از ماه رمضان روزه بگیرد و بعد متوجه شود که آن روز، روز دیگری از ماه رمضان بوده است، روزه او صحیح می باشد؛ مثلا چنانچه فرد به نیت روز اول ماه روزه بگیرد، بعد بفهمد روز دوم یا سوم ماه بوده، روزه او صحیح است.

وقت نیت روزه واجب معین غیر روزه ماه رمضان

مسأله 38. اگر غیر از روزه ماه رمضان، روزه معین دیگری برانسان واجب باشد، مثلا نذر کرده باشد که روز معینی را روزه بگیرد، وقت نیت آن همانند نیت روزه ماه رمضان است. بنابراین، آخرین وقت نیت آن برای شخص ملتفت، بنابر احتیاط واجب هنگام اذان صبح است به این معنا که بنابر احتیاط واجب، باید هنگام صبح، امساک او همراه با قصد روزه باشد و نیت را از این زمان تاخیر نیندازد.

اما اگر نداند که روزه آن روز بر او واجب است یا فراموش کند و قبل از ظهر یادش بیاید، چنانچه کاری که روزه را باطل می کند انجام نداده باشد و نیت کند، روزه او صحیح است و اگر بعد از اذان ظهر یادش بیاید، بنابر احتیاط واجب، بقیه روز را به قصد قربت مطلقه امساک کند و روزه آن روز را نیز قضا نماید.

مسأله 39. کسی که قبل از اذان صبح در روزه واجبی که زمانش معین است، غیر از روزه ماه رمضان، بدون نیت روزه خوابیده ، اگر قبل از ظهر بیدار شود و نیت کند، روزه او صحیح است و اگر بعد از ظهر بیدار شود، بنابر احتیاط واجب بقیه روز را به

قصد قربت مطلقه ، امساک کند و روزه آن روز را نیز قضا نماید.

وقت نیت روزه واجب غیر معین مانند روزه قضا و کفاره

مسأله 40. وقت نیت روزه واجب غیر معین، تا اذان ظهر باقی است. بنابراین، اگر برای روزه واجب غیر معینی مثل روزه کفاره یا روزه قضای ماه مبارک رمضان، عمدة تا نزدیک اذان ظهرنیت نکند، اشکال ندارد؛

بلکه اگر قبل از نیت، تصمیم داشته باشد که روزه نگیرد یا تردید داشته باشد که بگیرد یا نه، چنانچه کاری که روزه را باطل می کند انجام نداده باشد و قبل از اذان ظهر نیت کند، روزه او صحیح است؛ اما نیت بعد از اذان ظهر، بنابر احتیاط واجب کافی نمی باشد. مسأله 41. وقت نیت روزه نیابتی قضا از میت ، مثل روزه قضای خود فرد، تا اذان ظهر ادامه دارد ⁽¹⁾و فرقی بین روزه استیجاری و روزه مجانی و بدون اجرت نیست .

احکام دیگر نیت روزه

مسأله 42. اگر انسان بخواهد روزه قضا یا کفاره بگیرد، باید آن را معین نماید؛ مثلا نیت کند که روزه قضایا روزه کفاره می گیرم؛

ولی در ماه رمضان، لازم نیست نیت کند که روزه ماه رمضان می گیرم، بلکه اگر نداند ماه رمضان است یا فراموش نماید و روزه دیگری را نیت کند، روزه ماه رمضان حساب می شود و در روزه نذر و مانند آن، قصد وفا به نذر لازم نیست. مسأله 43. برگشتن از نیت روزه با تصمیم به باطل کردن آن، چند صورت دارد:

قسم است:

الف. قصد کند روزه نباشد یا مردد شود که روزه باشد یا نه؛ ⁽¹⁾در این مورد، اگر پس از چنین قصد یا تردیدی دوباره نیت روزه نکند، روزه اش باطل است و اگر پشیمان شده و قبل از انجام مفطرات (کارهایی که روزه را باطل می کند) ، دوباره نیت روزه کند، احتیاط واجب آن است که روزه آن روز را تمام کند و بعد قضای آن را هم به جا آورد.

ب. قصد کند روزه را با یکی از مفطرات - با اینکه متوجه مفطر بودن آن هست - باطل کند یا آنکه در باطل کردن آن مردد شود؛ ⁽²⁾در این صورت، اگر پشیمان شده و مفطر روزه را انجام ندهد، احتیاط واجب آن است که روزه آن روز را تمام کند و بعد قضای آن را به جا آورد.

یوم الشک» می نامند و روزه گرفتن در آن روز، واجب نیست.

مسأله 45. اگر فرد بخواهد در «یوم الشک» روزه بگیرد، در مورد کیفیت روزه آن روز موارد ذیل جاری است :

الف. نمی تواند نیت روزه ماه رمضان نماید و اگرعمد نیت ماه رمضان کند، روزه اش باطل می باشد، هرچند بعد معلوم شود ماه رمضان بوده است.

ب. می تواند نیت روزه مستحبی ماه شعبان یا روزه قضا یا نذر یا روزه واجب دیگری نماید و بعدا اگر معلوم شد ماه رمضان بوده، روزه ماه رمضان محسوب می شود.

ج. چنانچه نیت کند اگر ماه رمضان است، روزه ماه رمضان واگر ماه رمضان

نیست ، روزه قضا یا مستحبی یا مانند آن باشد، روزه اش صحیح است.

د. اگر قصد کند آنچه را که فعلا خداوند متعال از او خواسته - اعم از روزه واجب یا مستحب - انجام دهد، یا به طور کلی قصد روزه کند (روزه خاصی را قصد نکند) و بعد معلوم شود ماه رمضان بوده کافی است و روزه ماه رمضان محسوب می شود. مسأله 46. فردی که یوم الشک را روزه گرفته، چنانچه در بین روزه - چه قبل از اذان ظهر و چه بعد از ظهر بفهمد ماه رمضان است ، باید فور نیت ماه رمضان نماید.

مسأله 47. اگر فرد در یوم الشک روزه نگیرد و بعد از اذان مغرب بفهمد ماه رمضان بوده، معصیت نکرده و بعد باید یک روز روزه قضای ماه رمضان را بگیرد.

مسأله 48. اگر فرد در یوم الشک روزه نگیرد و در بین روز بفهمد ماه مبارک رمضان است، سه حالت دارد:

الف. قبل از اینکه بفهمد ماه رمضان است، کاری که روزه را باطل می کند، انجام داده؛ در این صورت، نمی تواند آن روز را روزه بگیرد و بنابر احتیاط واجب، باید از کارهایی که روزه را باطل می کند در باقیمانده روز پرهیز نماید و باید بعد از ماه رمضان، آن روز را قضا کند.

ب. کاری که روزه را باطل می کند انجام نداده و بعد از ظهر متوجه شود ماه رمضان است؛ در این صورت، بنابر احتیاط واجب، رجاء نیت روزه کند و بعد از ماه رمضان هم آن را قضا نماید.

ج. کاری که روزه را باطل می کند انجام نداده و قبل از ظهر متوجه شود ماه

رمضان است؛ در این صورت، واجب است فور نیت ماه رمضان کند و روزه اش صحیح است .

شرط نهم: مفطرات روزه را ترک نماید

مسأله 49. برای اینکه روزه صحیح باشد باید فرد «مفطرات روزه » ( چیزهایی که روزه را باطل می کند) ترک نماید، چه مفطراتی که در بین روز باید از آنها پرهیز نماید، مثل خوردن و آشامیدن و چه مفطراتی که شرط صحیح بودن روزه در هنگام اذان صبح محسوب می شود، ⁽¹⁾مثل اینکه عمد با حالت جنابت وارد صبح ماه مبارک رمضان نشود یا زنی که از حیض یا نفاس پاک شده عمدا غسل را تا اذان صبح تأخیر نیندازد، که تفصیل احکام در مسائل بعد ذکر می شود .

اموری که روزه را باطل می کند (مفطرات روزه)

اشاره

مسأله 50. چند مورد روزه را باطل می کند که عبارت است از

اول: خوردن و آشامیدن؛

دوم: جماع؛

سوم: استمناء؛

چهارم: بنابر احتیاط واجب، دروغ بستن به خداوند متعال و پیامبر اکرم (صلی الله علیه وآله وسلم) جانشینان پیامبر (علیهم السلام).

پنجم: رساندن غبار غلیظ به حلق بنابر احتیاط واجب؛

ششم: باقی ماندن بر جنابت تا اذان صبح؛

هفتم: باقی ماندن زن بر حیض و نفاس تا اذان صبح؛

هشتم: إماله کردن با اشیای روان؛

نهم: قی کردن.

واحکام این موارد، در مسائل بعد ذکر می شود.

1. خوردن و آشامیدن

مسأله 51. اگر روزه دار با توجه به اینکه روزه دارد عمدا چیزی بخورد یا بیاشامد، روزه او باطل می شود، چه خوردن و آشامیدن آن چیز معمول باشد، مثل نان و آب، چه معمول نباشد، مثل خاک و شیره درخت و چه کم باشد چه زیاد، حتی اگر آب کمی از دهان بیرون آورد و دوباره به دهان برده و آن را فرو برد، روزه اش باطل می شود؛ مگر آنکه آن مقدار آب آن قدر اندک باشد که در آب دهان از بین رفته

(مستهلک) حساب شود و در این حکم ، فرقی بین اقسام روزه نیست.

مسأله 52. اگر فرد هنگامی که مشغول غذا خوردن است بفهمد صبح شده، باید لقمه را از دهان بیرون آورد و چنانچه عمدا فرو ببرد، روزه اش باطل است و با توضیحی که بعدا ذکر خواهد شد، کفاره هم بر او واجب می شود.

مسأله 53. اگر روزہ دار چیزی را که بین دندان ها مانده است، عمدا فرو ببرد، روزه اش باطل می شود.

مسأله 54. کسی که می خواهد روزه بگیرد، لازم نیست پیش از اذان دندان هایش را خلال کند یا مسواک بزند، ولی اگر بداند غذایی که بین دندان ها مانده، در روز فرو می رود، باید خلال کند یا مسواک بزند.

مسأله 55 . اگر روزه دار سهوا چیزی بخورد یا بیاشامد، روزه اش باطل نمی شود و در این حکم فرقی بین اقسام روزه نیست.

مسأله 56. فرو بردن آب دهان، هرچند به علت تصور کردن ترشی و مانند آن در دهان جمع شده باشد، روزه را باطل نمی کند.

مسأله 57. فرو بردن اخلاط سر و سینه ، تا زمانی که به فضای دهان نرسیده باشد، اشکال ندارد؛ بلکه اگر داخل فضای دهان شود و آن را فرو ببرد، باز هم روزه اش باطل نمی شود، هرچند احتیاط مستحب است که آن را فرو نبرد.

مسأله 58. آمپول و سرم، روزه را باطل نمی کند، هرچند آمپول تقویتی یا سرم قندی نمکی باشد.

مسأله 59. ریختن دارو در چشم و گوش، روزه را باطل نمی کند، هرچند مزه آن به گلو برسد؛ اما اگر فرد دارو را در بینی بریزد، چنانچه نداند به حلق می رسد یا نه و قصد رساندن آن به حلق را هم نداشته باشد، روزه را باطل نمی کند.

مسأله 60. اگر به جهت عارضه ای منفذ و سوراخی در بدن ایجاد نمایند که از طریق آن آب و غذا وارد معده و دستگاه گوارش شود و بر داخل شدن غذا از طریق

آن، عرف صدق خوردن و آشامیدن کند، روزه باطل می شود؛

همچنان که اگر فرد آب یا چیز دیگر را از طریق بینی وارد حلق و مری نماید،

آشامیدن صدق نموده و روزه را باطل می کند.

مسأله 61. وارد کردن دستگاه آندوسکوپی در معده برای عکسبرداری - بدون اینکه چیزی که مبطل روزه است همراه آن داخل مری یا معده شود - روزه را باطل نمی کند؛

اما اگر دستگاه به جهت تسهیل در وارد شدن به بدن یا مانند آن، به روغن یا مواد طبی آغشته شده که وارد مری یا معده می شود، موجب باطل شدن روزه می گردد. مسأله 62. اگر فرد در حال روزه خون دماغ گردد و نداند که - مثلا - بلند کردن سر و مانند آن موجب وارد شدن خون به حلقش می شود یا نه و اتفاقا و بدون قصد خون وارد حلق گردد، اشکال ندارد و روزه اش صحیح است؛

ولی اگر با اطلاع و توجه، اقدام به این کار کند، در صورتی که مقدار خون وارد شده به حلق طوری باشد که عرف صدق خوردن یا آشامیدن نماید . هرچند کم - روزه اش باطل می شود.

مسأله 63. فردی که مبتلا به بیماری خونریزی لثه است و می داند در حال خواب، خون لثه بی اختیار فرو می رود، اشکال ندارد و روزه اش صحیح است و بیدار ماندن برای پیشگیری از فرو رفتن خون بروی لازم نیست؛

ولی به محض بیدار شدن چنانچه دهان خونی باشد و خون مستهلک (از

بین رفته) محسوب نشود، باید مراقبت کرده خون را بیرون بریزد یا دهان را شستشو دهد و اگر آب دهان خود را که همراه با خون غیر مستهلک است - هرچند به جهت مشقت فوق العاده که معمولا تحمل نمی شود - عمدا فرو ببرد، روزه اش باطل می شود؛ ولی اگر خون بدون اختیار فرو رود یا فراموش کند که روزه است و آن را فرو دهد، روزه اش صحیح است.

مسأله 64. احساس تشنگی یا ضعف داشتن، به تنهایی، عذر شرعی برای افطار روزه نیست، ولی اگر تشنگی یا ضعف فرد به قدری زیاد است که در اثرآن به سختی زیادی بیفتد که معمولا نمی شود آن را تحمل کرد، خوردن روزه اشکال ندارد؛

ولی چنین شخصی در ماه مبارک رمضان بنابر احتیاط واجب باید به مقدار ضرورت و از بین رفتن آن ضعف یا تشنگی فوق العاده - با توضیحاتی که ذکر شد - اکتفا نموده و در بقیه روز از انجام کاری که روزه را باطل می کند، پرهیز نماید، هرچند در هر صورت، روزه، با خوردن یا آشامیدن وی باطل می شود.

البته کسی که مریض است و مثلا مبتلا به بیماری سنگ کلیه یا زخم معده می باشد و روزه برای وی ضرر قابل توجه دارد و لازم است جهت درمان یا پیشگیری از شدت مرض، در بین روز زیاد آب بیاشامد یا غذا بخورد، روزه بروی واجب نیست و آشامیدن آب یا خوردن غذا برایش جایز می باشد و واجب نیست در بقیة روز از انجام کاری که روزه را باطل می کند، خودداری نماید.

مسأله 65. جویدن غذا برای بچه یا پرنده و چشیدن غذا و مانند اینها که فرد قصد فرو بردن آن را ندارد و معمولا نیز به حلق نمی رسد، هرچند اتفاق فرو برود، روزه را باطل نمی کند؛ ولی اگر انسان از اول بداند که به حلق می رسد و این کار را عمدا انجام دهد، روزه اش باطل شده و قضا و کفاره بر او واجب می شود .

مسأله 66. مضمضه زیاد برای روزه دار مکروه است و اگر بعد از مضمضه بخواهد آب دهان را فرو ببرد، باید آبی که از بیرون دهان در هنگام مضمضه، وارد دهان

شده - و آن قدر کم نیست که در آب دهان از بین رفته ( مستهلک) حساب شود - را بیرون بریزد و بهتر آن است که سه مرتبه آب دهان را بیرون بریزد، هرچند با یک بار هم آن آب ، از دهان خارج شده باشد.

مسأله 67. اگر انسان بداند به جهت مضمضه، بی اختیارا از روی فراموشی آب وارد گلویش می شود، نباید مضمضه کند و اگر در این صورت، در روزه ماه مبارک رمضان مضمضه کرد، ولی اتفاق آب فرو نرفت، صحیح بودن روزه اش محل اشکال است و بنابر احتیاط واجب روزه آن روز را تمام کند و بعد قضای آن را به جا آورد؛

بلکه اگر فرد روزه دار نداند به جهت مضمضه بی اختیار آب فرو می رود، چنانچه با توجه به اینکه روزه است برای «رفع عطش و تشنگی» مضمضه کند و بی اختیار آب فرو رود روزه اش باطل می شود و قضای آن واجب است و تفصیل این مطلب در مسأله «160» مورد نهم خواهد آمد.

2. جماع

مسأله 68. جماع (آمیزش) روزه را باطل می کند، هرچند فقط به مقدار ختنه گاه داخل شود و منی هم بیرون نیاید.

مسأله 69. اگر کمتر از مقدار ختنه گاه داخل شود و من هم بیرون نیاید، روزه باطل نمی شود؛ ولی در مورد شخصی که ختنه گاه ندارد، اگر کمتر از مقدار ختنه گاه داخل شود نیز روزه اش باطل می شود.

مسأله 70. اگر فرد عمدة قصد جماع نماید و شک کند که به انداز ختنه گاه داخل شده یا نه، حکم این مسأله از مسأله «43» معلوم می شود و در هر صورت اگر فرد کاری که روزه را باطل می کند انجام نداده باشد، کفاره بر او واجب نیست.

مسأله 71. اگر انسان فراموش کند که روزه است و جماع نماید، یا او را به جماع مجبور نمایند، طوری که از اختیار او خارج شود روزه او باطل نمی شود، ولی چنانچه در بین جماع یادش بیاید، یا اجبار از او برداشته شود و اختیار پیدا کند

باید فورا از حال جماع خارج شود و اگر خارج نشود روزه اش باطل است.

3. استمناء

مسأله 72. اگر روزه دار استمناء کند روزه اش باطل می شود. استمناء ، یعنی اینکه مرد با خود یا به صورت دیگری غیر از جماع، کاری کند که منی از او بیرون آید و محقق شدن این امر در مورد زنان ⁽¹⁾با انجام کاری - غیراز جماع - است که موجب جنابت آنان گردد و توضیح آن در جلد اول مبحث «جنابت» مسأله «432» ذکر شد.

مسأله 73. اگر بی اختیار منی از انسان بیرون آید، روزه اش باطل نیست.

مسأله 74. هرگاه روزه دار بداند که اگر در روز بخوابد محتلم می شود، یعنی در خواب منی از او بیرون می آید، جایز است بخوابد، هرچند به سبب نخوابیدن به زحمت نیفتد و اگر محتلم شود، روزه اش باطل نمی شود.

مسأله 75. اگر روزه دار در حال بیرون آمدن منی از خواب بیدار شود، واجب نیست از بیرون آمدن آن جلوگیری کند.

مسأله 76. روزه داری که محتلم شده، می تواند ادرار کند هرچند بداند به سبب ادرار کردن ، باقیمانده منی از مجرا بیرون می آید.

مسأله 77. روزه داری که محتلم شده، اگر بداند منی در مجرا مانده و در صورتی که قبل از غسل ادرار نکند، بعد از غسل منی از او بیرون می آید، احتیاط مستحب آن است که پیش از غسل ادرار کند.

مسأله 78. کسی که عمد به قصد بیرون آمدن منی، مثلا با زن خود بازی و شوخی کند و منی از او بیرون نیاید، در صورتی که توجه به مفطر بودن این عمل داشته، اگر دوباره نیت روزه نکند، روزه او باطل است و چنانچه دوباره نیت روزه کند، بنابر احتیاط واجب، باید روزه را به قصد قربت مطلقه ⁽²⁾تمام کند و قضا هم بنماید.

مسأله 79. اگر روزه دار بدون قصد بیرون آمدن منی مثلا با زن خود بازی و شوخی کند، چنانچه یقین یا اطمینان داشته باشد که منی از او خارج نمی شود - هرچند اتفاقا منی بیرون آید - روزه او صحیح است ، ولی اگر اطمینان ندارد، در صورتی که منی از او بیرون آید، روزه اش باطل است.

4. دروغ بستن به خداوند متعال و پیامبر (صلی الله علیه وآله وسلم)و ائمه اطهار (علیهم السلام) بنابر احتیاط

مسأله 80. اگر روزه دار با گفتن یا نوشتن با اشاره و مانند اینها به خداوند متعال یا پیامبر اکرم (صلی الله علیه وآله وسلم) یا ائمه اطهار (علیهم السلام) عمدا نسبتی را - چه در امور دینی و چه در امور دنیوی - بدهد که آن نسبت دروغ باشد، هرچند فورا بگوید «دروغ گفتم» یا توبه کند، روزه او بنابر احتیاط واجب باطل است.

بنابراین، اگر مثلا در روزه ماه رمضان چنین کند، بنابر احتیاط واجب باید روزه

آن روز را به قصد قربت مطلقه ⁽¹⁾تمام کند و قضای آن را هم بگیرد.

این حکم بنابر احتیاط مستحب ، در مورد دروغ بستن به حضرت زهرا علیها السلام و سایر پیامبران و جانشینان آنان علیهم السلام نیز جاری است. ⁽²⁾

شایان ذکر است اگر روزه دار خبر دروغ مذکور را در خلوت بگوید یا در حضور شنونده ای که معنای آن را نمی فهمد بگوید - مثل اینکه به فارسی سخن بگوید و مخاطب انگلیسی زبان یا عرب زبان بوده و معنای آن را نفهمد - روزه اش باطل نمی شود؛ اما اگر کسی که معنای خبر مذکور را می فهمد بشنود یا در معرض شنیدن

چنین کسی باشد - مانند صورتی که صدا ضبط شده و در اختیار وی قرارگیرد -

روزه اش بنابر احتیاط واجب - با توضیحی که گذشت - باطل می شود.

مسأله 81. اگر روزه دار بخواهد خبری را بگوید که دلیل معتبری بر راست بودن آن ندارد و نمی داند راست است یا دروغ، چنانچه آن را به صورت نقل بگوید و آن را مستقیما به

پیامبر اکرم (صلی الله علیه وآله وسلم) و ائمه اطهار (علیهم السلام) نسبت ندهد، روزه اش صحیح است، وگرنه بنابر احتیاط واجب روزه اش به معنایی که در مسأله قبل ذکر شد، باطل است.

مسأله 82. اگر انسان چیزی را به اعتقاد اینکه راست است از قول خداوند متعال یا پیامبر اکرم (صلی الله علیه وآله وسلم) یا ائمه اطهاری (علیهم السلام) نقل کند و بعد بفهمد دروغ بوده، روزه اش باطل نمی شود.

مسأله 83. اگر فرد چیزی را که میداند دروغ است، به خداوند متعال یا پیامبر اکرم (صلی الله علیه وآله وسلم) یا ائمه اطهار(علیهم السلام) نسبت دهد و بعد بفهمد آنچه را که گفته راست بوده، اگر توجه داشته که این کار روزه را باطل می کند، بنابر احتیاط واجب، باید روزه را به قصد قربت مطلقه تمام کند و قضای آن را هم به جا آورد.

مسأله 84. اگر انسان دروغی را که دیگری ساخته، عمدا به خداوند متعال یا پیامبر اکرم (صلی الله علیه وآله وسلم) یا ائمه اطهار (علیهم السلام) نسبت دهد، بنابر احتیاط لازم، روزه اش به معنایی که در مسأله «80» ذکر شد، باطل می شود؛ ولی اگر از قول کسی که آن دروغ را ساخته ، بدون تأیید گفته وی آن را نقل کند، روزه اش باطل نمی شود. ⁽¹⁾

مسأله 85. اگر از روزه دار بپرسند که آیا پیامبر (صلی الله علیه وآله وسلم) چنین مطلبی فرموده اند؟ و او جایی که در جواب باید بگوید: «نه»، عمدا بگوید: «بلی»، یا جایی که باید بگوید: بلی»، عمدا بگوید: «نه»، روزه اش بنابر احتیاط واجب، به معنایی که در مسأله

«80» ذکر شد، باطل می شود و این حکم، در مورد خداوند متعال یا ائمه اطهار (علیهم السلام) نیز جاری است.

مسأله 86. اگر از قول خداوند متعال یا پیامبر اکرم (صلی الله علیه وآله وسلم) و ائمه اطهار (علیهم السلام) حرف راستی را بگوید، بعد در هنگامی که روزه است، بگوید: «دروغ گفتم» یا به آنان

دروغی را نسبت بدهد و موقعی که روزه می باشد، بگوید: «آنچه قبلا گفته ام راست است، بنابر احتیاط لازم، روزه اش به معنایی که در مسأله «80» ذکر شد، باطل می شود، مگر آنکه منظورش، بیان حال خبرش باشد که در این صورت ، روزه اش باطل نمی شود. ⁽¹⁾

مسأله 87. فردی که قرآن کریم را غلط می خواند یا بعضی از کلمات آن را اشتباه تلفظ می کند، می تواند در حال روزه قرآن بخواند در صورتی که قصد حکایت از قرآنی که حقیقه از طرف خداوند متعال نازل شده است را نداشته باشد و در این صورت روزه اش، صحیح است.

5. رساندن غبار غلیظ به حلق بنابر احتیاط

مسأله 88. رساندن غبار غلیظ به حلق بنابر احتیاط واجب روزه را باطل می کند، چه غبار از چیزی باشد که خوردن آن حلال است مثل آرد، یا غبار چیزی باشد که خوردن آن حرام است مثل خاک.

بنابراین، روزه داری که مثلا در روزه ماه مبارک رمضان غبار غلیظ به حلقش رسانده، بنابر احتیاط واجب باید روزه آن روز را به قصد قربت مطلقه ⁽²⁾تمام کرده و قضای آن را هم بگیرد؛ البته اگر ذرات غبار غلیظ در داخل دهان طوری جمع شود که فرو بردن آن عرف خوردن محسوب شود، روزه باطل می شود.

مسأله 89. احتیاط واجب آن است که روزه دار دود سیگار و تنباکوو مانند اینها از سایر دخانیات را به حلق نرساند. همچنین، از رساندن سایر دودهای غلیظ به

حلق ، بنابر احتیاط واجب، پرهیز نماید.

بنابراین، اگر عمدا این کار را انجام دهد، بنابر احتیاط واجب باید روزه آن روز را

به قصد قربت مطلقه ⁽¹⁾تمام کرده و قضای آن را هم بگیرد.

مسأله 90. رساندن غبار غیر غلیظ به حلق ، روزه را باطل نمی کند.

مسأله 91. بخار آب روزه را باطل نمی کند، هرچند غلیظ باشد؛ البته اگر در فضای دهان تبدیل به قطرات آب شود و روزه دار عمدا آن را فرو دهد، که در این صورت روزه اش باطل می شود؛ مگر آن قدر اندک باشد که در آب دهان ، از بین رفته حساب شود.

مسأله 92. اگر به علت باد یا طوفان، غباری غلیظ پیدا شود و طوری باشد که معمولا چنین غباری، در صورت عدم مراقبت ، به حلق می رسد و انسان با اینکه متوجه است و می تواند مواظبت کند، مواظبت نکند و آن غبار به حلق برسد، بنابر احتیاط واجب روزه اش - با توضیحی که در مسأله «88» ذکر شد - باطل می شود؛ اما لازم نیست از گرد و غباری که در اثر وزش باد یا طوفان پدید می آید و پرهیز از آن معمولا دشوار و سخت است، پرهیز شود.

مسأله 93. اگر روزه دار مواظبت نکند و غبار یا دود و مانند اینها وارد حلق وی شود، چنانچه یقین یا اطمینان داشته که به حلق نمی رسد، روزه اش صحیح است. همچنین است حکم، اگر گمان می کرده که به حلق نمی رسد و بدین جهت مواظبت ننموده است، ولی احتیاط مستحب آن است که در این صورت،

قضای آن روزه را نیز به جا آورد.

مسأله 94. اگر فرد فراموش کند که روزه است و مواظبت نکند، یا بی اختیار غبار و مانند آن به حلق او برسد، روزه اش باطل نمی شود.

مسأله 95. «اسپری آسم» که برای تنگی نفس استعمال می شود، اگر دارو را فقط وارد ریه و شش ها می کند و دارو وارد مری نمی شود، روزه را باطل نمی کند.

6. باقیماندن بر جنابت تا اذان صبح

مسأله 96. فردی که جنب است، باید قبل از اذان صبح ماه مبارک رمضان غسل کند یا چنانچه وظیفه اش تیمم است تیمم کند. توضیح احکام باقی ماندن بر جنابت در اقسام مختلف روزه، در مسائل آینده ذکر می شود.

مسأله 97. اگر فرد جنب عمدا در ماه رمضان تا اذان صبح غسل نکند یا اگر وظیفه اش تیمم است تیمم ننماید، باید روزه آن روز را تمام کند و بنابر احتیاط واجب ، آن را به نیت قربت مطلقه ⁽¹⁾انجام دهد؛ سپس باید روز دیگری را نیز روزه بگیرد و چون معلوم نیست روزه آن روز دیگر، قضا است یا عقوبت، آن روز را نیز به قصد آنچه وظیفه اوست قربة إلی الله روزه بگیرد.

مسأله 98. باقی ماندن غیر عمدی بر جنابت تا اذان صبح در ماه مبارک رمضان اشکال ندارد؛

نیز کسی که از جنابت خویش اطلاع نداشته است (جاهل به موضوع بوده، نه اینکه حکم جنابت را نمی دانسته) چنانچه در بین روز ماه مبارک رمضان یا بعد از آن متوجه شود که جنب بوده و با حال جنابت روزه گرفته است، روزه اش صحیح می باشد.

همچنین، کسی که می دانسته جنب است و با اعتقاد به اینکه در اعضای بدنش مانعی نیست، غسل جنابت انجام داده و روزه گرفته ، سپس در بین روزا بعد از آن متوجه شود که اتفاقا مانعی در اعضای بدن به هنگام غسل بوده یا به دلیل دیگری (به علت جهل به موضوع)، غسلش باطل بوده ، مثل اینکه بفهمد

غسل برایش ضرر قابل توجهی داشته یا آب غسل نجس بوده است، روزه او صحیح می باشد و قضا نیز ندارد، ولی اگر با آن حال نماز خوانده ، نمازش باطل است. مسأله 99. کسی که می خواهد قضای روزه ماه رمضان را بگیرد، هرگاه تا اذان صبح عمدة جنب بماند، نمی تواند آن روز را روزه بگیرد و اگر از روی عمد نباشد، می تواند در آن روز، روزه قضای ماه مبارک رمضان بگیرد، هرچند احتیاط مستحب است که آن روز را روزه قضا نگیرد.

مثلا فردی که می خواهد قضای روزه ماه رمضان را بگیرد، اگر بعد از اذان صبح از خواب بیدار شود و متوجه شود محتلم شده و بداند قبل از اذان محتلم شده است، می تواند آن روز را به قصد قضای ماه رمضان روزه بگیرد، هرچند احتیاط مستحب ترک این کار است.

مسأله 100. اگر فرد جنب در غیرروزه ماه رمضان و قضای آن - هرروزه واجب یا مستحب دیگر - عمدا تا اذان صبح برحال جنابت باقی بماند، اشکال ندارد و می تواند آن روز را روزه بگیرد.

مسأله 101. اگر جنب در ماه رمضان غسل را فراموش کند و بعد از یک روز یادش بیاید، باید روزه آن روز را قضا نماید و اگر بعد از چند روز یادش بیاید، روزه هرچند روزی را که می داند جنب بوده قضا نماید؛ مثلا اگر نمی داند سه روز جنب بوده یا چهار روز، باید روزه سه روز را قضا کند و اگر در همان روز یادش بیاید، باید روزه آن روز را تمام کند و احتیاط واجب آن است که در آن، قصد قربت مطلقه داشته باشد و علاوه بر آن، قضای روزه را نیز باید انجام دهد و منظور از قضا در این مسأله، به معنایی است که در مسأله «97» ذکر شد.

شایان ذکر است، این حکم اختصاص به روزه ماه مبارک رمضان دارد و شامل

سایر اقسام روزه نمی شود.

مسأله 102. کسی که می دانسته جنب است، ولی واجب بودن روزه فردا یا روزهای بعد در ماه رمضان را فراموش نموده، مثلا فراموش کرده که فردا اول ماه رمضان

است و بعد از اذان صبح ملتفت واجب بودن روزه آن روز می شود، حکمی که در مسأله «98» بیان شد در مورد آن جاری می شود. بنابراین، اگر مفطری انجام نداده و قبل از ظهر است باید آن روز را روزه بگیرد و روزه اش صحیح می باشد و قضابر عهده او ثابت نیست.

مسأله 103. کسی که در شب ماه رمضان برای هیچ کدام از غسل و تیمم وقت ندارد و به وقت نداشتن هم توجه دارد، اگر خود را جذب کند، حکم باقیماندن عمدی بر جنابت را دارد که در مسأله «97» ذکر شد.

مسأله 104. اگر فرد بداند وقت برای غسل ندارد و وقت او تنها به اندازه تیمم است و خود را جنب کند و در وقت باقیمانده تیمم نماید، روزه اش صحیح است.

شایان ذکر است، به لحاظ حکم تکلیفی، احتیاط واجب در ترک این کار است. ⁽¹⁾

مسأله 105. کسی که در شب ماه رمضان جنب است و وقت برای غسل دارد، چنانچه عمدا غسل نکند تا وقت تنگ شود، باید تیمم کند و روزه بگیرد و در این صورت روزه اش صحیح است، هرچند گناهکار می باشد.

مسأله 106. اگر روزه دار در روز محتلم شود، ⁽²⁾واجب نیست فورا غسل کند.

مسأله 107. کسی که مس میت کرده ، یعنی جایی از بدن خود را به بدن میت رسانده، می تواند بدون غسل مس میت ، روزه بگیرد و اگر در حال روزه هم میت را مس نماید، روزه او باطل نمی شود.

مسأله 108. کسی که در شب ماه رمضان جنب است، چنانچه بداند یا احتمال عقلایی دهد که اگر بخوابد تا اذان صبح بیدار نمی شود، بنابر احتیاط واجب نباید غسل نکرده بخوابد و در این حکم ، فرقی بین مرتبه اول خوابیدن و دفعات بعد نیست.

مسأله 109. اگر فردی که جنب است در شب ماه رمضان برای بار اول»، عمدا بخوابد و تا اذان صبح بیدار نشود، حکم روزه او صورت های مختلفی دارد:

با تصمیم به اینکه بعد از بیدار شدن غسل کند، بخوابد؛ در این صورت، روزه وی صحیح است.

در این صورت، باید روزه آن روز را تمام کند و بنابر احتیاط واجب ، آن را به قصد قربت مطلقه انجام دهد و قضای آن را نیز به معنایی که در مسأله «97» ذکر شد، به جا آورد.

در این صورت، باید روزه آن روز را تمام کند و بنابر احتیاط واجب آن را به قصد قربت مطلقه انجام دهد و بنابر احتیاط واجب قضای آن را نیز به معنایی که در مسأله «97» ذکر شد، به جا آورد.

در این دو صورت (4 و 5)، باید روزه آن روز را تمام کند و بنابر احتیاط واجب آن را به نیت قربت مطلقه انجام دهد و قضا - به معنایی که در مسأله «97» ذکر شد - و کفاره بر او واجب می شود.

این صورت، بنابر احتیاط واجب حکم مورد قبل را دارد.

مسأله 110. اگر جنب در شب ماه رمضان بخوابد و بیدار شود و یقین یا اطمینان داشته باشد یا احتمال معقول دهد که اگر دوباره بخوابد، قبل از اذان صبح بیدار می شود و تصمیم هم داشته باشد که بعد از بیدار شدن غسل کند، چنانچه دوباره بخوابد و تا اذان بیدار نشود، باید آن روز را روزه بگیرد و بنابر احتیاط واجب، آن را به نیت قربت مطلقه انجام دهد. سپس باید روزه آن روز را به معنایی که در مسأله «97» ذکر شد، قضا کند؛

حکم مذکور برای کسی که از خواب دوم بیدار شده و با شرایطی که ذکر شد، برای مرتبه سوم بخوابد، نیز جاری است؛ البته در این صورت (خواب سوم) به طور کلی و در صورت اول (خواب دوم) اگر احتمال عقلایی بیدار شدن میداده، اما اطمینان به آن نداشته است، احتیاط مستحب است که کفاره هم بدهد.

مسأله 111. خوابی که در آن احتلام صورت گرفته است، «خواب اول» حساب می شود. بنابراین، اگر فرد پس از بیدار شدن از خواب احتلام، دوباره بخوابد و تا اذان صبح بیدار نشود، همچنان که در مسأله قبل ذکر شد، باید به معنایی که در مسأله «97» بیان شد، روزه آن روز را قضا کند.

مسأله 112. اگر فرد جنب در شب ماه مبارک رمضان، به دلیل تنگی وقت یا ضرر داشتن آب و مانند آن وظیفه اش تیمم باشد، واجب است تیمم نماید؛ ولی بعد از انجام تیمم لازم نیست تا اذان صبح بیدار بماند و می تواند بخوابد.

7. باقیماندن زن بر حیض و نفاس تا اذان صبح

مسأله 113. زنی که در شب ماه مبارک رمضان از حیض یا نفاس پاک شده است قبل از اذان صبح ماه مبارک رمضان باید غسل کند یا چنانچه وظیفه اش تیمم است تیمم کند و توضیح احکام باقی ماندن بر حیض یا نفاس در اقسام مختلف روزه در مسائل بعد ذکر می شود.

مسأله 114. اگرزن در شب ماه رمضان قبل از اذان صبح از حیض یا نفاس پاک شود و عمدا غسل نکند و اگر وظیفه اش تیمم است تیمم ننماید، روزه آن روز را باید تمام کند و بنابر احتیاط واجب آن را به نیت قربت مطلقه ⁽¹⁾انجام دهد، سپس باید در روز دیگری قضای آن را نیز بگیرد و چون معلوم نیست روزه آن روز دیگر، قضا است یا عقوبت است، آن روز را نیز به قصد قربت مطلقه روزه بگیرد.

مسأله 115. باقیماندن غیر عمدی بر حیض یا نفاس تا اذان صبح در ماه مبارک رمضان اشکال ندارد. بنابراین، هرگاه زن در شب ماه رمضان پیش از اذان صبح در واقع پاک شده باشد، ولی خودش با یقین یا اطمینان به اینکه هنوز پاک نشده، غسل ننماید و پس از اذان صبح، مثلا بین الطلوعین متوجه شود، باید روزه بگیرد و روزه اش صحیح است.

مسأله 116. در روزه قضای ماه رمضان اگرزن عمدا غسل و تیمم را ترک کند، بنابر احتیاط واجب نمی تواند آن روز را روزه قضا بگیرد و چنانچه غیرعمدی بوده، اشکال ندارد.

مسأله 117. در غیر روزه ماه رمضان و قضای آن، از اقسام روزه های واجب و مستحب، اگرزن عمدا غسل و تیمم را ترک کند و تا اذان صبح بر حیض یا نفاس باقی بماند اشکال ندارد و می تواند آن روز را روزه بگیرد.

مسأله 118. اگرزن قبل از اذان صبح در ماه رمضان از حیض یا نفاس پاک شود و برای غسل وقت نداشته باشد، باید قبل از اذان صبح تیمم نماید و در این صورت روزه اش صحیح است. همچنین، اگر وقت وسعت دارد ولی آب برای زن ضرر داشته باشد، وظیفه او تیمم است.

مسأله 119. زنی که در شب ماه رمضان از حیض یا نفاس پاک شده، اگرعمدة غسل نکند تا وقت تنگ شود، باید تیمم نماید و در این صورت روزه آن روزش صحیح است.

مسأله 120. اگرزن نزدیک اذان صبح در ماه مبارک رمضان از حیض یا نفاس پاک شود و برای هیچ کدام از غسل و تیمم وقت نداشته باشد، روزه اش صحیح است. مسأله 121. اگر زن در ماه مبارک رمضان غسل حیض یا نفاس را فراموش کند و بعد از یک یا چند روز یادش بیاید، روزه هایی که گرفته صحیح است. بنابراین، مسأله «101»، شامل غسل حیض یا نفاس نمی شود.

مسأله 122. اگرزن قبل از اذان صبح در ماه رمضان از حیض یا نفاس پاک شود، ولی بخوابد و در انجام غسل کوتاهی کرده و تا اذان غسل نکند و در تنگی وقت تیمم هم ننماید، باید روزه آن روز را تمام کند و بنابر احتیاط واجب، آن را به نیت قربت مطلقه انجام دهد. سپس روزه آن روز را به معنایی در مسأله «114» ذکر شد، قضا کند؛

ولی چنانچه کوتاهی نکند، هرچند سه مرتبه بخوابد و تا اذان غسل نکند و در تیمم کردن نیز کوتاهی نکند، روزه او صحیح است. بنابراین، احکام خاصی که برای خواب اول و دوم و بیشتر، برای فرد جنب بیان شد، در مورد فرد حائض و نفساء ، جاری نیست.

مسأله 123. اگرزن قبل از اذان صبح در ماه رمضان از حیض یا نفاس پاک شود و وظیفه اش به علت کمی وقت یا ضرر داشتن آب و مانند آن تیمم باشد، واجب است تیمم کند، ولی بعد از انجام تیمم لازم نیست تا اذان صبح بیدار بماند و می تواند بخوابد.

مسأله 124. زنی که در حال استحاضه کثیره است . هرچند غسلهای خود را با توضیحی که در فصل احکام استحاضه گفته شد به جا نیاورد - روزه او صحیح است؛ همچنان که در استحاضه متوسطه - هرچند غسل نکند - روزه اش صحیح است؛ البته احتیاط مستحب است که مستحاضه متوسطه یا کثیره غسل های روزانه خود را انجام دهد. ⁽¹⁾

مسأله 125. اگرزن روزه دار بعد از اذان مغرب متوجه شود که حیض شده و نداند آغاز حیض وی در بین روز واقع شده یا بعد از اذان مغرب بوده ، روزه آن روز وی صحیح است.

مسأله 126. اگر زنی که حائض بوده بعد از اذان صبح ماه رمضان از خواب بیدار شود و ملتفت شود از حیض پاک شده است و شک نماید قبل از اذان صبح از حیض پاک شده یا بعد از آن، روزه آن روز بروی واجب نیست و باید قضای آن را انجام دهد؛

اما اگر زن در بین روزی که روزه گرفته شک نکند و بعد از اذان مغرب شک نماید که قبل از اذان صبح از حیض پاک شده یا بعد از آن، روزه آن روز وی صحیح است. مسأله 127. اگرزن حائض قبل از اذان صبح ماه رمضان احتمال عقلایی دهد که از خون حیض پاک شده، باید در صورت امکان به کیفیتی که در جلد اول، مبحث

حیض»، مسأله «600» بیان شد استبراء نماید و نمی تواند در صورت شک، بدون استبراء بنا بر باقی بودن حیض بگذارد و غسل حیض یا تیمم بدل از غسل حیض که در فرض پاک شدن از حیض، برای ورود به صبح، واجب است را ترک نماید.

در صورت مذکور، چنانچه عمدا و بدون عذر استبراء را ترک نماید و بعد از اذان صبح خود را پاک ببیند و نداند پاکی از حیض بعد از اذان صبح حاصل شده یا قبل از آن، لازم است احتیاط نماید به اینکه آن روز را روزه بگیرد و قضای آن را نیز انجام دهد - با توضیحی که در مسأله «114» ذکر شد - و بنابر احتیاط واجب کفارة بقای عمدی بر حیض نیز بر عهده وی ثابت می شود.

شایان ذکر است، حکم مذکور در مورد زن نفساء نیز جاری می شود.

اما اگر چنین زنی توانایی استبراء نداشته یا اطمینان داشته که در باطن تا اذان صبح از حیض پاک نمی شود و بعد از اذان صبح خود را پاک ببیند و نداند پاکی از حیض بعد از اذان صبح حاصل شده یا قبل از آن، حکمی که در مسأله قبل بیان شد در مورد وی جاری می شود.

8. إماله کردن یا تنقیه

مسأله 128. إماله کردن ⁽¹⁾باشیء روان، هرچند از روی ناچاری و برای معالجه باشد، روزه را باطل می کند؛

ولی إماله کردن با شیء جامد مثل شیاف، روزه را باطل نمی کند؛ مگر آنکه در ابتدای ورود، به علت حرارت بدن، تبدیل به مایع روان شده و به داخل نفوذ کند و اما اگر در همان جا مواد دارویی آن جذب بدن شود، اشکال ندارد. همچنین، اگر زن شیء جامد یا مایع را در مهبل وارد نماید روزه اش صحیح است.

9. قی کردن

مسأله 129. هرگاه روزه دار عمدا قی (استفراغ کند، هرچند به دلیل بیماری یا برای نجات از مسمومیت و مانند آن ناچار به این کار باشد، روزه اش باطل می شود؛ ولی اگر سهوا یا بی اختیار قی کند، روزه اش صحیح است.

مسأله 130. اگر فرد در شب هنگام چیزی بخورد که میداند به علت خوردن آن، در روز بی اختیارقی می کند، روزه اش صحیح است.

مسأله 131. اگر روزه دار بتواند از قی کردن خودداری کند، چنانچه قی خود به خود انجام شده - به گونه ای که عرفا نگویند فرد، خودش را وادار به قی کردن نموده - لازم نیست از آن جلوگیری کند و روزه اش صحیح می باشد.

مسأله 132. اگر خرده های غذا یا اشیای ریز دیگر، در گلوی روزه دار برود، چند صورت دارد

الف. به اندازهای پایین رفته باشد که به فرو دادن آن، خوردن گفته نشود؛ در این صورت لازم نیست آن را بیرون آورد؛ بلکه نباید آن را با قی کردن بیرون آورد و روزه اش صحیح است.

ب. به مقداری که در قسمت «الف» ذکر شد، فرو نرفته و مجبور باشد یا آن را

ببلعد یا بیرون آورد؛ در این صورت نباید آن را ببلعد؛ بلکه واجب است بیرون آورد، هرچند برای این کار مجبور به قی کردن شود؛ مگر در صورتی که قی کردن برای او ضرر قابل توجه، یا سختی زیادی - که معمولا قابل تحمل نیست - داشته باشد و در هر دو صورت (بلعیدن و قی کردن)، روزه اش باطل می شود.

مسأله 133. اگر انسان سهوا چیزی را فرو ببرد و پیش از رسیدن به معده یادش بیاید که روزه است، چنانچه از حلق گذشته و به قدری پایین رفته باشد که اگر آن را داخل معده کند به آن خوردن نگویند، لازم نیست آن را بیرون آورد و روزه او صحیح است.

مسأله 134. اگر روزه دار بداند به علت آروغ زدن، چیزی از گلوبیرون می آید، چنانچه طوری باشد که عرفا بر آن، قی کردن صدق کند، نباید عمدا آروغ بزند؛ ولی اگر نداند، اشکال ندارد.

مسأله 135. اگر فرد آروغ بزند و چیزی در فضای دهانش بیاید، باید آن را بیرون بریزد و اگر بی اختیار فرو رود، روزه اش صحیح است و چنانچه عمدا آن را فرو ببرد، بنابر احتیاط واجب روزه اش باطل می شود.

بنابراین، چنانچه مثلا در روزه ماه رمضان چنین کند، باید روزه آن روز را به قصد

قربت مطلقه ⁽¹⁾به پایان برده و قضای آن را هم به جا آورد و باید بنابر احتیاط واجب کقاره هم بدهد.

شایان ذکر است، اگر با آروغ زدن، شیئی در دهان فرد بیاید که خوردن آن حرام است - مثل خون یا غذایی که از صورت غذا بودن خارج شده، به گونه ای که عرفة از خبائث محسوب شده و عمدا آن را فرو برد، همین حکم در مورد آن جاری است، ولی احتیاط مستحب است در این صورت کفاره جمع بدهد.

احکام مبطلات روزه

مسأله 136. اگر انسان عمدا و با اختیار و با اینکه حکم شرعی را می داند، کاری که روزه را باطل می کند انجام دهد، روزه او باطل ⁽¹⁾می شود. ⁽²⁾

مسأله 137. اگر انسان یکی از مفطرات روزه را به طور غیر عمدی مرتکب شود، اشکال ندارد و روزه اش صحیح است و در موارد غیرعمد، بین سهو، فراموشی

غفلت و عدم اختیار فرقی نیست؛ ولی مواردی از این حکم استثنا می شود:

الف. اگر فرد برای رفع تشنگی و خنک شدن»، آب در دهان بگرداند و در حالی که می داند روزه است، آب بی اختیار فرو رود، همان طور که در مورد نهم از مسأله «160» ذکر می شود، قضای آن روز بر او واجب می شود.

ب. اگر فرد در ماه مبارک رمضان، غسل جنابت را فراموش کند و روزه بگیرد و بعد از سپری شدن یک یا چند روز، یادش بیاید، همان طور که در مسأله «101» ذکر شد، باید قضای آن را به قصد قربت مطلقه انجام دهد.

ج. اگر جنب با توضیحی که در بخش باقی ماندن بر جنابت ذکر شد، بخوابد و تا صبح غسل نکند، باید روزه آن روز را تمام کرده و بنابر احتیاط واجب، آن را به نیت قربت مطلقه انجام دهد، سپس روز دیگری را با نیتی که در مسأله «97» ذکر شد، روزه بگیرد.

مسأله 138. اگر انسان نداند که بعضی از آنچه به عنوان مفطرات ذکر شد، روزه را باطل می کند و به علت ندانستن حکم، آن را انجام دهد، چنانچه آن مفطر،

خوردن» یا «آشامیدن» یا «جماع» باشد، در هر صورت روزه اش باطل می شود و اگر سایر مفطرات بوده، چند صورت دارد:

الف. اگر در یادگیری مسأله کوتاهی کرده باشد (که در این صورت جاهل مقصر

محسوب می شود) روزه اش باطل می شود.

ب. اگر در یادگیری مسأله کوتاهی نکرده و هنگام انجام مبطل، تردید هم نداشته است (که در این صورت جاهل قاصر می باشد) روزه اش صحیح می باشد. ⁽¹⁾

ج. چنانچه فرد، در هنگام انجام مفطر، برای ارتکاب آن، حجت شرعی داشته باشد که در این صورت هم جاهل قاصر محسوب می شود) روزه اش باطل نمی شود. مسأله 139. اگر روزه دار سهوا یکی از کارهایی که روزه را باطل می کند، انجام دهد و به اعتقاد اینکه روزه اش باطل شده، عمدا دوباره یکی از آنها را به جا آورد، حکم مسأله قبل درباره او جاری می شود.

مسأله 140. اگر چیزی به زور در گلوی روزه دار بریزند، روزه او باطل نمی شود، ولی اگر مجبورش کنند که روزه خود را به یکی از سه مورد «خوردن» یا «آشامیدن» یا «جماع» باطل کند (اکراه)، مثلا به او بگویند: «اگر غذا نخوری ضرر مالی یا جانی یا آبرویی به تو می زنیم» و خودش از روی ناچاری برای جلوگیری از ضرر چیزی بخورد، روزه او باطل می شود و در غیر آن سه مورد از سایر مفطرات نیز، بنابر احتیاط واجب، روزه اش باطل می شود و این حکم در مورد تقیه نیز که افطار برفرد واجب می شود، جاری است. ⁽²⁾

مسأله 141. روزه دار نباید جایی برود که می داند چیزی درگلویش می ریزند یا

مجبورش می کنند که خودش روزه خود را باطل کند و اگر برود و از روی ناچاری خودش کاری که روزه را باطل می کند انجام دهد، روزه او باطل می شود. همچنین است بنابر احتیاط لازم، چنانچه چیزی را در گلویش بریزند.

مسأله 142. تظاهر به روزه خواری که مصداق هتک حرمت ماه مبارک رمضان است حرام می باشد، هرچند فرد در روزه نگرفتن عذر شرعی داشته باشد؛

البته اگر معذور بودن وی در بین اهل عرف امر روشن و آشکاری باشد - مانند پیرمرد کهنسالی که به جهت مشقت زیادی که معمولا تحمل نمی شود روزه نمی گیرد یا مریضی که رزوه برایش ضرر دارد و بیماریش عیان و آشکار است - طوری که تظاهروی به روزه خواری عرفا مصداق هتک نباشد اشکال ندارد؛ اما برای بیماری که عذرش آشکار نیست، تظاهر به روزه خواری جایز نیست .

مواردی که برای روزه دار مکروه شمرده شده است

مسأله 143. چند مورد برای روزه دار مکروه شمرده شده و از آن جمله است:

دارد و احتیاط مستحب در ترک آن است.

برسد.

می رسد، جایز نیست.

احکام روزه قضا

بعضی از مواردی که قضای روزه، واجب نیست

مسأله 144. در موارد زیر لازم نیست مکلف قضای روزه را انجام دهد

بعضی از مواردی که قضای روزه، واجب است

مسأله 145. در موارد زیر واجب است مکلف قضای روزه را به جا آورد:

که مرتد بوده باید قضا نماید و در این حکم ، فرقی بین مرتد فطری و مرتد ملی نیست.

است، بعد از برطرف شدن عذر، واجب است قضا نماید.

نگیرد و بعد بفهمد ماه مبارک رمضان بوده، واجب است قضای آن را به جا آورد.

روز، روز آخر ماه مبارک رمضان بوده، واجب است قضای آن روز را به جا آورد. مسأله 146. اگر انسان روزه ماه رمضان را عمدا نگیرد، احکام ذیل در مورد وی جاری می باشد:

الف. باید از روزه خواری خویش جدا به درگاه الهی توبه نماید.

ب. واجب است قضای آن را به جا آورد.

ج. با شرایطی که در مبحث کفاره روزه ذکر می شود، کقاره عمد ماه مبارک رمضان بر عهده او ثابت می شود و واجب است برای هر روز روزه خواری دو ماه روزه بگیرد، یا به شصت فقیر طعام بدهد، یا یک بنده آزاد کند.

د. چنانچه تا ماه رمضان آینده قضای آن روزه را به جا نیاورد، بنابر احتیاط واجب ، برای هر روز یک بند طعام نیز بابت کفاره تأخیر بدهد.

احکام دیگر روزه قضا

مسأله 147. کسی که چند روز روزه قضای ماه مبارک رمضان دارد و تعداد آنها را نمی داند یا فراموش کرده، مثلا نمی داند که سه یا چهار یا پنج روز بوده ، چنانچه مقدار مورد یقین یا اطمینان - در این مثال سه روز را روزه بگیرد، کافی است و واجب نیست تعداد بیشتر از آن را، که مشکوک است به جا آورد؛

البته احتیاط مستحب است به قدری روزه بگیرد که یقین یا اطمینان کند تمام آنها را انجام داده است. بنابراین، در مثال ذکر شده، بهتر است احتیاط پنج روز روزه قضا بگیرد. ⁽¹⁾

مسأله 148. اگر انسان تعداد روزه های قضا را که بر عهده اش است می داند - مثلا پنج روز - ولی نمی داند چه تعداد از آنها را به جا آورده است، باید مقدار مشکوک را انجام دهد. بنابراین، در مثال مذکور اگر می داند که دو روز از روزه های قضا را انجام

داده و نسبت به سه روز دیگر شک دارد، باید سه روز دیگر روزه قضا بگیرد. ⁽¹⁾

مسأله 149. اگر انسان به جهت عذری چند روز روزه نگیرد و بعد شک کند که چه وقت عذر او برطرف شده، واجب نیست مقدار بیشتری را که احتمال می دهد روزه نگرفته قضا نماید؛

مثلا کسی که قبل از ماه رمضان مسافرت کرده و نمی داند عصر پنجم ماه رمضان از سفر برگشته یا عصر ششم و یا اینکه مثلا در اواخر ماه رمضان مسافرت کرده و بعد از ماه رمضان برگشته و نمی داند که شب بیست و پنجم ماه رمضان مسافرت کرده یا شب بیست و ششم، در هر دو صورت می تواند مقدار کمتریعنی پنج روز را (در مثال دوم، در صورت کامل بودن ماه) قضا کند، هرچند احتیاط مستحب آن است که مقدار بیشتریعنی شش روز را قضا نماید.

مسأله 150. اگر انسان از چند ماه رمضان روزه قضا داشته باشد، رعایت ترتیب در قضای آنها لازم نیست. بنابراین، قضای هر کدام را که اول بگیرد اشکال ندارد.؛

ولی اگر وقت قضای روزه ماه رمضان آخر نسبت به زمان فرا رسیدن ماه رمضان جدید کم باشد، مثلا پنج روز از ماه رمضان آخر قضا داشته باشد و پنج روز هم به ماه رمضان جدید مانده باشد، احتیاط مستحب آن است که اول قضای ماه رمضان آخر را بگیرد.

مسأله 151. اگر قضای روزه چند ماه رمضان بر انسان واجب باشد و درنیت، معین نکند روزه ای را که می گیرد قضای کدام ماه رمضان است، قضای آخرین سال حساب نمی شود. بنابراین، هرچند این کار با توضیحی که در مسأله قبل بیان شد - تکلیف جایز است، ولی کفارۂ تأخیر در موارد وجوب آن ساقط نمی شود.

مسأله 152. در روزه های قضا، رعایت موالات لازم نیست. بنابراین، اگر کسی یک هفته پشت سر هم روزه ماه مبارک رمضان را - چه با عذر و چه بدون عذر - نگرفته، در هنگام قضای آن، واجب نیست هفت روز روزه را پشت سر هم انجام دهد.

مسأله 153. روزه داری که قضای روزه ماه رمضان از خودش دارد و روزه قضا گرفته است، می تواند قبل از اذان ظهر، روزه خود را باطل نماید، ولی اگر وقت قضای روزه ماه رمضان آخر نسبت به زمان فرا رسیدن ماه رمضان جدید کم باشد، مثل اینکه فرد، یک هفته روزه قضا از ماه رمضان سال قبل دارد و فقط هفت روز هم به ماه رمضان سال جدید باقی مانده است، در این صورت، احتیاط مستحب آن است که روزه خویش را باطل ننماید. ⁽¹⁾

اما بعد از اذان ظهر، افطار عمدی روزه قضای ماه رمضان جایز نیست و کفاره

دارد، که توضیح آن در مسأله «155» ذکر می شود.

مسأله 154. اگر فردی قضای روزه میتی را گرفته باشد، احتیاط مستحب آن است که بعد از اذان ظهر روزه را باطل نکند. ⁽²⁾

مسأله 155. کسی که قضای روزه ماه رمضان خودش را گرفته، اگر بعد از اذان ظهر عمدة با «خوردن» یا «آشامیدن» یا «جماع» یا «استمناء» روزه خویش را باطل کند، واجب است ده فقیر را سیر کند یا به هر کدام یک مد طعام بدهد و اگر نمی تواند سه روز روزه بگیرد؛

البته چنانچه افطار روزه قضا در بعد از ظهر با مبطلاتی که ذکر شد، به علت ندانستن مسأله و حکم شرعی باشد، در صورتی که جاهل قاصر باشد، کفاره بر او واجب نیست، ولی اگر جاهل مقصر باشد - حتی بنابر احتیاط واجب در موردی که هنگام ارتکاب مبطل، تردید نداشته - پرداخت کفاره لازم می باشد.

مواردی که قضا و کفاره روزه واجب است

مسأله 156. اگر کسی روزه ماه رمضان را با «خوردن» یا «آشامیدن» یا «جماع» یا

«استمناء» یا «باقی ماندن بر جنابت» باطل کند، ⁽¹⁾در صورتی که عمدی و با اختیار باشد و به علت ناچاری و اضطراریا اکراه نباشد، علاوه بر قضا، کفاره هم براو واجب می شود و بنابر احتیاط واجب «باقی ماندن بر حیض و نفاس» نیز حکم جنابت را دارد؛

ولی کسی که سایر مبطلات روزه را عمدی و با اختیار مرتکب شده مثل قی کردن، إماله کردن، دروغ بستن به خداوند متعال و پیامبر خدا (صلی الله علیه وآله وسلم) و امامان (علیهم السلام) ، پرداخت کفاره بر او واجب نیست، هرچند احتیاط مستحب آن است که علاوه بر قضا، کفاره هم بدهد.

مسأله 157. اگر کسی یکی از موارد شش گانه ⁽²⁾را که در مسأله قبل ذکر شد، به علت ندانستن مسأله انجام دهد، یعنی نمی دانسته که این موارد، روزه را باطل می کند و آن را انجام دهد، چند صورت دارد

الف. در فراگیری مسأله کوتاهی کرده (جاهل مقصر محسوب شود) و در هنگام انجام مفطر تردید داشته و احتمال مفطر بودن آن را می داده؛ در این صورت، کفاره بر او بنابر احتیاط لازم، واجب می شود.

ب. در فراگیری مسأله، کوتاهی نکرده باشد (جاهل قاصر باشد) و یا حتی کوتاهی کرده باشد (جاهل مقصر باشد، اما در هر دو صورت، در هنگام انجام مفطر تردید نداشته باشد؛ در این فرض، کفاره بر او واجب نمی شود.

ج. برای انجام مفطر، در هنگام ارتکاب آن ، حجت شرعی داشته باشد (که در این مورد هم جاهل قاصر به حساب می آید)؛ در این صورت ، کفاره بر او واجب

نیست.

بنابراین، کسی که عقیده قطعی داشته که این مفطرات، روزه را باطل نمی کند،

هرچند در مقدمات چنین عقیده ای مقصر باشد، مثل اینکه در فراگیری مفطرات روزه ، کوتاهی کرده باشد، کفاره بر او واجب نیست.

این حکم در مورد کسی که نمی دانسته روزه بر او واجب است، مانند کودکانی که در اوائل سن بلوغ هستند و اعتقاد داشته اند که روزه بر آنان واجب نمی باشد، نیز جاری است.

مسأله 158. کسی که می دانسته موارد ششگانه ای که در مسأله «156» ذکر شد ⁽¹⁾روزه را باطل می کند، ولی نمی دانسته که با انجام آنها کفاره بر عهده او واجب می شود، کفاره از او ساقط نمی شود و باید کفاره بدهد.

مسأله 159. اگر کسی در حال روزه ماه مبارک رمضان کاری را انجام دهد که با صرف نظر از اینکه مفطر روزه است، به خودی خود، حرام می باشد - مثل استمناء - و این در حالی باشد که حرام بودن آن را می دانسته، ولی احتمال مفطر بودن آن را نمیداده و عقیده داشته که روزه را باطل نمی کند، در این صورت نیز کاره براو

واجب نمی شود.

مواردی که فقط قضای روزه، واجب است

مسأله 160. در چند مورد غیر از مواردی که قبلا به آنها اشاره شد، فقط قضای روزه برانسان واجب است و کفاره واجب نیست:

روزه بگیرد که توضیح آن در مسأله «101» ذکر شد.

قصد کند که روزه نباشد و نیز اگر قصد کند کاری که روزه را باطل می کند انجام دهد، ولی آن را انجام ندهد، به توضیحی که قبلا در نیت روزه ذکر شد.

ولی اگر فراموش کند که روزه است و آب را فرو دهد، یا به جهتی غیر از عطش و تشنگی مثل مواردی که مضمضه در آن مستحب است مانند وضو، مضمضه کند و بی اختیار فرو رود ، قضا ندارد. همچنین، اگر روزہ دار غیر آب، چیز دیگری را در

دهان ببرد و بی اختیار فرو رود، یا آب داخل بینی کند و بی اختیار فرو رود، قضا براو واجب نیست.

شایان ذکر است، اگر این امر همراه با تماس با زن بوده - مانند لمس یا بوسیدن یا ملاعبه - قضا و کفاره هردو واجب است.

البته، در هر صورت اگر یقین یا اطمینان داشته که منی خارج نمی شود، ولی اتفاق بی اختیار منی بیرون آمده، روزه اش صحیح است و قضا و کفاره ندارد.

احتیاط واجب این حکم (وجوب قضا) جاری است.

مسأله 161. در مسأله قبل در مورد اول» باید فرد آن روز را روزه بگیرد و بنابر احتیاط واجب ، آن را به نیت قربت مطلقه ⁽¹⁾انجام دهد، سپس باید قضای آن را هم به قصد ما فی الذمه اعم از قضا و عقوبت به جا آورد.

در «مورد دوم» هم اگر در بین روز است باید فرد آن روز را روزه بگیرد و بنابر

احتیاط واجب ، آن را به نیت قربت مطلقه انجام دهد و در هر صورت، باید قضای آن را هم به قصد ما فی الذمه اعم از قضا و عقوبت انجام دهد.

در «مورد سوم» در صورتی که روزه ریایی گرفته یا در تمام روز نت روزه نکرده یا قصد کرده روزه نباشد، روزه اش باطل است و باید قضای آن را انجام دهد و انجام

مفطرات بر او حرام می باشد و چنانچه افطار کند، دو معصیت کرده؛ یکی ترک روزه و دیگری افطار کردن و در مفطراتی که کاره دارد، کفاره هم بر او واجب می شود؛

اما اگر در بین روز ریا کرده یا قصد کرده روزه نباشد و بعد پشیمان شده یا قصد کرده کاری که روزه را باطل می کند انجام دهد، ولی آن را انجام نداده و بعد پشیمان شده یا از ابتدای روز نت روزه نکرده و مفطری هم مرتکب نشده و در بین روز پشیمان شده ، بنابر احتیاط واجب، باید رجاء آن روز را روزه بگیرد و قضای آن را هم بنابر احتیاط واجب ، انجام دهد و ارتکاب مفطرات در هر صورت، بر او حرام است و در صورت انجام مفطری که کفاره دارد، کقاره هم لازم می شود.

مسأله 162. در موارد چهارم تا دهم» از مسأله «160» روزه باطل است و باید تا انتهای روز امساک کند و قضای آن را هم انجام دهد.

و در «مورد یازدهم» نسبت به «خوردن» یا «آشامیدن» یا «جماع» روزه باطل است و امساک بنابر احتیاط واجب ، در صورت امکان لازم است و باید قضای آن را هم انجام دهد و غیر موارد سه گانه از سایر مفطرات، بنابر احتیاط واجب در صورت امکان، باید به قصد قربت مطلقه آن روز را روزه بگیرد و قضای آن را هم بنابر احتیاط واجب ، انجام دهد.

مسأله 163. اگر انسان شک کند که صبح شده یا نه، قبل از تحقیق هم می تواند کاری که روزه را باطل می کند انجام دهد؛ ولی اگر بعد معلوم شود که صبح بوده، باید قضای آن را به جا آورد، اما کفاره ندارد.

مسأله 164. اگر در ماه رمضان، بعد از تحقیق (نگاه کردن به افق برای مشاهده فجر صادق)، برای انسان معلوم نشود که صبح شده و کاری که روزه را باطل می کند انجام دهد، بعد معلوم شود صبح بوده، روزه اش صحیح است و قضا لازم نیست.

شایان ذکر است ، که تحقیق به وسیله ساعت یا رادیو و مانند آن در مورد این حکم کافی نیست و حکم نگاه کردن به افق برای مشاهده فجر صادق را ندارد.

کفاره های روزه

در این مبحث، به بیان احکام مربوط به کفاره های روزه پرداخته می شود.

اقسام کفاره های روزه

اشاره

کفاره های مربوط به روزه ماه مبارک رمضان را می توان به چهار دسته تقسیم نمود، که در مسائل بعد به توضیح آن پرداخته می شود . ⁽¹⁾

دسته اول از اقسام کفارہ: کفاره افطار عمدی در ماه مبارک رمضان

مسأله 165. کقاره افطار عمدی در ماه مبارک، اختصاص به فردی دارد که عمدة روزه خود را با ارتکاب یکی از مواردی که در مسأله «156» ذکر شد، باطل نموده است.

مسأله 166. در کاره افطار عمدی روزه ماه رمضان، فرد باید یک بنده آزاد کند، یا به دستوری که بعدا گفته می شود ⁽²⁾دو ماه روزه بگیرد، یا شصت فقیر را سیر کند یا به هر کدام یک شد که تقریبا «750 گرم» است، طعام یعنی گندم یا جویا نان و مانند اینها بدهد.

مسأله 167. اگر در کاره افطار عمدی روزه ماه رمضان انجام هیچ کدام از سه مورد ذکر شده در مسأله قبل برای فرد ممکن نباشد، باید به هر تعداد فقیری که می تواند، یک متن طعام بپردازد و اگر آن هم ممکن نیست ، استغفار نماید و احتیاط واجب آن است که در این دو صورت (صدقه و استغفار)، هروقت در آینده برایش توانایی حاصل گردید، کقاره را بپردازد یا آن را کامل نماید.

مسأله 168. کسی که کفارات متعدد عمد از ماه مبارک رمضان بر عهده دارد و فعلا از اینکه همه آنها را به طور کامل پرداخت کند ناتوان است، ولی می تواند در آینده

تدریجا کقارات را بپردازد، مثلا در طی چند سال آنها را ادا نماید، لازم است این کار را انجام دهد و در این صورت، نوبت به اینکه به هر تعداد فقیری که می تواند، یک ممد طعام بدهد نمی رسد.

شایان ذکر است، در فرضی که فرد برای همیشه ناتوان است و در آینده هم به تدریج نمی تواند کفارات را بپردازد، باید به هر تعداد فقیری که می تواند، یک مد طعام بدهد و لازم است مقدار طعامی را که تمکن از اعطای آن به فقرا دارد، بر تعداد روزهایی که افطار عمدی کرده، توزیع نماید با رعایت اینکه به هر فقیر کمتر از یک مند داده نشود و چنانچه طعام با توزیع به صورت مذکور برای تمام ایام کافی نباشد، برای مقداری که کافی نیست استغفار نماید؛ مثلا اگر فرد 60 کفارۂ عمد ماه مبارک رمضان برعهده دارد و فقط تا آخر عمر توانایی پرداخت 300 مد طعام را دارد، باید برای کفارۂ هر روز، پنج مد طعام لحاظ نماید و هر مد را به یک فقیر بپردازد.

مسأله 169. کسی که باید برای کاره یک روز، به شصت فقیر طعام بدهد، اگربه تمام شصت نفر دسترسی دارد، نمی تواند به جای آنکه به شصت فقیر، شصت طعام بدهد، به تعداد کمتری فقیر، طعام بیشتری بدهد که در مجموع همان شصت طعام بشود؛ مثلا جایز نیست به سی نفر هر کدام دود طعام بدهد و به آن اکتفا کند؛

ولی می تواند برای هر فرد از عیال و خانواده فقیر - هرچند نابالغ باشند- یک مد به آن فقیر بدهد و فقیر می تواند به وکالت از عائله و خانواده یا ولایت بر آنها - اگر نابالغ باشند - قبول نماید؛

البته اگر فرد نتواند شصت نفر فقیر را پیدا کند و مثلا فقط سی نفر را پیدا نماید، می تواند به هر کدام دو ممد طعام بدهد، ولی بنابر احتیاط واجب، هرگاه در آینده توانایی پیدا کرد، به سی نفر فقیر دیگر نیزیک مند طعام بدهد.

مسأله 170. اگر فرد روزه خود را با شیء حرام یا عمل حرام باطل کند، چه خود آن

شیء یا عمل، دراصل حرام باشد مثل شراب، زنا و استمناء، یا به جهتی حرام شده باشد، مانند خوردن غذای حلالی که برای انسان ضرر کلی و مهم دارد و نزدیکی کردن با همسر خود در حال حیض، یک کفاره که توضیح آن در مسأله «166 و 167» ذکر شد، کافی است؛

ولی احتیاط مستحب آن است که «کفارة جمع» بدهد؛ یعنی یک بنده آزاد کند ⁽¹⁾و دو ماه روزه بگیرد و شصت فقیر را سیر کند یا به هرکدام آنها یک مد گندم یا جویا نان و مانند اینها بدهد؛ توضیح بیشتر در مورد کفاره جمع در فصل «کفارات»، مسأله «1106» ذکر می شود.

مسأله 171. اگر روزه دار دروغی را به خداوند متعال و پیامبر اکرم (صلی الله علیه وآله وسلم) عمدا نسبت دهد، کفاره ندارد، ولی احتیاط مستحب آن است که کفاره بدهد.

مسأله 172. اگر روزه دار در یک روز ماه رمضان مفطراتی که باعث کفاره می شود را بیش از یک بار انجام دهد، چه اینکه یکی از آنها را چند بار تکرار کند، یعنی چند مرتبه بخورد یا بیاشامد یا چند مرتبه جماع یا چند مرتبه استمناء نماید و چه اینکه چند مفطر مختلف را انجام دهد، مثلا آب خورد و بعد جماع یا استمناء نماید، یک کفاره برای همه آنها کافی است و لازم نیست کفاره های متعدد بدهد.

همین طور اگرفرد، روزه واجب ماه رمضان را عمدا نگیرد و نیت روزه نداشته باشد و در روز چند بار مفطرانجام دهد - هرچند جماع یا استمناء باشد - باز هم پرداخت یک کاره کافی است.

مسأله 173. اگر روزه دار در ماه رمضان با زن خود که روزه دار است جماع کند، چنانچه زن را اکراه کرده باشد، باید کفاره روزه خودش و بنابر احتیاط واجب، کقارة دیگری بابت اکراه زن بدهد و برزن کفاره واجب نیست، اما اگر زن به جماع راضی بوده، بر هر کدام یک کفاره واجب می شود.

مسأله 174. اگرزنی، شوهر روزه دار خود را بر جماع اکراه نماید، بابت افطار روزه خودش یک کاره بر او واجب می شود، ولی واجب نیست به علت اکراه مرد، کفاره دیگری بدهد و در این صورت (حالت اکراه)، بر شوهر او نیز کفاره واجب نیست.

مسأله 175. اگر روزه دار در ماه رمضان، زن خود را بر جماع اکراه کند و در بین جماع زن راضی شود، بر هر کدام یک کفاره واجب می شود، هرچند احتیاط مستحب آن است که مرد دو کفاره بدهد.

مسأله 176. اگر روزه دار در ماه مبارک رمضان با زن روزه دار خود که خواب است جماع نماید، یک کفاره بر او واجب می شود و روزه زن صحیح است و کفاره هم بر او واجب نیست.

مسأله 177. اگر مرد، زن خود را یا زن، شوهر خود را اکراه کند که غیر جماع کار دیگری که روزه را باطل می کند مثل خوردن و آشامیدن یا ملاعبه ای که موجب خارج شدن منی می شود، به جا آورد، بر هیچ یک از آنها از بابت اکراه طرف مقابل کقاره واجب نیست و چنانچه مفطری که مرتکب شده کقاره دارد، کافی است کفاره افطار عمدی مربوط به خود را بدهد.

مسأله 178. کسی که به علت مسافرت یا بیماری روزه نمی گیرد، نمی تواند زن روزه دار خود را اکراه بر جماع کند، ولی اگر او را اکراه نماید، کفاره بر مرد واجب نیست.

مسأله 179. کسی که عمد روزه خود را باطل کرده، اگر بعد از اذان ظهر مسافرت کند، یا قبل از ظهر برای فرار از کفاره سفرنماید، کفاره از او ساقط نمی شود؛ بلکه اگر قبل از اذان ظهر مسافرتی برای او پیش بیاید نیز، کفاره بر او واجب است.

مسأله 180. اگر فردی، عمدا روزه خود را باطل کند و بعد عذری مانند حیض یا نفاس یا مرض برای او پیدا شود، احتیاط مستحب آن است که کفاره بدهد، مخصوصا اگر به وسیله ای مانند دارو، حیض یا مرضی را به وجود بیاورد.

مسأله 181. اگر انسان شک کند مغرب شده یا نه، نمی تواند افطار کند و چنانچه

در ماه مبارک رمضان افطار نماید، علاوه بر اینکه باید قضای روزه را انجام دهد، با توضیحی که در مسأله «155» ذکر شد، کفاره هم بر او واجب می شود.

مسأله 182. اگر روزه دار به گفته کسی که می گوید: «مغرب شده» و گفته او شرعا معتبر نیست، افطار کند و بعد بفهمد مغرب نبوده یا شک کند که مغرب بوده است یا نه، قضا و کفاره بر او واجب می شود؛

اما اگر معتقد بوده گفته او حجت است یا آنکه به طریق عقلایی دیگری برای وی اطمینان حاصل شده، فقط قضا لازم می باشد و کفاره واجب نیست.

مسأله 183. اگر انسان یقین یا اطمینان کند که روز اول ماه رمضان است یا دو مرد عادل به عنوان بینه شهادت دهند که روز اول ماه رمضان است اما وی عمد، روزه خود را باطل کند، بعد معلوم شود که آخر ماه شعبان بوده، کفاره بر او واجب نیست. مسأله 184. اگر انسان شک کند آخر ماه رمضان است یا اول شوال (عید فطر) و عمدأ روزه خود را باطل کند، بعد معلوم شود اول شوال بوده، کفاره بر او واجب نیست.

دسته دوم از اقسام کفارہ: فدیه سالانه

مسأله 185. اگر انسان به علت بیماری، روزه ماه رمضان را نگیرد و بیماری او تا ماه رمضان سال بعد طول بکشد، به گونه ای که در تمامی ایام سال نتواند روزه بگیرد، قضای روزه هایی را که نگرفته بر او واجب نیست؛ ولی باید برای هر روز یک مد (تقریبا 750 گرم) طعام، یعنی گندم یا جویا نان یا برنج و مانند اینها به فقیر بدهد که آن را « فدیه سالانه» هم می نامند. ⁽¹⁾

مسأله 186. پرداخت کفاره مذکور در مسأله قبل (فدیه سالانه)، قبل از فرا رسیدن ماه رمضان سال بعد، در بین سال - قبل از گذشتن زمان قضای روزه - ⁽²⁾صحیح

نیست؛ ⁽¹⁾بلکه لازم است به مقداری صبر نماید تا زمان قضای روزه بگذرد.

مثلا کسی که سی روز کاره (فدیه) از ماه رمضان قبل به عهده دارد، می تواند با اتمام روز پانزدهم ماه شعبان، کقاره پانزده روز را بپردازد، و نیز کسی که کفاره ده روز به عهده اوست، با اتمام روز بیست و پنجم ماه شعبان، می تواند کفاره پنج روز را بپردازد.

مسأله 187. برای پرداخت کفاره مورد مذکور در مسأله «186» (فدیه سالانه) و همین طور موارد ذکر شده در مسائل بعدی، سیر کردن فقیر کافی نیست و لازم است یک مد طعام را به عنوان اینکه مال و ملک فقیر باشد به وی بپردازد.

مسأله 188. اگر فردی که بیماری مستمر دارد و روزه نمی گیرد، به جهت ندانستن مسأله، کفاره روزه اش را در سال های متعدد، بعد از ماه رمضان، قبل از فرا رسیدن زمان وجوب کفاره (فدیه) پرداخت می کرده، می تواند آنچه را هرسال بابت کفارۂ مریضی همان سال پرداخته ، برای سال یا سال های گذشته اش حساب نماید و اگر آنچه را تا کنون پرداخته به تعداد کفارات مریضی سال های گذشته بوده است، کفارات سال های گذشته ادا شده است و در این صورت، تنها لازم است کفارة سال اخیر را بعد از فرا رسیدن زمان آن، پرداخت نماید. ⁽²⁾

مسأله 189. اگر بیماری انسان چند سال طول بکشد، بعد از آنکه در بین سال آخر خوب شد، باید قضای ماه رمضان سال آخر را بگیرد و قضای روزه سال های قبل که به علت بیماری، نگرفته بر او واجب نیست؛ ولی باید برای هر روز از سال های قبل یک متن طعام به فقیر بدهد. ⁽³⁾

مسأله 190. اگر انسان به سبب بیماری ماه رمضان روزه نگیرد و بیماری او بعد از ماه رمضان نیز استمرار پیدا کند و در بین همان سال، قبل از فرا رسیدن زمان وجوب کفاره (فدیه) ⁽¹⁾- مثلا بعد از گذشت شش ماه از ماه رمضان قبل - فوت نماید، روزه هایی که نگرفته قضا و کفاره ندارد؛

بلکه اگر زمان مذکور نیز سپری شده، مثلا بعد از فرا رسیدن ماه رمضان سال بعد فوت نماید، روزه هایی که نگرفته قضا ندارد و نسبت به کفاره روزه اش چنانچه وصیت به ادای آنها نموده، واجب است از ثلث مالش پرداخت شود و اگر وصیت نکرده بر ورثه وی چیزی واجب نیست. ⁽²⁾

مسأله 191. اگر انسان به علت عذر دیگری غیر از بیماری روزه نگرفته باشد و عذر او تا ماه رمضان بعد باقی بماند، روزه هایی را که نگرفته باید قضا کند و احتیاط واجب آن است که برای هر روز یک مد طعام به فقیر بدهد.

مسأله 192. اگر فرد به علت بیماری، روزه ماه رمضان را نگیرد و بعد از ماه رمضان، بیماری او برطرف شود ولی عذر دیگری پیدا کند که نتواند تا ماه رمضان بعد قضای روزه را بگیرد، باید روزه هایی را که نگرفته قضا نماید و بنابر احتیاط واجب، برای هر روز یک بند طعام نیز به فقیر بدهد؛

همین طور، اگر در ماه رمضان به جز بیماری، عذر دیگری داشته باشد و بعد از ماه رمضان آن عذر برطرف شود و تا ماه رمضان سال بعد به علت بیماری نتواند روزه بگیرد، باید روزه هایی را که نگرفته قضا نماید و بنابر احتیاط واجب، برای هر روز یک بند طعام نیز به فقیر بدهد.

دسته سوم از اقسام کفارہ: کفارۂ تأخیر

مسأله 193. اگر انسان در ماه رمضان به علت عذری روزه نگیرد و بعد از ماه

رمضان، عذر او برطرف شود و تا ماه رمضان آینده عمد قضای روزه را نگیرد، باید روزه را قضا کند و برای هر روز یک بند (تقریبا 750 گرم) طعام، یعنی گندم یا جویا نان یا برنج و مانند اینها به فقیر بدهد؛ کفاره مذکور که بابت تأخیر در انجام روزه قضا است، «کفارة تأخیر» نامیده می شود. ⁽¹⁾

برای پرداخت کفاره مذکور در این مسأله (کفاره تأخیر) و همین طور موارد ذکر شده در مسائل بعدی، سیر کردن فقیر کافی نیست و لازم است یک مد طعام را به عنوان اینکه مال و ملک فقیر باشد به وی بپردازد.

مسأله 194. اگر انسان در ماه رمضان بدون عذر روزه نگیرد و تا ماه رمضان آینده عمدة قضای روزه را هم به جا نیاورد، باید روزه را قضا کند و بنابر احتیاط واجب، برای هر روز یک بند طعام هم بابت کفاره تأخیر به فقیر بدهد.

شایان ذکر است، از آنجا که فرد عمدأ روزه ماه رمضان را نگرفته، باید در مواردی

که در مسأله «156» ذکر شد، کفاره افطار عمدی را نیز بپردازد.

مسأله 195. اگر انسان در ماه رمضان به علت عذری روزه نگیرد و بعد از ماه رمضان، عذر او برطرف شود و از روی عمد یا سهل انگاری، قضای روزه را نگیرد تا آنکه وقت قضای روزه ماه رمضان قبل نسبت به زمان فرا رسیدن ماه رمضان جدید کم باشد، مثلا اگر یک هفته روزه قضا از ماه رمضان سال قبل دارد یک هفته به ماه رمضان جدید باقی باشد و در این فاصله زمانی نیز عذر پیدا کند، باید قضا را بعد از برطرف شدن عذر بگیرد و برای هر روز یک بند طعام بابت کفاره تأخیر به فقیر بدهد.

مسأله 196. اگر انسان در ماه رمضان به علت عذری روزه نگیرد و بعد از ماه رمضان، عذر او برطرف شود و بعد از برطرف شدن آن عذر تصمیم داشته باشد که روزه های خود را قضا کند، ولی قبل از آنکه قضا نماید، در کمی وقت - به معنایی که در مسأله قبل بیان شد - عذر دیگری پیدا کند، باید قضا را بعد از برطرف شدن

عذر بگیرد و نیز لازم است - حتی بنابر احتیاط واجب اگر عذر عرفی برای تأخیر در انجام قضای روزه تا زمان پدید آمدن عذر جدید داشته باشد - برای هر روز یک مد طعام بابت کفارة تأخیر به فقیر بدهد.

مسأله 197. اگر فردی به سبب ندانستن حکم شرعی معتقد بوده که روزه ماه رمضان بر او واجب نیست و روزه نگرفته و قضای روزه ها را نیز تا سال بعد به جا نیاورده، لازم است قضای روزه را انجام دهد و در صورتی که نسبت به واجب بودن قضای روزه، جاهل قاصر بوده، پرداخت کفاره تأخیر لازم نیست.

مسأله 198. اگر کسی می دانسته روزه قضا دارد، ولی نمی دانسته تأخیر در انجام روزه قضا تا ماه رمضان سال بعد، موجب ثابت شدن کفاره تأخیر می شود، کفارة تأخیر از وی ساقط نمی شود.

دسته چهارم از اقسام کفارہ: فدیه روزانه

اشاره

بر چهار گروه ، با توضیحی که در این مبحث ذکر می شود، روزه گرفتن واجب نیست، بلکه در بعضی از موارد آن جایز نیست. این چهار گروه با شرایطی که ذکر می شود، باید کاره (فدیه روزانه) پرداخت نمایند ⁽¹⁾و احکام آن در مسائل بعد ذکر می شود.

گروه اول از موارد فدیه روزانه

مسأله 199. بر پیرمرد یا پیرزنی که روزه گرفتن به سبب پیری، برای وی ممکن نیست یا سختی فوق العاده ای دارد که معمولا تحمل نمی شود، روزه واجب نیست و در صورت دوم (سختی فوق العاده) باید برای هر روز یک شد طعام (تقریبا 750 گرم) گندم یا جویا نان و مانند اینها به فقیر بدهد. ⁽²⁾

مسأله 200. برای پرداخت کقاره (فدیه ) در مورد مسأله قبل و همین طور مواردی که در مسائل بعد ذکر می شود، سیر کردن فقیر کافی نیست و لازم است یک مد طعام را به عنوان اینکه مال و ملک فقیر باشد به او بدهد.

مسأله 201. کسی که به سبب پیری روزه نگرفته، چنانچه بعد از ماه رمضان بتواند روزه بگیرد، احتیاط مستحب آن است که قضای روزه هایی را که نگرفته، به جا آورد.

مسأله 202. پیرمرد یا پیرزنی که علاوه بر عذر پیری و کهولت سن، مبتلا به مریضی مستمر در طول سال می باشد و روزه برایش ضرر دارد، روزه بروی واجب نیست و لازم نیست آن را قضا نماید و چنانچه پیری وی طوری باشد که اگر مریض هم نبود، روزه گرفتن برای وی به جهت کهولت سن سختی فوق العاده ای که معمولا تحمل نمی شود داشت، پرداخت دیه روزانه جهت پیری کافی است و لازم نیست جهت مریضی فدیه دیگری بپردازد، بلکه در این صورت اگر از انجام روزه عاجزو ناتوان باشد، اصلا تکلیفی بابت فدیه ندارد.

گروه دوم از موارد فدیه روزانه

مسأله 203. اگر انسان مبتلا به بیماری باشد که زیاد تشنه می شود و نمی تواند تشنگی و عطش را تحمل کند یا برای او سختی فوق العاده ای دارد که معمولا تحمل نمی شود، ⁽¹⁾روزه بر او واجب نیست، ولی در صورت دوم (سختی فوق العاده)، باید برای هر روز یک بند طعام به فقیر بدهد و فرد مذکور در صورتی که بعد بتواند روزه بگیرد، واجب نیست قضا نماید.

البته این حکم، اختصاص به بیماری استسقاء ندارد و شامل هرمرضی که مانند آن باشد و موجب احساس عطش و تشنگی شدید در فرد گردد نیز می باشد؛

اما این حکم شامل بیماران کلیوی ⁽¹⁾و مانند آنکه روزه برای آنان ضرر دارد نمی شود .

گروه سوم از موارد فدیه روزانه

مسأله 204. زنی که وقت زایمان او نزدیک است و روزه برای خودش یا بچه اش ضرر دارد، ⁽²⁾روزه بر او واجب نیست؛ بلکه در موارد ضرر حرام، نباید روزه بگیرد و باید برای هر روز یک بند طعام به فقیر بدهد و در هر دو صورت باید بعد روزه هایی را که نگرفته، قضا نماید و قضای روزه ، به دلیل حاملگی از او ساقط نمی شود.

شایان ذکر است، این حکم (پرداخت ممد) اختصاص به زن حامله ای دارد که وقت زایمان او نزدیک است ⁽³⁾مثل اینکه وارد ماه نهم حاملگی شده است و شامل زن حامله ای که زمان زایمان او نزدیک نیست، نمی شود.

گروه چهارم از موارد فدیه روزانه

مسأله 205. زنی که بچه شیر می دهد و شیر او کم است، چه مادر بچه یا دایة او باشد، یا بدون اجرت شیر دهد، چنانچه روزه برای خودش یا بچه ای که شیر می دهد ضرر داشته باشد، روزه بر او واجب نیست، بلکه در موارد ضرر حرام، نباید روزه بگیرد و باید برای هر روز یک بند طعام به فقیر بدهد و در هر دو صورت، روزه هایی را که نگرفته باید بعد قضا نماید و قضای روزه به سبب شیر دادن از او ساقط نمی شود.

شایان ذکر است، بنابر احتیاط واجب ، این حکم اختصاص به موردی دارد که شیر دادن بچه، تنها همین راه را داشته باشد، اما اگر راه دیگری برای شیر دادن بچه باشد، مثلا چند زن در شیر دادن او شرکت کنند، یا بتواند از شیرهای جایگزین

مثل شیر خشک، کمک بگیرد، بنابر احتیاط واجب روزه نگرفتن برای چنین زنی جایز نیست؛

البته اگر دایه دیگری غیر مادر نباشد و خوردن شیر خشک (و مانند آن) برای کودک هرچند در آینده موجب ضرر قابل توجه باشد، مانند نوزادی که در ماه های اول شیرخواریش باشد و خوردن شیر خشک سبب شود بعد از ماه رمضان از خوردن شیر مادر امتناع ورزد و این امر برای نوزاد ضرر قابل توجه داشته باشد، در این صورت همانند حالت اول روزه نگرفته و به جایش قضا و فدیه ثابت می شود.

مسأله 206. اگرزن حامله یا زن شیرده که در مسائل «204 و 205» ذکر شد، به جهت عذر حیض یا سفر به حد مسافت شرعی واجب نباشد روزه بگیرد، پرداخت فدیه بروی لازم نیست و فقط قضای روزه بر او واجب است.

احکام دیگر کفاره روزه

مسأله 207. کسی که باید برای هر روز یک بند طعام به فقیر به عنوان کفارة تأخیریا فدیه بدهد، می تواند کاره یا فدیه چند روز را به یک فقیر بدهد.

مسأله 208. اگر کفاره یا فدیه برانسان واجب شود و چند سال آن را به جا نیاورد، چیزی بر آن اضافه نمی شود.

بنابراین، اگر فرد قضای روزه ماه رمضان را چند سال به تأخیر بیندازد، باید قضا را بگیرد و به علت تأخیر در سال اول - با توضیحی که قبلا بیان شد - برای هر روز یک مد طعام به فقیر بدهد و اما برای تأخیر چند سال بعدی، چیزی بر او واجب نیست و کفارة تأخیر مکرر نمی شود. ⁽¹⁾

مسأله 209. انسان نباید در به جا آوردن کفاره های روزه کوتاهی و سهل انگاری کند، ولی لازم نیست فورا آنها را انجام دهد.

مسأله 210. اگر انسان نذر کند که روز معینی را روزه بگیرد، چنانچه در آن روز عمد روزه خود را باطل کند، باید کاره بدهد و کقارة آن در فصل «احکام نذر» و فصل «کفارات» خواهد آمد.

احکام روزه قضای ماه رمضان پدر (که بنابر احتیاط لازم، بر پسر بزرگتر واجب است)

مسأله 211. بعد از مرگ پدر، پسر بزرگتر، بنابر احتیاط لازم باید قضای روزه ماه رمضان او را با توضیحی که در فصل (نماز قضای پدر) بیان شد، به جا آورد؛

البته وی می تواند به جای هر روز یک مد (تقریبا 750 گرم) طعام به فقیر بدهد که در این صورت، قضای روزه های پدر، بر او واجب نیست؛ ولی اگر میت وصیت کرده که برای روزه هایش اجیر بگیرند، دادن طعام کافی نیست و در این صورت، باید از ثلث مال او برای روزه های قضایش، فردی را اجیر کنند. ⁽¹⁾

مسأله 212. اگر پدر غیر از روزه ماه رمضان، روزه واجب دیگری مانند روزه نذر را نگرفته باشد یا برای قضای روزه اجیر شده و نگرفته باشد، قضای آن بر پسر بزرگ تر لازم نیست.

مسأله 213. بعد از مرگ مادر احتیاط مستحب است پسر بزرگ تر، قضای روزه ماه رمضان او را به تفصیلی که در جلد اول فصل (نماز قضای پدر) بیان شد، به جا آورد؛

همچنان که کافی است به جای هر روز یک مد (تقریبا 750 گرم) طعام به فقیر بدهد، ولی اگر مادر وصیت کرده که برای روزه هایش اجیر بگیرند، دادن طعام کافی نیست و در این صورت، باید از ثلث مال مادر برای روزه های قضایش، فردی را اجیر کنند.

احکام روزه مسافر

مسأله 214. مسافری که باید نمازهای چهار رکعتی را در سفر دو رکعت بخواند، نباید روزه بگیرد - چه روزه واجب باشد ⁽¹⁾و چه روزه مستحب - و از این حکم، موارد زیر استثنا می شود:

الف. کسی که از قربانی واجب در حج تمتع ناتوان است، واجب است به جای آن ده روز، روزه بگیرد که باید سه روز اول آن را در بین همان سفر حج روزه بگیرد، هرچند مسافر باشد و هفت روز باقیمانده را پس از برگشتن به وطن به جا آورد. توضیح احکام آن، در کتاب «مناسک حج» ذکر شده است.

ب. کسی که در مناسک حج تمتع در وقوف عرفات، قبل از غروب آفتاب ، از سرزمین عرفات خارج شود و دوباره به عرفات برنگردد، باید یک شتر کفاره بدهد و اگر نتواند این کفاره را بدهد، باید هیجده روز روزه بگیرد و می تواند این هیجده روز را در همان حال سفر در مکه و یا در راه برگشتن و یا بعد از بازگشت به وطن به جا آورد. تفصیل احکام آن، در کتاب «مناسک حج» ذکر شده است.

ج. کسی که روزه مستحبی روز معینی را نذر کرده که آن را در سفریا آنکه چه در سفر باشد یا در سفر نباشد، به جا آورد. توضیح آن، در مبحث «احکام روزه مستحبی» ذکر می شود.

د. مسافری که می خواهد در مدینه منوره برای طلب حاجت سه روز روزه بگیرد.

توضیح آن، در مبحث «احکام روزه مستحبی» ذکر می شود.

مسأله 215. مسافری که نمازش را تمام می خواند مثل کسی که شغلش مسافرت، یا سفر او سفر معصیت است، می تواند در سفر روزه بگیرد؛ بلکه در مورد روزه واجب معین مثل روزه ماه مبارک رمضان باید در سفر روزه بگیرد.

مسأله 216. مسافرت در ماه رمضان اشکال ندارد؛ ولی مسافرت برای فرار از روزه ،

مکروه است؛ چه قبل از گذشتن بیست و سوم ماه رمضان و چه بعد از آن باشد؛ بلکه به طور کلی سفر در ماه رمضان کراهت دارد، مگر اینکه برای حج یا عمرہ یا به سبب ضرورتی باشد.

مسأله 217. اگر غیرروزه ماه رمضان، روز معین دیگری بر انسان واجب باشد، چنانچه با اجاره یا مانند آن واجب شده باشد یا روز سوم از روزهای اعتکاف باشد، نمی تواند در آن روز مسافرت کند و اگر در سفر باشد، چنانچه ممکن است باید قصد کند که ده روز در جایی بماند و آن روز را روزه بگیرد و حکم روزه مستحبی که با نذر بر فرد واجب شده، در مبحث «احکام روزه مستحبی» ذکر می شود.

مسأله 218. کسی که به سبب ندانستن مسأله، در سفر روزه گرفته (روزه واجب یا مستحب) و در بین روز مسأله را فهمیده، روزه اش باطل است و اگر بعد از مغرب مسأله را بفهمد، روزهای که گرفته صحیح است و فرقی ندارد که اصل مسأله شرعی نبودن روزه مسافر را نداند یا اینکه اصل آن مسأله را می دانسته، ولی به علت ندانستن بعضی از خصوصیات احکام مسافر، در سفر روزه گرفته است. ⁽¹⁾

مسأله 219. فردی که می داند روزه در سفر، شرعی نیست، اگر به جهت اشتباه در مطابقت دادن حکم مسأله با وضعیت خویش، خود را مسافر نداند و روزه بگیرد و بعد از مغرب متوجه اشتباه خویش گردد، ⁽²⁾روزه اش صحیح است؛ مثل فردی که معتقد بوده سفر او تا مقصد معین کمتر از هشت فرسخ است و روزه گرفته است و بعد از مغرب متوجه شود که آن فاصله، هشت فرسخ یا بیشتر بوده است؛ اما چنانچه در بین روز متوجه گردد، روزه اش باطل است.

مسأله 220. اگر فرد فراموش کند مسافر است یا فراموش کند روزه گرفتن برای مسافر باطل می باشد و در سفر روزه بگیرد - حتی بنابر احتیاط واجب در صورتی که بعد از مغرب متوجه شود - روزه او باطل می باشد.

مسأله 221. اگر روزه دار بعد از اذان ظهر مسافرت نماید، بنابر احتیاط واجب ، باید روزه خود را تمام کند، خصوصا اگر از شب نیت سفر نداشته باشد و در صورتی که به این احتیاط واجب عمل کرده و روزه را تمام کند، قضای آن لازم نیست.

مسأله 222. اگر روزه دار قبل از اذان ظهر مسافرت کند، بنابر احتیاط واجب نمی تواند آن روز را روزه بگیرد، خصوصا اگر از شب نیت سفر داشته باشد؛

البته نباید پیش از رسیدن به حد ترخص، عمدا عملی که روزه را باطل می کند انجام دهد، وگرنه با توضیحی که در مسأله «156» ذکر شد، کقاره بر او واجب می شود.

مسأله 223. اگر فردی که روزه ماه رمضان گرفته، قبل از اذان ظهر از وطن خود به مسافرت برود، ولی پیش از رسیدن به چهار فرسخ از قصد خود منصرف شده و قبل از اذان ظهر به وطنش برگردد، ⁽¹⁾چنانچه کاری که روزه را باطل می کند انجام نداده ، باید نیت روزه نماید؛

اما اگر کاری که روزه را باطل می کند انجام داده، احتیاط واجب آن است که در

بقیه روز از انجام دادن مفطرات خودداری نماید و قضای روزه آن روز بروی واجب است.

مسأله 224. اگر مسافر در ماه رمضان قبل از اذان ظهر به وطنش برسد، یا به جایی برسد که می خواهد ده روز در آنجا بماند، چنانچه کاری که روزه را باطل می کند انجام نداده ، بنابر احتیاط واجب، باید آن روز را روزه بگیرد و در این صورت قضا ندارد؛

اما اگر کاری که روزه را باطل می کند انجام داده، روزه آن روز بر او واجب نیست

و باید آن را قضا کند.

مسأله 225. اگر مسافر در ماه رمضان بعد از اذان ظهر به وطنش برسد، یا به جایی برسد که می خواهد ده روز در آنجا بماند، در صورتی که در سفر یکی از مفطرات را

انجام داده، نمی تواند روزه بگیرد و باید آن روز را قضا کند؛

اگر مفطرانجام نداده است، واجب نیست آن روز را روزه بگیرد و کافی است بعدا قضای آن را انجام دهد؛ بلکه اگر روزه بگیرد، بنابر احتیاط واجب روزه اش باطل است و نمی تواند به آن اکتفا نماید.

مسأله 226. ملاک در شروع سفر قبل از اذان ظهریا بعد از اذان ظهر، «خارج شدن از خود شهر است ، نه حد ترخص آن».

بنابراین، کسی که قبل از اذان ظهر از وطن خویش خارج شده ، ولی بعد از اذان ظهر از حد ترځض وطن خارج می شود، در مورد روزه حکم مسافری را دارد که قبل از ظهر مسافرت رفته است.

همچنین، در برگشت به وطن نیز، ملاک، رسیدن به «خود شهر» است. بنابراین، اگر فرد، قبل از اذان ظهر به نزدیکی وطنش برسد به گونه ای که خانه های آخر شهر دیده شود، ولی بعد از اذان ظهر وارد شهرش گردد، در مورد روزه حکم مسافری را دارد که بعد از اذان ظهر به وطن رسیده است.

احکام ویژه روزه مستحبی

مسأله 227. کسی که مبطل روزه انجام نداده، چنانچه در هر وقت از روزنیت روزه مستحبی بکند، هرچند فاصله کمی تا انتهای روز باشد، روزه او صحیح است؛

البته اگر فرد می داند یا مطمئن است که آفتاب غروب کرده و بخواهد در فاصله بین غروب آفتاب تا مغرب نیت روزه مستحبی نماید، بنابر احتیاط واجب روزه اش صحیح به حساب نمی آید.

مسأله 228. در روزه مستحب، اگر فرد قصد کند که روزه نباشد، یا مردد شود روزه باشد یا نباشد، یا قصد کند کاری که روزه را باطل می کند انجام دهد، یا مردد شود که به جا آورد یا نه، چنانچه آن مفطر را به جا نیاورد و قبل از پایان روز چه قبل از ظهر و چه بعد از ظهر دوباره نیت روزه کند، روزه او صحیح است.

مسأله 229. اگر کسی روزه مستحبی بگیرد، واجب نیست آن را به آخر برساند، بلکه اگر برادر مؤمنش او را به غذا دعوت کند مستحب است دعوت او را قبول کند و در بین روز، هرچند بعد از ظهر باشد، افطار نماید؛

این حکم مستحبی شامل هر موردی که اجابت درخواست برادر مؤمن جهت خوردن یا آشامیدن موجب سرور و خوشحالی وی می گردد نیز می شود؛ مانند اینکه فرد برادر دینیش را زیارت کند و او به جهت تکریم و مهمان نوازی، شربت یا شیرینی به وی تعارف نماید، در این حال مستحب است افطار کند تا موجب خوشحالی او گردد و بهتر است روزه دار بودن خویش را به وی اطلاع ندهد.

شایان ذکر است، حکم مذکور اختصاص به روزه مستحبی دارد و شامل روزه

قضا یا کفاره نمی شود و نیز شامل مورد نیابت - مانند روزه نیابتی قضایا مستحبی برای متوقی - نمی گردد.

مسأله 230. مسافرنمی تواند در سفر روزه مستحبی بگیرد، مگر در «مدینۂ طیبه» که می تواند برای حاجت خواستن، در آنجا سه روز روزه مستحبی بگیرد و احتیاط واجب است که آن سه روز، روزهای چهارشنبه و پنجشنبه و جمعه باشد. ⁽¹⁾

مسأله 231. اگر فرد نذر کند روزی را - چه معین و چه غیر معین - روزه مستحبی بگیرد، نمی تواند آن را در سفری که نماز در آن شکسته است به جا آورد، مگر آنکه نذر روزه معین باشد و در نت نذر، لحاظ کرده باشد که روزه را در سفر انجام دهد یا آنکه چه مسافر باشد چه مسافر نباشد، روزه بگیرد. ⁽²⁾

مسأله 232. اگر فرد نذر کند روز غیر معینی را در سفری که نماز در آن شکسته است روزه مستحبی بگیرد یا نذر کند روز غیر معینی را روزه مستحبی بگیرد، اعم از

اینکه در وطن باشد یا در سفری که نماز در آن شکسته است، نذر او صحیح نیست و نمی تواند در سفر روزه مستحبی بگیرد.

اما چنانچه فرد نذر کند که روز غیر معینی را در سفری که نماز در آن تمام است ⁽¹⁾روزه مستحبی بگیرد یا نذر کند روز غیر معینی را روزه مستحبی بگیرد، اعم از اینکه در وطن باشد یا در سفری که نماز در آن تمام است، نذر او صحیح می باشد و در هر دو صورت، باید طبق نذر مذکور عمل نماید.

مسأله 233. در کلیه مواردی که نذر روزه مستحبی در سفری که نماز در آن شکسته است جایز می باشد، لازم نیست انسان قبل از رفتن به مسافرت نذر کند، بلکه می تواند در حال سفر نیز نذر کند که در همان سفر روزه مستحبی بگیرد؛

ولی اگر در بین روز بخواهد روزه همان روز را در سفر نذر کند، صحت آن محل

اشکال است.

مسأله 234. اگر فرد نذر کند روز معینی را در وطن یا جایی که قصد اقامت ده روز نموده، روزه مستحبی بگیرد یا نذرش، شامل روزه در حال سفر نشود، می تواند در آن روز با اختیار خود، به حد مسافت شرعی مسافرت کند و روزه مستحبی که با نذر بر خود واجب کرده است را نگیرد و چنانچه در سفر باشد لازم نیست قصد اقامت ده روز کرده و روزه بگیرد، هرچند احتیاط مستحب آن است که تا ناچارنشود مسافرت نکند و چنانچه در سفر است قصد اقامت نماید.

شایان ذکر است، ملحق بودن عهد یا قسم در حکم مذکور به نذر، محل اشکال است و در صورت عهدیا قسم شرعی در این مورد، بنابر احتیاط واجب فرد نمی تواند در آن روز مسافرت برود و اگر در سفر باشد، بنابر احتیاط واجب باید قصد اقامت ده روز کند و آن روز را روزه بگیرد.

مسأله 235. در مواردی که فرد به صورت صحیح نذر کرده روز معینی را روزه مستحبی بگیرد، باید همان روز را روزه بگیرد و در صورتی که عمدا آن روز را روزه نگیرد، گناهکار است و باید قضای آن روز را بعدا به جا آورد و علاوه بر آن واجب است کفاره شکستن نذر - که در مسأله «1101» ذکر می شود - را بپردازد.

اما چنانچه به سبب عذر شرعی مثل مسافرت به حد مسافت شرعی یا بیماری یا حیض یا نفاس روزه نذر شده را نگیرد، لازم است قضای آن را بعدا انجام دهد؛ ولی کفاره ندارد.

مسأله 236. اگر فرد با رعایت شرایط صحت عهد یا قسم، با خداوند متعال عهد کند یا قسم به خداوند متعال بخورد که روز معینی را روزه مستحبی بگیرد و با این عمل، روزه مستحبی را بر خود واجب نماید، باید همان روز را روزه بگیرد و در صورتی که عمدأ روزه نگیرد، گناهکار است و واجب است کفارۂ شکستن عهد - که در مسائل «1099 و 1235» ذکر می شود - یا کفارۂ شکستن قسم - که در مسائل 11010 و 1176» ذکر می شود - را بپردازد، ولی واجب نیست قضای آن روزه را انجام دهد. مسأله 237. کسی که روزه قضای ماه رمضان از خودش دارد، نمی تواند روزه مستحبی بگیرد ⁽¹⁾و چنانچه فراموش کند و روزه مستحبی بگیرد، در صورتی که بین روز یادش بیاید روزه مستحبی او به هم می خورد و چنانچه قبل از اذان ظهر است، می تواند نیت روزه قضا بنماید و اگر بعد از اذان ظهر متوجه شود، بنابر احتیاط واجب نمی تواند نیت روزه قضا نماید، اما اگر بعد از مغرب یادش بیاید، روزه مستحبی اش صحیح می باشد.

مسأله 238. کسی که نمی دانسته روزه قضا دارد (جهل به موضوع) چنانچه روزه مستحبی گرفته، حکم صورت فراموشی - که در مسأله قبل بیان شد - در مورد وی

جاری می شود؛ اما کسی که نمی دانسته با داشتن روزه قضا از خودش نمی تواند روزه مستحبی بگیرد (جهل به حکم) و بین روز یا بعد از مغرب مسأله را یاد گرفته، روزه مستحبی اش باطل است. ⁽¹⁾

مسأله 239. کسی که روزه قضای دیگری غیر از قضای ماه مبارک رمضان - مثل قضای روزه نذر معین - بر عهده دارد، می تواند روزه مستحبی بگیرد.

مسأله 240. کسی که روزه کفاره دارد، می تواند روزه مستحبی بگیرد. همچنین، کسی که برای به جا آوردن روزه واجب میٹی اجیرشده، چنانچه روزه مستحبی بگیرد اشکال ندارد و نیز کسی که روزه قضایا روزه کقاره از خودش دارد، می تواند روزه قضای استیجاری یا مجانی برای میت انجام دهد.

مسأله 241. فردی که روزه قضای ماه رمضان برعهده دارد و می خواهد نذر روزه مستحبی کند، در صورتی که روز آن را معین نکند، یا آنکه آن را معین کند در حالی که فرصت کافی و امکان انجام روزه قضا، قبل از روزه نذر، وجود داشته باشد، نذرش صحیح است؛ ولی در هر دو صورت جایز نیست روزه نذر را قبل از روزه قضا انجام دهد؛

اما اگر نذر روزه معین کند و فرصت و امکان برای انجام روزه قضا قبل از انجام

روزه نذر وجود نداشته باشد، نذرش باطل است.

اقسام روزه

اشاره

مسأله 242. روزه بر چهار قسم می باشد: الف. روزه واجب؛ ب. روزه مستحب؛ ج. روزه حرام؛ د. روزه مکروه.

روزه های واجب دارای اقسامی می باشد که از جمله آنها، موارد زیر می باشد:

روزه های مستحب

مسأله 243. روزه تمام روزهای سال، غیر از روزهای حرام و مکروه که بعدا ذکر می شود، مستحب می باشد و برای بعضی از روزها بیشتر سفارش شده است که از آن جمله است:

روزه های مکروه ذکر می شود.

روزه های حرام

مسأله 244. اکثر روزه های حرام از این قرار می باشند:

اول ماه مبارک رمضان.

بلکه حکم مذکور در موردی که شوهر، زن را از گرفتن روزه مستحبی یا واجب غیر معین نهی نماید، هرچند با حق او ناسازگار نباشد نیز بنابر احتیاط واجب

جاری است و احتیاط مستحب آن است که زن مطلق بدون اجازه شوهر، روزه مستحبی یا واجب غیر معین نگیرد.

ضرر شدید همچون مرگ مغزی، قطع یا نقص اعضایا از بین رفتن برخی از حواس مانند نابینایی شود. ⁽²⁾

غیر از روزه هایی که گفته شد، روزه های حرام دیگری هم هست که در سایر

کتب به طور مفصل ذکر شده است.

روزه های مکروه

مسأله 245. بعضی از روزه های مکروه از این قرار می باشد:

شایان ذکر است، این حکم در مورد روزه مستحبی نوه نسبت به اذن از پدر بزرگش نیز جاری است و بهتر است فرزند برای روزه مستحبی از مادرش نیز اجازه بگیرد. ⁽¹⁾

چند حکم متفرقه روزه (مستحب و مکروه)

مسأله 246. برای چند نفر مستحب است در ماه رمضان - هرچند روزه نیستند - از کاری که روزه را باطل می کند، خودداری نمایند:

اول: مسافری که در سفر کاری که روزه را باطل می کند انجام داده باشد و قبل از

اذان ظهر به وطنش یا به جایی که می خواهد ده روز در آنجا بماند، برسد.

دوم: مسافری که بعد از اذان ظهر به وطنش یا به جایی که می خواهد ده روز در

آنجا بماند، برسد.

سوم: مریضی که بعد از اذان ظهر خوب شود؛ همچنین است اگر قبل از اذان ظهر خوب شود و کاری که روزه را باطل می کند انجام داده باشد و اما چنانچه انجام نداده باشد، بنابر احتیاط واجب ، باید روزه بگیرد.

چهارم: زنی که در بین روز از خون حیض یا نفاس پاک شود.

پنجم: کافری که در بین روز مسلمان شود و قبلا کاری که روزه را باطل می کند

انجام داده باشد.

مسأله 247. مسافرو کسی که در روزه نگرفتن عذر دارد، مکروه است در روز ماه رمضان نزدیکی (جماع) نماید و در خوردن و آشامیدن کاملا خود را سیر کند.

مسأله 248. مستحب است روزه دار نماز مغرب را قبل از افطار کردن بخواند؛ ولی اگر کسی منتظر اوست یا میل زیادی به غذا دارد که نمی تواند با حضور قلب نماز بخواند، بهتر است اول افطار کند؛ البته تا حد امکان نماز را در وقت فضیلت آن به جا آورد.

راه های ثابت شدن اول ماه

مسأله 249. اول هر ماه قمری به چهار چیز ثابت می شود:

اول: آنکه خود انسان ماه را ببیند و دیدن، باید با چشم معمولی یعنی چشم غیر مسلح باشد. بنابراین، چنانچه هلال ماه با چشم معمولی قابل مشاهده نباشد، دیده شدن آن با تلسکوپ کافی نیست. ⁽¹⁾

در حقیقت، ماه یک تقویم طبیعی برای افراد بشر محسوب می شود که مردم اعم از باسواد و بی سواد و در هر نقطه ای از جهان باشند، می توانند از این تقویم طبیعی استفاده کنند و بدیهی است نظام زندگی اجتماعی بشر بدون تقویم - یعنی یک وسیله دقیق و عمومی برای تعیین تاریخ - امکان پذیر نیست؛ به همین دلیل خداوند بزرگ برای نظام زندگی، این تقویم جهانی را در اختیار همگان قرار داده است.

اصولا یکی از امتیازات قوانین اسلام این است که دستورات آن بر طبق مقیاس های طبیعی قرار داده شده، زیرا مقیاس های طبیعی وسیله ای است که در اختیار همگان قرار دارد و گذشت زمان اثری برآن نمی گذارد؛

اما به عکس، مقیاس های غیر طبیعی در اختیار همه نیست. به همین دلیل می بینیم اسلام، مقیاس را گاهی «وجب»، گاهی «گام» و گاهی «بند انگشتان» و گاهی «طول قامت» و در مورد تعیین وقت، «غروب آفتاب» و «طلوع فجر» و «گذشتن خورشید از نصف النهار» و «دیدن ماه» قرار داده است.

بدیهی است آنچه صلاحیت میقات بودن برای مردم را به آن هم به صورت عام - دارد (آن چنان که در آیه شریفه آمده است)، هلال ماهی است که قابل رؤیت با چشم غیر مسلح باشد؛ اما هلال ماهی که تنها با دوربین و تلسکوپ دیدن آن امکان پذیر است و بعد از کنار زدن آن ابزار، دیگر قابل دیدن با چشم معمولی نباشد، صلاحیت ندارد میقات برای عموم مردم در زمان های مختلف قرار داده شده باشد.

همچنان که اگر میزان شرعی، دیدن با تلسکوپ باشد، مستلزم آن است که روزه پیامبر خدا (صلی الله علیه وآله وسلم) و ائمه معصومین (علیهم السلام) و عید فطر آنان و حج و سایر اعمالی که در روزهای خاص از سال در شرع مقدس قرار داده شده، در برخی از حالات در ایام واقعی آن واقع نشده باشد و روشن است که آن بزرگواران در مورد آغاز ماه قمری، بردیدن با چشم غیر مسلح اعتماد می کرده اند و روایات و نصوص صادره از معصومین (علیهم السلام) انصراف از دیدن با ابزارهای بزرگ نمایی مثل دوربین یا تلسکوپ دارد.

به عبارت دیگر، در تقویم قراردادی که از قدیم الایام رایج بوده ، شبی به عنوان شب اول ماه قلمداد می شده که هلال ماه پس از دو یا سه شب دیده نشدن (در آخرهرماه)، به حد و موقعیتی برسد که قابل دیده شدن با چشم غیر مسلح باشد؛ قرار گرفتن ماه در چنین وضعیت و موقعیتی، برای تعیین یک «حد زمانی» است که بتواند ملاکی جهت شروع ماه قمری برای عموم مردم باشد (مانند حد ترخص که تعیین یک حد مکانی است برای محلی که مسافر باید نماز را از آنجا شکسته بخواند).

روشن است اگر این حد زمانی، وقتی باشد که ماه قابلیت رؤیت با ابزار را پیدا می کند، با توجه به اینکه محقق شدن آن، در موارد زیادی یک شب زودتر از زمان دیده شدن آن با چشم غیر مسلح واقع می شود، علاوه بر اینکه یک میزان قابل دسترس برای عموم زمان ها و مکان ها و اعصار نخواهد بود، ملاک آغاز ماه ، چیزی غیر از آنچه در بین مردم عصر پیامبر خدا علیه واله و ائمه معصومین (علیهم السلام) به عنوان تقویم متداول بوده خواهد شد و باید بگوییم اسلام، تقویم جدیدی را مطرح نموده که البته عموم مردم در آن زمان اصلا به آن دسترسی نداشتند و این امری غیرقابل پذیرش است؛ بلکه ظاهر آیات شریفه و روایات و عمل معصومین (علیهم السلام) آن است که اساس تقویم مورد تأیید اسلام، همان تقویم متداول در آن اعصار بوده است.

از پیامدهای دیگر معتبر دانستن رؤیت با چشم مسلح آن است که با اختراع ابزار جدید و ثبت رکوردهای تازه رؤیت هلال ، حد رؤیت پذیری در دوره های زمانی مختلف عقب تر می رود، طوری که وقتی ابزار نجومی جدید با قابلیت ها و کیفیت های بالاتر در اختیار رصدگران قرار می گیرد، هلال هایی دیده می شوند که سال های قبل، هلال ماه با همان مختصات و ویژگی ها، قابلیت رؤیت نداشتند و معلوم می شود در سال های گذشته اول ماه های متعددی و به تبع آن روزه و افطار و اعمال مردم به اشتباه و به جهت نداشتن ابزار قوی تر، دیرتر از آنچه در واقعیت بوده، تعیین گردیده است و این امری است که در سال های اخیر رخ داده و حد رؤیت پذیری هلال به طور مکرر عقب تر رفته است، طوری که ممکن است در سال های بعد با کشف ابزار جدید و قابلیت رؤیت هلال هایی که اکنون نمی بینیم، معلوم شود اول برخی ماه ها زودتر از آنچه اکنون می پنداریم باشد.

علاوه بر نکات فوق، اگر میزان، رسیدن ماه به حد و موقعیتی باشد که با ابزار قابل رؤیت است، استهلال پیامبر اکرم (صلی الله علیه وآله وسلم) و ائمه هدی (علیهم السلام) و همین طور تأکید آنان در روایات براستهلال، به نوعی لغوبه شمار می آید، زیرا هدف از استهلال معمول در آن اعصار که با چشم و بدون استفاده از ابزار صورت می گرفته ، آن بوده که اگر ماه دیده شد، معلوم شود ماه جدید آغاز شده و اگر آسمان صاف بود و ماه دیده نشد، مشخص شود که اول ماه شب بعد می باشد؛ در حالی که وقتی میزان، قابلیت رؤیت با تلسکوپ های قوی باشد، دیده نشدن آن با چشم، چیزی را ثابت نمی کند.

به عنوان مثال، در روایتی که امام کاظم (علیه السلام) معنای تأکید بر روزه گرفتن یوم الشک را شرح می دهند این مضمون را به مخاطب خود تصریح می کنند که «وقتی هوا صاف بوده و هلال دیده نشده، شکی باقی نمی ماند که فرد بخواهد به جهت درک احتمالی ماه رمضان روزه بگیرد»؛ در حالی که واضح است اگر میزان اول ماه رسیدن ماه به حدی باشد که هلال با ابزار قابل رؤیت باشد، در زمانی که افراد چشم مسلح در اختیار نداشتند، نمی توان به صرف دیده نشدن هلال با چشم، احتمال ماه رمضان بودن شب و روز پیش رو را منتفی دانست .

بنابراین، رؤیت هلال نیز همانند بسیاری از ملاک های دیگر شرعی، یک میزان عرفی و آشنا برای مردم است؛ همچنان که اگر لباس آلوده به خون با آب تطهیر شده و عین خون از آن برطرف شده باشد، ولی رنگ آن (لون) باقی مانده باشد پاک است و باقی ماندن ذره بسیار کوچکی از خون بر روی لباس که آن ذره، با چشم معمولی قابل مشاهده نبوده و فقط در زیر میکروسکپ های بسیار قوی قابل مشاهده است را نمی توان معیار برای بقای نجاست لباس مذکور قرار داد و حکم نمود که آن لباس هنوز نجس است یا در مبحث حد ترخص که توضیح آن در شرط نهم از شرایط شکسته شدن نماز مسافر گذشت، معیار، دیدن با چشم عادی است و هرگز نمی توان دیدن با دوربین یا تلسکوپ را میزان در تعیین حد ترخص شهر قرار داد.

خوانندگان محترم برای آشنایی با مبانی فقهی معظم له در مبحث رؤیت هلال، می توانند به کتاب «أسئلة حول رؤیة الهلال مع أجوبتها، وفق ما أفاده سماحة السید السیستانی» مراجعه نمایند.

بدیهی است استفاده از دوربین یا تلسکوپ یا وسایل و ابزار بزرگ نمایی مانند آن، برای پیدا نمودن و رصد موقعیت مکانی هلال ماه در آسمان ، اشکال ندارد؛ ولی باید دیدن ماه به گونه ای باشد که اگر دوربین یا تلسکوپ کنار رود، بازهم هلال ماه قابل مشاهده با چشم معمولی (غیر مسلح) باشد. ⁽¹⁾

همین طور، برای سهولت بیشتر در تعیین زمان طلوع و غروب خورشید و سایر اوقات شرعی که تشخیص آنها در بسیاری از اوقات به طور طبیعی امکان پذیر است، می توان از محاسبات نرم افزاری و نجومی استفاده نمود؛

نیز برای پی بردن به خصوصیات رؤیت پذیری ماه و معلوم شدن شهرهای هم افق در مبحث رؤیت هلال که در مسأله «255» توضیح داده می شود، می توان از نقشه های رؤیت پذیری که براساس محاسبات و توسط نرم افزارها صورت می گیرد استفاده نمود.

با این توضیحات ، روشن شد استفاده از تکنولوژی و ابزار برای دستیابی آسان تر به ملاک شرعی، فرق دارد با اینکه شرع مقدس چیزی را ملاک حکم شرعی برای عموم مردم قرار داده باشد که در بسیاری از موارد فقط با ابزار و تکنولوژی می توان به آن دست پیدا نمود.

علاوه بر اینکه همان طور که سابقا گذشت، ملاک قرار دادن رؤیت با ابزار، بدین معناست که شرع مقدس چیزی را معیار قرار داده که عموم مردم بیش از 1000 سال نه تنها آن را در اختیار نداشتند، بلکه اصلا درک و تصور صحیحی هم نسبت به آن نداشتند تا مثلا بخواهند احتیاط کنند و البته هنوز هم عده زیادی از مردم دسترسی به آن ندارند.

البته، اگر مانعی مثل ابریا غبار زیاد در آسمان باشد، چنانچه طوری است که اگر آن مانع (عارضی) در آسمان وجود نداشت مطمئنا ماه با چشم معمولی قابل دیدن بود، اول ماه ثابت می شود.

دوم: عده ای که از گفته آنان یقین یا اطمینان پیدا می شود، بگویند ماه را با چشم غیر مسلح در همان شهر یا شهرهایی که با آن شهر اتحاد افق دارند دیده ایم. همچنین است هر چیزی که به وسیله آن یقین پیدا شود و نیز هر راه معقولی که از آن راه اطمینان پیدا شود.

سوم: دو مرد عادل بگویند: «ماه را با چشم غیر مسلح دیده ایم»؛ ولی اگر ویژگی

ماه را برخلاف یکدیگر بگویند، اول ماه ثابت نمی شود؛

همچنین است اگر انسان، یقین یا اطمینان به اشتباه آنها داشته باشد یا شهادت دارای معارض یا چیزی در حکم معارض باشد؛

مثلا اگر گروه زیادی از مردم شهر به دنبال دیدن ماه باشند (استهلال نمایند) ولی بیش از دو نفر عادل، کسی دیگر ادعای دیدن ماه را نکند، یا آنکه گروهی به دنبال دیدن ماه باشند (استهلال نمایند) و دو نفر عادل از میان آنان ادعای دیدن ماه کنند و دیگران نبینند، درحالی که دو نفر عادل دیگر در میان آنها باشد که در دانستن جای هلال و در تیزبینی، مانند آن دو عادل اول باشند و آسمان صاف باشد و مانع احتمالی از دیدن آن دو نباشد، در این چنین مواردی، اول ماه به شهادت دو عادل ثابت نمی شود.

چهارم: سی روز از اول هر ماه بگذرد که در این صورت، ماه بعد ثابت می شود؛

مثلا وقتی سی روز از اول ماه شعبان بگذرد، اول ماه رمضان ثابت می شود و یا وقتی سی روز از اول ماه رمضان بگذرد، اول ماه شوال ثابت می شود.

مسأله 250. تحقیق و تفحص از ثابت شدن ماه ، نسبت به روزی که اول ماه بودن آن معلوم نیست، لازم نمی باشد و انسان در صورتی که با یکی از راه های ذکر شده در مسأله قبل، اول ماه برایش ثابت نشده – خواه تحقیق کرده باشد یانه - روز مشکوک را جزء همان ماهی که در آن قرار داشته به حساب می آورد.

بنابراین، کسی که نمیداند مثلا فردا روز سی ام ماه شعبان است یا اول ماه رمضان، می تواند بدون اینکه سؤال و جستجو نماید آن روز را از ماه شعبان به حساب آورده و روزه نگیرد. همین طور، اگر نمی داند روز بعد، سیام ماه رمضان است یا اول شوال (عید فطر)، می تواند سؤال و تحقیق ننموده و در این صورت باید آن روز را روزه بگیرد و در هر یک از دو صورت ، چنانچه بعد معلوم شود آن روز، اول ماه بوده، فرد مرتکب گناهی نشده است.

مسأله 251. اول ماه به حکم حاکم شرع ثابت نمی شود؛ مگر اینکه از حکم حاکم شرع یا ثابت شدن ماه نزد او، اطمینان یا یقین به دیده شدن ماه با چشم غیر مسلح (چشم معمولی) در همان شهر یا شهرهایی که با آن شهر اتحاد افق دارند، حاصل شود. مسأله 252. اول ماه با پیشگویی منجمین ثابت نمی شود، مگر اینکه از گفته آنان برای فرد یقین یا اطمینان به دیده شدن ماه با چشم غیر مسلح (چشم معمولی) در همان شهر یا شهرهایی که با آن شهر اتحاد افق دارند حاصل شود. ⁽¹⁾

مسأله 253. بلند بودن ماه یا دیر غروب کردن آن، و همین طور نازک نبودن ماه، دلیل نمی شود که شب قبل، شب اول ماه بوده است. ⁽²⁾

از نظر علمی، مدت مکث و درصد روشنایی ماه شب اول بستگی به عواملی همچون زمان مقارنه ماه و خورشید و نیز در اوج یا حضیض بودن ماه دارد که توضیح آنها در کتب علمی موجود است؛ همین عوامل باعث می شود گاهی کامل شدن ماه در غیر از شب چهاردهم - مثلا شب سیزدهم یا پانزدهم - واقع شود.

همچنین، اگر ماه «طوق» داشته باشد ⁽¹⁾دلیل نمی شود که شب دوم باشد و نیز کامل بودن ماه دلیل بر این نمی شود که آن شب، شب چهاردهم ماه باشد.

مسأله 254. رؤیت هلال بعد از زوال (اذان ظهر) و قبل از غروب با چشم غیر مسلح دلیل است بر اینکه شبی که در پیش است، شب اول ماه می باشد؛

اما چنانچه هلال ماه با چشم غیر مسلح قابل مشاهده نباشد، دیده شدن آن با تلسکوپ کافی نیست. ⁽²⁾

مسأله 255. اگر در شهری اول ماه ثابت شود، در شهرهای دیگر که در افق با آن شهر متحد می باشند (اتحاد افق داشته باشند)، نیز اول ماه ثابت می شود و منظور از «اتحاد افق» در اینجا آن است که اگر در شهر اول ماه دیده شود، در شهر دوم اگر مانعی مانند ابر یا گرد و غبار نباشد، دیده می شود.

به عبارت دیگر، چنانچه دیده شدن ماه در یک شهر «ملازمه داشته باشد با رؤیت در شهر دیگر (یعنی طوری است که اگر ماه در شهر «الف» دیده شود، مطمئنا در شهر «ب» هم دیده می شود)، دیده شدن ماه در شهر الف، اول ماه را در شهر «ب» نیز ثابت می کند؛ برای روشن شدن این امر، توجه به چند نکته مفید است:

زمان طلوع و غروب خورشید در آن دو، مربوط نیست؛

پس ممکن است در دو شهری که از نظر طلوع و غروب خورشید و وقت اذان، هم افق یا قریب الافق هستند، هلال ماه در یکی به راحتی دیده شود و در دیگری دیده نشود؛ بلکه گاه امکان رؤیت در دیگری وجود نداشته باشد.

بنابراین، هم افق بودن در رؤیت هلال غیر از هم افق بودن در طلوع و غروب

خورشید و وقت اذان است.

یکی از راه های پی بردن به ملازمه بین رؤیت هلال دو شهر، مقایسه ویژگی های رؤیت پذیری هلال آن دو شهر می باشد. فرض کنید هلال ماه در بجنورد دیده شده، ولی در مشهد هوا ابر یا غبار آلود بوده و استهلال نتیجه ای نداشته است؛ حال چنانچه با محاسبات نرم افزاری معلوم شود هلال در بجنورد مثلا (7) درجه ارتفاع و (1) درصد روشنایی داشته و موقعیت ماه در مشهد طوری است که بیش از (7) درجه ارتفاع و بیش از (1) درصد روشنایی داشته، در این صورت، اول ماه در مشهد نیز با رؤیت در بجنورد ثابت می گردد و به اصطلاح در اینجا، بجنورد با مشهد هم افق به حساب می آید.

در غرب شهر دیگر قرار داشته باشد؛ البته چنانچه شهرغربی که ماه در آن دیده شده ویژگی های بسیار ضعیفی داشته و هلال ماه در آن شهر در مرز دیده شدن و دیده نشدن قرار داشته باشد، رؤیت هلال در شهر غربی، اول ماه را برای شهر شرقی ثابت نمی کند، هرچند به آن نزدیک باشد.

بنابراین، رؤیت هلال در مشهد در اکثر قریب به اتفاق موارد، اول ماه را در

نیشابور، فریمان، قوچان، سبزوار، شاهرود، دامغان، تهران، قزوین، سقز، سردشت و... ثابت می کند؛

اما در سایر موارد، مانند وقتی که در شهر مورد نظر اختلاف زیاد در عرض جغرافیایی داشته باشند یا اینکه شهر رؤیت در غرب شهر دیگر واقع شده باشد ⁽¹⁾ثابت شدن اول ماه بستگی به خصوصیات رؤیت پذیری هلال دارد.

بررسی شهرهای دیگر در مورد رؤیت هلال، نوعی کمک و راهنما برای آن است که در شرایط آبریا غبار و مانند آن، بتوان پی برد به اینکه آیا هلال در شهر خود مکلف قابل رؤیت بوده یانه و محاسبات و استفاده از نرم افزار و یا بررسی موقعیت جغرافیایی، ابزاری است که این تحقیق را (که البته ضرورت هم ندارد) آسان می کند.

مسأله 256. فردی که در سال های گذشته یقین به اثبات هلال ماه شوال پیدا می کرده و افطار می نموده و اکنون متوجه اختلاف مبانی در رؤیت هلال شده و در مورد یقین های گذشته خود شک و تردید پیدا کرده و احتمال می دهد روزهایی که افطار کرده عید نبوده، لازم نیست قضای آن روزها را بگیرد؛

ولی اگر کسی به اشتباه بودن یقین خود، اطمینان پیدا کند، باید قضای آن روزها را بگیرد، اما پرداخت کاره عمد لازم نیست.

مسأله 257. اگر اول ماه رمضان برای کسی ثابت نشود و روزه نگیرد، چنانچه بعد ثابت شود که شب قبل، اول ماه بوده، باید روزه آن روز را قضا نماید ولی کاره ندارد؛ البته اگر در بین روز ثابت شود که همان روز اول ماه می باشد، حکم آن در مسأله «36» ذکر شد.

مسأله 258. روزی را که انسان نمی داند آخر ماه رمضان است یا اول شوال، باید روزه بگیرد، ولی اگر در بین روز بفهمد که اول شوال است، باید افطار کند.

مسأله 259. اگر فردی به اعتقاد اینکه عید فطر اعلام شده و وظیفه اش روزه نگرفتن است افطار کند، مثلا در بین روز غذا خورده یا آب بیاشامد و بعد متوجه شود، عید فطر نبوده و روز آخر ماه رمضان بوده است، باید یک روز روزه قضا بگیرد، ولی کفاره عمد بر او واجب نمی شود و چنانچه در بین روز پس از ارتکاب مفطر متوجه این موضوع شود، بنابر احتیاط واجب باید تا مغرب از خوردن و آشامیدن و سایر مفطرات پرهیز نماید.

مسأله 260. فردی که ماه های سال بروی مشتبه شده و نمی تواند ماه رمضان را از میان سایر ماه ها تشخیص دهد - مانند شخص زندانی که تشخیص ماه ها برایش ممکن نیست و نمی تواند به ماه رمضان یقین یا اطمینان کند - باید به گمان خویش عمل نماید و بنابر احتیاط لازم، باید سعی و کوشش تمام را در به دست آوردن قوی ترین گمان داشته باشد؛

اما چنانچه هیچ راهی برای رسیدن به گمان قوی تر نباشد، در صورتی که

استفاده از قرعه موجب دستیابی به گمان قوی تر می شود، از آن به عنوان آخرین راه استفاده کند و در صورتی که دستیابی به گمان ممکن نباشد و احتمالات در نزد فرد مساوی باشد، باید یکی از ماه هایی را که احتمال می دهد ماه رمضان است روزه بگیرد، ولی لازم است آن ماه را در نظر داشته باشد، پس چنانچه بعدا براو معلوم شود که آن ماهی که روزه گرفته است، ماه رمضان بوده، روزه هایش صحیح است و اگر ثابت شود آن ماهی که روزه گرفته است، بعد از ماه رمضان بوده است، مثلا در ماه شوال وذی قعده روزه گرفته است، تکلیفی براو نیست و روزه های مذکور روزه قضای ماه رمضان محسوب می شود؛

ولی اگر معلوم شود آن ماهی که روزه گرفته، قبل از ماه رمضان بوده مثلا در ماه

رجب وشعبان روزه گرفته است، روزه های مذکور کافی نیست و در این فرض چنانچه ماه رمضان سپری شده، باید روزه های ماه رمضان را قضا نماید و اگر ماه رمضان هنوز فرا نرسیده است، باید ماه رمضان را روزه بگیرد.

چند مسأله مستحدثه درباره وقت روزه

مسأله 261. اگر شخص روزه دار پس از مغرب بدون آنکه در شهر خود افطار کند، با هواپیما به سمت غرب مسافرت کند و به جایی برسد که هنوز خورشید غروب نکرده، واجب نیست تا مغرب در مکان جدید امساک کند، هرچند احتیاط مستحب امساک است.

مسأله 262. اگر فرد روزه دار در ماه رمضان پس از زوال خورشید (اذان ظهر)، از شهر خود سفر کند و به شهری برسد که در آن، هنوز وقت زوال نشده، بنابر احتیاط واجب باید روزه آن روز را تمام کند و در این صورت قضا بر او واجب نیست.

مسأله 263. اگر کسی که وظیفه اش روزه گرفتن در سفر است - مانند کثیرالسفر - پس از طلوع فجر صادق (اذان صبح) در شهر خود، با نیت روزه، از طریق هوایی سفر کند و به شهری برسد که هنوز فجر صادق طلوع نکرده است، می تواند تا قبل از

طلوع فجر آنجا، مفطرات روزه مثل خوردن و آشامیدن را انجام دهد.

مسأله 264. اگر کسی که وظیفه اش روزه گرفتن در سفر است - مانند کثیرالسفر - از شهر خودش که هلال ماه مبارک رمضان در آن دیده شده، به شهری سفر کند که به دلیل اختلاف افق، هنوز هلال در آن دیده نشده است، روزه آن روز بر او واجب نیست؛

اما اگر در شهری که هلال ماه شوال در آن دیده شده، عید کند، سپس به شهری سفر کند که به دلیل اختلاف افق، هنوز هلال در آن دیده نشده است . بنابر احتیاط واجب - باید بقیه آن روز را امساک کند و قضای روزه آن روز را نیز احتیاطا به جا آورد. مسأله 265. اگر مکلف در جایی ساکن باشد که مثلا روز آن شش ماه و شب آن شش ماه است، در مورد روزه، واجب است یا در ماه مبارک رمضان به شهر دیگری برود که بتواند در آنجا روزه بگیرد، یا آنکه بعد از ماه مبارک رمضان به شهر دیگری برود که بتواند در آنجا قضای روزه ها را انجام دهد و اگر از هر دو مورد ناتوان باشد، به جای روزه، باید «فدیه» بدهد و منظور از « فدیه» آن است که یک مد طعام مثل گندم، جو، نان را ( به ازای هر روز که روزه نگرفته) به ملکیت فقیر در آورد. مسأله 266. اگر مکلف در شهری ساکن باشد که در هر بیست و چهار ساعت، شبانه روزی دارد، هرچند روزش بیست و سه ساعت و شبش یک ساعت و یا بر عکس باشد، در صورت تمگن و توانایی بر او واجب است روزه ماه رمضان را بگیرد؛

البته چنانچه به جهت طولانی بودن روز و احساس شدید گرسنگی یا تشنگی روزه گرفتن برایش مشقت فوق العاده ای داشته باشد که معمولا قابل تحمل نیست (کرج)، بنابر احتیاط واجب به قصد قربت مطلقه ⁽¹⁾روزه بگیرد و هنگامی که به

علت ضعف شدید یا احساس تشنگی زیاد، ادامه روزه ماه مبارک رمضان براو فوق العاده سخت (حرجی) شد، می تواند آب بیاشامد یا غذا بخورد؛ ولی بنابر احتیاط واجب در خوردن و آشامیدن، تنها به مقدار ضرورت اکتفا نماید و نیز بنابر احتیاط واجب در بقیه روز از انجام کاری که روزه را باطل می کند پرهیز نماید، هرچند در هر صورت، با خوردن یا آشامیدن ، روزه وی باطل می شود؛

اما اگر روزه گرفتن برای وی ضرر قابل توجه داشته (ضرری که معمولا تحمل نمی شود و موجب مریضیش می شود یا با روزه گرفتن ترس ابتلا به بیماری داشته باشد، حکم فرد مریض را دارد که روزه آن روز بروی واجب نمی باشد و لازم نیست در بین روز از مفطرات اجتناب نماید و چنین شخصی اگر بتواند قضای روزه را به جا آورد، قضای آن بر او واجب است و چنانچه از انجام قضای آن هم در بین سال ناتوان باشد، باید «فدیه» بپردازد؛ منظور از «فدیه » ، تملیک یک مد طعام مثل گندم، جویا نان (به ازای هر روز که روزه نگرفته) به فقیر می باشد.⁽¹⁾

اعتکاف

فضیلت اعتکاف

«اعتکاف» عبادت پر فضیلتی است که حضور در مسجد و روزه از ارکان آن است و نسبت به انجام آن در ماه مبارک رمضان، بیشتر سفارش شده است.

از امام صادق (علیه السلام) روایت شده که فرمودند: «هرگاه دهه آخر ماه رمضان فرا می رسید، پیامبر خدا (صلی الله علیه وآله وسلم) در مسجد معتکف می شد و برای حضرت (صلی الله علیه وآله وسلم) خیمه ای مویین برپا می کردند و آن حضرت (صلی الله علیه وآله وسلم) دامن همت به کمر می بست و بستر خوابش را برمی چید». ⁽¹⁾

نیز از امام صادق (علیه السلام) نقل شده که فرمودند: «جنگ بدر در ماه رمضان واقع شد، پیامبر اکرم (صلی الله علیه وآله وسلم) در آن سال معتکف نشد و به جای آن در سال بعد دو دهه به اعتکاف نشست؛ یک دهه برای همان سال و یک دهه به جای سال قبل» . ⁽²⁾

از امام صادق (علیه السلام) روایت شده که پیامبر اکرم که فرمودند: «پاداش اعتکاف ده روز ماه رمضان، معادل دو حج و دو عمره می باشد». ⁽³⁾

اعتکاف سنتی نبوی (صلی الله علیه وآله وسلم) است که مسلمانان به آن فرا خوانده شده اند و در برخی

از ادیان الهی گذشته نیز مطرح بوده است، هرچند در جزئیات و کیفیت آن تفاوت هایی وجود دارد و این خود نشانه دهنده اهمیت این عبادت است. قرآن کریم در این باره می فرماید: «... وَ عَهِدْنا إِلی إِبْراهِیمَ وَ إِسْماعِیلَ أَنْ طَهِّرا بَیْتِیَ الطائفین والعاکفین والرکع السُّجُودِ». ⁽¹⁾

ما ابراهیم و اسماعیل را فرمان دادیم که خانه مرا برای طواف کنندگان و معتکفان و راکعان و ساجدان پاکیزه دارید». .

انسان در گریز از هوای نفس و فرار از اشتغالات دنیوی در طریق انس با معبود،

نیازمند خلوتی است تا خود را از زنگار گناهان بشوید، توبه نماید و به تزکیه نفس بپردازد. اعتکاف زمینه چنین فرصتی را فراهم می کند، معتکف با پناه آوردن به مسجد و روزه گرفتن و دوری گزیدن از امور دنیوی راه تکامل معنوی را به روی خود می گشاید و موجبات قبولی توبه اش و نیل به پاداش الهی را فراهم می سازد.

معنای اعتکاف و مقدار زمان آن

مسأله 267. اعتکاف شرع آن است که فرد در مسجد به قصد قربت، توقف و اقامت کند و احتیاط مستحب آن است که اقامت، به قصد انجام اعمال عبادی مانند نماز یا دعا باشد؛ اعتکاف از عبادت های مستحب می باشد که به وسیله نذر، عهد، قسم و مانند آن واجب می شود.

مسأله 268. اعتکاف وقت معین بخصوصی ندارد و هر زمانی در طول سال که روزه صحیح است، اعتکاف هم صحیح می باشد و بهترین وقت آن، ماه مبارک رمضان است و بهتر، دهه آخر ماه رمضان است.

مسأله 269. حداقل زمان اعتکاف ، سه روز به همراه دو شب وسط آن سه روز می باشد و کمتر از آن صحیح نیست؛ ولی بیشتر از سه روز جایز است، هرچند آن مقدار زیادی، یک روز یا یک شب یا بخشی از یک روز یا یک شب باشد ⁽²⁾

شایان ذکر است، اعتکاف حداکثر معنی ندارد؛ البته اگر فرد، پنج روز کامل معتکف شد، باید روز ششم معتکف بماند؛ بلکه بنابر احتیاط واجب هرگاه فرد دو روز به اعتکافش اضافه کرد، احتیاط واجب آن است که روز بعد را هم معتکف بماند. بنابراین، اگر هشت روز معتکف ماند، احتیاط واجب آن است که روز نهم را هم معتکف بماند و همین طور در مورد روز دوازدهم و پانزدهم و...

مسأله 270. ابتدای محاسبه سه روز که حداقل زمان اعتکاف است ، اذان صبح روز اول و انتهای آن بنابر احتیاط واجب ، اذان مغرب روز سوم است. ⁽¹⁾

در محقق شدن اعتکاف، سه روز تلفیقی کافی نیست؛ یعنی فرد نمی تواند بعد از اذان صبح روز اول معتکف شود، هرچند کمبود روز اول را از روز چهارم جبران نماید، مثل اینکه از اذان ظهر روز اول تا اذان ظهر روز چهارم در مسجد بماند.

شرایط صحیح بودن اعتکاف

اشاره

برای آن که اعتکاف صحیح باشد، لازم است شرایطی رعایت شود که در مسائل بعد، به صورت مختصر ذکر می شود:

شرط اول تا چهارم: معتکف، مسلمان و عاقل باشد، اعتکاف را به قصد قربت

انجام دهد و حداقل سه روز باشد

مسأله 271. کسی که اعتکاف می کند (معتکف)، باید مسلمان و عاقل باشد، ولی در اعتکاف، بلوغ شرط نیست و اعتکاف بچه ممیزهم صحیح است.

نیز لازم است معتکف از آغاز تا پایان اعتکاف، همان طور که در جلد اول مبحث نیت وضو ذکرشد، قصد قربت و اخلاص داشته باشد و طوری که در مسأله «269» ذکر شد، حداقل سه روز معتکف باشد.

شرط پنجم: معتکف روزه باشد

مسأله 272. اعتکاف کننده باید در ایام اعتکاف، روزه باشد. بنابراین، کسی که نمی تواند روزه بگیرد، مریض و زن حائض ونفساء، اعتکافشان صحیح نیست؛

البته روزه در ایام اعتکاف، لازم نیست مخصوص اعتکاف باشد؛ بلکه هر روزه ای باشد - حتی روزه استیجاری، مستحبی و قضا - کافی است.

شایان ذکر است، در مدتی که معتکف روزه است، هرکاری که روزه را باطل می کند، باعث باطل شدن اعتکاف نیز می شود .

شرط ششم و هفتم: اعتکاف در مساجد چهارگانه یا در مسجد جامع بوده و در

یک مسجد انجام شود

مسأله 273. اعتکاف در مسجد الحرام یا مسجد النبی (صلی الله علیه وآله وسلم) یا مسجد کوفه یا مسجد بصره صحیح می باشد و نیز اعتکاف در مسجد جامع هرشهر صحیح است؛ مگر در زمانی که امامت آن مسجد اختصاص به فرد غیرعادل داشته باشد که در این هنگام، بنابر احتیاط واجب، اعتکاف صحیح نیست.

منظور از «مسجد جامع»، مسجدی است که اختصاص به محله یا منطقه خاص یا گروه خاصی نداشته باشد و محل اجتماع و رفت و آمد مردم مناطق و محلات مختلف شهر باشد.

شایان ذکر است، مشروع بودن اعتکاف در سایر مساجد - غیر از مساجدی که ذکر شد - ثابت نیست؛ ولی انجام آن رجاء و به امید مطلوب بودن، اشکال ندارد؛ اما در جایی که مسجد نیست و مثلا حسینیه است، اعتکاف عمل مشروع نمی باشد. بنابراین، به قصد رجاء هم انجام نشود.

مسأله 274. اعتکاف باید در یک مسجد انجام شود. بنابراین، یک اعتکاف را نمی توان در دو مسجد انجام داد، چه جدا از هم باشند یا متصل به هم باشند؛ مگر به گونه ای به هم متصل باشند که عرفا یک مسجد حساب شوند.

مسأله 275. اگر اعتکاف کننده برفرش غصبی در مسجد بنشیند و از غصبی بودن فرش آگاه باشد، معصیت کرده، ولی اعتکافش باطل نمی شود و اگر کسی به مکانی در مسجد سبقت گرفته و جا گرفته باشد و اعتکاف کننده، آن مکان را از او بدون رضایتش بگیرد هرچند گناهکار است، ولی اعتکافش صحیح است .

شرط هشتم: اعتکاف با اجازه کسی که اجازه اش شرعا معتبر است، باشد

مسأله 276. اعتکاف باید با اجازه کسی که اجازه او شرعا معتبر است، باشد. بنابراین، در مواردی که توقف فرد در مسجد، بدون اجازه یا رضایت دیگری حرام است، اعتکاف نیز باطل می باشد؛

مثلا اگر اعتکاف باعث اذیت والدین باشد و این اذیت ، از روی دلسوزی آنان باشد یا اینکه زن بدون اجازه شوهر از منزل خارج و معتکف شده باشد، چنین اعتکافی باطل است. ⁽¹⁾

شرط نهم: معتکف در مکان اعتکاف باقی بماند و از آن خارج نشود مگردر

مواردی که خروج، شرعا جایز است

مسأله 277. معتکف در مدت اعتکاف باید در مسجد بماند و جز برای امور ضروری از مسجد خارج نشود و اگر برای کار ضروری - که در مسأله بعد ذکر می شود - خارج شود، بیشتر از زمانی که برای آن کار لازم است، خارج از مسجد نماند. مسأله 278. مواردی که خارج شدن از محل اعتکاف برای آن جایز و در بعضی از آنها واجب است، از این قرار می باشد:

غسل یا وضو در مسجد مانع داشته ⁽⁴⁾یا امکان نداشته باشد. ⁽⁵⁾

5 تا 8. تشییع جنازه، تجهیز میت، عیادت مریض، نماز جمعه . ⁽⁶⁾

. هر آنچه ضرورت عرفی به حساب می آید. ⁽⁷⁾

در غیر موارد ذکر شده، خارج شدن از مسجد اگر برای کاری باشد که انجام دادن آن بهتر از انجام ندادنش باشد، مثل غسل یا وضوی مستحبی، محل اشکال و احتیاط می باشد.

مسأله 279. خروج معتکف از مسجد برای آوردن وسایل مورد احتیاجش در فرضی که می تواند فرد غیر معتکفی را برای آوردن آن وسایل مأمور نماید، جایز نیست. مسأله 280. اگر معتکف برای موارد مذکور در مسأله «278» از مسجد خارج شود،

ولی مدت خروجش طولانی گردد، به گونه ای که صورت اعتکاف از بین برود، اعتکافش باطل است، هرچند خروجش از روی إکراه، اجبار، فراموشی، ضرورت یا اضطرار باشد.

مسأله 281. اگر معتکف، عمدا و با اختیار در غیر موارد مجاز، از محل اعتکاف خارج شود، اعتکافش باطل می شود، هرچند مدت خروجش کوتاه باشد طوری که صورت اعتکاف از بین نرود. همچنین است حکم، اگر خروج مذکور به علت ندانستن حکم شرعی (جهل به حکم) یا از روی فراموشی باشد؛

اما اگر به اکراه یا اجبار یا اضطرار خارج شود، اعتکاف وی باطل نمی شود؛ مگر

در موردی که در مسأله «280» ذکر شد.

مسأله 282. اگر خارج شدن از مسجد بر معتکف واجب باشد، ولی خارج نشود، گناهکار است، اما اعتکافش باطل نمی شود؛ مانند ادای بدهی که طلبکار شرعا

حق مطالبه آن را دارد و پرداخت آن متوقف بر خروج از محل اعتکاف باشد. ⁽¹⁾

مسأله 283. در مواردی که خارج شدن از مسجد مجاز است، معتکف نباید بیش از مقدار نیاز بیرون مسجد بماند و در خارج از مسجد، در صورت امکان، نباید در روز، زیر سایه بنشیند؛ ⁽²⁾

ولی اگر انجام آن کار، جز با نشستن معتکف زیر سایه انجام نمی شود، اشکال ندارد و بنابر احتیاط واجب بعد از انجام آن کار و رفع نیاز نباید بنشیند؛ مگر آنکه ضرورتی پیش آید؛

البته معتکف می تواند در مواردی که خارج شدن از مسجد مجاز است ، زیر

سایه راه برود، هرچند احتیاط مستحب ترک آن است.

مسأله 284. در هنگام خارج شدن از مسجد در موارد مجاز، بنابر احتیاط واجب، لازم

است کوتاه ترین مسیر در رفت و برگشت انتخاب شود؛ مگر آنکه انتخاب مسیر دورتر، باعث شود مدت کمتری خارج از مسجد باشد، که در این صورت باید از آن راه برود.

مسأله 285. انسان می تواند از آغاز، هنگام نیت اعتکاف ، در غیر اعتکاف واجب معین، شرط کند که اگر مشکلی پیش آمد، اعتکاف را رها کند.

بنابراین، وی می تواند با قرار دادن این شرط ، در وقت پیش آمدن مشکل و مانع، اعتکاف را - حتی در روز سوم - رها کند و اشکالی هم ندارد؛ اما اگر معتکف شرط کند بدون پیش آمدن هیچ علتی بتواند اعتکاف را قطع نماید، بنابر احتیاط واجب چنین شرطی صحیح به حساب نمی آید.

شایان ذکر است، قرار دادن این شرط (شرط رها کردن اعتکاف در بین آن در صورت بروز مانع) بعد از شروع اعتکاف یا قبل از شروع آن صحیح نیست؛ بلکه باید همزمان و مقارن با نیت اعتکاف باشد.

شرط دهم: کارهایی که بر معتکف حرام است را ترک کند

مسأله 286. معتکف، برای صحیح بودن اعتکافش لازم است از کارهایی که در ادامه ذکر می شود، پرهیز نماید. آن کارها عبارت هستند:

شایان ذکر است، انجام موارد فوق علاوه بر اینکه باطل کننده اعتکاف می باشد، در صورتی که اعتکاف، واجب معین باشد، بنابر فتوی حرام است و اگر اعتکاف، واجب معین نباشد، در مورد جماع بازهم بنابر فتوی و در بقیه موارد، بنابر احتیاط واجب جایز نیست.

مسأله 287. برای معتکف بوییدن «عطریات» - چه از بوییدنش لذت ببرد و چه لذت نبرد - جایز نیست و بوییدن گیاهان خوشبو» در صورتی که از بوییدن آن لذت می برد، جایز نیست و اگر از بوییدن آن لذت نمی برد اشکال ندارد.

همچنین، معتکف می تواند از مواد شوینده معطر و خوشبو از جمله صابون مایع یا جامد، شامپو، خمیردندان خوشبو استفاده نماید و در مساجدی که معمولا غیر معتکفین عطر می زنند، استشمام بوی عطر آنان جایز نیست؛ ولی احساس بوی عطر، ظاهرأ مانعی ندارد و لازم نیست بینی خود را بگیرد.

مسأله 288. در حال اعتکاف جدال بر سر مسائل دنیوی یا دینی، در صورتی که به قصد غلبه بر طرف مقابل واظهار فضیلت و برتری باشد، حرام است؛ اما اگر به قصد اظهار حق و روشن شدن حقیقت و برطرف کردن خطا و اشتباه طرف مقابل باشد، حرام نیست. بنابراین، ملاک، قصد و نیت معتکف است.

مسأله 289. در حال اعتکاف، خرید و فروش و بنابر احتیاط واجب، هرنوع داد و سندی مانند اجاره ، مضاربه ، معاوضه و... حرام است، هرچند معامله انجام شده، صحیح می باشد؛

البته اگر معتکف برای تهیه مواد خوراکی یا سایر احتیاجات اعتکاف ، ناچار به خرید و فروش شود و راه دیگری برای تهیه آن نداشته باشد، ⁽¹⁾خرید و فروش اشکال ندارد.

مسأله 290. اگر معتکف « محرمات اعتکاف» را عمد و با وجود اطلاع از حکم شرعی انجام دهد، یا آنکه به علت ندانستن مسأله مرتکب شود، اما در ندانستن و جهل معذور نبوده و جاهل مقصر باشد، اعتکافش باطل می شود؛

ولی اگر از روی فراموشی یا سهو باشد یا آنکه به علت ندانستن مسأله مرتکب آن شده و در ندانستن آن جاهل قاصر بوده، اعتکافش صحیح می باشد.

احکام قضای اعتکاف

مسأله 291. اگر شخص معتکف، اعتکافش را با انجام یکی از مبطلاتی که در مسائل پیش ذکر شد، باطل کند، اگر اعتکاف واجب معین باشد، بنابر احتیاط واجب، باید اعتکاف را قضا کند و اگر در اعتکاف واجب غیر معین باشد، مثل آنکه اعتکاف را بدون آنکه در وقت معینی باشد نذر کند، واجب است که اعتکاف را دوباره از سرگیرد؛

اما اگر در اعتکاف مستحب باشد و بعد از پایان روز دوم، اعتکاف را باطل کند،

بنابر احتیاط واجب اعتکاف را قضا کند و اگر قبل از اتمام روز دوم، اعتکاف مستحب را باطل کند، چیزی بر عهده او نیست و قضا ندارد.

شایان ذکر است، اگرطبق توضیحات مسأله «285»، اعتکاف فرد مشروط باشد، با انجام مبطل اعتکاف، قضا یا از سر گرفتن - هیچ کدام - لازم نیست.

مسأله 292. اگر زنی که معتکف شده بعد از پایان روز دوم اعتکاف، حائض شود، واجب است فورا از مسجد خارج شود و قضای اعتکاف براو بنابر احتیاط واجب، لازم می باشد؛ مگر آنکه اعتکافش با توضیحات مسأله «285»، مشروط باشد. ⁽¹⁾

مسأله 293. قضای اعتکاف واجب ، واجب فوری نیست؛ ولی نباید قضای آن را به حدی تأخیر اندازد که سهل انگاری در ادای واجب حساب شود و احتیاط مستحب است که آن را فورا قضا کند.

مسأله 294. اگر معتکف در بین اعتکافی که به سبب نذر یا قسم یا عهد یا سپری شدن دو روز اول اعتکاف واجب شده، بمیرد، برولی او ( پسر بزرگتر) قضای اعتکاف، واجب نیست، هرچند احتیاط مستحب است که اعتکاف متوفی را قضا کند. ⁽²⁾

کفاره باطل کردن اعتکاف

مسأله 295. اگر معتکف ، اعتکاف واجب را عمدا با جماع باطل کند، چه در روز باشد یا شب، کفاره واجب می شود و در سایر مبطلات، ⁽¹⁾کفاره ندارد، هرچند احتیاط مستحب است کفاره بدهد.

مسأله 296. در کفارۂ باطل کردن اعتکاف در مسأله قبل، فرد باید یک بنده آزاد کند یا به دستوری که بعدا گفته می شود ⁽²⁾دو ماه روزه بگیرد، یا شصت فقیر را سیر کند یا به هر کدام یک مد که تقریبا «750 گرم» است، طعام یعنی گندم یا جویانان و مانند اینها بدهد و اگر هیچ کدام از موارد مذکور را نمی تواند انجام دهد حکم آن در مسأله «1126» ذکر می شود.

عدول از اعتکاف به اعتکاف دیگر

مسأله 297. عدول از اعتکاف به اعتکاف دیگر جایز نیست، چه هردو واجب باشند، مثل آنکه یکی را به نذر و دیگری را به قسم بر خود واجب کرده باشد، یا هر دو مستحب باشند، یا یکی واجب و دیگری مستحب باشد، یا یکی برای خود و دیگری به نیابت یا اجاره برای غیر باشد، یا هردو به نیابت از غیر باشد.

حج

فضیلت حج و اهمیت آن

اشاره

«حج» از بزرگ ترین فریضه های الهی و شعائر دین مقدس اسلام است که در آن هر دو جنبه فردی و اجتماعی به شکلی نمایان گنجانده شده است، اگر حج به صورت صحیح و با محتوای دقیق و کامل و واقعی آن انجام شود، سازنده ترین دانشگاه انسان سازی است.

در احادیث متعددی که از پیشوایان معصوم (علیهم السلام) نقل شده، آمده است که دین اسلام بر پنج پایه استوار شده است: «نماز، زکات، حج، روزه و ولایت اهل بیت (علیهم السلام)». ⁽¹⁾

در حدیث منقول است که پیامبر اکرم (صلی الله علیه وآله وسلم) در خطبه روز غدیر فرمودند: «ای مردم، خانه خدا را با کمال دین داری و دین شناسی زیارت کنید و از آن مکانهای مقدس جز با توبه و ترک گناه باز نگردید». ⁽²⁾

در نقل است که امام صادق علیه السلام فرمودند: «حج و عمره دو بازار، از بازارهای

آخرت اند، کسی که پیوسته به حج و عمره می رود در ضمانت خداست و خداوند اگر او را باقی نگهدارد، به خانواده اش می رساند و اگر او را بمیراند، وارد بهشتش می کند». ⁽¹⁾

حج، ضیافت خداوند متعال است و حاجیان مهمانان خدای رحمان اند، در روایت نقل شده است که امام صادق (علیه السلام) فرمودند: «مهمان خداوند کسی است که حج و عمره به جا می آورد، چنین شخصی تابه منزلش برمی گردد مهمان خداست...». ⁽²⁾

روایت شده است که حضرت صادق (علیه السلام) فرمودند: «حج گزار و عمره گزار، وارد شوندگان به پیشگاه خداوند متعال هستند، اگر چیزی از او بخواهند به آنان عطا می کند، اگر دعا کنند خداوند متعال اجابت می نماید و اگر شفاعت نمایند خداوند متعال شفاعت آنان را می پذیرد و اگر سکوت کنند و چیزی هم نخواهند) خداوند متعال خود ابتدا به احسان می کند و در ازای هر درهمی (که در این مسیر هزینه کرده اند)، هزار هزار درهم عوض داده می شوند». ⁽³⁾

از امام صادق (علیه السلام) روایت شده که امام سجاد (علیه السلام) فرمودند: «حج و عمره بروید تا بدن هایتان سالم بماند و رزق و روزی تان وسعت یابد و مخارج خانواده تان تأمین و کفایت شود، حاجی آمرزیده است و بهشت بر او واجب است و اعمالش از نو آغاز می گردد و خانواده و مالش محفوظ می ماند». ⁽⁴⁾

در حدیث منقول است که امیر المؤمنین (علیه السلام) فرمودند: « ... همانا به جا آوردن حج و عمره، فقر و تنگدستی را از بین می برد و گناهان و معاصی را محو می کند و موجب رفتن به بهشت می شود...» . ⁽⁵⁾

روایت شده که پیامبر اکرم (صلی الله علیه وآله وسلم) فرمودند: «به حج خانه خدا بروید، زیرا حج، گناهان را می شوید همچنان که آب، چرک را می شوید». ⁽¹⁾

نیز نقل شده که پیامبر اکرم صلی الله علیه وسلم فرمودند: « پیوسته حج و عمره به جا آورید، چراکه این دو فقر و گناهان را از بین می برند آن گونه که کوره آهنگری زنگار آهن را از بین می برد». ⁽²⁾

نشانه قبولی حج

روایت شده است که پیامبر اکرم و فرمودند: «نشانه قبولی حج آن است که بنده ، گناهانی را که مرتکب می شده است ترک کند». ⁽³⁾

انجام حج با مال حلال

در حدیث نقل شده است که امام صادق (علیه السلام) فرمودند: «چون موسی از حج به جا آورد، جبرئیل نازل شد. موسی (علیه السلام) به او گفت: ای جبرئیل... کسی که با نیتی صادق و مالی پاک و حلال این خانه را زیارت کند چه پاداشی دارد؟

جبرئیل به سوی خداوند متعال بازگشت، خداوند وحی فرمود: به او بگو چنین شخصی را در ملکوت اعلی همراه پیامبران و صدیقین وشهداء و صالحین قرار می دهم و اینان چه همراهان خوبی برای آن شخص) هستند». ⁽⁴⁾

از ائمه هدی (علیهم السلام) روایت شده است: «هر کس با مال حرام به حج برود هنگام لبیک گفتن، خداوند متعال می فرماید: بنده من ندایت را اجابت نمی کنم و طاعتت را نمی پذیرم» . ⁽⁵⁾

وظایف دیگران نسبت به زائر خانه خداوند متعال

از امام صادق (علیه السلام) روایت شده است که امام سجاد (علیه السلام) فرمودند: «ای کسانی که به حج رهسپار نشده اید، به افرادی که به حج مشرف شده اند تبریک بگویید و با آنان مصافحه کنید و آنان را مورد تعظیم و تکریم قرار بدهید... تا در اجرو ثواب با آنان شریک باشید». ⁽¹⁾

نیز روایت شده که امام صادق (علیه السلام) فرمودند: «حضرت رسول اکرم (صلی الله علیه وآله وسلم) درباره کسانی که از مکه بازگشته بودند با این عبارات دعا میکردند: خداوند اعمال تورا قبول بفرماید و عوض آنچه را که خرج کردی به تو عنایت کند و گناهانت را بیامرزد». ⁽²⁾

از امام صادق (علیه السلام) نقل شده که امام سجاد (علیه السلام) فرمودند: «کسی که در غیاب حجگزار به خانواده اش و اموالش رسیدگی کند، اجر و پاداشی چون او دارد تا حدی که گویی سنگهای کعبه را لمس کرده است». ⁽³⁾

مجازات ترک حج

خداوند متعال در قرآن کریم می فرماید:

«... ولله علی الناس حج البیت من استطاع إلیه سبیلا ومن کفر فإن الله غنی عن العالمین». ⁽⁴⁾

بر کسانی که استطاعت حج خانه خدا را دارند، از جانب خداوند لازم گردیده است که به انجام این وظیفه اقدام کنند و کسانی که کفر ورزند و از انجام این وظیفه سرباز زنند)، خداوند از جهانیان بی نیاز است».

پیشوایان دین، ائمه هدی (علیهم السلام) کسانی را که با وجود استطاعت در انجام این

فریضه الهی مسامحه می کنند، بر حذر داشته و یادآور عواقب تلخ و خطرناک آن شده اند.

در روایت نقل شده است که امام باقر فرمودند: «امیرالمؤمنین ع در وصیتشان چنین فرمودند: حج خانه پروردگارتان را ترک نکنید که هلاک خواهید شد...» . ⁽¹⁾

نیز نقل شده است که امام صادق (علیه السلام) فرمودند: «... همانا خداوند به سبب شیعیانی از ما که حج میگزارند، عذاب را از آنان که حج نمی کنند دفع می کند و اگر همه بر ترک حج هم دستی کنند، همه هلاک می شوند». ⁽²⁾

روایت شده که امام صادق (علیه السلام) فرمودند: «کسی که از دنیا می رود و با وجود اینکه

مانعی - از قبیل نیازی که اگر مالش را صرف حج نماید اجحاف در حق وی محسوب شود یا بیماری ای که با وجود آن توانایی انجام حج را نداشته باشد یا جلوگیری سلطان ظالم که مانع از انجام حج شود - ندارد ⁽³⁾حج خانه خدا را به جا نیاورد، در هنگام مرگ در زمره یهود یا نصاری از دنیا می رود». ⁽⁴⁾

محمد بن فضیل می گوید: از امام کاظم (علیه السلام) در مورد تفسیر آیه « وَ مَنْ کانَ فِی هذِهِ أُعْمِی وَفِیُّ الْآخِرَةِ أُعْمِی وَ أَضَلُّ سَبِیلاً » ⁽⁵⁾پرسیدم. حضرت (علیه السلام) فرمودند: منظور کسی است که با داشتن امکانات مالی برای انجام حج (و فراهم بودن شرایط استطاعت)، حجة الاسلام را به تأخیر می اندازد و هر سال) می گوید: امسال حج می روم (و نمی رود) تا آنکه قبل از ادای فریضه حج، مرگ او فرا می رسد». ⁽⁶⁾

و در حدیث دیگر منقول است که امام کاظم (علیه السلام) در مورد تفسیر آیه «قل هل

ینبئکم بِالْأَخْسَرِینَ أَعْمالاً » ⁽¹⁾فرمودند: «آنان کسانی هستند که حجة الاسلام را به تأخیر می اندازند و امروز و فردا می کنند (تا از دست برود)». ⁽²⁾

شرایط واجب شدن حج

اشاره

مسأله 298. حج خانه خداوند متعال بر کسی که شرایطی را دارا باشد، در تمام عمر یک مرتبه واجب می شود و آن را «حجة الإسلام» می نامند؛ آن شرائط عبارتند از :

اول: بالغ باشد؛

پس برفرد غیر بالغ - هرچند نزدیک به بلوغ باشد- حج واجب نیست و اگر بچه ممیز نابالغ، حج انجام دهد، حجش صحیح می باشد، ولی جای حجة الاسلام را نمی گیرد.

دوم: عاقل باشد؛

پس بر مجنون، حج واجب نیست؛ البته اگر جنون فرد، ادواری باشد و زمان هوشیاری و سلامتی اش کافی برای انجام مناسک حج و تهیه مقدماتی که فراهم نیست باشد و مستطیع نیز باشد، حج بر او واجب می شود و باید آن را به جا آورد، هرچند در سایر اوقات دیوانه باشد.

همچنین، اگر فرد مذکور بداند زمان جنونش همیشه مصادف با ایام حج است، واجب است در زمانی که هوشیار و سالم است، نایب بگیرد که از طرف او حج را در ایام آن انجام دهد.

سوم: آزاد بوده و عبد و بنده نباشد.

چهارم: مستطیع باشد و مستطیع بودن به چند مورد بستگی دارد:

تفصیل موارد آن در مسائل آینده خواهد آمد.

مسأله 299. کسی که مستطیع نمی باشد، چنانچه حج برای خود انجام دهد، آن حج، کفایت از حجة الاسلام نمی کند؛ پس در صورتی که بعدا مستطیع شود، باید حج را به جا آورد.

همچنین، کسی که خودش ناتوان از انجام حج است و وظیفه اش گرفتن نایب است، اگر شخصی را برای نیابت از حج اجیرنماید یا شخص مذکور حاضر شود به طور مجانی این کار را انجام دهد، آن حج، برای کسی که به نیابت او حج به جا آورده است، کافی می باشد، ولی برای خود شخص نایب، کفایت از حجة الاسلام نمی کند.

شرایط محقق شدن استطاعت

شرط اول: توانایی مالی

مسأله 300. در واجب شدن حج، توانایی مالی شرط است؛ یعنی فرد، توشه سفر حج و مرکب سواری (در صورت احتیاج به آن) یا مالی که بتواند آنها را تهیه کند داشته باشد و به تعبیر روشن تر، مخارج و هزینه های مورد نیاز در سفر حج مثل هزینه رفت و برگشت تا وطن ⁽¹⁾(حمل و نقل)، خوراک، آشامیدنی، پوشاک، اجاره

مکان اقامت و سایر ضروریات سفر حج و نیز مرکب سواری (در صورت احتیاج به آن را دارا باشد.

مسأله 301. شخصی که توانایی مالی ندارد و مستطیع محسوب نمی شود، واجب نیست برای فراهم شدن استطاعت مالی اقدام نموده و به کسب و کار بپردازد.

مسأله 302. هرگاه انسان مالی داشته باشد و نداند برای مخارج حج کافی است یا نه ، بنابر احتیاط، لازم است فحص و تحقیق کند.

مسأله 303. انسان لازم نیست برای رفتن به حج، اموال ضروری زندگی و نیز اموال غیر ضروری که به آنها عرفا نیاز دارد و از نظر مقدار و کیفیت، مناسب شأن اوست - نه بیشتر از شأنش - بفروشد.

بنابراین، فروش خانه مسکونی، ماشین، اثاث منزل، کتاب های مورد استفاده در تحصیل، ابزار کار، لباس هایی که برای زینت استفاده می کند، چنانچه بیش از اندازه نیاز و شأنش نباشد، لازم نیست؛

اما اگر بیش از نیاز و شأنش باشد، طوری که مقدار اضافه بر نیاز و شأن، برای مصارف حج کافی باشد، یا آنکه مال دیگری داشته باشد که با ضمیمه کردن آن کافی می شود، فرد، مستطیع محسوب می شود.

همچنین، فردی که مثلا منزل یا وسیله نقلیه ای دارد که بیشتر از اندازه نیاز و شأن اوست و می تواند آن را به منزل یا وسیله نقلیه کم ارزش تری که کسر شأن وی هم نیست، تبدیل کند و با مقدار زائد - به تنهایی یا به ضمیمه مال دیگری که دارد - به حج برود، مستطیع محسوب می شود.

همین طور است اگر قبلا به مالی احتیاج داشته، ولی اکنون از آن بی نیاز شده، مثل خانمی که به علت پیری یا غیر آن، زیورآلات وی مورد نیازش نمی باشد.

مسأله 304. هرگاه انسان مقداری پول داشته باشد که کفاف هزینه حج را می دهد، ولی برای تأمین معاش و نفقات خود و خانواده اش به آن نیاز دارد، یا برای هزینه ازدواج، جهیزیه، خرید منزل یا اثاث منزل و امثال آن بدان احتیاج داشته

باشد، طوری که خوف داشته باشد با صرف پول در راه حج، فقیر و تنگدست شود یا میداند صرف آن پول در مسیر حج موجب می شود در زندگی به سختی و مشقت زیاد که معمولا قابل تحمل نیست (حرج) مبتلا شود، حج بر چنین فردی واجب نیست و در غیر این صورت حج بر او واجب است.

بنابراین، مثلا اگر فرد بدون داشتن منزل ملکی یا وسیله نقلیه، به سختی فوق العاده که معمولا غیر قابل تحمل است می افتد، زمانی مستطیع محسوب می شود که علاوه بر داشتن پول منزل یا وسیله نقلیه، پول رفتن به حج را هم داشته باشد.

مسأله 305. هرگاه انسان منزل قابل فروش داشته باشد که قیمت آن - هرچند به ضمیمه مال دیگری که دارد - کافی برای مخارج حج باشد و نیز منزل دیگری نیز در اختیارش باشد که بتواند در آن زندگی نماید، مانند منزل وقفی که متولی موقوفه آن را جهت سکونت در اختیارش قرارداده، چنانچه زندگی در آن کسر شأن محسوب نشده و موجب مشقت زیاد (حرج) برای او نباشد و در معرض زوال نباشد، ⁽¹⁾در این صورت مستطیع محسوب شده و حج بر او واجب است و این حکم، نسبت به سایر وسایل زندگی نیز جاری می باشد.

مسأله 306. اگر انسان، ملک یا وسیله ای دارد که با توجه به مسائل گذشته، واجب است آن را برای رفتن به حج بفروشد، چنانچه خریداری که آن را به قیمت معمول بازاری آن بخرد، وجود نداشته باشد، در صورتی که فروش آن به کمتر از قیمت معمول اجحاف ⁽²⁾برحال فرد نباشد، باید آن را بفروشد و به حج برود و اگر اجحاف باشد، فروش آن واجب نیست.

مسأله 307. اگر فرد مقدار مالی دارد که برای هزینه حج کافی است - مانند اینکه

به اوارث رسیده یا هدیه داده شده - و مخارج خود و خانواده اش از راه مشروع دیگری (غیر از آن مال) بر حسب معمول بدون مشقت تأمین می باشد، - مثل اینکه شغلی دارد که کفاف مخارجش را می دهد یا شخص دیگری مخارجش را به صورت مستمر تأمین می کند یا از وجوهات شرعیه ( مانند خمس و زکات ) در حالی که شرعا استحقاق آن را دارد استفاده می کند - و نیز کسی که اگر آنچه دارد را در راه حج صرف کند، زندگی بعد از حجش با قبل آن تفاوتی نکند و مال مذکور به اندازه هزینه حج باشد، مستطیع بوده و حج بر او واجب است.

مسأله 308. فردی که مقداری مال دارد و مال مذکور برای تمام هزینه های تشرف به حج از طریق ثبت نام سازمان حج و زیارت کافی می باشد و می تواند با ثبت نام در نوبت قرار گرفته و بعد از چند سال به حج مشرف گردد، چنانچه وی به شیوه دیگری توانایی تشرف به حج را ندارد و انتظار پیش آمدن مانع دیگری از ادای حج، در سالی که نوبت تشرف او فرا می رسد نداشته باشد، در این صورت بنابر احتیاط واجب، لازم است ثبت نام نماید تا در نوبت تشرف به حج قرار گیرد.

البته، چنانچه فرد مذکور پس از ثبت نام به فروش فیش حج خود برای تأمین هزینه های ضروری و لازم زندگیش نیاز پیدا کند و مال دیگری نیز برای تأمین هزینه های مذکور نداشته باشد، طوری که اگر آن را صرف هزینه هایش نکند به مشقت و سختی زیادی که معمولا قابل تحمل نیست (تخرج) مبتلا می شود، در این صورت می تواند اقدام به واگذاری فیش حج خود و صرف مبلغ آن در زندگیش نماید و حج بر ذمه اش مستقر نمی شود.

مسأله 309. استطاعتی که در واجب شدن حج، شرط می باشد، استطاعت از مکانی است که در آن است، نه از شهر و وطنش.

بنابراین، اگر مکلف در شهر خودش مستطیع نباشد و برای تجارت یا غیرآن به شهر دیگری مثلا جده برود و در آنجا مالی به دست آورد که بتواند با آن از آنجا به مگه رود و اعمال حج را انجام دهد و سایر شرایط استطاعت را نیز دارا باشد،

مستطیع محسوب می شود و باید حج را به جا آورد و در صورتی که حج نماید، هرچند بعدا مالی پیدا کند که بتواند از وطن خود به مگه رود، حج بر او واجب نیست.

شرط دوم: توانایی بدنی

مسأله 310. توانایی بدنی که شرط واجب شدن حج می باشد به این معنا است که فرد، سلامت مزاج و توانایی بدنی داشته باشد که بتواند بدون مشقت زیادی که عرفا قابل تحمل نیست (حرج) به مگه برود و حج را به جا آورد؛

البته کسی که توانایی مالی دارد، اما توانایی بدنی به جهت مریضی یا پیری و مانند آن ندارد و تا آخر عمر امید بهبودی ندارد، باید نائب بگیرد و توضیح آن در مسأله «352» خواهد آمد.

شرط سوم: باز بودن راه و ایمن بودن آن

مسأله 311. استطاعت در صورتی حاصل است که راه باز و دارای امنیت باشد و در مسیر، مانعی از رفتن نباشد؛

بنابراین، اگر راه بسته باشد یا انسان بترسد که در راه، جان یا اموال یا آبروی او از بین برود یا بداند که در راه به مشقت فوق العاده ای که معمولا قابل تحمل نیست مبتلا می شود (کرج)، حج بر او واجب نیست؛ ⁽¹⁾

البته، اگر طی مسیر مذکور قبل از رسیدن به میقات و محرم شدن، فقط ضرری یا حرجی باشد و بعد از رسیدن به میقات و احرام مسیر امن باشد و فرد به هر صورت خود را به میقات برساند و بتواند مناسک حج را انجام دهد، حج مذکور صحیح است و چنانچه سایر شرایط استطاعت را دارا بوده، از حجة الاسلام کفایت میکند.

قابل توجه یا حرج - از راه دیگری برود، هرچند دورتر باشد، باید از آن راه برود؛ مگر آنکه آن راه آن قدر دور و غیر معمولی باشد که عرفا بگویند: «راه حج، بسته است».

مسأله 312. اگر ظالمی راه را مسدود نموده یا موجب ناامنی راه شده باشد و دفع او، جز به دادن مالی به او ممکن نباشد و فرد بتواند با اعطای مالی به وی، راه را باز نماید و به سفر حج برود، این کار لازم است، هرچند مقدار مال قابل توجه باشد؛ مگر آنکه پرداخت چنین مالی نسبت به حال فرد عرف إجحاف محسوب شود ⁽¹⁾که در این صورت، پرداخت آن، واجب نیست و وجوب حج از او ساقط می شود.

مسأله 313. در واجب بودن حج برزن، در صورتی که نسبت به آسیب ها و حوادث احتمالی بر خودش ایمن باشد، همراه داشتن محرم شرط نیست؛

اما اگر ایمن نباشد، لازم است کسی به همراه خود داشته باشد که با بودن او بر خود ایمن باشد، هرچند برای این کار فردی را اجیر نماید؛ البته این در صورتی است که توانایی پرداخت اجرت اجیر را داشته باشد، وگرنه در چنین صورتی، حج بر او واجب نخواهد بود.

شرط چهارم: وسعت داشتن وقت

مسأله 314. وسعت داشتن وقت که شرط واجب شدن حج است، به این معنا می باشد که فرد به اندازه سفر به مگه و به جا آوردن اعمال حج، وقت داشته باشد.

بنابراین، چنانچه برای فردی توانایی مالی کافی برای ادای حج حاصل شود، اما وقت کافی برای فراهم کردن بدون حرج مقدمات سفر، مثل گرفتن گذرنامه، ویزا و بلیط هواپیما نداشته باشد یا وقت به مقداری است که فراهم نمودن مقدمات سفر با مشقت زیادی همراه است که معمولا قابل تحمل نیست (حرج)، در این صورت، مستطیع محسوب نشده و انجام حج در آن سال بروی واجب نمی باشد؛

ولی اگر یقین یا اطمینان داشته باشد که در سال یا سال های بعد، سایر شروط استطاعت را دارا خواهد بود و می تواند به حج مشرف گردد، واجب است استطاعت مالی خویش را برای انجام حج در سال یا سال های آینده حفظ کند و در این صورت لازم است از هر نوع تصرفی در مال که وی را از استطاعت مالی خارج می کند و فرد، دیگر توانایی جبران آن را ندارد اجتناب نماید؛ ⁽¹⁾

اما اگر چنین یقین یا اطمینانی ندارد، لازم نیست استطاعت مالی خود را برای سال آینده حفظ نماید و می تواند مال را مصرف کند.

مسأله 315. اگر انسان در سال اولی که مستطیع شده به مگه برود و در وقت معینی که دستور داده اند به عرفات و مشعر الحرام نرسد، چنانچه حرکت به سمت مگه را با یقین یا اطمینان به اینکه به مناسک خواهد رسید، به تأخیر انداخته باشد و اتفاقا نرسیده ، حج براو مستقر نمی شود و چنانچه در سال های بعد هم مستطیع نباشد، حج بر او واجب نیست؛

اما اگر با وجود عدم اطمینان به رسیدن به مناسک حج، حرکت به سمت مکه را به تأخیر انداخته و به سبب این تأخیر، مناسک حج را درک نکرده، در صورتی که عذری نداشته و می توانسته زودتر برود و برسد، حج براو مستقر می شود و باید بعد به هر ترتیبی که شده حج را به جا آورد.

همچنین، اگر فرد مذکور در سال های قبل مستطیع بوده و می توانسته حج برود و مناسک را انجام دهد و نرفته، در هر حال حج بر ذمه او مستقر می باشد و باید در آینده - هرچند به زحمت باشد - حج را به جا آورد.

شرط پنجم: توانایی تأمین نفقات خانواده در مدت سفر حج

مسأله 316. انسان در صورتی برای حج مستطیع محسوب می شود که توانایی

تأمین نفقات خانواده اش در مدت سفر حج را داشته باشد؛

بنابراین، اگر انجام حج موجب شود فرد نتواند مخارج کسانی که خرجی آنان بر او شرعا واجب است - مثل زوجة دائمی و فرزندان ⁽¹⁾را در مدت سفر حج تأمین نماید، در این صورت، فرد مستطیع نبوده و حج بر او واجب نمی باشد.

همچنین، اگر سفر حج موجب شود فرد نتواند مخارج کسانی که نفقات آنان بر وی شرعأ واجب نیست، ولی عرفا بر عهده او بوده را بپردازد، طوری که پرداخت نکردن نفقه آنان کسر شأن او محسوب شود یا برای وی سختی فوق العاده که معمولا قابل تحمل نیست (حرج) داشته باشد، در این صورت نیز فرد مستطیع نبوده و حج بر او واجب نمی باشد.

شرط ششم: توانایی تأمین مخارج زندگی پس از بازگشت از حج

مسأله 317. انسان در صورتی برای حج مستطیع محسوب می شود که بعد از برگشتن از حج، دارایی یا منبع درآمدی مثل کسب یا زراعت یا اجاره املاک و یا

حرفه و شغل دیگر برای تأمین مخارج خود و خانواده اش برحسب شأن را داشته باشد و طوری نباشد که اگر مالش را در مسیر حج خرج نماید، پس از برگشتن مجبور شود برای تأمین مخارج زندگی خود و خانواده اش به کمک گرفتن و درخواست از دیگران رو آورده و به زحمت و مشقت زیاد زندگی کند؛

ملاک در امر فوق این است که اگر وضعیت مکلف طوری باشد که به علت رفتن به حج یا مصرف نمودن پول و درآمدی که دارد در راه حج، ترس از فقر و تنگدستی خود و خانواده اش پس از بازگشت از حج داشته باشد، یا بداند صرف آن پول در مسیر حج موجب می شود پس از بازگشت در زندگی به سختی و مشقت زیاد که معمولا قابل تحمل نیست (حرج) مبتلا می شود، چنین فردی مستطیع نمی باشد.

مثلا فردی که وقت کسب درآمدش، در ایام حج است، طوری که اگر به حج برود، دیگر پس از بازگشت درآمدی نداشته باشد یا درآمدش اندک باشد به گونه ای که نتواند هزینه زندگی اش را در بقیه روزهای سال یا بعضی از ایام سال تأمین نماید، حج بر او واجب نیست.

همین طور، اگر فرد مقداری پول دارد که برای مصارف حجش کافی است ، ولی پول مذکور، وسیله کسب وإمرار معاش خود و خانواده اش است و قدرت إمرار معاش از راه دیگری که مناسب شأنش باشد را هم ندارد، در این صورت مستطیع نبوده و حج بر او واجب نمی باشد.

مسأله 318. زنی که می تواند مگه برود، اگر بعد از برگشتن، از خودش اموالی نداشته باشد و شوهرش هم مثلا فقیر باشد و نفقه و خرجی او را ندهد و بداند انجام حج موجب می گردد در زندگی به حرج (مشقت فوق العاده زیاد که معمولا غیرقابل تحمل است) مبتلا شود یا ترس داشته باشد که فقیر و تنگدست گردد، مستطیع نمی باشد و حج بر او واجب نیست.

شرط هفتم: نداشتن بدهی

مسأله 319. اگر برای انسان مالی حاصل گردد که به مقدار هزینه حج باشد، اما بدهکاری به اشخاص یا خمس یا زکات ⁽¹⁾بر عهده داشته باشد که اگر مقدار بدهی برداشته شود، باقیمانده آن کافی به هزینه حج نباشد، در این صورت، حج براو واجب نخواهد بود؛ چه اینکه طلبکار راضی به تأخیر در پرداخت بدهی باشد و چه راضی نباشد.

در مورد این حکم ، فرقی نیست بین اینکه وقت پرداخت بدهی به اشخاص رسیده باشد یا نه؛ مگر اینکه وقت پرداخت بدهی بسیار دور باشد که اصلا عقلا به وجود چنین بدهی ای توجه نکنند مانند پنجاه سال.

همچنین، فرقی نیست بین اینکه اول قرض گرفته و بعد آن مال را به دست آورد یا اول آن مال را به دست آورده و بعد قرض گرفته باشد، در صورتی که تقصیری از او دربدهکار شدنش بعد از به دست آوردن آن مال سر نزده باشد.

مسأله 320. اگر فرد بدهکار که به سبب بدهی مستطیع محسوب نمی شود به حج رفته و به میقات برسد و در موضع میقات ، انجام حج یا ترک آن یکسان باشد، به جهت اینکه نتواند مبالغی را که برای حج پرداخته پس بگیرد و نیز نتواند حقش را به شخص دیگری در ازای دریافت مالی واگذار نماید و انجام فریضہ حج هزینه اضافه ای - مانند پرداخت بهای قربانی ⁽¹⁾- نسبت به بازگشت به وطن برای او نداشته باشد، در این صورت فرد مدیون، مستطیع محسوب شده و داشتن بدهی مانع از استطاعت نمی باشد و حج مذکور کفایت از حجة الاسلام می کند.

مسأله 321. هرگاه کسی که توانایی مالی حج ندارد، مالی را قرض کند که کافی به مخارج سفر حج باشد، حج بر او واجب نخواهد شد - هرچند بداند که توانایی پرداخت بدهی اش را در آینده داراست - مگر آنکه سررسید زمان پرداخت قرض بسیار دور باشد که اصلا عقلا به وجود چنین قرض و بدهی ای توجه نکنند مانند پنجاه سال، که در این صورت، فرد مستطیع محسوب شده و حج براو واجب

خواهد شد.

مسأله 322. فردی که توانایی مالی دارد، مثلا دارای سرمایه غیر مورد احتیاج، املاک و زمین های اضافی و مانند آن باشد که قابل فروش بوده و قیمت فروش آنها کافی برای هزینه تشرف به حج باشد و در نتیجه مستطیع محسوب گردد، چنانچه آنها را نفروخته و برای هزینه سفر حج خویش قرض کند و بخواهد با مال قرض گرفته شده به حج مشرف شود، حجش صحیح می باشد و کفایت از حجة الاسلام میکند.

مسأله 323. کسی که قبلا حج بر عهده او ثابت و مستقر شده و هم اکنون خمس

یا زکات نیز بدهکار می باشد، لازم است آنها را بپردازد و تأخیر در پرداخت آنها به علت سفر حج جایز نیست؛

البته، اگر مالی برای او فراهم شده که برای ادای هردو (حج و خمس یا زکات) کافی نیست، به حاکم شرع یا نماینده او مراجعه نموده و از او برای تأخیر در پرداخت حق شرعی، کسب اجازه می کند و حاکم شرع یا نماینده او حال وی را بررسی نموده و در موردی که فرد، قصد جدی در ادای حق شرعی در اولین فرصت ممکن پس از بازگشت از سفر حج را داشته باشد، به او اجازه میدهد تا ادای خمس و زکات را به تأخیر انداخته و بعدا بدون سهل انگاری بپردازد و در این صورت، فرد باید انجام حجی که بر ذمه اش مستقر شده را بر پرداخت حق شرعی مقدم نماید.

طلبکاری و استطاعت

مسأله 324. اگر انسان شرعا طلبکار باشد و برای تأمین همه یا بخشی از هزینه حج به آن طلب نیاز داشته باشد، چنانچه طلب حال و بدون مدت بوده یا طلب مدت دار بوده و وقت دریافت آن رسیده و بدهکار توانایی و تمکن مالی برای ادای بدهیش داشته و طلب مذکور بدون حرج (سختی فوق العاده ای که معمولا تحمل نمی شود) قابل وصول یا قابل تقاص ⁽¹⁾باشد - هرچند با مراجعه به دستگاه های دولتی - چنین فردی (طلبکار) مستطیع محسوب شده و حج بر او واجب است.

این حکم، در مورد طلبی که وقت دریافت آن نرسیده، اما بدهکار با میل خود قبل از وقت، حاضر به پرداخت آن باشد نیز جاری است.

مسأله 325. اگرطلب، حال و بدون مدت بوده یا مدت دار بوده و وقت دریافت

طلب فرا رسیده، اما بدهکار توانایی پرداخت ندارد یا با وجود توانایی مالی، آن را نمی پردازد و امکان اجبار وی یا تقاص از اموالش ⁽²⁾بدون حرج (سختی فوق العاده

که معمولا تحمل نمی شود) ممکن نباشد، در صورتی که فروختن مقدار طلب به کمتر از آن ممکن باشد - بدون اینکه نسبت به حال فرد إجحاف (وارد آمدن ضرر زیاد) محسوب شود - و مبلغ حاصل از فروش طلب، کافی برای تأمین هزینه های تشرف به حج باشد، فرد طلبکار، مستطیع محسوب شده و حج بر او واجب است .

مسأله 326. اگر طلب مدت دار بوده و سررسید وصول آن نرسیده ⁽¹⁾و بدهکار نیز قبل از رسیدن موعد مقرر آن را پرداخت نمی کند، چنانچه فروش طلب به مقدار کمتر - بدون اینکه اجحاف (وارد آمدن ضرر زیاد) بر طلبکار باشد - برای وی امکان داشته باشد و مبلغ فروش برای تأمین هزینه های حج کافی باشد، فرد طلبکار مستطیع محسوب می شود و حج بر او واجب است.

مسأله 327. زنی که شوهرش تمکن مالی داشته و وی (زن) تمام یا بخشی از مهریه خویش را که به مقدار هزینه تشرف به حج است از او گرفته یا شوهرش حاضر باشد مهر مذکور را بپردازد و صرف آن در مسیر حج موجب نمی شود زن در مشقت فوق العاده ای که معمولا قابل تحمل نیست (کرج) واقع شود، مستطیع محسوب شده و حج بر او واجب است.

بعضی از موارد استقرار حج بر ذمه مکلف

مسأله 328. هرگاه حج بر کسی واجب شده باشد، اما وی در به جا آوردن آن، اهمال و تأخیر کند تا اینکه استطاعتش از بین برود، واجب است حج را به هر صورت مشروع که شده به جا آورد، هرچند با سختی و مشقت همراه باشد.

شایان ذکر است، چنین فردی اگر قبل از به جا آوردن حج بمیرد، واجب است که از ما ترک وی، حج را قضا نمایند و چنانچه کسی بعد از فوتش به طور مجانی و بدون اجرت به نیابت او حج نماید، صحیح و کافی خواهد بود.

مسأله 329. اگر انسان مالک مالی شود که کفاف هزینه حج را بنماید، ولی عمدا در آن مال تصرفی کند که از استطاعت مالی خارج شود و نتواند آن را تدارک کند، چنانچه برای او مشخص باشد که سایر شرایط استطاعت را دارا بوده و توانایی رفتن به حج را با آن مال داشته ، یعنی اگر مال را مصرف نمی کرد و نگه می داشت، موفق به انجام حج می شد، ⁽¹⁾حج در ذمه او مستقر شده و واجب است آن را به جا آورد، هرچند با سختی و مشقت همراه باشد و اما در غیر این صورت حج درذمه او مستقر نمی شود.

شایان ذکر است، در هر حال، تصرفی که در مال انجام داده، مانند آنکه آن را به کمتر از قیمت واقعی فروخته یا اینکه آن را بدون عوض بخشیده، صحیح است، هرچند در فرض نخست (مستقر بودن حج)، چنانچه انجام فریضه حج وابسته به آن مال بوده و به گونه دیگر موفق به انجام آن نشود، به علت از بین بردن استطاعت خود، گناهکار محسوب می شود.

مسأله 330. اگر انسان مالی داشته باشد که به مقدار مصارف و مخارج حج باشد، ولی اطلاع از آن نداشته یا نسبت به وجود آن غافل بوده یا آنکه از وجود مال مذکور اطلاع داشته و غافل نبوده، ولی نمی دانسته یا فراموش کرده که با وجود چنین مالی حج بر او واجب است یا اینکه نسبت به اصل حکم وجوب حج، غافل و بی اطلاع بوده و بعد از اینکه مال تلف شد یا هزینه شد و استطاعت مالی اش از بین رفت، متوجه گردید، در تمام این موارد اگر در مورد جهل و غفلتی که ذکر شد مقصر نبوده و شرعا معذور باشد، حج براو مستقر نمی شود؛

اما اگر شرعا معذور نبوده و مقصر باشد و در هنگام داشتن آن مال، معلوم است که بقیه شرایط واجب شدن حج را داشته و می توانسته به حج برود، حج برذمه وی

مستقر می گردد، و واجب است آن را به جا آورد، هرچند با سختی و مشقت همراه باشد.

استطاعت بذلی

مسأله 331. «استطاعت»، همان طور که به داشتن مخارج و مصارف حج - به توضیحی که در مسائل قبل بیان شد- محقق می شود، به بخشش یا بذل آنها یا پرداخت مبلغ آنها توسط شخص دیگر نیز محقق می شود که آن را «استطاعت بذلی» می نامند.

بنابراین، اگر کسی مالی ⁽¹⁾را به انسان ببخشد که با آن حج برود یا آنکه بگوید: خرج سفر حج توو نفقه خانواده ات در طول زمان حج را می دهم» یا آنکه مالی در اختیارش بگذارد و به او بگوید: «حج برو» و فرد اطمینان داشته باشد که وی به وعده خود عمل می کند یا مال را از او پس نمی گیرد، مستطیع محسوب شده و حج بر او واجب است.

مسأله 332. اگر مخارج سفر حج و مخارج خانواده کسی را در مدتی که مگه می رود و برمی گردد به او بدهند و بگویند: «حج برو»، ولی ملیر او نکنند بلکه تنها آن را بر او مباح نمایند) ، در صورتی که اطمینان داشته باشد مال مذکور را از او پس نمی گیرند، حج بر او واجب می شود.

مسأله 333. اگر کسی فقط هزینه رفتن به سفر حج را به فردی بذل کند و فرد هزینه برگشتن از حج را نداشته باشد، حج بر او واجب نیست؛ البته تفصیلی که در مسأله «300» در مورد برگشت به وطن یا غیر آن ذکر شد در اینجا نیز جاری می باشد.

همچنین است حکم، اگر نفقه و مخارج خانواده اش را تا هنگام برگشت از سفر حج ندهد؛ مگر اینکه خود فرد آن را داشته باشد یا اینکه حتی در صورت نرفتن به

حج، قدرت تأمین آن را نداشته باشد یا اینکه خانواده اش شرعا واجب التفقه براو نباشند و در این صورت، چنانچه عرفا تأمین مخارج آنان با وی باشد، به علت تأمین نکردن نفقه و مخارج آنان، در مشقت زیادی که معمولا تحمل نمی شود (حرج) قرار نگیرد.

مسأله 334. اگر شخصی مالی به انسان ببخشد که با آن به حج برود، واجب است آن را قبول کند؛ ⁽¹⁾اما اگر بخشنده، اختیار انتخاب را به انسان واگذار نماید و بگوید: «می خواهی با این مال به حج برو و می خواهی به حج نرو» ، یا بخشنده مالی را ببخشد و در بخشش نامی از حج، نه به صورت معین و نه به صورت مخیر بودن نبرد، در هیچ یک از این دو صورت، قبول چنین هدیه ای واجب نیست.

مسأله 335. فردی که توانایی انجام حج را به خاطر بیماری یا پیری ندارد و امید هم ندارد که در آینده حج را خودش انجام دهد، چنانچه مبلغی به عنوان حج به وی بذل شود، واجب نیست آن را قبول کند تا با مبلغ مذکور برای خویش نایب بگیرد؛ ولی اگر قبول کرد، نایب گرفتن بروی واجب می شود.

مسأله 336. در استطاعت بذلی، بدهکار بودن، مانع از مستطیع شدن فرد نیست. بنابراین، اگر مخارج حج فردی را تأمین کنند، هرچند آن فرد بدهکار باشد، حج بر او واجب می شود.

البته، چنانچه رفتن به حج مانع از پرداخت بدهی در وقت آن باشد، ⁽²⁾فرد، مستطیع نبوده و حج بروی واجب نمی شود، چه بدهی حال و بدون مدت باشد و چه مدت دار باشد، چه وقت پرداخت آن فرا رسیده باشد یا هنوز فرا نرسیده باشد.

مسأله 337. توانایی تأمین مخارج زندگی پس از بازگشت از حج، به معنایی که در شرط ششم از شرایط استطاعت بیان شد، در استطاعت بذلی شرط نیست.

بنابراین، اگر مخارج رفت و برگشت و مصارف خانواده کسی را در مدتی که مه می رود و بر می گردد، به او ببخشند برای اینکه حج کند، حج بر او واجب می شود، هرچند در موقع برگشتن هم مالی که بتواند با آن زندگی کند نداشته باشد؛

البته، اگر درآمد فرد تنها در ایام حج باشد و با آن درآمد مخارج زندگی اش در بقیه روزهای سال یا قسمتی از سال تأمین می شود، طوری که اگر به حج برود نتواند هزینه زندگی اش در بقیه سال یا بعضی از روزهای سال را تأمین نماید، در این صورت ، حج بر او واجب نخواهد بود؛ مگر اینکه فرد بخشنده، کسری مخارج زندگی اش در بقیه روزهای سال را هم بدهد، که در این صورت مستطیع محسوب شده و حج بر او واجب خواهد بود.

مسأله 338. اگر انسان مالی داشته باشد که مقداری از هزینه سفر حج را تأمین می کند و کافی برای هزینه کل سفر حج نباشد و باقیمانده اش را کسی به او بدل کند و ببخشد، در صورتی که وی توانایی تأمین مخارج زندگی پس از بازگشت از حج، به معنایی که در شرط ششم از شرایط استطاعت ذکر شد را داشته باشد، مستطیع محسوب شده و حج بر او واجب می شود و اگر نداشته باشد، حج بروی واجب نمی شود.

مسأله 339. اگر مقداری مال که برای حج کافی است به کسی بدهند و با او شرط کنند که در مسیر سفر حج به شخصی که مال را داده خدمت بنماید، هرچند آن خدمت لایق به حالش باشد، استطاعت بذلی به آن ایجاد نمی شود و قبول کردن آن مال برای تشرف به حج بر او واجب نمی باشد؛

ولی اگر قبول کند و خدمت ، منافات با انجام مناسک حج نداشته باشد و بتواند در ضمن خدمت، حج خود را به جا آورد و سایر شرایط استطاعت را دارا باشد . از جمله شرط ششم و هفتم - مستطیع محسوب شده و حج بر او واجب می شود.

مسأله 340. هرگاه به کسی از سهم سبیل الله، زکات داده شود که در راه حج

صرف نماید و در این امر مصلحت عامه باشد و حاکم شرع نیز بنابر احتیاط واجب ، اجازه آن را بدهد، مستطیع محسوب شده و حج بر او واجب می شود؛

ولی اگر به او از سهم سادات، خمس یا از سهم فقرا، زکات داده شود و با وی شرط شود که آن را در راه حج صرف نماید، چنین شرطی صحیح نیست و استطاعت بذلی به آن حاصل نمی شود.

مسأله 341. فردی که از نظر مالی مستطیع نیست، ولی می خواهد به حج مشرف گردد، چنانچه مالی را که برای تمام هزینه های حج کافی است قرض نماید و آن را به شخصی - مث همسرش - هبه کند یا به طور مجانی مصالحه نماید، مشروط به آنکه همسرش همان مال یا معادل آن را به وی برای تشرف به حج بذل نماید و همسرش نیز اقدام به بذل مجانی نماید، در صورتی که آنچه در مسائل «333 و 336 و 337» در مورد استطاعت بذلی گفته شد نیز محقق باشد، مستطیع محسوب شده و حجش از حجة الاسلام کفایت میکند.

همچنین، فردی که مالی به اندازه تمام هزینه های حج از خودش دارد، ولی به جهت بدهکاری به دیگران مستطیع نیست، چنانچه لازم نباشد مال مذکور را صرف ادای بدهیش نماید، ⁽¹⁾می تواند آن را به شخصی - مثلا همسرش - هبه یا مصالحه مشروط به بذل نماید و همسرش نیز اقدام به بذل مجانی نماید، در صورتی که آنچه در مسائل «333 و 336 و 337» در مورد استطاعت بذلی گفته شد نیز محقق باشد، مستطیع محسوب شده و حجش از حجة الاسلام کفایت میکند.

احکام دیگرحج

مسأله 342. اگر فرد به سبب رفتن به حج مجبور شود عمل واجبی را که از حج

مهم تر است ، ترک نماید یا کار حرامی را که اجتناب از آن، از حج مهم تر است، انجام دهد، لازم است حج نرود تا مجبور به ترک واجب یا انجام حرام نشود؛

ولی در هر دو صورت، اگر در این حال به حج برود و این امر باعث شود واجب مهم ترترک، یا حرام مهم تر، انجام شود، هرچند گناهکار است ، اما حجش صحیح می باشد و در صورت دارا بودن سایر شرایط ، کافی از حجة الاسلام خواهد بود. مسأله 343. وجوب حج پس از محقق شدن شرایطش «فوری» است؛ پس فرد مستطیع باید در سال اول استطاعت، آن را انجام دهد و اگر کسی آن را در سال اول انجام نداد باید در سال دوم انجام دهد و حکم، نسبت به سال های بعد همین طور است؛

البته از آنجا که «فوریت در تشرف به حج برای فرد مستطیع، به جهت وجوب عقلی است نه وجوب شرعی»، (تا مبادا تأخیر آن منجر به ترک واجب بدون عذر شود)، چنانچه فرد مستطیع بداند یا اطمینان داشته باشد که در سال های آینده مانعی پیش نیامده و فریضۂ حج را انجام خواهد داد، تأخیر آن جایز است، هرچند احتیاط مستحب است در صورت یقین یا اطمینان نیز انجام حج را به تأخیر نیندازد و در همان سال اول استطاعت انجام دهد. ⁽¹⁾

مسأله 344. هرگاه زن شوهردار بخواهد حج مستحبی به جا آورد، باید با اذن شوهرش باشد. همچنین است، حکم زنی که در عده طلاق رجعی است؛

ولی زنی که از شوهر خود طلاق بائن گرفته و در عده است ، اذن شوهر در مورد حج او شرط نیست و زنی که شوهرش وفات نموده نیز جایز است در عده وفات

حج نماید.

مسأله 345. اگر فردی که حج انجام داده، «طواف نساء» را درست به جا نیاورد یا

فراموش کند، هرگاه متوجه شود باید از همسرش اجتناب نموده ⁽¹⁾و طواف نساء را به جا آورد؛ ولی چنانچه برگشتن برای انجام طواف نساء برایش ممکن نباشد یا مشقت داشته باشد، می تواند نایب بگیرد. این حکم، در موردی که فرد طواف نساء را عمدا یا به سبب ندانستن حکم انجام نداده باشد نیز جاری است.

شایان ذکر است، طواف نساء اختصاص به مردان ندارد و شامل بانوان نیز می شود و تفصیل احکام آن در کتاب «مناسک حج» ذکر شده است.

مسأله 346. کسی که از طرف دیگری برای حج اجیرشده، باید «طواف نساء» را نیز از طرف او (منوب عنه) به جا آورد و اگر طواف نساء انجام ندهد، اجیر باید از همسرش اجتناب نماید. ⁽²⁾

همین طور، اگر اجیر طواف نساء را از طرف خودش انجام دهد، نه از طرف فردی که نیابت از او را عهده دار شده، چنین طواف نسائی کافی نیست و باید دوباره آن را انجام دهد، مگر آنکه از باب اشتباه در تطبیق باشد.

مسأله 347. مستحب است انسان کسی را که استطاعت حج رفتن ندارد به حج بفرستد و نیز مستحب است فردی که اطمینان دارد بعدا می تواند قرض خود را ادا کند، برای رفتن به حج، قرض کند. ⁽³⁾همچنین، زیاد حج رفتن مستحب می باشد.

احکام حج نیابتی

مسأله 348. فرد نائب در حج نیابتی، باید دارای شرایط ذیل باشد:

اول: بالغ باشد؛

پس حج بچه نابالغ به نیابت از دیگری در مورد حج واجب ⁽¹⁾کفایت نمی کند و این حکم در مورد بچه ممیز نابالغ، بنابر احتیاط واجب می باشد؛ ولی نیابت بچه ممیز در حج مستحبی با اذن ولیش صحیح می باشد.

دوم: عاقل باشد و در صورتی که مجنون ادواری (گاه به گاه) باشد، نیابت وی در وقت جنون صحیح نیست.

سوم: شیعه دوازده امامی باشد. ⁽²⁾

چهارم: در عمل قصد نیابت داشته باشد.

پنجم: هنگام انجام عمل، منوب عنه را - هرچند اجمالا - معین نماید.

ششم: نایب گیرنده اطمینان به انجام اصل عمل توسط نایب داشته باشد.

هفتم: عمل را به طور صحیح انجام دهد.

شایان ذکر است، توضیحات مربوط به «شرایط چهارم تا هفتم» همانند آنچه در جلد اول، فصل نیابت برای شرایط اکتفا به نیابت در نماز قضا، مسائل «2144» تا 2154» ذکر شده، می باشد.

هشتم: بنابر احتیاط واجب، از آغاز معلوم نباشد که نایب از انجام بعضی از اعمال اختیاری حج ناتوان است؛ بلکه حتی اگر چنین شخصی به طور مجانی و بدون اجرت به نیابت دیگری حج نماید، اکتفا نمودن به حجش محل اشکال است. ⁽³⁾

الف. توانایی نداشته باشد تلبیه را صحیح تلفظ کند؛

ب. قرائت حمد و سوره نماز طوافش صحیح نباشد و توانایی اصلاح آن را دارا نباشد؛

ج. نقص عضو داشته و یکی از اعضای سجده برای سجود نماز مثل دست یا پا را نداشته باشد؛

د. نتواند خودش «رمی جمره عقبه» را در روز عید قربان انجام دهد.

البته، اگر نایب بعضی از واجبات حج را ترک نماید که ترک آنها - هرچند به صورت عمدی - به صحیح بودن اصل حج ضرر نمی رساند - مانند طواف نساء و ماندن در منا در شب های یازدهم و دوازدهم - نیابتش صحیح است.

همچنین، اجیرگرفتن نایبی که از قبل معلوم است محرمات برفرد محرم - مانند زیر سایه رفتن - را مرتکب می شود اشکال ندارد، خواه در این امر معذور باشد و خواه نباشد. ⁽¹⁾

مسأله 349. اگر اتفاقا در بین اعمال حج، ناتوانی برنایب عارض شود، طوری که توانایی انجام بعضی از مناسک حج را به طور کلی یا به گونه ای که شارع مقدس معین نموده نداشته باشد، حکم نایب در این حال مانند کسی است که از طرف خود حج به جا می آورد. بنابراین، در بعضی از موارد، حج نایب ، صحیح و برای منوب عنه کافی خواهد بود و در بعضی دیگر، حج وی باطل می باشد، که تفصیل آن در کتاب «مناسک حج» ذکر شده است.

مثلا اگر نایب ، اتفاقا قدرت بروقوف اختیاری عرفه یا مزدلفه پیدا نکرد، می تواند به وقوف اضطراری در آنها اکتفا نماید و حجش صحیح است و ذمه منوب عنه فارغ می شود و اما اگر قدرت بر هیچ کدام از دو وقوف در عرفه و مزدلفه - هرچند وقوف اضطراری در آنها پیدا نکند، حجش باطل می شود و واجب است با همان احرام حج، عمره مفرده انجام دهد.

مسأله 350. نایب در سال نیابت، نباید مشغول الذقه به حج واجب برای خودش باشد ⁽²⁾و این امر، شرط صحت عقد اجاره است نه صحیح بودن حج نایب.

بنابراین، چنانچه نایبی که حج بر خودش واجب است از طرف دیگری به حج

برود، ذمه کسی که حج به نیابت او انجام شده (منوب عنه) فارغ و پاک می شود، ولی نایب مستحق اجرتی که در قرارداد معین شده نمی شود، بلکه مستحق اجرت المثل خواهد بود؛

البته، چنانچه اجرت المثل بیشتر از اجرت ذکر شده در قرارداد باشد و اجیر نیز هنگام انعقاد قرارداد اجاره از این مطلب مطلع بوده است یا احتمال عقلایی آن را می داده و با این حال اقدام به انعقاد قرارداد اجاره کرده، در این صورت اجیر حق دریافت اجرتی بیشتر از اجرت ذکر شده در قرارداد را ندارد.

مسأله 351. فرد مستطیع در صورتی که خود ، توانایی انجام حجة الاسلام را داشته باشد، باید شخصا به حج برود و حج شخص دیگری از طرف او به طور مجانی یا با اجرت کافی نیست.

مسأله 352. در چند مورد نایب گرفتن در حج، واجب است:

الف. اگر کسی که مستطیع شده، حج بر او « مستقر شود و ناامید باشد از اینکه بعد خودش بتواند بدون مشقت فوق العاده ای که معمولا تحمل نمی شود (حرج) حج به جا آورد، باید دیگری را از طرف خود به عنوان نایب بفرستد؛

مثل اینکه فردی با وجود استطاعت و فراهم بودن سایر شرایط، در ادای فریضه حج کوتاهی نموده و حج واجب را به جا نیاورد و بعد، به دلیل پیری یا بیماری و ناتوانی و مانند آن، نتواند حج نماید یا انجام حج، کرجی باشد و ناامید باشد از اینکه بعدا خودش بتواند بدون خرج، حج به جا آورد، در این صورت، لازم است دیگری را از طرف خود به عنوان نایب بفرستد.

ب. اگر در سال اولی که به اندازه رفتن حج مال پیدا کرده و سایر شرایط نیز فراهم است، به دلیل پیری یا بیماری یا ناتوانی یا مانند آن نتواند حج کند یا انجام حج بروی مشقت زیادی دارد که معمولا تحمل نمی شود (حرج) و ناامید باشد از اینکه بعدا خودش بتواند بدون خرج حج به جا آورد، در این صورت باید دیگری را از طرف خود به عنوان نایب بفرستد؛

بلکه در این صورت، چنانچه مال وی تنها به اندازه هزینه حج میقاتی باشد - نه بلدی - بازهم نایب گرفتن بروی واجب می شود.

ج. فردی که مستطیع بوده، ولی حج را به جا نیاورده و حج برذمه او « مستقر شده سپس فوت نموده است، باید از ما ترک او، کسی را برای انجام حج نیابتی اجیر نمایند و فرق ندارد که آن شخص خودش توانایی انجام حج را داشته و باید شخص حج را انجام می داده و انجام نداده است یا آنکه وظیفه داشته نایب بفرستد، ولی به وظیفه خویش رفتار نکرده است.

مسأله 353. اگر نایب از طرف شخصی که خودش توانایی رفتن به حج نداشته و ناامید از انجام آن در آینده بوده ، حج به جا آورد، در صورتی که شخص مذکور در حالی که عذرش باقی است فوت کند، حج انجام شده توسط نایب کفایت می کند، هرچند حج بر ذمه آن شخص در زمان حیات مستقر شده باشد؛

اما اگر اتفاقأ قبل از فوت، عذر وی برطرف شود و قدرت پیدا کند تا خودش بدون خرج حج را انجام دهد، احتیاط واجب آن است که شخصا در زمان توانایی حج نماید و چنانچه بعد از محرم شدن نایب، عذرش برطرف شود، بر شخصی که نیابت از طرف او انجام شده ( منوب عنه) واجب است شخص حج نماید، هرچند نایب نیز بنابر احتیاط واجب، باید عمل حج را تمام کند.

مسأله 354. در موارد جواز نیابت، نایب گرفتن از میقات کافی است و انسان لازم نیست از شهر خود نایب انتخاب نماید.

مسأله 355. زن می تواند از طرف مرد و مرد می تواند از طرف زن نیابت کند و هرکدام باید وظیفه خودشان را در چنین حجی رعایت کنند. بنابراین، اگرزن است، وظایف زنان را به جا آورد و اگر مرد است ، مطابق وظایف مردان رفتار نماید.

مسأله 356. کسی که هنوز حج نرفته است را «صرورة » می نامند، نایب گرفتن فرد صروره ، برای صروره و غیر صروره مانعی ندارد، خواه نایب یا منوب عنه مرد باشد یا زن باشد و در دو مورد، نایب گرفتن فرد صروره بهتر است:

الف. فردی که عاجز باشد و نتواند حجة الاسلام را خودش به جا آورد، ولی توانایی مالی داشته باشد؛

ب. فردی که حج بر ذمه او مستقر شده و فوت شده است .

مسأله 357. اگر کسی خود را برای حج نیابتی اجیر کند و با پول نیابت مستطیع شود، در صورتی که حج نیابتی مقید به همان سال باشد، باید حج نیابتی را مقدم نماید و چنانچه استطاعتش تا سال بعد باقی بماند، حج بر او واجب است و اگر باقی نماند، واجب نیست.

اما اگر حج نیابتی مقید به همان سال نباشد و مطمئن باشد که در سال های بعد توانایی انجام حج واجب بر خودش را دارد، مخیر است که اول حج نیابتی را به جا آورد یا حج واجب بر عهده خویش را انجام دهد، ولی اگر مطمئن نباشد، باید انجام حج خویش را مقدم دارد.

احکام وصیت به حج

مسأله 358. کسی که حجة الاسلام بر ذمه اش می باشد (حج براو مستقر شده) چنانچه مرگش نزدیک شود و مالی داشته باشد که کافی به هزینه حج است، باید ترتیبی دهد که اطمینان پیدا نماید پس از وفاتش حج را از طرف او انجام خواهند داد، هرچند با وصیت نمودن به حج در حضور شهود باشد.

همین طور، اگر مالی نداشته باشد و احتمال عقلایی دهد که شخصی مجان از

طرفش حج را انجام دهد، باز هم واجب است وصیت نماید.

مسأله 359. اگر شخصی که حجة الاسلام بر او مستقر شده، بمیرد و به حج وصیت کرده باشد، چنانچه وصیتش را مقید به ثلث (یک سوم دارایی اش) نکرده باشد، واجب است از اصل اموالش برایش حج نیابتی انجام دهند.

اما اگر وصیت کرده و آن را مقید به ثلث هم نموده ، در این صورت، اگر ثلثش کافی به مخارج حج باشد، واجب است حج را از ثلث اخراج نمایند و اگر ثلث

کافی به آن نباشد، باید کمبود را از اصل دارایی وی تکمیل نمایند.

مسأله 360. اگر فردی بمیرد و حجة الاسلام بر ذمه وی باشد، برای فارغ شدن ذمه او، نایب گرفتن از میقات کافی است، هرچند از نزدیک ترین میقات ها به مگه باشد و واجب نیست از وطن نایب بگیرند؛ مگر در این خصوص، وصیتی داشته باشد که حکم آن در مسأله بعد می آید.

مسأله 361. اگر فردی بمیرد و حجة الاسلام بر ذمه وی باشد و وصیت کرده باشد که از وطنش نایب بگیرند، واجب است از وطن نایب بگیرند، ولی مازاد بر اجرت حج میقاتی، از ثلث مال پرداخت می شود.

همچنین، اگر فرد مذکور فقط وصیت به حج نموده و چیزی معین نکرده که از کجا نایب گرفته شود، نایب گرفتن از میقات کافی است؛ مگر در صورتی که نشانه و قرینه ای باشد که مراد وی نایب گرفتن از وطن است؛ مثل اینکه مقداری از مال را برای اجیر گرفتن معین کرده که مناسب حج از وطن است.

مسأله 362. کسی که بمیرد و حجة الاسلام بر ذمه وی باشد و ماترک وی به مقدار هزینه حج - هرچند حج میقاتی - نباشد، بر ورثه واجب نیست کمبود هزینه حج را از مال خود تکمیل نمایند تا به وسیله آن حج متوفی را انجام دهند، ولی اگر بعضی از ورثه با رضایت خویش یا فرد نیکوکاری مقدار کاستی را از مال خود بپردازد، ⁽¹⁾واجب است برای حج متوقی نایب بگیرند؛

در غیر این صورت، چنانچه فرد متوفی بدهی یا خمس یا زکات و مانند آن یا وصیتی داشته باشد، مبلغ مذکور مطابق موازین شرعی در آن موارد صرف شود و اگر نداشته باشد تمام ماترک برای ورثه است.

مسأله 363. کسی که بمیرد و حجة الاسلام برذمه وی باشد و ترکه او کافی به هزینه حج باشد، احتیاط واجب آن است که در همان سال اول وفات برای فارغ شدن ذمه او اقدام نمایند، هرچند با اجیر گرفتن از ماترکش باشد؛

اما اگر در همان سال اول ، نایب گرفتن از میقات ممکن نباشد، احتیاط واجب این است که از وطنش نایب بگیرند و انجام حج را تا سال آینده به تأخیر نیندازند هرچند بدانند که نایب گرفتن از میقات در سال بعد ممکن است و در صورت نایب گرفتن از وطن، اجرت اضافه برحج میقاتی، نباید از سهم وارث محجور مانند نابالغ یا مجنون یا سفیه کسر شود.

مسأله 364. کسی که بمیرد و حجة الاسلام بر ذمه وی باشد، چنانچه شخصی بدون اجرت و به طور مجانی به جای او حج نماید کافی است و دیگر واجب نیست از ماترکش برای او نایب بگیرند.

همچنین، اگر متوفی وصیت به حج از ثلث مال خویش کرده باشد و شخصی حج را به نیابت وی بدون اجرت به جا آورد، در این صورت هم واجب نیست از ثلث برایش نایب بگیرند، ولی معادل هزینه حج از ثلث ، حق ورثه نخواهد بود؛ بلکه باید در امور خیری مصرف شود که به نظر میت نزدیک تر باشد.

مسأله 365. اگر استقرار حج بر ذمه میت معلوم باشد، ولی ورثه شک نمایند که متوفی حج مذکور را انجام داده یا نه، واجب است از طرف او حج به جا آورده شود و هزینه آن از اصل ماترک خارج می گردد.

مسأله 366. اگر متوفی وصیت به حج کرده است، چنانچه معلوم باشد که منظور وی «حجة الاسلام» بوده که بر ذمه اش مستقر شده ، هزینه آن از اصل دارایی متوفی خارج می شود و اگر معلوم است که منظورش غیر آن بوده یا در این مورد شک باشد، هزینه حج از ثلث مال وی خارج می شود . ⁽¹⁾

امر به معروف و نهی از منکر

اهمیت امر به معروف و نهی از منکر

اشاره

امر به معروف و نهی از منکر در میان دستورات اسلامی و واجبات الهی، جایگاه

ویژه ای دارد تا آنجا که در این رابطه قرآن کریم می فرماید:

« وَ لْتَکُنْ مِنْکُمْ أُمَّةُ یَدْعُونَ إِلَی الْخَیْرِ یامرون بِالْمَعْرُوفِ وینهون عَنِ الْمُنْکَرِ وَ أُولئِکَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ ». ⁽¹⁾

لازم است در میان شما امت اسلامی، گروهی مردم را به کارهای نیک دعوت کنند و امر به معروف و نهی از منکر نمایند و آنان رستگاران اند».

« الَّذِینَ إِنْ مَکَّنَّاهُمْ فِی الْأَرْضِ أَقامُوا الصَّلاةَ وَ آتُوا الزَّکَاةَ وَ أْمُرُوا بِالْمَعْرُوفِ وَ نَهَوْا عَنِ الْمُنْکَرِ وَ لِلَّهِ عَاقَبَهُ الْأُمُورِ ». ⁽²⁾

«آنان که چون در زمین قدرت و شلطه یابند نماز برپا می دارند و زکات می پردازند و به معروف فرمان می دهند و از منکر باز می دارند و عاقبت امور از آن خداوند است».

« کنتم خَیْرَ أُمَّةٍ أُخْرِجَتْ لِلنَّاسِ تَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَ تَنْهَوْنَ عَنِ المنکر وتومنون بِاللَّهِ ...» ⁽¹⁾

«شما (مسلمانان حقیقی) بهترین امتی هستید (یا بوده اید) که برای مردم ظاهر شده اند، به وظیفه امربه معروف و نهی از منکر عمل می کنید و ایمان به خداوند متعال دارید...».

در حدیث نقل شده که امام باقر (علیه السلام) فرمودند: «... همانا امربه معروف و نهی از منکر، راه پیامبران و روش صالحان و شیوه نیکوکاران است. این فریضه، فریضه بزرگی است که واجبات دیگر تنها در سایه آن برپا می گردند. تنها این فریضه است که به واسطه آن، راه ها امن می شود ⁽²⁾و در پرتوی آن، درآمدها حلال می شود و حقوق و اموال به زور گرفته شده به صاحبانش برگردانده می شود و زمین آباد می شود و از دشمنان اسلام انتقام گرفته می شود و تمام کارها (براساس عدل) سامان می پذیرد...». ⁽³⁾

روایت شده که امیرالمؤمنین (علیه السلام) فرمودند: «قوام شریعت به امر به معروف و نهی

از منکر و برپا داشتن حدود الهی است». ⁽⁴⁾

در حدیث نقل شده است که امیرالمؤمنین (علیه السلام) فرمودند: «... هرکس سه خصلت داشته باشد، دنیا و آخرتش سالم بماند: امربه معروف نماید و خود به آن عمل کند و نهی از منکر کند و خود از آن باز ایستد و بر حدود الهی پاسداری و محافظت نماید...». ⁽⁵⁾

عواقب ترک امر به معروف و نهی از منکر

از امیرالمؤمنین (علیه السلام) چنین روایت شده که پس از ضربت خوردن توسط ابن ملجم العائن الله علیه ، به امام حسن و امام حسین علیهم السلام سفارش فرمودند: «امر به معروف و نهی از منکر را ترک ننمایید، وگرنه بدترین افراد برشما مسلط خواهند شد. سپس شما دعا می کنید، ولی دعاهای شما مستجاب نخواهد شد». ⁽¹⁾

در حدیث نقل شده که امام کاظم (علیه السلام) فرمودند: «باید امر به معروف و نهی از منکر کنید، وگرنه بدترین افراد، زمام کارهایتان را به دست می گیرند و در این موقع نیکانتان دعا می کنند، ولی دعای آنان مستجاب نمی شود». ⁽²⁾

نیز روایت شده که رسول اکرم (صلی الله علیه وآله وسلم) فرمودند: «تا زمانی که امت من امربه معروف و نهی از منکر می کنند و به یکدیگر در کارهای نیک و تقوی کمک می نمایند، در خیر و خوبی خواهند بود، ولی هنگامی که این وظیفه را ترک کنند، برکات از زندگی آنها رخت برمی بندد و بعضی بر بعض دیگر (بدان برنیکان) مسلط می شوند و دیگر یار و یاوری در آسمان و زمین برای خویش پیدا نمی کنند». ⁽³⁾

از امام رضا (علیه السلام) روایت شده که رسول اکرم صلی الله علیه وسلم فرمودند: «زمانی که امت من، انجام وظیفه امر به معروف و نهی از منکر را به همدیگر حواله کنند (یعنی هریک از ادای وظیفه امربه معروف و نهی از منکر شانه خالی کرده و بگوید: که این وظیفه را دیگری باید انجام بدهد، باید منتظر حوادث ناگوار وعذاب الهی باشند». ⁽⁴⁾

از امام صادق (علیه السلام) نقل شده که امیر المؤمنین (علیه السلام) فرمودند: «ای مردم، همانا خداوند متعال عموم مردم را به سبب ارتکاب گناه توسط عده ای خاص عذاب نمی کند، هرگاه آن عده ، گناه و منکر را پنهانی مرتکب شوند و عموم از آن آگاه

نباشند؛ اما اگر عده ای خاص آشکارا گناه کنند و عموم مردم درصدد تغییر آن بر نیایند، در این صورت، هردو دسته سزاوار عقوبت و کیفر خداوند متعال هستند» ⁽¹⁾.

اقسام مردم در رابطه با وظیفه الهی امر به معروف و نهی از منکر

روایت شده که امیرالمؤمنین (علیه السلام) مردم را در رابطه با انجام وظیفه امر به معروف و

نهی از منکر، به چهار دسته تقسیم نموده و فرمودند:

«1. بعضی از افراد، منگر را با دست و زبان و دل خود انکار می کنند، این قبیل

افراد خصلت های خیر و نیکو را به سرحد کمال رسانده اند.

تمام اعمال نیک و جهاد در راه خدا در مقایسه با امر به معروف و نهی از منکر، همچون آب دهانی که در دریای ژرف و عمیق انداخته شود، می باشد و همانا امر به معروف و نهی از منکر، نه أجل (مرگ) را نزدیک می کند و نه از مقدار رزق و روزی

میکاهد و از همه اینها برتر، سخن حق در پیش روی حاکم ستمکار است». ⁽¹⁾

آری، امر به معروف و نهی از منکر فریضه ای است که اگر با توجه به شرایط آن، صحیح انجام شود، نسخه شفابخش و داروی دردهای فردی و اجتماعی است؛ اما اگر به شرایط آن توجه نشود، گاه به جای هدایت و سازندگی، تخریب و گمراهی به بار می آورد.

هدف از امر به معروف و نهی از منکر، تصحیح مسیر فرد و جامعه در راه رسیدن به کمال و مسیربندگی پروردگار متعال است. کسی که امر به معروف و نهی از منکر می کند، چون سوزن بانی است که با تصحیح مسیر، قطار را در رسیدن به مقصد هدایت می کند، بدون شک سوزن بان باید مسیرها را بشناسد و مقصدها را بداند تا هر قطاری را به مسیر صحیح هدایت کند. فردی هم که می خواهد امر به معروف و نهی از منکر کند، باید با احکام و شرایط این فریضه الهی آشنا باشد.

معنای «معروف» و «منکر»

مسأله 367. «معروف» یعنی کار نیکی که عقل خوبی آن را درک می کند و یا شرع مقدس، ما را به خوب بودن آن راهنمایی کرده است و «نگر» یعنی کار بد و ناپسند که عقل، بد بودن آن را درک می کند و یا شرع مقدس ما را از ناپسند بودن آن آگاه نموده است .

شرایط واجب شدن امر به معروف و نهی از منکر

اشاره

مسأله 368. امربه معروف و نهی از منکر، در صورتی واجب می شود که شرایط ذیل وجود داشته باشد:

توضیح شرایط مذکور، در مسائل بعد ذکر می شود .

شرط اول: معروف از واجبات و منکر از محرمات باشد

مسأله 369. در واجب شدن امر به معروف و نهی از منکر، شرط است معروفی که به آن امر می شود، از واجبات (امور واجب) باشد و همین طور منکری که از آن نهی می شود، از محرمات (امور حرام) باشد.

شایان ذکر است، در مواردی که انجام معروف ، مستحب یا انجام منکر، مکروه است، امر به معروف و نهی از منکر مستحب می باشد.

البته در امر به معروف و نهی از منکر نسبت به مستحبات و مکروهات، لازم است شخصیت فردی که مورد امر و نهی قرار می گیرد، در نظر گرفته شود که اذیت نشده و به او اهانت نگردد. همچنین، نباید در امربه مستحبات و نهی از مکروهات، زیاد سخت گیری شود که سبب انزجار فرد از دین و برنامه های دینی گردد.

شرط دوم: معروف و منکر را - هرچند به طور اجمالی - بشناسد

مسأله 370. کسی که می خواهد امر به معروف و نهی از منکر کند، باید بداند کاری که فرد آن را ترک نموده ، از واجبات است یا کاری که فرد آن را مرتکب شده، از گناهان می باشد.

بنابراین، کسی که معروف و منکر را نمی شناسد و آنها را از یکدیگر تشخیص نمی دهد، بروی امر به معروف و نهی از منکر واجب نیست، هرچند گاهی برای امر به معروف و نهی از منکر، یاد گرفتن و شناخت معروف و منکرازباب مقدمه، واجب می شود. ⁽¹⁾

اما اگر مکلف علم اجمالی به انجام گناه از آن شخص ندارد و وی عملی انجام داده که احتمال حرام بودن آن وجود دارد یا عملی را ترک نموده که احتمال واجب بودن آن می رود، در این صورت، یادگیری حکم مورد مذکور برای مکلف به جهت نهی از منکر لازم نیست.

شرط سوم: احتمال تأثیر در شخص خلافکار بدهد

مسأله 371. در واجب شدن امربه معروف و نهی از منکر شرط است که فرد، احتمال عقلایی تأثیر در شخص خلافکار را بدهد؛

اما اگر انسان می داند امر و نهی او اثر ندارد، هرچند مشهور بین فقها آن است که در این صورت وظیفه ای ندارد و امربه معروف و نهی از منکر بر او واجب نیست، ولی احتیاط واجب آن است که کراهت و ناراحتی خود را از کارهای ناشایسته خلافکار به هر طوری که ممکن است (با گفتار یا رفتاریا نوشتار و مانند آن) اظهار نماید، هرچند بداند که در او اثر نخواهد داشت.

مسأله 372. اگر بعضی از افراد، امر به معروف و نهی از منکر کنند و مؤثر واقع نشود و بعضی دیگر از افراد، احتمال عقلایی بدهند که امر به معروف و نهی از منکر آنان،

مؤثر باشد، بر آنان واجب است که امر به معروف و نهی از منکر نمایند.

شرط چهارم: شخص قصد ارتکاب منکر را داشته یا مشغول انجام آن باشد

مسأله 373. اگر فرد قصد انجام منکریا ترک واجب را داشته باشد یا آنکه مشغول به انجام منکر و ترک واجب باشد، امر به معروف و نهی از منکر واجب است و برای واجب شدن امربه معروف و نهی از منکر لازم نیست فرد، قصد استمرار و اصرار بر انجام منکریا ترک واجب را داشته باشد.

بنابراین، چنانچه انسان اطمینان داشته باشد شخصی قصد دارد گناهی را مرتکب شود یا واجبی را ترک نماید، امربه معروف و نهی از منکر نسبت به وی، قبل از به وقوع پیوستن عمل خلاف، واجب است، هرچند اولین باری باشد که فرد مذکور تصمیم بر ارتکاب گناه یا ترک واجب گرفته و هنوز هم مشغول انجام معصیت یا ترک واجب نشده باشد.

مسأله 374. اگر انسان احتمال بدهد شخصی قصد ارتکاب منکریا ترک واجب را دارد، ولی اطمینان ندارد، امربه معروف و نهی از منکر واجب نیست.

مسأله 375. چنانچه شخص خلافکار نخواهد کارهای خلاف خود را تکرار کند و دوباره مرتکب آن شود، امربه معروف و نهی از منکر واجب نیست؛

بلکه اگر انسان احتمال عقلایی (احتمال قابل توجه) بدهد که شخص خلافکار، قصد ندارد کارهای خلاف خود را تکرار کند، در این صورت نیز امر به معروف و نهی از منکر واجب نیست.

شرط پنجم: شخص در ارتکاب منکریا ترک واجب معذور نباشد

مسأله 376. اگر شخص، کارمنکری را انجام دهد و اعتقاد داشته باشد که آن کار، حرام نیست، بلکه مثلا مباح می باشد و یا آنکه کار واجبی را ترک کرده و اعتقاد داشته باشد که آن کار، واجب نیست، در این صورت، چنانچه در مورد این اعتقادش، شرعا معذور باشد، امربه معروف و نهی از منکر واجب نیست؛ مثل

اینکه آن شخص در موضوع اشتباه نموده یا نظر فقهی مرجع تقلید او چنین باشد؛

البته اگر منکر از کارهایی باشد که شارع مقدس هرگز به وقوع آن راضی نیست،

مثل کشتن فردی که جانش محترم است، جلوگیری از آن واجب می باشد، هرچند انجام دهنده معذور باشد و یا حتی مکلف هم نباشد.

مسأله 377. اگر فرد احتمال بدهد شخصی که منکر را مرتکب می شود یا واجب را ترک می کند، در مورد آن، شرعا معذور می باشد، چنانچه ظاهر حال بر عذر نداشتن وی، در انجام منکریا ترک واجب باشد، امر به معروف و نهی از منکر، با وجود سایر شرایط آن، واجب است؛

اما اگر ظاهر حالی وجود نداشته باشد یا ظاهر حال بر عذر داشتن وی در انجام منکر یا ترک واجب باشد، امر به معروف و نهی از منکر واجب نیست. ⁽¹⁾

شرط ششم: امر به معروف و نهی از منکر، حرج یا ضرر جانی یا آبرویی یا مالی به مقدار قابل توجه نداشته باشد

مسأله 378. اگرضرر جانی یا آبرویی و یا مالی به مقدار قابل توجه، شخص امر کننده به معروف و نهی کننده از منکریا افراد دیگر از مسلمانان را تهدید کند یا موجب مشقت و سختی شود که معمولا تحمل نمی شود، امربه معروف و نهی از منکر واجب نیست؛ مگر اینکه کار معروف و منکر به قدری نزد شارع مقدس، مهم باشد که باید در راه آن، ضررها و دشواری ها را تحمل نمود.

به طور کلی در این گونه موارد، ضرری که متوجه فرد یا مسلمانان دیگر می شود، با خوبی و بدی آن عمل (معروفی که ترک یا منکری که انجام می شود)، از نظر

درصد احتمال و اهمیت مورد آن، مقایسه و بررسی می گردد و گاهی در صورت ضرر هم، وظیفه امر به معروف و نهی از منکر ساقط نمی شود.

مراتب امر به معروف و نهی از منکر

مسأله 379. امر به معروف و نهی از منکر، دارای مراتب و مراحلی است:

مسأله 380. از آنجا که مرتبه اول و دوم امر به معروف و نهی از منکر، در یک درجه و سطح قرار دارند، فردی که امر به معروف می کند یا نهی از منکر می نماید باید ابتدا، موردی از مرتبه اول یا دوم را اجرا کند که «اذیت آن کمتر و تأثیر آن بیشتر» است و گاهی لازم است هر دو مرتبه را انجام دهد و تا مرتبه اول یا دوم مؤثر می باشد، نوبت به مرتبه سوم نمی رسد.

اما اگر مرتبه اول و دوم مؤثر واقع نشد، نوبت به مرتبه سوم می رسد و مطابق با آن اقدام می نماید و احتیاط واجب آن است که در انتخاب مرتبه سوم (اقدامات عملی) از حاکم شرع اجازه بگیرد.

مسأله 381. هریک از مراتب سه گانه امر به معروف و نهی از منکر، دارای درجات

مختلف از نظر شدت و ضعف می باشد و لازم است در هریک از مراتب سه گانه، ترتیب بین درجات آن مرتبه مراعات گردد و فرد باید ابتدا در هر مرتبه، درجه ای را انتخاب کند که اذیت و توهین آن کمتر و تأثیر آن بیشتر است و اگر نتیجه نگرفت، به درجات سخت تر و شدیدتر اقدام نماید.

بنابراین، چنانچه می توان به گونه ای امر به معروف و نهی از منکر نمود که موجب اذیت یا بی احترامی به فرد نگردد و مؤثرهم واقع شود، نباید از درجه ای استفاده نمود که موجب اذیت یا بی احترامی به فرد می شود.

مسأله 382. همان طور که در مسأله «379» ذکر شد، برای امر به معروف و نهی از منکر و پیشگیری از وقوع جرم یا منکر، جایز نیست عملی شود که موجب سرخی یا کبودی یا سیاهی بدن یا جراحت یا شکستگی یا قطع یا نقص عضویا قتل و مانند آن گردد، هرچند برای جلوگیری از آن منکر، راه دیگری نباشد؛ ⁽¹⁾

اما چنانچه فردی اقدام به موارد فوق نماید ضامن است و اگر این اقدام عمدی بوده، احکام جنایت عمدی بر آن جاری می شود و اگر از روی خطاوسهو بوده است، احکام جنایت خطایی بر آن جاری می شود؛

مگر آنکه بر جرم و منکری که فرد مرتکب آن می شود مفسدهای مهم تر از سرخی و سیاهی بدن و بقیه موارد ذکر شده وجود داشته باشد که در این صورت ، برای فرد یا افرادی که از امام (علیه السلام) یا نایب ایشان ⁽²⁾اجازه دارند، جایز است اقدام به این موارد نمایند و در این حال، فرد به میزان اجازه ای که دارد ضامن محسوب نمی شود.

احکام دیگر امر به معروف و نهی از منکر

مسأله 383. امربه معروف و نهی از منکر در واجبات و محرمات الهی، با فراهم

بودن شرایط آن، واجب کفایی است و اگر بعضی از افراد به این وظیفه عمل کنند و مؤثر واقع گردد، از دیگران ساقط می شود و چنانچه همه افرادی که شرایط را دارا می باشند امر به معروف و نهی از منکر را ترک نمایند، همه آنان گناهکار و مستحق عقاب خواهند بود؛

البته، بر همه افراد جامعه لازم است که اگر با کار حرام یا ترک واجبی مواجه شدند، بی تفاوت نباشند و انزجار و ناراحتی خود را با گفتاریا کردار و مانند آن، ابراز نمایند و این مقدار بر همه مکلفین، واجب عینی است، هرچند در مواردی که فرد احتمال تأثیر در امر به معروف و نهی از منکر نمی دهد، اظهار ناراحتی و ابراز انزجار قلبی از ترک واجب یا ارتکاب حرام، بنابر احتیاط واجب می باشد.

مسأله 384. انجام علنی گناه - مانند پخش موسیقی حرام در ماشین و مغازه با صدای بلند، بدحجابی در انظار مردم، برپایی مجالس لهو و لعب و عروسی که شؤون اسلامی در آنها رعایت نمی شود - که موجب اشاعه منکر و فساد در اجتماع یا شکسته شدن حریم شرع مقدس و عادی شدن معصیت گردیده یا جنبه بد آموزی دارد، باعث می شود حرمت گناه تأکید و قبح بیشتری پیدا کند؛

در این گونه موارد، امربه معروف و نهی از منکر با وجود شرایط آن تأکید بیشتری

دارد.

مسأله 385. در امر به معروف و نهی از منکر، قصد قربت لازم نیست؛ بلکه هدف، به پا داشتن واجب و جلوگیری از حرام می باشد؛ البته قصد قربت، موجب رسیدن به ثواب الهی و پاداش اخروی است.

مسأله 386. واجب بودن امر به معروف و نهی از منکر به صنف خاصی از مردم اختصاص ندارد؛ بلکه با فراهم بودن شرایط آن، بر علما و غیر آنان، افراد عادل یا فاسق، ثروتمند یا فقیر، مسؤولین حکومتی و مردم واجب می باشد.

مسأله 387. واجب بودن امربه معروف و نهی از منکر، برهر مکلف نسبت به خانواده و نزدیکان وی دارای اهمیت بیشتری است.

بنابراین، اگر شخصی در خانواده و نزدیکان فرد می باشد که نسبت به واجبات دینی، از قبیل نماز، روزه، خمس، حجاب و... بی توجه است و آنها را سبک می شمارد یا نسبت به ارتکاب حرام ها از قبیل ربا، غیبت، دروغ، گوش دادن به غنا و موسیقی لهوی و... بی مبالات و بیباک می باشد، باید با اهمیت بیشتری - با مراعات مراتب سه گانه امر به معروف و نهی از منکر - جلوی کارهای حرام وی را بگیرد و او را به انجام کارهای واجب و ترک حرام دعوت نماید.

مسأله 388. اگر پدر یا مادر فردی مرتکب حرام یا ترک واجبی می شوند، جایز بودن امر به معروف و نهی از منکر نسبت به آنان توسط فرزند، به غیر گفتار یا رفتار نرم و ملایم، محل اشکال است و مراعات مقتضای احتیاط در مورد آن رعایت گردد.

براین اساس، احتیاط واجب آن است که فرزند با ملایمت و نرمی، والدین خویش را امر به معروف و نهی از منکر کند و هیچ وقت با خشونت و گفتار تند با آنان رفتار ننماید. ⁽¹⁾

مسأله 389. کتک زدن بچه نابالغ جایز نیست؛ مگر در صورتی که تمام شرایط زیر مراعات شود:

آنان شده باشد.

بنابراین، مادر، برادر، خواهر، آموزگار به نابالغ، حق زدن او را ندارند؛ مگر اینکه با وجود شروط فوق، از ولی شرعی او (پدر یا پدربزرگ پدری) کسب اجازه کرده باشند.

همچنین، اگر کتک زدن باعث سرخ شدن یا کبود شدن یا سیاه شدن بدن به نابالغ گردد، دیه دارد و مقدار دیه آن، در جلد چهارم فصل احکام دیات بیان خواهد شد. مسأله 390. ارشاد جاهل در موضوعات محضه لازم نمی باشد و واجب نیست کسی که نسبت به موضوع، اطلاع ندارد را ارشاد نمود؛ ⁽¹⁾مگر در موارد خاص که ارشاد جاهل لازم می باشد، از جمله آنها موارد ذیل می باشد:

الف. موردی که معلوم باشد شارع مقدس به وقوع آن کار - هرچند نسبت به جاهل به موضوع - رضایت ندارد؛ مثل اشتباه کسی که قتل او حرام است با کسی که قتل او جایز است.

ب. موردی که مندرج در قاعده تسبیب در حرام باشد؛ مثل اینکه فرد آب نجس یا غذای نجس را برای آشامیدن یا خوردن در اختیار فرد جاهل به موضوع قرار دهد، در حالی که وی در معرض خوردن یا آشامیدن شی ء نجس باشد.

توضیح بیشتر در این خصوص، در جلد اول، مبحث «احکام دیگر نجاسات» مسائل «150» تا «156» ذکر شد.

مسأله 391. اگر فرد مکلف در موردی اطلاع از حکم شرعی نداشته باشد، مثل آنکه فردی نداند استفاده از انگشتر طلا بر مرد حرام است یا گوش دادن به موسیقی الهوی وغنا حرام است یا پوشش قدم پای زن در مقابل نامحرم واجب است و به علت جهل به حکم شرعی و ندانستن مسائل محل ابتلایش، این موارد را رعایت نمی کند، با شرایط ذیل، یاد دادن حکم شرعی و ارشاد وی واجب است:

اما اگر مکلف علم اجمالی به انجام معصیت از آن شخص ندارد و شخص مذکور عملی انجام داده که احتمال حرام بودن آن وجود دارد یا عملی را ترک نموده که احتمال واجب بودن آن می رود، در این صورت یادگیری حکم مورد مذکور برای مکلف به جهت ارشاد جاهل لازم نیست.

شایان ذکر است، در مواردی که فرد جاهل درصدد یادگیری و تعلم حکم مسأله است ارشاد وی - با تحقق شرایط فوق - لازم می باشد و همین طور است اگر با وجود التفات به ندانستن حکم مسأله، درصدد یادگیری آن نباشد، ⁽¹⁾بلکه اگر فرد به علت غفلتی که نسبت به آن مسأله دارد، احتمال ثبوت حکم الزامی در آن مورد را نمی دهد و به این علت درصدد یادگیری آن نیست، باز هم بنابر احتیاط لازم، یاد دادن مسأله به او واجب است.

مسأله 392. جهل نسبت به موضوعات مستنبطة محل ابتلای مکلف، حکم جهل به احکام شرعی را دارد که توضیح آن در مسأله قبل بیان شد. ⁽²⁾

توبه از گناهان

مسأله 393. توبه از گناهان، از مهم ترین امور و واجب ترین واجبات است و وجوب آن فوری است. ⁽³⁾

حقیقت توبه، «پشیمانی از گناهان» می باشد و از امور قلبی است و تنها گفتن «أستغفر الله» برای توبه کافی نیست؛ بلکه در آن پشیمانی حقیقی از گناه لازم است و با محقق شدن پشیمانی جدی از گناه، گفتن جمله «أستغفر الله» لازم نیست، هرچند گفتن آن مطابق با احتیاط مستحب است.

برای اینکه توبه، «آثار شرعی» ⁽⁴⁾خود را داشته باشد، دو امر لازم است:

الف. فرد تصمیم جدی بر عدم بازگشت به گناه داشته باشد؛

ب. آنچه را فاسد نموده ، در صورت امکان مطابق با دستور شرع اصلاح نماید؛ مثلا اگر نماز یا روزه را ترک کرده، باید قضای آنها را به جا آورد یا اگر بدهکار است و توانایی پرداخت بدهیش را دارد و طلبکار مطالبه می کند، باید بدهیش را بپردازد. ⁽¹⁾

شایان ذکر است، اگر فرد بعد از توبه، به سوی گناه برگردد، نباید از رحمت خداوند متعال ناامید شود، بلکه باید دوباره توبه نماید.

شناخت بعضی از گناهان

مسأله 394. بعضی از گناهان و محرمات در شریعت اسلام عبارتند از: ⁽²⁾

مجازات او در امان بداند.

10.گمراه کردن مردم از راه خداوند متعال.

که خون او محترم است.

واجبات الهی.

شرعی).

همچنین اجرا یا ثبت یا گواهی بر عقود، معاملات و وام های ربوی.

واجرت زن زناکار، اجرت فرد آوازخوان که آواز غنایی می خواند.

بدون رضایت او.

«حسد» بدون اظهار اثر آن، حرام نیست، هرچند از رذایل اخلاقی و صفات ناپسند محسوب می شود.

«کبر» حالت نفسانی است که فرد براثر خود پسندی، خودش را بزرگ تر و برتراز

دیگران ببیند، بدون داشتن مزیتی که مستحق آن باشد؛

چنانچه انسان، کبر را با گفتار یا رفتارش اظهار و ابراز نماید حرام است ⁽¹⁾و بدون اظهار اثر آن حرام نیست، هرچند از رذائل اخلاقی و صفات ناپسند به حساب می آید.

آن را ندارد.

منظور از آن در این زمان آن است که انسان سرزمین اسلامی یا کشور یا شهری که می تواند معارف دینی و احکام شرعی را در آن بیاموزد و واجبات الهی را انجام دهد و از حرام های الهی اجتناب نماید را ترک کرده و به سرزمین یا کشور یا شهری منتقل شود و در آن اقامت گزیند که دین و ایمانش کاستی پذیرد، به گونه ای که ایمان و اعتقادش به عقاید حق، سست و ضعیف و کم رنگ گردد یا نتواند همه یا بعضی از واجباتی را که در شریعت اسلام به آنها امر شده انجام دهد و گناهانی را که نهی شده ترک نماید.

بنابراین، مسلمانی که به کشور غیر اسلامی رفته است، اگر بداند که ماندن او

در آن کشور (یا سایر کشورهای غیر اسلامی) به کاستی دین و ایمان او و خانواده یا فرزندانش، کشیده می شود، ولی سکونتش در میهن اسلامی خود یا در سایر کشورهای اسلامی باعث حفظ دین و ایمان او و خانواده اش می گردد، باید به میهن اسلامی خود یا سایر کشورهای اسلامی هجرت نماید؛ مگر آنکه رفتن به آنجا، وی را در خطر مرگ یا حرج و زحمت فوق العاده ای که قابل تحمل نیست بیندازد یا ضرورتی پیش آید که باعث رفع تکلیف شود، همانند ضرورتی که موجب جایز شدن خوردن مردار برای حفظ جان از خطر مرگ و امثال آن می شود و در این فرض هم، باید به حد لازم و ضرورت اکتفا کند و بیشتر از آن جایز نیست.

مسأله 395. اگر از فرد مکلفی که اهلیت شاهد واقع شدن دارد، درخواست شود که شاهد بر عقد ⁽¹⁾یا ایقاع ⁽²⁾یا اقرار یا مانند آن از حقوق الناس باشد، احتیاط واجب آن است که قبول نماید؛

مگر آنکه تحمل شهادت مذکور بروی ضرر قابل توجه داشته باشد یا همراه با مشقت فوق العاده که معمولا قابل تحمل نیست (حرج) باشد یا مستلزم امر حرامی باشد، ⁽³⁾یا در وقت احتیاج قادر برادای شهادت نباشد یا ادای شهادت برایش خرجی یا ضرری باشد. ⁽⁴⁾

همچنین، اگر فرد مکلف بر عقد یا ایقاع یا غیر آن شاهد گرفته شود، سپس از او خواسته شود که ادای شهادت نماید، قبول بروی لازم است؛ اما اگر بر عقد یا ایقاع

یا امر دیگری شاهد باشد بدون آنکه شاهد گرفته شود، قبول واجب نیست، مگر آنکه ظالم و مظلوم از طرفین نزاع را بشناسد که در این صورت، امتناع از ادای شهادت در یاری مظلوم جایز نیست.

شایان ذکر است، این واجب در هر دو مورد، ⁽¹⁾واجب کفایی است و اگر مکلف بداند که شخص دیگری که اهلیت دارد اقدام به این امر می نماید، بر او قبول واجب نیست.

شناخت تفصیلی احکام برخی از گناهان و منکرها و معروف ها

اشاره

در این بخش، به بیان احکام بیشتری درباره برخی از گناهان و منکرها و نیز تعدادی از واجبات و معروف ها پرداخته می شود:

غنا و موسیقی

مسأله 396. «غنا» حرام می باشد ⁽²⁾

مسعدة بن زیاد می گوید نزد حضرت امام صادق (علیه السلام) بودم. مردی عرض کرد: «پدر و مادرم فدایتان، در جایی هستم که همسایگان من کنیزکان خواننده دارند که با عود (یکی از ابزار موسیقی شبیه تار) می نوازند، من هنگامی که برای تخلی به دستشویی می روم، گاهی می شود که برای شنیدن آن نشستن خود را طول می دهم. امام صادق (علیه السلام) فرمودند: این کار را نکن. آن مرد عرض کرد: به خدا سوگند من چیزی (آواز و آهنگ) می شنوم، ولی خود به آن مجلس نمی روم.

امام صادق (علیه السلام) فرمودند: تو را به خدا آیا نشنیده ای که خداوند متعال فرموده است: «إن السمع والبصر والفؤاد کل أولئک کان عنه مسؤلا»، (سوره اسراء، آیه 36)، یعنی همانا گوش و چشم و دل، همه آنها مسؤول هستند در برابر کاری که انجام داده اند).

عرض کرد: به خدا قسم، گویا هرگز این آیه از کتاب خدا را نه از عربی ونه از عجمی نشنیده ام، البته بعد از این به آن کار بازگشت نخواهم کرد و استغفار می کنم.

امام صادق (علیه السلام) فرمودند: برو غسل کن و نماز بخوان هر مقدار که می توانی، همانا گناه بزرگی را مرتکب میشدی، چه بسیار حال توبد بود اگر با همین حال از دنیا می رفتی؛ خدا را حمد و سپاس کن و از هر آنچه در نزد پروردگار مکروه است درخواست توبه نما، زیرا خداوند متعال جز کارهای قبیح و زشت را مکروہ و بد نمی شمارد و کار قبیح و ناشایست را برای اهلش واگذار، همانا هرکاری اهلی دارد». وسائل الشیعه، ج3، ابواب الأغسال المسنونة، باب 18، ص331، ح 1.

در حدیث نقل شده است که امام صادق (علیه السلام) فرمودند: «خانه ای که در آن غنا باشد: 1. ایمن از مرگ و مصیبت ناگوار و ناگهانی نیست؛ 2. دعا در آن مستجاب نمی شود؛ 3. فرشتگان وارد آن نمی شوند» . همان، ج 17، کتاب التجارة، ابواب مایکتسب به، باب 99، ص303، ح1.

از امام صادق (علیه السلام) روایت شده که فرمودند: «غنا موجب نفاق و فقر می شود». همان، ص 309، ح 23.

در حدیث دیگر نقل شده است شخصی از امام صادق (علیه السلام) پرسید: « مردمان پست و فرومایه چه کسانی هستند؟ آن حضرت (علیه السلام) فرمودند: آنان که شراب می نوشند و طنبور می نوازند». همان، باب 100، ص314 و 315، ح 11.

در روایت نقل شده که رسول خدا (صلی الله علیه وآله وسلم) فرمودند: «... کسی که به لهو گوش فرا دهد (در روز قیامت)، شرب مذاب در گوشش ریخته می شود». مستدرک الوسائل، ج13، ابواب ما یکتسب به، باب 80، ص 221 و 222، ح 15185.

در حدیث نقل شده که خداوند متعال در قیامت می فرماید: «ای فرشتگانی که به حمد و ثنای من مشغول هستید، صدایتان را به گوش کسانی که در دنیا گوش و زبان خود را از غنا باز داشته اند، برسانید». همان، باب 78، ص214، ح15151.

چه نثر- که با سبک ها و لحن ها و آوازهای مرسوم و معمول نزد اهل لهو خوانده می شود و فرقی بین غنای شاد و غنای غم انگیز و محزون نمی باشد و همین طور فرقی بین آواز غنایی زن و مرد، بین تک خوانی و جمع خوانی، خواندن با استفاده از دستگاه صوت و غیر آن نیست.

شایان ذکر است، معیار تشخیص این موضوع (کدام آواز عرفا مناسب با مجالس لهواست و کدام آواز مناسب نیست یا کدام سبک خواندن عرفا در نزد اهل لهو مرسوم است و کدام سبک مرسوم نیست)، به عهده شخص مکلف می باشد و مکلف می تواند با مراجعه به عرف مردم، بسیاری از موارد آن را تشخیص دهد.

مسأله 397. صداهایی که محتوا و متن غیر لهوی دارد، ولی سبک خواندن آن مناسب با مجالس لهواست، در صورت دارد

الف. آن محتوا قرآن، دعا و ذکر باشد؛ خواندن آن با لحن غنایی، حرام است.

ب. سایر سخنان (غیر قرآن، دعا و ذکر) باشد که با سبک لهوی ولحن غنایی خوانده می شود، چه شعرباشد و چه نثر مثل قصیده ، غزل اسلامی، مدیحه و مرثیه، کلمات حکمت آمیز و مانند آن؛ چنین خواندنی بنابر احتیاط واجب، جایز نیست.

بنابراین، صدایی که محتوا و متن باطلی ندارد و سبک خواندن آن هم لهوی نیست ، اشکال ندارد.

مسأله 398. گوش دادن به غنا، حرام است و اجرت گرفتن برای آن نیز حرام می باشد و گیرنده، مالک اجرت نمی شود. همین طور، یاد گرفتن و یاد دادن آن نیز

جایز نیست.

مسأله 399. «موسیقی»، فتی از فنون انسانی می باشد و آن، صداها و آهنگ هایی است که از نواختن ابزار مخصوص موزیک ایجاد می شود. موسیقی از نظر حکم شرعی، دو نوع است:

الف. موسیقی حلال؛ آن است که مناسب مجالس لهونباشد؛ مثل موسیقی ارتش (مارش نظامی و طبل و سنج عزاداری که در عرف، مناسب با مجالس لهو محسوب نمی شود.

ب. موسیقی حرام؛ آن است که مناسب مجالس لهو باشد؛ یعنی شنونده موسیقی (خصوصا زمانی که از این امور، مطلع باشد) تشخیص می دهد که این آهنگ در مجالس لهو به کار می رود. ⁽¹⁾

شایان ذکر است، تشخیص این موضوع (آیا موسیقی عرف مناسب با مجالس اهل لهوهست یانه)، به عهده شخص مکلف می باشد و مکلف می تواند با مراجعه به عرف مردم بسیاری از موارد آن را تشخیص دهد و در این حکم، فرقی بین موسیقی ایرانی و غیرایرانی و موسیقی سنتی و غیر سنتی، کلاسیک و غیر کلاسیک و مانند آن نیست.

مسأله 400. گوش دادن به موسیقی حرام، حرام می باشد، چه اینکه شنونده در مجلس نواختن موسیقی حضور داشته باشد یا نه، موسیقی به صورت زنده و مستقیم پخش شود یا قبلا ضبط شده و از شبکه های تلویزیونی داخلی یا خارجی یا سایر دستگاه های پخش یا موبایل و مانند آن، پخش شود.

مسأله 401. منظور از مجلس لهو، مجلسی است که برای هوسرانی، عیاشی و خوشگذرانی تشکیل شده است، هرچند خوشگذرانی آن با ارتکاب امور حرام مثل شرب خمر، اختلاط نامشروع زن و مرد همراه نباشد. بنابراین، نواختن و گوش دادن به موسیقی مناسب با این نوع مجالس، حرام است، هرچند در مجلس عادی نواخته شده یا به صورت فردی گوش داده شود.

مسأله 402. به طور کلی برای آنکه گوش دادن به صدایی جایز باشد - همان طور که از مسائل قبل استفاده شد - رعایت چند نکته لازم است:

الف. آواز خوانده شده، غنایی نباشد.

ب. موسیقی و آهنگ آن، مناسب با مجالس لهونباشد.

ج. محتوای خواندن خواننده ، مطالب منفی و خلاف شرع، مثل دعوت به کفر و بی دینی، فحشاء وابتذال نباشد.

د. برای مردان ، آوازخوانی زن که با نازک و لطیف کردن صدا همراه است نباشد.

مسأله 403. همان طور که نواختن موسیقی لهوی و گوش دادن به آن جایز نیست، اجرت گرفتن برنواختن موسیقی حرام، نیز حرام می باشد و گیرنده، مالک آن نمی شود و تعلیم و تعلم آن نیز حرام است.

مسأله 404. اگر فرد در موردی، شک کند که آواز غنا است یا نه، یا موسیقی لهوی است یا غیرلهری، برای کسی که تعریف غنا ولهوو موسیقی لهوی را می داند، شنیدن آن حرام نیست؛ ولی خلاف احتیاط می باشد.

مسأله 05 4. معیار حرام بودن موسیقی، همان طور که در مسائل قبل ذکرشد، تناسب آن با مجالس لهو می باشد.

بنابراین، اگر کسی بگوید: «این نوع موسیقی حالت خاصی را در من ایجاد نمی کند» یا آنکه بگوید: «در من اثر ندارد»، این حرف او معیار حرام یا حلال بودن موسیقی نیست؛ البته گاه، ایجاد حالتی خاص در شخص، نشان میدهد که موسیقی با مجلس لهوتناسب دارد؛ ولی همیشه این طور نیست.

مسأله 406. همان طور که در مسائل قبل ذکر شد، گوش دادن به غنا و موسیقی مناسب با مجالس لهو حرام است؛ ⁽¹⁾

اما اگر فرد به موسیقی حرام یا غنا گوش ندهد، ولی آن صدا به گوشش بخورد، مرتکب حرام نشده است. بنابراین، به گوش خوردن صدای موسیقی حرام یا غنا، به خودی خود حرام نیست و چنانچه برای آنکه بخواهد خود را از گوش فرا دادن به آن صدا باز دارد، لازم باشد مشغول امر دیگری مثل کتاب خواندن یا گفتن ذکرو مانند آن باشد، باید این کار را انجام دهد و وظیفه امر به معروف و نهی از منکر نیز با تحقق شرایط آن واجب است.

مسأله 407. در اتوبوس ها، پارک ها، بازارها و سالن فرودگاه یا راه آهن، رستوران ها و یا سایر مراکز عمومی که ممکن است موسیقی مناسب با مجالس لهو پخش شود، رفت و آمد جایز است؛ ولی انسان باید از گوش دادن عمدی به آن خودداری نماید و اگر آهنگ موسیقی بدون قصد و اختیار به گوش انسان بخورد، اشکال ندارد.

مسأله 408. شرکت در مجالس عروسی یا جشن هایی که در آن برنامه های موسیقی لهوی اجرا می گردد یا شامل امور حرام دیگری است، چنانچه فرد بداند یا بترسد که خودش به حرام خواهد افتاد، جایز نیست و واجب است فرد در صورت اطلاع یا حضور در چنین مجالسی، به وظیفه امربه معروف و نهی از منکر حسب شرایط آن عمل کند و گاه ممکن است ترک مجلس یا حاضر نشدن در آن، از مصادیق نهی از منکر باشد.

همچنین، در صورتی که احتمال اثر نمی دهد و مطمئن است که نهی از منکر بی تأثیر است، بنابر احتیاط واجب، لازم است کراهت و ناراحتی خود از گناه را به گونه ای اظهار نماید، ⁽¹⁾بلکه اگر توانایی نهی از منکر ندارد و حضور او عرف موجب تأیید یا تشویق آنان بر گناه و امضای کار آنان محسوب می شود، حضور جایز نیست، هرچند صدای غنا و موسیقی لهوی را گوش نکند.

مسأله 409. یاد دادن و یاد گرفتن موسیقی لهوی و تشویق و تجلیل از کسانی که موسیقی لهوی می نوازند و همین طور، دعوت از گروه های مطرب و ارکستر در مجالس عروسی یا جشن و غیر آن در صورتی که به نواختن موسیقی لهوی می پردازند، جایز نیست و ترویج باطل محسوب می شود.

مسأله 410. پخش آهنگ و موسیقی از رادیوها و تلویزیون های کشورهای اسلامی، نشانه شرعی بر حلال بودن آن نیست و معیار، تشخیص فرد مکلف است.

بنابراین، اگر فرد موسیقی پخش شده را عرفا مناسب با مجالس لهومی داند، گوش دادن به آن جایز نیست. همچنین، کسب مجوز از نهادهای قانونی موجب حلال شدن موسیقی حرام نمی شود.

مسأله 411. خرید، فروش، توزیع و تکثیر سی دی موسیقی لهوی یا آواز غنایی و همین طور ارسال آن از طریق فضای مجازی و غیر آن، که نوعی ترویج و اشاعه حرام (گوش دادن به صدای حرام) یا سبب ارتکاب آن یا ایجاد انگیزه برای ارتکاب این گناه توسط دیگران می شود، جایز نیست.

مسأله 412. خرید و فروش ابزار مخصوص موسیقی حرام، حرام است و معیار در آلات مخصوص موسیقی حرام، نظر عرف مردم است.

بنابراین، وسیله ای که کیفیت ساخت آن به گونه ای است که معمولا در نزد مردم ارزش و علت نگهداری آن، استفاده در موسیقی حرام است، از آلات

مخصوص موسیقی لهوی محسوب می شود، هرچند فرد آن را برای نواختن موسیقی حرام تهیه نکرده باشد.

مسأله 413. دایره (دف) از آلات لهواست و دایره زدن - چه زنگ دار، چه بی زنگ - در مجالس عروسی و غیر آن جایز نیست؛

اما زدن به وسایلی از قبیل سینی، قابلمه، تشت و... که از آلات لهونیستند در مجالس عروسی و غیر آن، اگر به طور معمولی باشد به خودی خود جایز است؛ ولی اگر کیفیت زدن به نحو خاصی (ریتم دار) باشد که مناسب مجالس لهواست، اشکال دارد و احتیاط واجب در ترک آن است.

مسأله 414. آلات موسیقی که برای بازی بچه ها و آرام کردن آنها فراهم شده، در صورتی که موسیقی حاصل از آنها همان موسیقی مناسب با مجالس لهو باشد، داد و ستد آنها جایز نیست و افراد بالغ و مکلف نمی توانند از آنها برای نواختن موسیقی الهوی استفاده کنند یا به موسیقی لهوی آن گوش فرا دهند.

همین طور، بنابر احتیاط واجب برکسی که سرپرستی و تربیت بچه نابالغ بر عهده اوست، لازم است او را از نواختن و گوش دادن به غنا و موسیقی لهوی باز دارد.

رقص

مسأله 415. رقصیدن زن در برابر مرد نامحرم و همین طور رقصیدن مرد در برابر زن نامحرم، حرام است؛

رقص زنان برای زنان یا رقص مردان برای مردان، همین طور رقصیدن زن در برابر مرد محرم و نیز رقص مرد در برابر زن محرم ، محل اشکال می باشد و احتیاط واجب در ترک این موارد است، هرچند معرض فساد نبوده و همراه با عمل حرام دیگری همچون نواختن یا پخش موسیقی لهوی یا اختلاط زن و مرد نباشد. مسأله 416. رقص زن برای شوهرش به تنهایی در جایی که دیگری نباشد و توأم با

امر حرام دیگری نباشد، جایز است؛ اما رقص شوهر برای زن بنابر احتیاط واجب جایز نیست.

مسأله 417. آموزش رقاصی بنابر احتیاط واجب، مطلقا جایز نیست.

مجسمه و نقاشی

مسأله 418. «تصاویر سه نوع هستند که حکم هر یک از آنها، به شرح ذیل است:

الف. اگر تصویر مربوط به موجودات بی روح مثل گل، بوته، درخت و... باشد، نقاشی آن - هرچند برجسته باشد و نیز ساختن مجسمه آن، اشکال ندارد.

ب. اگر تصویر موجودات روح دار بدون برجستگی باشد، مثل نقاشی انسان و حیوان و طراحی عکس کامپیوتری ، اشکال ندارد و تصاویر فتوگرافی (عکس) و تصاویر تلویزیونی معمول در زمان ما هم، همین حکم را دارد.

ج. اگر تصاویر موجودات روح دار، به شکل مجسم و برجسته باشد - مثل مجسمه انسان و حیوان، جن و فرشتگان ⁽¹⁾- چنانچه تصویر کامل یا در حکم کامل ⁽²⁾باشد یا تصویر ناقص از موجود روح دار ⁽³⁾به حساب آید، ساختن و اجرت ساخت آنها، بنابر احتیاط لازم، حرام است و در حرام بودن ساخت آن فرقی بین سنگ، چوب، فلز، پلاستیک، گچ، پارچه، کاموا و مانند آن نیست.

مسأله 419. ساخت مجسمه یا تصویر برجسته بعضی از اعضای بدن به طوری که عرفا به آن انسان یا حیوان ناقص گفته نشود، بلکه مثلا گفته شود بعضی از اعضای بدن اوست - مانند یک سریا یک پا یا یک دست و مثل آن، اشکال ندارد.

مسأله 420. در مواردی که ساخت مجسمه بنابر احتیاط واجب حرام است (مورد «ج» از مسأله «418»)، خرید و فروش آنها - به خودی خود و با صرف نظر از عنوان های دیگر - اشکال ندارد؛ نگهداشتن آنها در منزل نیز جایز است، هرچند مکروه می باشد.

مسأله 421. ساختن عروسک های اسباب بازی با عروسک های نمایشی برای کودکان، گچبری اشکال حیوانات، مانکن هایی که برای نمایش لباس به کار می روند، مات انسان، پایه های تلفن یا تلویزیون یا سایر اشیاء به شکل های حیوانات، حکم مجسمه را دارند.

مسأله 422. تکه دوزی و گلدوزی اشکال موجودات روح دار مثل انسان و حیوانات بر روی پارچه و مانند آن، که مقداری برجستگی دارد، اگر برجستگی قابل توجه نداشته باشد اشکال ندارد و در غیر این صورت، حکم مجسمه را دارد و مروارید دوزی اشکال موجودات روح دار نیز در حکم ساختن مجسمه آنها است.

مسأله 423. در صورتی که سر مجسمه را فرد یا کارخانه ای ساخته و فرد یا کارخانه دیگر، بدنش را بسازد و افرادی سر را به بدن متصل کنند یا آنکه همان فرد یا کارخانه دومی که بدن را می سازد، سر را به بدن وصل کند، ساخت بدن مجسمه - که تصویر ناقص از موجود روح دار برآن صادق است . بنابر احتیاط لازم، حرام می باشد و ملحق کردن سر به بدن هم بنابر احتیاط لازم، جایز نیست؛ ولی ساخت سرتنها، اشکال ندارد.

مسأله 424. کشیدن کاریکاتور اشخاص اگر مصداق هتک حرمت مؤمن و اهانت به او باشد جایز نیست، هرچند خود شخص راضی به این کار باشد؛ ولی اگر در عرف امروز، هتک و توهین به حساب نیاید، اشکال ندارد.

ریش تراشی

مسأله 425. تراشیدن ریش یا ماشین کردن آن، اگر مثل تراشیدن باشد، بنابر احتیاط واجب، جایز نیست.

مسأله 426. اگر فرد موی قسمت چانه را نگه دارد و بقیه ریش و محاسنش را بتراشد باز هم این کار، بنابر احتیاط واجب جایز نیست؛

ولی تراشیدن مویی که روی گونه ها روییده، مانعی ندارد؛ به شرط آنکه به مقدار تقریبأ طول یک بند انگشت به طور پیوسته و متصل به هم، از موهایی که در قسمت چانه و پایین گونه ها بر روی استخوان لحیه (فک پایین) در دو طرف آن روییده، از چانه تا موازات گوش (انتهای استخوان لحیه) را نتراشد و باقی بگذارد طوری که عرف صدق کند آن فرد دارای لحیه و ریش است.

مسأله 427. ملاک حرام بودن در ریش تراشی، آن است که دیگرانی که شخص را در مجلس تخاطب و گفتگو می بینند بگویند: «ریش ندارد».

مسأله 428. تراشیدن ریش به هر وسیله ای که باشد فرقی ندارد؛ چه با ماشین برقی باشد یا دستی، تیغ، خمیر ریش یا مواد شیمیایی دیگر و در هر صورت، بنابر احتیاط واجب جایز نیست.

مسأله 429. آرایشگر، بنابر احتیاط واجب، اجرت تراشیدن ریش را مالک نمی شود.

مسأله 430. تراشیدن ریش در مواردی که فرد را مجبور به تراشیدن ریش کرده اند و راهی برای رهایی از آن نیست یا هنگام اضطرار شرعی که فرد برای درمان لازم و مانند آن مضطروناچار به تراشیدن ریش باشد، یا ترک تراشیدن ریش موجب ضرر قابل توجه یا مشقت فوق العاده ای باشد که معمولا قابل تحمل نیست (حرج)، جایز است.

البته اگر اضطرار یا ضرر یا حرج با تراشیدن بخشی از ریش به گونه ای که در

مسأله «426» ذکر شد رفع می شود بنابر احتیاط واجب ، نباید تمام آن را بتراشد. مسأله 431. کوتاه کردن موی بالای لب (سبیل) یا تراشیدن آن اشکال ندارد و بلند کردن آن به گونه ای که روی لب بالا بیافتد، حرام نیست؛ ولی به خودی خود مکروه است. همچنین، تراشیدن موی پشت گردن و پشت گوش ها مانعی ندارد.

مسأله 432. اگر تراشیدن ریش بدون مجوز شرعی باشد، عدالت صاحبش شرعا محرز نیست. بنابراین، آثار شرعی عدالت در مورد او جاری نمی شود؛ مثلا نمی توان در نماز جماعت به او اقتدا کرد یا نمی توان به عنوان شاهد در دادگاه در مورد قتل، زنا، طلاق و... شهادت او را قبول نمود.

شرط بندی و قمار

اشاره

مسأله 433. شرط بندی بین دو یا چند طرف در مسابقات و بازی ها و مواردی که در آن برد و باخت و رقابت مطرح است، حرام می باشد.

منظور از «شرط بندی»، این است که قرار بگذارند برنده از بازنده چیزی بگیرد، چه پول باشد یا شیء دیگری که دارای ارزش مالی است یا آنکه بازنده عملی را که ارزش مالی دارد برای برنده، به طور مجانی انجام دهد.

مسأله 434. اگر در مسابقات ورزشی مثل فوتبال، والیبال یا بازی های خانگی و مانند آن، هرکدام مبلغی بگذارند تا فرد یا تیم برنده با آن پول برای خودشان،

خوراکی یا چیز دیگر تهیه کنند یا با پول جمع شده، جایزه و مانند آن تهیه شده و به

فرد یا تیم برنده داده شود، حکم قمار را داشته و جایز نیست.

همین طور، اگر در این موارد با هم شرط کنند که هر کس بازنده شد، فلان مبلغ به دیگری بدهد، این کار قمار محسوب شده و جایز نمی باشد؛ مگر اینکه التزام و إلزامی در بین نباشد و قرارداد عوض در مقابل برد و باخت ⁽¹⁾، عرفا صادق نباشد.

مسأله 435. اگر دو نفر در مسابقه ورزشی یا بازی های خانگی دیگر، شرط کنند که بازنده مبلغی را به برنده بدهد، یا آنکه در بازی با دستگاه ها و نرم افزارهای بازی شرط کنند که هر کدام بازی را ببازد، مبلغی را به برنده بدهد یا آنکه کل مخارج بازی یا بیشتر از سهم خویش را حساب کند، حکم قمار را داشته و جایز نیست . مسأله 436. اگر طرفین در مسابقات و بازی ها، شرط بندی را تبدیل به نذر کنند و

صیغه نذر بخوانند، نذر مذکور عرفانذر کردن عملی به صورت شرط بندی محسوب می شود و چنین نذری به سبب اینکه رجحان شرعی ندارد، منعقد نمی شود و حرام بودن شرط بندی نیز به حال خود باقی می ماند.

مسأله 437. در حرام بودن شرط بندی، فرقی بین افراد نیست. بنابراین، شرط بندی بین زن و شوهر، پدر و فرزند، برادر و خواهر، خویشاوندان نیز جایز نیست.

مسأله 438. در حرام بودن شرط بندی ، بین انواع مختلف مسابقات فرقی نیست و شامل مسابقاتی مثل شنا، فوتبال، والیبال، بسکتبال، تنیس، تنیس روی میز، کشتی، دو، پرش، قایقرانی، وزنه برداری ، دوچرخه سواری، کوهنوردی و... می شود و تنها در مسابقه به نام «بق» و «رمایه» استثنا می شود.

مسأله 439. «سبق»، مسابقه اسب دوانی یا شترسواری و مسابقه با حیواناتی مانند آن است و شامل مسابقه با انواع ماشین هایی که در جنگ کاربرد دارد، هواپیماهای جنگی، تانک ها و مانند اینها نیز می شود؛

«رمایه»، مسابقه تیراندازی است که شامل تیراندازی با انواع مختلف اسلحه و أدوات جنگی معمول و متداول در جنگ و نیز پرتاب نیزه و سرنیزه و شمشیربازی می شود.

شرط بندی دو طرفه در این دو مسابقه، برای خود سوارکاریا تیرانداز و شخصی که مسابقه می دهد، با رعایت شرایط و احکام شرعی ویژه آن - که در مسائل بعد ذکر می شود - جایز است و پول یا چیزی که برآن شرط بسته شده حلال می باشد.

مسأله 440. «سبق» یا «رمایه»، همانند سایر عقود نیاز به ایجاب و قبول دارد و لازم نیست این ایجاب و قبول با گفتار باشد، بلکه انجام عملی که این معنا را برساند کافی است.

مسأله 441. در مسابقه سبق یا رمایه، باید جهاتی که ندانستن آن موجب ابهام و زمینه ساز بروز اختلاف می شود، مشخص گردد.

بنابراین، در سبق باید مسافت مسابقه (ابتدا و پایان آن) و نوع وسیله یا حیوان و عوضی که برای مسابقه قرار داده می شود معین گردد و در تیراندازی هم باید مقدار مسافت، هدف، تعداد پرتاب تیر، تعداد اصابت تیر به هدف ، کیفیت اصابت آن به هدف، عوضی که برای مسابقه قرار داده می شود مشخص شود.

شایان ذکر است، نسبت به عوضی که در مسابقه سبق یا رمایه معین می شود، فرق ندارد عین باشد یا دین در ذمه باشد، این عوض را بازنده به فرد برنده بدهد یا شخص دیگری عوض را به به وی بپردازد.

مسأله 442. اگر فرد یا تشگلی، مسابقات ورزشی را به این صورت برگزار کند که از مسابقه دهندگان، مبلغی گرفته و در انتها به تیم یا نفر برنده جایزه دهد، چنانچه فرد یا افرادی که پول می دهند آن را در مقابل جایزه احتمالی بدهند، این کار جایز نیست؛

اما اگر مبلغ را مجانی بدهند یا در مقابل امکانات مشخصی که ارائه می شود، بدهند - نه جایزه احتمالی - اشکال ندارد و فرقی ندارد که جایزه دهنده، جایزه را از پول آنها تهیه کند یا از مال دیگر.

مسأله 443. شرط بندی تماشاگران بر روی برد و باخت بازیکنان با تیم ها در مسابقات ورزشی - حتی در سبق و رمایه - حرام می باشد. ⁽¹⁾

مسأله 444. در برخی از اماکن تفریحی، دستگاه هایی قرار داده می شود که افراد با پرداخت مبلغی می توانند از دستگاه استفاده کرده و شانس خود را امتحان کنند و برنده جایزه ای شوند که ارزش آن جایزه ممکن است کمتر یا بیشتر یا برابر با مبلغ پرداختی باشد؛ در این گونه موارد، چنانچه پرداخت مبلغ به عنوان امتحان شانس و برنده شدن جایزه باشد، حکم برد و باخت مالی را دارد و جایز نیست.

شایان ذکر است، اگر دستگاه طوری طراحی شده که پوچ هم داشته باشد، همین حکم در مورد آن جاری است.

مسأله 445. برخی از مؤسسات و نهادها از افراد دعوت می کنند با ارسال پیام یا مانند آن (همراه با پاسخ سؤال یا پیش بینی نتیجه برخی مسابقات یا بدون آن)، در قرعه کشی شرکت کرده و احتمالا به جایزه ای دست یابند؛

این گونه موارد، چنانچه برای شرکت در قرعه کشی، مبلغی - غیر از هزینه متعارف ارسال پیام ⁽¹⁾- دریافت نشود، به خودی خود اشکال ندارد؛

اما اگر با ارسال پیامک به سامانه آن نهاد مثلا، مبلغی از طریق قبض یا کسر از شارژ یا مانند آن از حساب فرد کسرو به حساب آن نهاد واریز می شود و قصد فرد در پرداخت هزینه مذکور به آن نهاد، مشارکت در قرعه کشی و دستیابی به جایزه احتمالی باشد، فعالیت مذکور نوعی برد و باخت مالی و قمار محسوب می شود و

جایز نیست.

مسأله 446. برخی از فروشگاه ها با برگزاری قرعه کشی به تعدادی از خریداران محصولات خویش، جوایزی اهدا می کنند؛ این گونه موارد که به شیوه های مختلفی انجام می گردد، چنانچه در آن برای شرکت در قرعه کشی مبلغی دریافت نشود و مشتری تمام مبلغ را فقط در ازای خرید کالا بپردازد، ⁽²⁾به خودی خود اشکال ندارد.

مسأله 447. خرید و فروش بسته های شانسی که حاوی کالای نامشخص می باشد، چنانچه تمام مبلغ در ازای شیء مشخص ( مانند خود بسته ⁽³⁾یا شیء معینی همچون خوراکی مشخصی که مطمئنا در بسته موجود است) پرداخت و دریافت شود، چنین معامله ای صحیح است؛