جلسه 1389/02/29

بسم الله الرحمن الرحیم



موضوع: حکم قراءة المأموم فی الأولیین من الجهریة

فرع اول این بود که آیا ماموم می تواند در دو رکعت اول صلوات اخفاتیه، قرائت را بخواند یا نه؟ ما به این نتیجه رسیدیم که نمی تواند و جایز نیست.

فرع دوم راجع به اولتین صلوات جهریه است، آیا ماموم می تواند در دو رکعت اول صلوات جهریه قرائت را بخواند یا نه؟

پس فعلاً بحث ما در دو رکعت اول صلوات جهریه است که آیا ماموم در صورتی که صدا یا همهمه ی امام را می شنود، می تواند حمد را بخواند یا نمی تواند؟

روایاتی که ما تا کنون خواندیم، دلالت بر این کردند که وقتی صدا یا همهمه ی امام را می شنود، حق خواندن حمد را ندارد بلکه باید به قرائت امام گوش بدهد.

حال ادله ی کسانی را می خوانیم که می گویند اگر صدای امام می شنود، که قطعاً باید گوش کند، انما الکلام که اگر صدای امام را نمی شنود، فرمود: فلا تقرأ، پنج تا نهی داشتیم که در صورتی عدم استماع «لا تقرأ».

بنابراین، اگر صدا یا همهمه ی امام را بشنود، جای بحث نیست که نمی تواند حمد را بخواند، بحث در جایی است که نشنود هرچند همهمه ی امام را، پنج روایت داشتیم که می گفتتند:« فلا تقرأ».

الآن ادله ی کسانی را می خوانیم که می گویند: «فلا تقرأ» دلالت بر حرمت نمی کند بلکه دلالت بر کراهت دارد، یعنی در صورتی که صدا یا همهمه ی امام را می شنود،خواندن حمد مکروه است نه اینکه حرام باشد. اینها تمسک کرده اند به صحیحه ی زرارة و از دو راه استدلال کرده اند، از این رو ناچاریم که ما صحیحه ی زرارة را دو مرتبه بخوانیم تا معلوم شود که آنان چگونه استدلال کرده اند.

1: عن زرارة، عن أبی جعفر علیه السلام قال: «إن کنت خلف إمام فلا تقرأنّ شیئاً فی الأوّلتین و انصت لقراءته و لا تقرأنّ شیئاً فی الأخیرتین» آنان می گویند جمله ی « فلا تقرأنّ شیئاً فی الأوّلتین» حمل بر کراهت است. چرا؟ از دو راه می توان آن را حمل بر کراهت نمود:

الف: وحدة السیاق، وحدت سیاق کدام است؟ جمله ی بعدی که می گوید: «ولا تقرأنّ شیئاً فی الأخیرتین»، چون نخواندن حمد در دو رکعت اخیر حرام نیست، زیرا ممکن است به جای تسبیحات اربعه، حمد را بخواند حتی در حال جماعت، پس چون «و لا تقرأن شیئاً فی الأخیرتین» حمل بر کراهت است، بخاطر وحدت سیاق می گوییم که جمله ی اول هم حمل بر کراهت است.

جواب

ما این استدلا دوتا جواب می دهیم که یکی نقد است و دیگری نسیه، آنکه نقد است این است که وحدت سیاق به این سبک نیست، اگر یک فعل باشد و دو مفعول بر دارد، البته وحدت سیاق است، مثلاً این گونه بگوید:«فلا تقرأ فی الأولیین و الأخیرتین»، که یک فعل است و دو مفعول. اما اگر دو فعل و دو مفعول باشد، این وحدت سیاق نیست فلذا ممکن است دومی مکروه باشد و اولی حرام. وحدت سیاق در جایی است که فعل واحد متعلق باشد به دو مفعول، مثلاً بگوید: «فلا تقرأ فی الأولتین و الأخیرتین»، در این صورت حق با قائلین به کراهت است، چون یک فعل است و یک فعل را نمی شود گفت که در یکی حرام است و در دیگری مکروه.

اما اگر دو فعل است و دو متعلق، مانند ما نحن فیه که می فرماید: «فلا تقرأنّ شیئاً فی الأولتین و انصت لقرائته»، سپس بفرماید: و لا تقرأنّ شیئاً فی الأخیرتین» که فعل را تکرار می کند، در اینجا دلیل بر وحدت سیاق نمی کند. این جواب نقد بود، اما جواب نسیه را برای باب قرائت می گذاریم، شکی نیست که مصلّی مخیر است بین حمد و بین تسبیحات اربعه «إذا کان منفرداً أو کان إماماً»،

أما «إذا کان مأموماً»، برای ما ثابت نشده است که ماموم هم می تواند حمد را بخواند و هم تسبیحات اربعه را. هر چند صاحب عروه به طور مطلق می گوید، ولی برای ما آن صورتی که ماموم جماعة نماز می خواند، ثابت نشده که هم می تواند حمد را بخواند و هم تسبیحات اربعه را. اما آن دوتا دیگر مسلم است، یعنی «إذا کان منفرداً أو کان إماماً». اما ماموم برای ما ثابت نیست، قهراً هردو جمله محمول بر تحریم است. شما مسلم گرفتید که جمله ی دوم کراهت دارد. ولی ما می گوییم جمله ی دوم برای ما ثابت نیست که ماموم مخیر باشد بین حمد و تسبیح.

پس دلیل اول را تمام کردیم، البته اشکال دوم ما نقد نیست، بلکه نسیه است، نسیه به این معنا است که باید کتاب قرائت را خواند و ادله را دید که مخیر بودن تا کی است، یعنی آیا فقط دو حالت می گوید یا هر سه حالت را، دوتا که مسلم است، منفرد مسلم است، امام نیز مسلم است که مخیر است و هر کدام را که خواست می خواند، اما اینکه ماموم هم مخیر است یا نه؟ این جای بحث و گفت و گو است.

ب: با این حدیث به نحو دیگر هم استدلال کردند و آن اینکه ما از حکم علت، پی به حکم معلول می بریم ، چون حدیث می گوید: « فلا تقرأنّ شیئاً فی الأوّلتین و انصت لقراءته، جمله ی « فلا تقرأنّ شیئاً فی الأوّلتین» معلول است، علتش عبارت است از: «و انصت لقراءته» چرا نخوانم؟ أنصت لقرائته»یعنی گوش کنید، آیا گوش کردن واجب است یا مستحب؟ می گویند گوش کردن واجب نیست، پس اگر گوش کردن واجب نیست، «لا تقرأنّ» هم حمل بر حرمت نمی شود، چون علت و معلول حکم شان هماهنگ باشد، انصات واجب نیست، وقتی انصات واجب نشد، نخواندن حمد هم واجب نمی شود. پس با این حدیث از دو راه استدلال شد:

الف: وحدت سیاق، ب: حکم علت را از حکم معلول می فهمیم، انصات علت نخواندن حمد است، و چون علت که انصات باشد واجب نیست، قهراً لا تقرأ هم حرمت پیدا نمی کند.

ما در جواب آنان می گوییم شما کلمه ی «انصت» را خوب معنا نمی کنید، چون اگر «انصت» به معنای سکوت باشد، یک معنا دارد، و اگر به معنای گوش دادن باشد، معنای دیگر دارد.

اگر کلمه ی «انصت»به معنای سکوت باشد،البته سکوت واجب نیست.

اما کلمه ی «انصت» به معنای گوش دادن باشد نه به معنای سکوت، ممکن است بگوییم که گوش دادن واجب است.

اما می گوییم سکوت واجب نیست، این علتش معلوم است چون همه ی علما می گویند می تواند تسبیح و دعا بخواند، پس اگر «أنصت» به معنای سکوت باشد، صحیح نیست، چون «انصت» به معنای سکوت نیست و اگر هم در لغت بیاید، در اینجا «انصت» به معنای «اسکت» نیست، چون اجماع داریم که انسان می تواند در صلوات جهریه موقعی که صدای امام را می شنود، تسبیح و دعا بخواند. پس «انصت» به معنای «استمع» است، اگر به معنای «استمع» باشد، ممکن است ما معتقد بشویم که استماع واجب است، وقتی استماع واجب شد، معلولش هم واجب خواهد شد، معلولش کدام است؟ فلا تقرأنّ شیئاً فی الأولتین، ایشان می خواهد «انصت» را مستحب کند، تا معلول را هم مستحب کند. ولی ما علت را واجب کردیم، کی؟ به شرط اینکه «انصت» را به معنای سکوت نگیریم، بلکه «انصت» را به معنای استماع بگیریم. می گوییم استماع واجب است، پس حق ندارید که حمد را بخوانید.

ممکن است کسی اشکال کند، از آنطرف شما می گویید می تواند تسبیح بگوید.

جوابش این است که مانع ندارد، یعنی هم استماع کند و هم سبحان الله بگوید.

به بیان دیگر تسبیحه و ذکر، منافاتی با استماع ندارد.

بحث ما در صحیحه ی زرارة تمام شد که طرف با این حدیث استدلال کرده بود بر کراهت خواندن حمد، منتها از دو راده، یکی وحدت سیاق، دیگری اینکه چون «انصت» واجب نیست، پس «لا تقرأنّ» هم معلولش است، این نهی هم نهی کراهتی است نه نهی وجوبی.

ما در جواب گفتیم که «انصت» را به معنای سکوت نمی گیریم، چون خلاف اجماع است، بلکه «انصت» را به معنای استماع می گیریم و استماع هم واجب است و هم منافات با خواندن ذکر و تسبیح ندارد، وقتی استماع واجب شد، معلولش هم واجب می شود، معلولش کدام است؟ «فلا تقرأنّ» می شود نهی وجوب،یعنی نهی تحریمی، این دوتای عبارت أخرای همدیگرند، یعنی چه بگوییم نهی وجوبی و چه بگوییم نهی تحریمی، این دو تعبیر با همدیگر چندان فرقی ندارند.

الثانی: موثقة سماعة فی حدیث قال: «سألته عن الرّجل یؤمّ الناس فیسمعون صوته و لا یفقهون صوته و لا یفقهون ما یقول فقال: إذا سمع صوته فهو یجزی و إذا لم یسمع قرأ لنفسه» الوسائل: ج5، الباب 31 من أبواب صلاة الجماعة، الحدیث 10.

دلیل دومی که قائلین به کراهت اقامه کرده اند، همین حدیث است و باید ببینیم که چگونه از این حدیث کراهت را استفاده کرده اند؟

از این استفاده کرده اند که خواندن جایز است و جوازش به صورت کراهت است، می خواهد بگوید حرام نیست، چگونه؟می گوید: «فهو یجزی» مجزی در کجا می گویند؟

می گویند می توانست بخواند، ولی می گوید نخوان، چون امام جای تو می خواند، کلمه ی «یجزی» در جای می گویند که او هم می تواند حمد را بخواند، اما می گوید نخواند، زیرا امام جای تو می خواند، «یجزی» در جای می گویند که برای طرف هم جایز باشد، معلوم می شود که برای طرف جایز است، منتها می گوید یجزی.

جواب، آیا کلمه ی «یجزی» دلالت بر این دارد که بر ماموم هم خواندن جایز بود، ولی امام نمایندگی می کند، این یک جوابی دارد که من در متن نگفته ام، الآن می گویم و آن این است که «یجزی» بخاطر نماز شخصی نیست، بلکه بخاطر مطلق نماز است، در مطلق نماز ماموم می تواند بجای تسبیحه، قرائت کند، حضرت می فرماید یجزی، نظر به این صلات خاص نیست، تا بگویید در این صلات خاص ماموم می توانست بخواند،امام جانشینش می شود. این نسبت به ضابطه ی کلی است و ضابطه ی کلی این است که ماموم می تواند به جای تسبیحات حمد بخواند، می گوید نخوان.

اما شخص این نماز مطرح نیست. این قسمت را در متن نگفتیم، آنچه را در متن گفتیم، اشعاری بیش نیست، تازه اگر حرف شما را بپذیریم، این اشعاری بیش نیست، یعنی خیلی دلالتش ضعیف است نسبت به پنج روایتی که می گفت:« لا تقرأ» ، آیا ما حق داریم که در مقابل آن روایات صریح به این اشعار عمل کنیم، این اشعاری بیش نیست و لذا در اصطلاح به این دلالت نمی گویند، بلکه یکنوع بوی دلالت است، یک نوع تذکر خیلی ضعیف است.

پس از این روایت دو گونه می شود جواب دارد:

اولاً: این ناظر به صلات شخصی نیست، بلکه ناظر به مطلق صلات است، چون ماموم می تواند ب خواند، می گوید امام جای تو می خواند.

ثانیاً: تازه اگر قبول کنیم ،این دلالتش یک دلالت ضعیفی است و لذا نمی تواند در مقابل روایات پیشین مقاومت کند. بحث در ادله ی قائلین به کراهت هم تمام شد و معلوم شد که ادله ی آنان، چندان ادله ی صحیحی نیست.

لا فرق بین سماع کلامه و سماع همهمته

پس بحث ما در جایی است که صدای امام را می شنود، از این رو می گوییم فرق نیست بین اینکه صدای امام را بشنود یا همهمه ی او را بشنود، همهمه چیست؟ صوت است، اما کلمات و جمل مشخص نیست، همهمه در مقابلش دمدمه است، صوت می آید اما مواد مشخص نیست، حتی اگر همهمه ی امام را می شنود، ما می گوییم حرام است، آنان می گویند مکروه است. چرا؟ بخاطر روایت عبید بن زرارة.

1: ما رواه عبید بن زرارة عنه علیه السلام: «أنّه إن سمع الهمهمة فلا یقرأ» الوسائل: ج5، الباب 31 من أبواب صلاة الجماعة، الحدیث 2.

2: و عنه، عن أبیه، عن عبد الله بن المغیرة، عن قتیبة، عن أبی عبد الله علیه السلام قال: « إذا کنت خلف إمام ترتضی به فی صلاة یجهر فیها بالقرائة فلم تسمع قراءته فاقرأ أنت لنفسک، و إن کنت تسمع الهمهمة فلا تقرأ» الوسائل: ج5، الباب 31 من أبواب صلاة الجماعة، الحدیث7.

الفرع الثالث: جواز الإشتغال بالذکر و التسبیح عند السماع

آیا موقعی که انسان صدای حمد امام یا همهمه ی او را می شنود، همانند یک حیوان نگاه کند و ساکت بماند یا می تواند غیر از حمد سایر اذکار را بخواند؟ البته ما مصلحت را نمی دانیم، از آن طرف حمد خواندن حرام است، از این طرف هم ذکر واجب است، ولی ممکن است که بگوییم خواندن حمد یکنوع اهانت به امام است، چون او خواندن حمد ماموم را به عهده گرفته، اما ذکر و تسبیح اهانت بر امام نیست. روایات عبارتند از:

الف: و باسناده عن أبی معزا حمید بن المثنّی قال: کنت عند أبی عبد الله علیه السلام:« فسأله حفص الکلبی فقال: أکون خلف الإمام و هو یجهر بالقراءة فأدعو و أتعوّذ؟ قال: نعم، فادع» الوسائل: ج5، الباب 32 من أبواب صلاة الجماعة، الحدیث2.

سوال: ما می گوییم خواندن دعا مستحب است، حضرت در اینجا می فرماید: «فادع»، چرا واجب نباشد مگر شما نگفتید که امر حقیقت در وجوب است؟

جواب: امر در توهم حظر افاده ی وجوب نمی کند. بلکه دلالت می کند که حرمت بر طرف شده است. در ما نحن فیه هم که می گوید: فادع، چون زمینه ی حرمت است و ذهن راوی هم مشوش است که می شود یا نمی شود، یعنی: یابن رسول الله! می توانم بخوانم یا نمی توانم بخوانم؟ حضرت می فرماید: «فادع»، ذهنش آلوده به حرمت بود و احتمال حرمت می داد، حضرت می فرماید:« فادع»

بنابراین، این گونه اوامر دلالت بر وجوب نمی کنند، حد اکثر استحباب را می رسانند.

مرحوم نراقی می گوید: این حرف درست نیست، چون این لازمه اش این است که روایاتی که نهی کرده است، قبل از این روایت آمده باشد تا بگوییم این روایت در مقام دفع توهم حظر است، می گوییم: جناب! لازم نیست که روایاتی که نهی می کند قبل از این روایت آمده باشد، همین مقداری که ذهن جناب راوی مشوش بود و احتمال می داد که خواندن قرائت امر حرامی باشد، این کافی است، لازم نیست که روایات ناهیه، قبل از این روایت آمده باشد تا بگوییم:« ورد الأمر بعد النهی»، قانونش این نیست که ورد الأمر بعد النهی، بلکه «ورد الأمر عند توهم الحظر»، در اینجا توهم حظر بود. چطور؟ به دلیل اینکه روای خودش سوال می کند: «أکون خلف الإمام و هو یجهر بالقراءة فأدعو و أتعوّذ؟ قال: نعم، فادع». معلوم می شود که در ذهن راوی حرمت مجسم بوده، فلذا حضرت می فرماید: «فادع»

بنابراین، اشکال مرحوم نراقی بر این جواب که می گوید این روایت را حمل بر استحباب کنیم، متوقف بر این است که روایات ناهین قبلاً آمده باشد، ایشان خیال کرده که مسئله ورود الأمر است بعد النهی، ولی ما می گوییم که ورود الأمر بعد توهم الحظر. توهم کافی است، یعنی همین مقداری که جناب راوی ذهنش مشوش است که می شود خواند یا نه؟ عنوان مسئله هم ورود الأمر بعد النهی نیست، بلکه ورود الأمر بعد التوهم الحظر، و اینجا توهم الحظری بوده است.

بعضی در سند این روایت اشکال کرده اند و می گویند مرحوم صدوق این روایت را از کتاب ابی المعزا گرفته است و در سند خودش به أبی المعزا، کسی است بنام عثمان ابن عیسی و عثمان ابن عیسی محل بحث است. و حال آنکه عثمان ابن عیسی هفتصدو چهل شش تا( 746) روایت دارد، آیا می شود مشایخ ما از کسی در حدود هفتصدو چهل و شش روایت از او نقل کنند و او خودش ثقه نباشد، این چه فرمایشی است که بعضی می کنند و می گویند عثمان ابن عیسی توثیق نشده.

ما می گوییم هر چند توثیق نشده باشد ،این روایات کثیره خودش حاکی از آن است که این آدم مرد بزرگواری بوده است که این همه روایت از او نقل کرده.

بله! گاهی از یکنفر ده یا بیست روایت نقل می کنند، این دلیل بر وثاقت او نیست، ولی گاهی هفتصدو چهل و شش روایت از او نقل می کنند. در این گونه موارد نمی شود گفت که او ثقه نیست، پس این روایت، روایت خوبی است، منتها حمل بر استحباب می شود نه حمل بر وجوب. چرا؟ لأنّ الأمر ورد بعد التوهم الحظر.

ب: و عن علی بن إبراهیم، عن أبیه، عن حمّاد بن عیسی، عن حریز، عن زرارة، عن أحدهما علیهما السلام قال: «إذا کنت خلف إمام تأتمّ به فأنصت و سبح فی نفسک» الوسائل: ج5، الباب 31 من أبواب صلاة الجماعة، الحدیث6.