جلسه 1389/03/10

بسم الله الرحمن الرحیم



پرسش

در جلسه ی قبل سوالی را مطرح کردیم و آن این است که روایت غیاث ابن ابراهیم در باره ی «رفع الرأس من الرکوع و السجود» است، و حال آنکه روایت ابن فضال در باره ی عکس است، یعنی در هوی إلی الرکوع است، چطور ما در جلسه ی قبل اطلاق روایت غیاث را با روایت ابن فضّال تقیید کردیم و حال آنکه اینها موضوعاً دوتا هستند، روایت غیاث راجع به رفع عن الرکوع است، در حالی که روایت ابن فضّال مربوط به هوی إلی الرکوع است؟

پاسخ

ممکن این گونه جواب بدهیم، چنانچه در کلام مرحوم آیة الله الخوئی نیز آمده است و آن این است که موضوع در روایت غیاث هر چند رفع عن الرکوع است، ولی رفع میزان نیست بلکه «ترک المتابعة» موضوع است، حالا می خواهد رفع عن الرکوع، أو هوی إلی الرکوع، همچنین موضوع در روایت ابن فضال هر چند هوی است، ولی عرف القاء خصوصیت می کند خواه «هوی إلی الرکوع أو رفع رأسه».

بنابراین، حرف قبل ما درست است، یعنی روایت غیاث اطلاق داشته، به این معنا که هم عمد را می گرفت و هم سهو را، روایت ابن فضّال در خصوص سهو بود، آن را قید می زند.

این سوال و جوابی بود که در جلسه ی قبل مطرح کردیم.

اما راجع به مباحث جلسه ی قبل، گفتیم چند چیز می تواند دلیل باشد.

یکی از آن ادله عبارت بود از :

1:استنباط حکم الهوی إلی الرکوع عمداً أو سهواً، من حکم رفع الرأس من الرکوع.

ما قبلا گفتیم که مرحوم محقق و مرحوم صاحب وسائل هردو را یک کاسه بحث می کنند و حال آنکه روایت در خصوص یک مورد است، ولی هردو را به همدیگر عطف می کنند.

بنابراین، اگر ما در رفع عن الرکوع گفتیم، یستمرّ ،یعنی رفع رأسه عن الرکوع عمداً، گفتیم یستمرّ.

هکذا إذا هوی إلی الرکوع عمداً یستمرّ، یعنی رفع رأسه عن الرکوع عمداً، گفتیم یستمرّ، حکم هوی را هم از رفع استفاده کنیم. این یک دلیل.

2: دلیل دوم این است که عمداً هوی إلی الرکوع ، نمی تواند سر بردارد، چون اگر سر بردارد، یلزم الزیادة العمدیة.

3: دلیل سوم هم موثقه ی ابن غیاث بن ابراهیم است و بگوییم موثقه ی غیاث ابن ابراهیم در باره ی رفع است، موضوع رفع نیست، بلکه موضوع ترک المتابعة است، یعنی همانطور که اگر رفع رأسه من الرکوع عمداً یستمر، لو هوی الی الرکوع عمداً، فرق نمی کند در رفع هم یستمر.

ممکن است آقایان بگویند این دلیل سوم بر می گردد به همان دلیل اول، چون در دلیل اول گفتیم که حکم هوی را از رفع می فهمیم، در واقع موثقه ی غیاث هم همین است. در واقع موثقه ی غیاث همین است، یا بر گردانید یا دلیل مستقل بگیرید.

البته ما این مقدار را در جلسه ی گذشته بحث کردیم و فقط اشکال جلسه ی قبل را رفع نکرده بودیم، که امروز رفع کردیم.

این آدم یستمرّ، یعنی هوی ألی الرکوع یستمرّ.

خب! در اینجا مشکلی است و آن این است که این آدم هوی إلی الرکوع مستقیما، هوی إلی الرکوع عمداً، این عملش نقض قانون است، چون قانون این است که یجب علیه المتابعة، این آدم متابعت نکرد و به رکوع رفت، این عملش عمل حرام است وعمل حرام نمی تواند مقرب باشد.

ما در جواب عرض کردیم که این اشکال در صورتی وارد است که متابعت را وجوب تکلیفی بدانیم، اما اگر بگوییم متابعت وجوبش ارشادی است، این مبغوض نیست، در واقع شرع مقدس دلش به حال شما می سوزد و می خواهد ثواب جماعت را ببری، اگر متابعت کردی، ثواب جماعت را می بری، و اگر متابعت نکردی، نمازت فرادی می شود و از آ ن اجر کبیر دست شما کوتاه می شود، دیگر نمی توانیم بگوییم این عملش حرام است، کسانی که می گویند تکلیفی مولوی است، اینجا گیر می کنند مانند مرحوم بروجردی که می فرمود تکلیفی مولوی است ولذا در اینجا گیر می کنند، اما اگر ارشادی باشد، کار تمام است.

حال اگر این آدم عمداً قبل الإمام هوی الی الرکوع، مثلاً امام مشغول خواندن سوره است و می گوید:« تنزل الملائکة و الروح»، این آدم به رکوع می رود،قطعاً نمازش باطل است، چرا؟ نه بخاطر ترک متابعت، بلکه بخاطر اینکه قرائت را نخواند، قرائت را یا باید خودش بخواند یا باید وا ایستد و امام بخواند، این آ دم نه خودش خواند و نه امام. این مسئله در فرع دوم خواهد آمد و در آنجا باید نگاه کنیم که جمله در آنجا همین است، اگر همین باشد تکراری می شود، یا اینکه فرع ششم غیر این است. باید این مسئله در ذهن ما باشد.

قطعاً نماز این آدم باطل است، چون قرائت را نه خودش خوانده و نه امام از جانب او خوانده است.

بحث ما در فرع اول تمام شد، فرع اول این بود که :« لو هوی إلی الرکوع عمداً»، این نمی تواند بر گردد. چرا؟ چون مستلزم زیادی عمدی است.

الفرع الثانی

تلک الصورة. اما نه عمداً، بلکه سهواً.

مرحوم سید در اینجا می فرماید: و أمّا إذا کانت سهواً وجبت المتابعة، بالعود إلی القیام أو الجلوس، ثمّ الرکوع أو السجود، ثمّ الرکوع أو السجود معه.

یعنی ماموم سر از رکوع بردارد، و دو مرتبه با امام رکوع کند یا دو مرتبه با امام به سجده برود. پس« لو هوی إلی الرکوع أو هوی إلی السجود، قبل الإمام»، باید فوراً بر گردد و حال خود را با حال امام تطبیق کند، امام قائم است، این هم قائم باشد کما فی الرکوع، اگر امام جالس است، این هم جالس باشد،کما فی السجدة، یعنی خودش را با امام تطبیق کند. (این هم فرع دوم بود که بیان شد).

اما وجه این فرع دوم همان موثقه ی ابن فضّال بود که مخصص گرفتیم، اتفاقاً روایت ابن فضّال در هوی است،بله! روایت غیاث ابن ابراهیم در رفع الرأس عن الرکوع بود.

و یدلّ علیه موثقة ابن فضّال: «کتبت إلی أبی الحسن الرضا علیه السلام فی الرّجل کان خلف إمام یأتمّ به، فیرکع قبل أن یرکع الإمام و هو یظنّ – یعنی سهو است نه عمد- أنّ الإمام قد رکع، فلمّا رأه لم یرکع، رفع رأسه ثمّ أعاد رکوعه مع الإمام، أیفسد ذلک علیه صلاته أم تجوز تلک الرّکعة؟ فکتب علیه السلام: تتمّ صلاته و لا تفسد بما صنع صلاته» الوسائل: ج5، الباب 48 من أبواب صلاة الجماعة، الحدیث4. .

پس مسئله منصوص است. منتها در این روایت ندارد که حتماً بر گردد و حال آنکه فقها می گویند که حتماً باید برگردد.

الفرع الثالث

آیا این آدم که هوی إ لی الرکوع سهواً، بعداً فهمید که امام هنوز ایستاده است، بر گردد و دو مرتبه به امام به رکوع برود، هوی إلی السجود، به خیال اینکه امام «سجد»، ولی دید که هنوز «لم یسجد»، بر گشت و دو مرتبه با امام سجده کرد، این آدم دو رکوع می کند، آیا ذکر را در سجده ی دوم هم بگوید، یعنی هم در سجده اول و هم در سجده دوم ذکر را بگوید؟ یا در هردو رکوع ذکر را بگوید، یا اگر در یکی هم بگوید کافی است؟

مرحوم سید احتیاط می کند و می گوید:

و الأحوط الإتیان بالذکر فی کلّ من الرکوعین أو السجودین، بأن یأتی بالذّکر – ذکر را بگوید، بعداً به امام ملحق بشود - ثم یتابع، و بعد المتابعة أیضاً یأتی به.

ولی از نظر ما این احتیاط دلیل خاصی ندارد، زیرا بر من بیش از یک رکوع و یک ذکر واجب نیست که آن را آوردم فلذا کافی است، اگر در اولی ذکر را گفتم، دیگر در دومی لازم نیست، دومی جنبه ی متابعت دارد، اگر در اولی نگفتم در دومی بگویم، اما اینکه در هردو ذکر را بگویم، این نشان می دهد که دو رکوع بر من واجب است، و حال آنکه بیش از یک رکوع و یک ذکر بر من واجب نیست.

الفرع الرابع

إذا رکع أو سجد قبل الإمام سهواً، و کان علیه المتابعة، لکن ترکها سهواً أو عمداً،

قال المصنّف لا تبطل صلاته، و إن أثم فی صورة العمد، این آدم سهواً هوی إلی الرکوع، أو إلی السجود، مخالفتش سهوی بوده است، ولی وقتی که فهمید اشتباه کرده است، گاهی سهواً ترک متابعت می کند، گاهی تنبلی می کند و با خودش می گوید به همین حالت می ایستم تا امام به من برسد، عمداً ترک متابعت می کند.

الفرع الرابع، این آ دم سهواً هوی إلی الرکوع، أو سهواً هوی إلی السجود، اما سهواً ترک متابعت کرد، ظاهراً مشکلی نباشد. چرا؟ چون روایت می گوید:« لا تعاد الصلاه إلّا فی الخمسة»، ومن سهواً ترک متابعت کردم، جزء خمسه که نیست، عمداً هم اگر این آدم ترک متابعت کند، «أثم» یعنی گناه کرده نه اینکه نمازش باطل باشد، ولی از نظر ما این گونه نیست، اگر خیلی طول بکشد، نمازش جماعتش منقلب به فرادی می شود.

علی أیّ حال: « لو هوی سهواً، إلی الرکوع و السجود، اما ترک المتابعة سهواً أو عمداً»، سهوش بدون اشکال است، عمدش هم بلا اشکال است چون جزء خمسه نیست، بلکه جزء «لا تعاد» است، منتها از نظر بزرگان ما عقاب دارد، ولی از نظر ما عقاب هم ندارد.

الفرع الخامس

لو رکع قبل الإمام سهواً، و هو فی حال القراءة، مع ترک المتابعة.

فرع پنجم این است که امام جماعت در حال خواندن سوره است و می گوید: «و لم یکن له»، ماموم سهواً به رکوع رفت، یعنی هنوز امام قرائتش را تکمیل نکرده است که ماموم سهواً به رکوع رفت، نه عمداً،

باز در اینجا نمازش صحیح است، چرا؟ چون تمسک می کنیم به قاعده « لا تعاد».

متن عروة الوثقی

نعم، لو کان رکوعه (سهواً) قبل الإمام فی حال قراءته فالأحوط البطلان، مع ترک المتابعة،

اگر این آدم سهواً به رکوع رفت و حال آنکه امام قرائت را می خواند، مرحوم سید می گوید نمازش باطل است،

اگر فوراً امام به او برسد که هیچ، اما اگر می داند که باید به امام برسد، ترک قرائت کرده، نمازش باطل است، سهوش اشکال ندارد، بطلانش بخاطر این است که عمداً این کار را کرده، بعد از آنکه متذکر شد، قرائت را ترک کرد.حالا که امام قرائت را می خواند، نباید بایستد، باید سر از رکوع بلند کند و قرائت امام را بشنود.

فرق فرع ششم با فرع پنجم این است که در فرع پنجم «ترک المتابعة» و قرائت امام را سهواً درک نکرد، یعنی سهواً رفت، اما عمدا ترک کرد، ششمی هردو عمد است، یعنی هم عمداً هوی و هم عمداً ترک المتابعة،در این صورت قطعاً نمازش باطل است:« کما أنّه إذا کان رکوعه قبل الإمام عمداً فی حال قراءته»، باطل است. چرا؟ لکن البطلان حینئذ إنّما هو من جهة ترک القراءة و ترک بدلها و هو قراءة الإمام، تا اینجا فرع ششم تمام شد.

آیا این فرع ششم همان فرعی است که من اضافه کردم؟ ظاهراً همان باشد، گفتیم این در صورتی است که این آدم قبل از ختم قرائت به رکوع برود، اما اگر قبل از ختم قرائت به رکوع برود، گفتیم نمازش باطل است،این همان فرع ششم است.

الفرع السابع

تمام بحث تا اینجا راجع به هوی بود، ولی در این فرع هفتم مسئله عکس است، یعنی بحث ما در رفع است، تشبییه می کند به هفتم، هفتم در رفع است، ولی تشبیه از این نظر است که اگر یک آدمی قبل از امام «رفع رأسه» در حالی که خودش تسبیح رکوع را نگفته است، نمازش باطل است، «رفع رأسه عامداً قبل الإمام و قبل الذکر الواجب»، متابعت هم نکرد، قطعاً نمازش باطل است. چرا؟ چون ترک الذکر الرکوع.

بنابراین، فرع هفتم، رفع اساسی این مسئله نیست، بلکه رفع فرعی است، یعنی تشبیه می کند حال هوی را به حال رفع، اگر هوی در حالی که امام ذکر رکوع می کند یا رکع، در حالی که ذکر را ترک کند، مرحوم سید در متن عروة می فرماید:

«کما أنّه لو رفع رأسه عامداً قبل الإمام، و قبل الذکر الواجب بطلت صلاته، من جهة ترک الذکر».

پس فرع هفتم، یک فرع اساسی نیست، در حقیقت تشبیه است که در هردو حالت، هم در هوی یا در رفع اگر بدون ذکر این کار را انجام بدهد، نمازش باطل است، منتها با این تفاوت که در هوی، ذکر مال امام است، اما در رفع، ذکر مال خود ماموم است، هردو یک مساس است، ولی در آنجا مال امام است و باید وا ایستد و گوش کند، ولی در این اخیر ذکر مال خود ماموم است.

بحث ما در مسئله ی دوازدهم به پایان رسید

المسألة الثالثة عشر

فهرست مسئله سیزدهم

الف: آیا در اقوال متابعت واجب است یا نه، یعنی ماموم هنگامی که با امام ذکر را می گوید، باید مقداری صبر کند که او حرف اول کلمات را بگوید، آنگاه او کلمات را به دنبالش شروع به خواندن کند، آیا در اقوال متابعت واجب است یا نه؟

ب: اگر گفتیم در اقوال متابعت واجب نیست، در تسلیم چطور؟ ممکن است در اقوال بگوییم متابعت واجب است، اما درتسلیم واجب نیست، یعنی من جلوتر امام می گویم: السلام علیکم: تسلیم را استثنا کنیم، یعنی علی فرض اینکه در اقوال متابعت واجب است، ممکن است تسلیم قابل استثنا باشد، چون روایات داریم.

ج: کسانی که می گویند آیا تبعیت در اقوال واجب است یا واجب نیست، تکبیرة را نمی گویند، یعنی در تکبیره همگی متفق القول هستند که تقدم مبطل است، بلکه یا با امام همراه باشد یا متاخر باشد، قبلاً گفتیم که در متابعت تأخر لازم نیست بلکه اگر همگام هم باشند کافی است.

فههنا فروع ثلاثة

1: فرع اول راجع به این است که آیا در اقوال متابعت واجب است یا واجب نیست.

2: فرع دوم راجع به تسلیم است.

3: فرع سوم هم مسئله در تکبیرة است.

اما اولی را منهای سلام و منهای تکبیرة الإحرام، یعنی خود اصل مسئله را بحث می کنیم و آن اینکه آیا در اقوال متابعت واجب است یا واجب نیست؟

عجیب این است که این مسئله در میان قدما (مانند شیخ، صدوق، مفید، ابن جنید، ابن أبی عقیل)معنون نیست، این مسئله بعداً عنوان شده است حتی مرحوم محقق اقوال را بالخصوص ذکر نمی کند، جوری مسئله را مطرح می کند و می فرماید یجب المتابعة، که اقوال و افعال را یکجا در بر می گیرد.

نخستین کسی که این مسئله را در شیعه مطرح کرده است، مرحوم شهید اول است در دروس و بیان، بعد از ایشان صاحب مدارک، می گوید احوط است، معلوم می شود که به دلیلی بر خورد نکرده است، تنها دلیلی که آورده این حدیث است که «إنّما جعل الإمام لیأتمّ به» این را دلیل گرفته پیشوا باشد،او اقوال را جلوتر نیاورد، یا همراه او باشد یا کمی متأخر.

و قال المحدث البحرانی: فی غیر تکبیرة الإحرام قولان، الوجوب، اختاره الشهید فی بعض کتبه، و العدم، اختاره العلامة و جملة ممّن تأخّر عنه، و الظاهر أنّه المشهور» الحدائق:11/ 140.

این نوع شهرت بی ارزش است. چرا؟ چون این شهرت مال متاخرین است، یا شهرت مدرکی است.

طرفین بر وجوب متابعت و بر عدم وجوب متابعت، دلیل اقامه کرده اند،

یعنی هم بر وجوب متابعت دلیل آورده اند و هم بر عدم وجوب متابعت دلیل آورده اند.

ما نخست دلیل کسانی را می خوانیم که متابعت واجب نیست، اینها دو دلیل آورده اند:

1: اگر متابعت بر ماموم واجب باشد، پس بر امام هم واجب است که نماز را جهراً بخواند تا ماموم کلمات او را بشنود و بتواند با او همراه باشد و حال آنکه جهر بر امام واجب نیست، یعنی لازم نیست که اذکار رکوع، سجود و تشهد را بلند تر بگوید. اگر واقعاً بر من متابعت در اذکار لازم است، باید بر پیشوای من نیز جهر واجب باشد تا من بتوانم خودم را بر او طبیق بدهم.

این دلیل خیلی سست است. چرا؟ چون اصلاً بحث آقایان در صلوات اخفاتیه نیست بلکه در صلوات جهریه است و آنجا که کلام امام را می شوند و الا اگر نشنود، محل بحث نیست.

بنابراین، این دلیل یک دلیل بی پایه است.

2: ماموم باید عمل به احتیاط کند، آرام آرام بگوید در صورتی که بداند امام اذکار را گفته است، این را هم کسی نگفته، چون خیلی کار مشکل است، چون من از کجا بدانم که امام گفته است، پس در حقیقت یک دلیل است، منتها دو شاخه دارد، اگر متابعت در اذکار واجب باشد، بر امام تکلیف است که بلند بگوید و بر ماموم هم تکلیف است که آرام آرام بگوید تا بداند که امام قبل از او این اذکار را گفته است، هردو دلیل یک اشکال دارد و آنکه بحث ما در صلوات جهریه است نه در صلوات اخفاتیه، یعنی بحث ما در جایی است که صدای امام را می شنود، اما در جایی که صدای امام را نمی شنود، احدی نگفته است که متابعت واجب است ولذا ادله ی کسانی که متابعت را واجب می دانند خیلی واهی و سست است.

تا اینجا باز نگری شد.