مشخصات کتاب

سرشناسه:حکیم، سیدمنذر Hakim, Mundhir

عنوان و نام پدیدآور:خورشید سامرا، حضرت امام حسن عسگری علیه السلام/ گروه مولفان (سیدمنذر حکیم، با همکاری عبدالرزاق صالحی)؛ مترجم کاظم حاتمی طبری؛ تهیه کننده معاونت فرهنگی، اداره ترجمه [مجمع جهانی اهل بیت (ع)].

مشخصات نشر:قم : مجمع جهانی اهل بیت (ع)، ۱۳۹۳.

مشخصات ظاهری:۳۵۹ ص.

فروست:پیشوایان هدایت؛ [ج.] ۱۳.

شابک:دوره : 964-529-128-3 ؛ 978-964-529-023-6

وضعیت فهرست نویسی:فاپا (چاپ دوم)

یادداشت:چاپ اول: ۱۳۸۵ (فیپا)

یادداشت:چاپ دوم.

یادداشت:کتابنامه به صورت زیرنویس.

عنوان دیگر:حضرت امام حسن عسگری علیه السلام.

موضوع:حسن بن علی (ع)، امام یازدهم، ۲۳۲ - ۲۶۰ق -- سرگذشتنامه

موضوع:چهارده معصوم -- سرگذشتنامه

شناسه افزوده:صالحی، عبدالرزاق

شناسه افزوده:حاتمی طبری، کاظم، ۱۳۴۷ -، مترجم

شناسه افزوده:مجمع جهانی اهل بیت (ع). اداره ترجمه

شناسه افزوده:مجمع جهانی اهل بیت (ع)

شناسه افزوده:پیشوایان هدایت؛ [ج.] ۱۳.

رده بندی کنگره:BP۳۶/پ۹۶ ۱۳.ج ۱۳۹۳

رده بندی دیویی:۲۹۷/۹۵

شماره کتابشناسی ملی:م ۸۵-۱۶۰۹۶

اشاره

پیشگفتار

در عصر کنونی،که عصر نبرد فرهنگ هاست،هر مکتبی که بتواند با بهره گیری از شیوه های مؤثر تبلیغ،به نشر ایده های خود بپردازد،در این عرصه پیشتاز خواهد بود و براندیشه جهانیان اثر خواهد گذاشت.

پس از پیروزی انقلاب اسلامی در ایران،نگاه جهانیان یک بار دیگر به اسلام و فرهنگ تشیع و مکتب اهل بیت علیهم السّلام معطوف شد،دشمنان برای شکستن این قدرت فکری و معنوی و دوستان و هواداران برای الهام گیری و پیروی از الگوهای حرکت انقلابی و فرهنگی،به ام القرای این فرهنگ ناب و تاریخ ساز چشم دوختند.

مجمع جهانی اهل بیت علیهم السّلام با درک ضرورت همبستگی و همفکری و همکاری پیروان خاندان عصمت و در راستای ایجاد رابطه فعّال با شیعیان جهان و بکارگیری نیروی عظیم و کارآمد و خلاّق شیعیان و اندیشمندان مذهب جعفری گام در این میدان نهاد،تا از طریق برگزاری همایش ها و نشر کتب و ترجمه آثار و اطلاع رسانی در حوزه تفکّر شیعی به گسترش فرهنگ اهل بیت و اسلام ناب محمّدی بپردازد.خدا را سپاس که با هدایت های ویژه مقام معظم رهبری حضرت آیت اللّه خامنه ای(مد ظله)در این میدان حسّاس و فرهنگ ساز،گام های مهمّی برداشته شده و امید است در آینده،این حرکت نورانی و اصیل،هرچه پویاتر و بالنده تر شود و جهان امروز و بشریت تشنه به معارف

زلال قرآن و عترت،بیشتر از چشمه سار این معنویت مکتبی و مکتب عرفانی و اسلام ولایی بهره مند و سیراب گردد.

بر این باوریم که عرضه درست و کارشناسانه و منطقی و استوار فرهنگ اهل بیت علیهم السّلام،می تواند جلوه های ماندگار میراث خاندان رسالت و پرچمداران بیداری و حرکت و معنویت را در معرض دید جهانیان قرار دهد و دنیای خسته از جهالت مدرن،خودکامگی جهانخواران و فرهنگ های ضدّ اخلاق و انسانیت را در آستانه«عصر ظهور»،تشنه حکومت جهانی امام عصر علیه السّلام بسازد.

از این رو،از آثار تحقیقی و تلاش علمی محقّقان و نویسندگان در این مسیر استقبال می کنیم و خود را خدمتگزار مؤلفّان و مترجمانی می دانیم که در نشر این فرهنگ متعالی،تلاش می کنند.

*** خرسندیم که در نوبتی دیگر،یکی از محصولات پژوهشی مجمع جهانی اهلبیت علیهم السّلام،با عنوان مجموعه«اعلام الهدایه»که حاصل زحمات محققین ارزشمند این نهاد مقدس می باشد را تقدیم شما عزیزان می نماییم.این جلد از مجموعه مذکور با همت و تلاش و خامه پرتوان استاد کاظم حاتمی طبری به فارسی برگردانده شده است که توفیقات روزافزون مؤلفین محترم و مترجم گرانقدر را از خداوند متعال خواستاریم.

در همین جا،از همه دوستان عزیز و همکاران صادق در اداره ترجمه که در فراهم آوردن این اثر،کوشش کردند،صمیمانه تقدیر می شود.باشد که این گام کوچک،در میدان جهاد فرهنگی،مورد رضای صاحب ولایت قرار گیرد.

معاونت فرهنگی

مجمع جهانی اهل بیت علیهم السّلام

[مقدمه]

بسم الله الرحمن الرحیم

سپاس خدایی را که راه هدایت را به آفریده هایش رهنمون گشت و بر راهنمایان برگزیده اش به ویژه خاتم پیامبران حضرت محمد بن عبد الله صلّی اللّه علیه و اله و سلم و خاندان والا تبارش درود بیکران باد.

خدا،انسان را آفرید و به او خرد و اندیشه بخشید؛با خرد،حقیقت را در می یابد و آن را از باطل باز می شناسد و با اراده،مصالح خویش را برمی گزیند و اهدافش را تحقق می بخشد.وی،خرد را حجّت بر بندگان خود قرار داد و از سرچشمه فیض و هدایتش بر آنان فرو بارید.به انسان،نادانسته ها را آموخت و او را به راه کمال درخور وی و هدف از آفرینش او،آشنا ساخت.

قرآن،ارکان،لوازم و راه های هدایت الهی را روشن ساخت،از سویی به بیان علل آن ها پرداخته و از سوی دیگر،از نتایج و ثمرات آن ها پرده برداشته است،آن جا که فرمود:

قُلْ إِنَّ هُدَی اللّٰهِ هُوَ الْهُدیٰ؛ ⁽¹⁾

بگو:هدایت واقعی همان هدایت خداست.

وَ اللّٰهُ یَهْدِی مَنْ یَشٰاءُ إِلیٰ صِرٰاطٍ مُسْتَقِیمٍ ⁽²⁾

و خداوند،هرکس را بخواهد به راه راست هدایت می کند.

وَ اللّٰهُ یَقُولُ الْحَقَّ وَ هُوَ یَهْدِی السَّبِیلَ؛ ⁽³⁾

و خداوند،سخن حق می گوید و به راه صحیح هدایت می کند.

وَ مَنْ یَعْتَصِمْ بِاللّٰهِ فَقَدْ هُدِیَ إِلیٰ صِرٰاطٍ مُسْتَقِیمٍ؛ ⁽¹⁾

هرکس به خدا تمسک جوید،در حقیقت به راهی راست هدایت شده است.

قُلِ اللّٰهُ یَهْدِی لِلْحَقِّ أَ فَمَنْ یَهْدِی إِلَی الْحَقِّ أَحَقُّ أَنْ یُتَّبَعَ أَمَّنْ لاٰ یَهِدِّی إِلاّٰ أَنْ یُهْدیٰ فَمٰا لَکُمْ کَیْفَ تَحْکُمُونَ؛ ⁽²⁾

بگو:خداوند به حق رهنمون می شود،آیا کسی که به سوی حق هدایت می کند برای پیروی شایسته تر است یا آن کس که خود هدایت نمی شود،مگر آن که هدایتش کنند؟شما را چه می شود،چگونه داوری می کنید؟.

وَ یَرَی الَّذِینَ أُوتُوا الْعِلْمَ الَّذِی أُنْزِلَ إِلَیْکَ مِنْ رَبِّکَ هُوَ الْحَقَّ وَ یَهْدِی إِلیٰ صِرٰاطِ الْعَزِیزِ الْحَمِیدِ؛ ⁽³⁾

آنان که از علم و دانش بهره مندند،آگاهی دارند که آنچه از ناحیه پروردگارت بر تو نازل گردیده حق است و او به راه خدای عزیز و حمید،هدایت می کند.

وَ مَنْ أَضَلُّ مِمَّنِ اتَّبَعَ هَوٰاهُ بِغَیْرِ هُدیً مِنَ اللّٰهِ؛ ⁽⁴⁾

چه کسی گمراه تر از فردی است که هدایت الهی را نپذیرفته و از هوای نفس خود پیروی کند:

آری،خداوند بزرگ سرچشمه هدایت حقیقی است،و اوست که بشر را به راه راست و حق هدایت می کند.دانش نیز،این حقیقت را تأیید می کند و دانشیان با تمام وجود،بدان گردن می نهند.خداوند در سرشت انسان،میل به کمال و زیبایی را به ودیعت نهاد،آن گاه بر او منّت گذارد و نعمت شناخت راه کمال را به وی ارزانی داشت؛ازاین رو،می فرماید:

وَ مٰا خَلَقْتُ الْجِنَّ وَ الْإِنْسَ إِلاّٰ لِیَعْبُدُونِ؛ ⁽¹⁾

من جن و انس را فقط برای عبادت و پرستشم آفریدم.

و چون پرستش حقیقی،بی شناخت،صورت نمی بندد،به همین سبب، تنها راه دست یابی به اوج قله کمال،پرستش همراه بینش است.

خداوند،انسان را به دو نیروی خشم و شهوت مجهز نمود تا توان حرکت به سوی کمال را داشته باشد و او را از تسلط این دو نیرو و خواهش های نفسانی زاییده شده از آن-که هماره همراه انسان هاست-ایمن نساخت.به همین دلیل،آدمی افزون بر عقل و دیگر ابزارهای شناخت،به چیزی نیاز دارد که سلامت بینش او را ضمانت کند تا حجّت بر او کامل و نعمت هدایت برایش تمام گردد،و همه عوامل انتخاب آگاهانه راه درست یا بیراهه برای او فراهم آید.

ازاین رو نتیجه سنت هدایت الهی این بود که عقل آدمی از سوی وحی الهی و راهنمایی رهنمایان برگزیده خدا در تمام زوایای زندگی پشتیبانی گردد.

پیامبران،از آغاز بردمیدن تاریخ و در گذر زمان،مشعل هدایت ربانی را بر دوش کشیدند تا بندگان خداوند بدون هدایتگر و راهبر نمانند و گفتار وحی -که تأییدگر عقل است-نیز گویای همین مطلب است که«زمین هیچگاه از حجت الهی خالی نخواهد بود.حجت خدا،هماره-قبل و بعد و همراه-با خلق است،به گونه ای که اگر در زمین دو کس بیشتر نماند،یکی از آن دو حتما حجت خداست.»و قرآن نیز بدین مطلب اشاره کرده است:

إِنَّمٰا أَنْتَ مُنْذِرٌ وَ لِکُلِّ قَوْمٍ هٰادٍ؛ ⁽¹⁾

تو فقط بیم دهنده ای،و هر گروهی راهنمایی دارد.

پیامبران و جانشینانشان،مسئولیّت هدایت مردم را بر عهده دارند و وظایف و مسئولیّت آن ها بدین شرح است:

1.وحی را کامل و دقیق دریافت کنند که چنین امری به آمادگی تمام نیاز دارد.ازاین رو،خداوند خود فرستادگان الهی را برمی گزیند،و قرآن از آن آشکارا سخن گفته است:

اَللّٰهُ أَعْلَمُ حَیْثُ یَجْعَلُ رِسٰالَتَهُ؛ ⁽²⁾

خدا آگاه تر است رسالت خویش را کجا قرار دهد.

و اَللّٰهَ یَجْتَبِی مِنْ رُسُلِهِ مَنْ یَشٰاءُ؛ ⁽³⁾

خداوند از فرستادگانش هرکه را بخواهد برمی گزیند.

2.رسالت الهی را به بشر برسانند.ابلاغ چنین رسالتی به داشتن صلاحیّت کامل بستگی دارد،و این شایستگی مبتنی بر آگاهی لازم از جزئیات،اهداف رسالت و مصونیّت از اشتباه است:

کٰانَ النّٰاسُ أُمَّةً وٰاحِدَةً فَبَعَثَ اللّٰهُ النَّبِیِّینَ مُبَشِّرِینَ وَ مُنْذِرِینَ وَ أَنْزَلَ مَعَهُمُ الْکِتٰابَ بِالْحَقِّ لِیَحْکُمَ بَیْنَ النّٰاسِ فِیمَا اخْتَلَفُوا فِیهِ؛ ⁽⁴⁾

مردم در آغاز،یک دسته بودند،خداوند پیامبران را برانگیخت تا مردم را مژده و بیم دهند و کتاب آسمانی را که به سوی حق دعوت می کرد،با آن ها نازل نمود تا در اختلافاتی که بین مردم وجود داشت،میانشان داوری کنند.

3.امتی وفادار و پایبند به رسالت الهی به وجود آورند و آنان را برای حمایت از رهبر،آماده سازند.قرآن با کاربرد دو واژه«تربیت»و«تعلیم»این

مسئولیّت مهم را به شکلی رسا اعلام می دارد:

یُزَکِّیهِمْ وَ یُعَلِّمُهُمُ الْکِتٰابَ وَ الْحِکْمَةَ؛ ⁽¹⁾

آنان را تزکیه می کند و به آن ها کتاب(قرآن)و حکمت می آموزد.

تزکیه،یعنی تربیت به سوی کمال در خور آدمی که این تربیت به الگوی شایسته ای نیاز دارد که از تمام عناصر کمال بهره مند باشد:

لَقَدْ کٰانَ لَکُمْ فِی رَسُولِ اللّٰهِ أُسْوَةٌ حَسَنَةٌ؛ ⁽²⁾

رسول خدا به یقین برای شما الگو و سرمشق نیکویی بود.

4.رسالت خویش را از انحراف و گمراهی و تحریف پاس دارد.چنین امری به شایستگی علمی و معنوی نیازمند است که از آن به«عصمت»تعبیر می کنند.

5.در اجرای اهداف معنوی رسالت و تحکیم ارزش های اخلاقی در جان و روان انسان ها و ارکان جوامع بشری بکوشد و این عمل تنها در چهارچوب دستورات الهی و با اجرای قوانین دینی میسّر است و جز با بنای نهادی سیاسی براساس ارزش های الهی تحقق پذیر نیست.اجرای این طرح ها و قوانین، رهبری فرزانه،بسیار شجاع،فوق العاده مقاوم،آگاه به روحیّات طبقات مختلف جامعه و جریان های فکری،سیاسی و اجتماعی و قوانین مربوط به اداره و تربیت و راه و رسم زندگی،می طلبد.موارد یاد شده که می توان آن ها را به صلاحیّت های علمی تعبیر کرد،افزون بر عصمتی است که آن را صلاحیّت معنوی می نامیم.

پیامبران و جانشینان آنان در راه تحقق اهدافی که خداوند برای آنان ترسیم کرده بود،لحظه ای از پا ننشستند و از جان دست شستند و پنجه در پنجه دشواری ها افکندند و از هیچ کوششی نیاسودند.خداوند تلاش پی گیر آنان را با

رسالت آخرین پیام آور نور،حضرت محمد بن عبد الله صلّی اللّه علیه و اله و سلم تکمیل ساخت و امانت و مسئولیّت هدایت بشر را بر عهده آن انسان برجسته نهاد و رسول اکرم صلّی اللّه علیه و اله و سلم در این راستا گام های شگفت انگیزی برداشت و در کوتاه ترین زمان، به بزرگترین نتایج دست یافت که حاصل تلاش های بیست و سه ساله آن حضرت را می توان چنین گزارش داد:

1.عرضه رسالتی کامل به بشر که دربردارنده عناصر دوام و بقاست.

2.مجهز نمودن آن رسالت به عناصر بازدارنده از کژی و انحراف.

3.تأسیس و تشکیل امتی مسلمان که اسلام را مکتب،پیامبر را رهبر،و آیین الهی را قانون زندگی می دانست.

4.ایجاد دولتی اسلامی که آیین الهی را به مرحله اجرا نهاد و پرچم اسلام را به دوش کشید.

5.ارائه چهره درخشانی از رهبری حکیمانه الهی که خود تجسّم کامل آن بود.

تحقق کامل اهداف رسالت،در گرو چند امر بود.

الف)رهبر شایسته ای که بتواند رسالت الهی را اجرا کند و آن را از دست هوسبازان،حفظ نموده و استمرار بخشد؛

ب)تربیت صحیحی که متناسب با گذر زمان،برای همگان تداوم یابد و این کار تنها از عهده مربّیانی برخوردار از صلاحیت علمی و معنوی برمی آید؛ رهبرانی که در منش و رفتار،چونان پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و اله و سلم برجسته ترین،به شمار آیند.

ازاین رو،خواست خدا چنین بود که نبیّ اکرم صلّی اللّه علیه و اله و سلم برگزیدگانی از اهل بیت خویش را درخور این کار آماده سازد،و به نام مبارک آنان تصریح کند و رشته امور هدایت مستمرّ الهی را به دستور خدا به آنان بسپارد تا دین را از تحریف نادانان و فریبکاران حفظ و نسل های بعد را بر اساس ارزش ها

بپرورانند و این برنامه ریزی الهی در این سخن رسول گرامی اسلام جلوه گر شد که فرمود:

«إنی تارک فیکم الثقلین ما إن تمسکتم بهما لن تضلّوا،کتاب اللّه و عترتی و إنهما لن یفترقا حتی یردا علیّ الحوض»؛

من دو[چیز]گرانسنگ میان شما می نهم،تا زمانی که به آن ها متمسّک و پای بند باشید،هرگز به گمراهی نمی افتید،آن دو،کتاب خدا(قرآن)و عترت منند،و از یکدیگر جدایی ناپذیرند تا در کنار حوض کوثر بر من وارد شوند.

در این مسیر،امامان معصوم علیهم السّلام همان برجستگانی بودند که پیامبر به فرمان خدا،آنان را برای رهبری امت،پس از خود منصوب کرد.رفتار آنان بیانگر روش واقعی اسلام است و تحقیق و بررسی زندگانی آنان از چهره فراگیر و چندبعدی حرکت اصیل اسلامی پرده برمی دارد؛حرکتی که راه خود را در ژرفای جان مسلمانان طی می کند.بی تردید توان این حرکت پس از رحلت رسول اکرم صلّی اللّه علیه و اله و سلم رو به کاهش نهاد.ازاین رو،امامان معصوم علیهم السّلام بی آن که از مسیر سنّت هستی که بر روش رهبری و امّت حکمفرماست،خارج شوند،به آگاه ساختن مردم پرداختند و در جهت ایجاد و ارتقای آگاهی مکتبی امت و حرکت رسول خدا صلّی اللّه علیه و اله و سلم و انقلاب شکوهمندش،قدرت آن ها را به تحرک واداشته و شتاب بخشیدند.

زندگی ائمّه نیز در استمرار سیره پیامبر اسلام قرار داشت و مردم به آنان، چونان مشعل های فروزان هدایت رو می آوردند.بدین سان،پیشوایان دین، مردم را به سوی حق و رضای او هدایت کرده و خود،در راه اجرای دستورات الهی،استوار بودند و در دست یابی به کمال مطلوب انسانی،بر دیگران پیشی گرفتند.زندگی آن ها سرشار از جهاد،شکیبایی بر دشواری ها و تحمل آزار ستمکاران بود تا آن جا که در این راه،عزّت شهادت را بر خواری زندگی با ستمکاران ترجیح دادند و پس از جهاد و مبارزه ای بزرگ و بس با عظمت،به

دیدار خدا نایل گشتند.

به یقین،تاریخ نگاران هیچ گاه بر دست یابی به تمامی ابعاد زندگی عطرآگین آن بزرگواران قادر نیستند.ازاین رو،می کوشیم تا با پژوهش و تحقیقی ژرف از آن چه در تاریخ آمده با خوشه چینی از خرمن سیره آنان،اثری سودمند فرا روی خوانندگان قرار دهیم.

پژوهش ما با شرح زندگانی نبیّ اکرم صلّی اللّه علیه و اله و سلم آغاز و با بیان زندگی وجود مبارک خاتم اوصیا حضرت ولی عصر امام زمان-عجّل اللّه تعالی فرجه الشریف-پایان می پذیرد،امید این که خدای متعال،گیتی را به نور عدالتش روشن گرداند.

کتاب حاضر به مطالعه زندگی حضرت امام حسن عسکری علیه السّلام می پردازد؛ او یازدهمین پیشوای معصوم از امامان دوازده گانه اهل بیت علیهم السّلام می باشد، همانان که رسول خدا صلّی اللّه علیه و اله و سلم به امر و فرمان حضرت حق برخلافت و پیشوایی شان تصریح کرده و آن بزرگواران را پس از خود امینان بر آیین و شریعت و امتش قرار داده است.

جا دارد از کلیه کسانی که در به ثمر رسیدن این طرح مبارک تلاش فراوانی مبذول داشته و آن را به جهان نور تقدیم کردند به ویژه اعضای محترم گروه تألیف بالاخص محقق ارجمند حجة الاسلام و المسلمین جناب آقای سیّد منذر حکیم حفظه الله تعالی،سپاسگزاری کنیم و سر بر آستان حق بساییم که توفیق به انجام رساندن این دائرة المعارف خجسته را به ما ارزانی داشت؛«فإنّه حسبنا و نعم النصیر».

معاونت فرهنگی

مجمع جهانی اهل بیت علیهم السّلام

قسمت اوّل

اشاره

بخش نخست حضرت امام عسکری علیه السّلام در یک نگاه بخش دوم برداشت هایی از شخصیت حضرت امام عسکری علیه السّلام بخش سوم جلوه هایی از شخصیت حضرت امام عسکری علیه السّلام

بخش نخست

حضرت امام عسکری علیه السّلام در یک نگاه

امام حسن عسکری علیه السّلام سیزدهمین معصوم و یازدهمین امام از امامان اهل بیت علیهم السّلام پس از پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و اله می باشد.

آن حضرت در سایه پدر بزرگوار خود حضرت امام هادی علیه السّلام رشد و پرورش یافته و در دانش و زهد و پرهیزگاری سرآمد مردم روزگار خویش گردید.حضرتش مدت بیست و دو یا بیست و سه سال از عمر شریف خود را در کنار پدر به سر برده و در طول این مدت میراث امامت و نبوت را از وی دریافت نمود.

آن حضرت از نظر علم و عمل،رهبری و مجاهدت،و خیرخواهی برای امت جد خود حضرت محمّد صلّی اللّه علیه و اله بسان پدران بزرگوار خود بود.

شایستگی حضرت امام حسن عسکری علیه السّلام برای امامت و پیشوایی مسلمین از زمان حیات پدر بزرگوارش حضرت امام هادی علیه السّلام در میان مردم به ظهور و بروز رسیده و در نزد اصحاب خاص امام هادی علیه السّلام و عامه مسلمانان این مسأله به اثبات رسیده بود که آن حضرت پس از پدر بزرگوار خود امام مفترض الطاعه در میان مسلمانان است.

امام حسن عسکری علیه السّلام پس از شهادت پدر بزرگوار خود مسئولیت امامت و پیشوایی مسلمانان را به عهده گرفت و امامت آن حضرت حدود شش سال

به طول انجامید؛شش سالی که در طول آن،حضرتش در سخت ترین شرایط و ناگوارترین روزهایی که بر اهل بیت رسالت می گذشت،متحمّل مسئولیت های بزرگی بود.زیرا حاکمان عبّاسی که حریص ترین مردم برای حفظ و نگهداری حکومت و قدرت بودند دیگر می دانستند که مهدی اهل بیت پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و اله از فرزندان حضرت علی و حضرت امام حسین علیهما السّلام می باشد.آنان دائما مترصّد بودند تا آن حضرت را به چنگ آورند.آنان مانند سایر مردم منتظر روزی بودند که او را ببینند؛البته نه به این منظور که می خواستند زمام امور حکومت را به دست او بسپارند،بلکه با این هدف که شاید بتوانند این آخرین امید مستضعفان زمین را نابود نمایند.

حضرت امام حسن عسکری علیه السّلام استاد دانشمندان،الگوی عابدان و رهبر مبارزان سیاسی و عقیدتی زمان خویش بود.آن حضرت به رغم دشمنی هیأت حاکم با اهل بیت پیامبر علیهم السّلام و تعقیب و پیگرد حکومت نسبت به آنان و پیروانشان همواره مورد توجّه عموم مردم بوده و محبّت و ولایت مردم نسبت به آن بزرگوار روزبه روز سرعت بیشتری پیدا می کرد.چنان که در رابطه با پدر و جد بزرگوارش که هر دو به لقب ابن الرّضا علیهم السّلام معروف بودند نیز همین محبوبیت وجود داشته است.

دستگاه حکومت عبّاسی علاوه بر مجبور کردن آن حضرت به اقامت در شهر سامرّا آن حضرت را مجبور کرده بود که هفته ای دو روز در دار الخلافه عبّاسی حضور به هم رساند.

تاریخ نویسان حضور مردم را در روز رفتن امام حسن عسکری علیه السّلام به دار الخلافه این چنین شرح کرده اند:

«خیابان پر از جمعیت و ازدحام چارپایان گردیده بود به گونه ای که کسی

توانایی راه رفتن نداشت و کسی هم نمی توانست خود را در میان آن جمعیت وارد نماید.هنگامی که امام علیه السّلام وارد خیابان شدند صداها خوابید و در هنگام ورود و خروج از دار الخلافه مردم برای آن حضرت راه باز کردند»

حضرت امام حسن عسکری علیه السّلام در تمامی طول زندگی حتی در زمانی که در زندان حکومت عبّاسی قرار داشته دو نفر از افراد شرور مأمور نگهداری از آن حضرت بودند،همواره در عبادت و بندگی خدا سخت کوش بودند،به گونه ای که با رفتار و کردار خود توانستند تغییری اساسی در زندگی و روش آن دو مرد شرور ایجاد کنند؛چندان که آن دو تن از نظر عبادت و نماز به درجه بالایی دست یافتند.آن حضرت هنگامی که به آن دو مرد نگاه می کردند اندام آن ها به لرزه می آمد و ترسی در دل آن ها حاصل می شد که توانایی غلبه بر آن را نداشتند.

حکومت عبّاسی حضرت امام حسن عسکری علیه السّلام را دائما تحت تعقیب و مراقبت کامل قرار داده،با جاسوسان متعدّد ایشان را محاصره کرده بود.این جاسوسان همه تحرّکات امام حسن عسکری علیه السّلام را تحت نظر داشتند تا بدین وسیله بتوانند فعالیت های علمی و سیاسی آن حضرت را مختل کرده،آن حضرت را از پرداختن به رهبری در میان طبقات جامعه باز دارند.

به همین سبب بود که حضرت امام حسن عسکری همچون پدران بزرگوار خود علیهم السّلام همواره به کارهای سری و مخفیانه اهمیت خاصی می دادند.

مضافا بر این که ایشان در تحکیم سازمان وکلا نیز تلاش می نمودند تا بدین وسیله در چنان شرایط دشواری بتوانند مسئولیت رهبری خود را به شکل کامل ادا نمایند.در نتیجه همین فعالیت ها بود که آن حضرت موفّق شد همه تلاش های دشمنان را در راه نابود کردن نام و راه اهل بیت علیهم السّلام به شکست و

ناکامی بکشاند.

حضرت امام حسن عسکری علیه السّلام همچون پدران بزرگوار خود علیهم السّلام برای مقابله با ستم،ترور،بازی با قدرت سیاسی و به بازی گرفتن مقدّرات و مصالح امت اسلام توسط حکومت عباسی،وارد معرکه مبارزه سیاسی گردید.آن حضرت توانست از اصول شریعت و ارزش های رسالت اسلامی به بهترین نحو محافظت کرده و به بهترین وجهی زمینه را برای عصر غیبت که پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و اله و پیشوایان از اهل بیت آن حضرت علیهم السّلام خبر از حتمی بودن و ضرورت آن داده بودند،آماده نماید.

مکتب اهل بیت در عصر امام حسن عسکری علیه السّلام و به همت گروه یاران آن حضرت،ناقلان حدیث و دانشجویان مکتبش آکنده از دانش،دعوت به خط اهل بیت علیهم السّلام و دفاع از شریعت اسلام بود.

حضرت امام حسن عسکری علیه السّلام علی رغم سختی شرایط سیاسی زمان خود در فرآیند دفاع از شریعت اسلام،مبارزه با بدعت ها و هدایت گمراهان و تردیدگران و جذب آن ها به سوی دایره دین،با جدیت تمام به فعالیت می پرداختند.

حضرت امام حسن عسکری علیه السّلام در مدّت امامت بسیار کوتاه خود با معتزّ، مهتدی و معتمد عبّاسی هم عصر بوده،از سوی هریک از این خلفا متحمّل شدیدترین رنج و فشار و پیگرد و ترور گردید.چنان که بارها و بارها دستگیر و به زندان افتاد.

معتمد عبّاسی که خود در میان امت اسلام محبوبیتی نداشت از این که می دید امت اسلام از شیعه و سنّی یکپارچه بر تعظیم و بزرگداشت و احترام حضرت امام حسن عسکری علیه السّلام اجماع کرده و آن حضرت را در فضیلت بر

همه علویان و عبّاسیان برتر می دانند بسیار خشمگین بود و به همین جهت تصمیم گرفت تا آن حضرت را ترور کرده و به شهادت برساند.این گونه بود که در توطئه ای شوم سمّی به آن حضرت خورانید و آن حضرت در سنّی کمتر از 30 سال به درجه رفیع شهادت نایل آمد.

پس سلام بر او باد روزی که به دنیا آمد و روزی که در راه رسالت پروردگار خود به جهاد پرداخت و روزی که به شهادت رسید و روزی که برانگیخته خواهد شد.

بخش دوم

اشاره

برداشت هایی از شخصیت حضرت امام عسکری علیه السّلام

اهل بیت عصمت و طهارت علیهم السّلام گذشته از روایات بسیاری که از حضرت رسول اکرم صلّی اللّه علیه و اله در ترغیب امت به تمسّک به آنان و گرفتن دین و دانش از آن بزرگواران وارد شده است؛به دلیل آراستگی به درجات بالایی از دانایی، فضیلت،تقوی و عبادت،جایگاه بلندی را در دل و جان امت اسلام اشغال نموده اند.چنان که به خوبی نیز می دانیم،قرآن کریم دوستی اهل بیت و ولایت آن ها را به عنوان اجر و پاداش رسالت حضرت رسول اکرم صلّی اللّه علیه و اله دانسته و فرموده است: قُلْ لاٰ أَسْئَلُکُمْ عَلَیْهِ أَجْراً إِلاَّ الْمَوَدَّةَ فِی الْقُرْبیٰ؛ بگو:«به ازای آن [رسالت]پاداشی از شما خواستار نیستم،مگر دوستی درباره خویشاوندان».

اما حاکمان و خلفایی که با زور و شمشیر بر گرده امت اسلام سوار شده بودند با وسایل و راه های مختلف سعی در خاموش کردن نور هدایت ائمّه اطهار علیهم السّلام و دور کردن امت از آنان داشته و سرانجام،اقدامات خود را با کشتن آن بزرگواران با شمشیر یا سم تکمیل می نمودند.

اما با همه دشمنی هایی که این حاکمان منحرف از خط پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و اله با اهل بیت عصمت و طهارت انجام دادند،این رفتار خصمانه باعث نمی شد تا ائمّه اطهار علیهم السّلام از ارشاد این حاکمان،خیرخواهی و حل بسیاری از معضلات که دولت اسلامی بعد از وفات حضرت رسول اکرم صلّی اللّه علیه و اله تا زمان حضرت امام

حسن عسکری علیه السّلام در امتداد تاریخ خود با آن روبرو بوده است خودداری نمایند.

البتّه بسیاری از موضع گیری ها و سیره آن بزرگواران از دید ما پنهان مانده است.این مطلب یا به دلیل ترس مردم از دستگاه حکومتی بوده یا به این دلیل که تاریخ نگارانی که تاریخ اسلام را نوشته اند آن را با ذهنیتی اموی و قلمی عبّاسی نگاشته اند.چراکه این تاریخ نگاران بر سر سفره همان حاکمان مستبدّ زندگی می کرده اند.

حال پاره ای از نظریات معاصران حضرت امام حسن عسکری علیه السّلام و برداشت های آنان از شخصیت مثال زدنی آن حضرت را که در عصر خود از همه رجال و دانشمندان امت اسلام برتری و تفوّق یافته بود،نقل می نماییم.

1.معتمد عبّاسی

مقام و منزلت حضرت امام حسن عسکری علیه السّلام به حدّی در نزد خواصّ و عوام مشهور بوده که حتّی خلفای زمان خویش را نیز به اعتراف به قدر و منزلت والای خود وادار می کردند.

روایت شده که جعفر بن علی فرزند حضرت امام هادی علیه السّلام و برادر حضرت امام حسن عسکری علیه السّلام روزی از معتمد عبّاسی خواست که وی را به مقام امامت بگمارد و پس از برادرش حضرت امام حسن عسکری علیه السّلام مقام آن حضرت را به وی اعطا نماید.معتمد عبّاسی به وی پاسخ داد:

«بدان که مقام و منزلت برادر تو به واسطه نزدیکی به ما و دستگاه سلطنت حاصل نشده است،بلکه فقط به واسطه نزدیکی به خداوند عزّ و جلّ می باشد.

ما بسیار می کوشیم تا قدر و منزلت او را پایین آورده او را از مقام و مرتبه

خود بازداریم.اما خداوند متعال اراده فرموده تا رفعت شأن وی را روزبه روز افزایش دهد.چراکه وی دارای صیانت نفس،حسن رویّه،دانش و عبادت می باشد.حال اگر تو در نزد پیروان و شیعیان برادرت به چنین درجه ای رسیده ای حاجتی به ما نداری و اگر در نزد آنان به چنین درجه و منزلتی نرسیده ای و آنچه در برادر توست در تو موجود نمی باشد ما نمی توانیم از این جهت تو را بی نیاز کنیم» ⁽¹⁾.

2.شهادت پزشک دربار عبّاسی بر فضیلت امام عسکری علیه السّلام

بختیشوع،درخشانترین شخصیت طبّی زمان حضرت امام حسن عسکری علیه السّلام و پزشک خانواده هیأت حاکم بوده است،روزی حضرت امام حسن عسکری به پزشک احتیاج پیدا کردند.پس از بختیشوع خواستند تا یکی از شاگردان خود را به نزد آن حضرت فرستاده و حاجت آن حضرت را برآورده نماید،بختیشوع یکی از شاگردان خود را طلبیده و او را سفارش کرد که امام علیه السّلام را معالجه نماید.وی قدر و منزلت بلند و جایگاه رفیع امام عسکری علیه السّلام را به شاگرد خود گوشزد نموده و به او گفت:«ابن الرّضا از من خواسته است تا کسی را به نزد او بفرستم.به نزد او برو و بدان که در روزگار ما او داناترین مردم زیر آسمان است.پس بر حذر باش که در آنچه تو را بدان امر می کند با او مخالفت نمایی» ⁽²⁾.

3.احمد بن عبید اللّه بن خاقان

وی کارگزار خراج و حاکم روستاهای منطقه قم بوده و پدرش عبید اللّه بن خاقان یکی از بارزترین شخصیت های سیاسی دربار و وزیر معتمد عبّاسی بوده است.احمد بن عبید اللّه بن خاقان دشمن ترین بندگان خدا نسبت به اهل بیت عصمت و طهارت علیهم السّلام بوده است.وقتی در رابطه با افرادی از آل ابی طالب که ساکن سامرّا می باشند و قدر و منزلت هر کدام از آنان در نزد هیأت حاکم سخن به میان آمد،احمد بن عبید اللّه گفت:«من از میان علویانی که در سامرا زندگی می کنند مردی را به مانند حسن بن علی بن محمّد بن علی الرّضا علیهم السّلام نه دیده،نه شنیده و نه شناخته ام؛کسی که بسان او دارای هدایت، وقار،عفت،تیزهوشی و عقل بوده هم در نزد خاندان خود و هم نزد هیأت حاکم و همه بنی هاشم دارای کرامت باشد؛بنی هاشم او را بر پیران و بزرگان و صاحب منصبان خود مقدّم بدارند،و فرماندهان و وزیران و کاتبان و عوام مردم همه به او ارادت داشته باشند».

همین احمد بن عبید اللّه بن خاقان قضیه ای را نقل می کند که خود در مجلس پدرش شاهد آن بوده است.در آن مجلس حاجبان وارد شده و به عبید اللّه بن خاقان گفتند:ابن الرّضا(امام عسکری علیه السّلام)بر در خانه ایستاده است.

عبید اللّه با صدایی بلند گفت:به او اجازه ورود بدهید،احمد گوید:من از آنچه از آنان شنیدم تعجّب کردم که آنان چگونه چنین جسارتی کرده اند که مردی را در حضور پدر من با کنیه نام ببرند.چراکه جز خلیفه یا ولیعهد و یا کسی را که در این رابطه دستوری مستقیم از خلیفه برای او صادر شده باشد به کنیه یاد نمی کردند،ناگاه دیدم که مردی گندمگون،درشت چشم،خوش قامت،

زیباروی،خوش اندام و کم سن وسال وارد شد.هنگامی که نگاه پدرم به او افتاد از جا برخاسته و چند گام به سوی او رفت.من تا آن روز ندیده بودم که پدرم با احدی از بنی هاشم و حتی فرماندهان و ولیعهدان چنین عملی انجام دهد.هنگامی که او وارد شد پدرم با وی معانقه کرده،او را در آغوش کشیده، صورت و شانه های وی را بوسیده،دستش را گرفت و او را در مصلاّی خود نشانید.

احمد گوید:پس از این ماجرا هنگامی که پدرم بعد از نماز نشست،من به نزد او رفته و در برابرش نشستم.پدرم گفت:ای احمد آیا چیزی از من می خواهی؟گفتم:آری،ای پدر اگر اجازه بدهی آن را از تو بخواهم.پدرم گفت:اجازه دادم ای فرزند،آنچه می خواهی بگو.

گفتم:ای پدر،این مردی که هنگام ظهر به نزد تو آمد و این گونه با اجلال و اکرام و احترام با او رفتار نموده و خود و پدر و مادرت را فدای او کردی چه کسی بود؟

پدرم در پاسخ من گفت:پسرم،او امام رافضیان بود.او ابن الرّضا بود، سپس لختی سکوت کرده و گفت:پسرم اگر خلافت از خلفای بنی عبّاس زایل گردد هیچ یک از بنی هاشم به جز این مرد شایستگی و استحقاق تصدّی این مقام را ندارد.اما این مرد به خاطر فضیلت،عفاف،هدایت،صیانت نفس، زهد،عبادت،اخلاق والا و صلاحیت همه جانبه ای که دارد مستحق این مقام می باشد اگر پدر او را دیده بودی،هر آینه مردی را می دیدی جلیل،عاقل،خیّر و اهل فضل ⁽¹⁾.

4.کاتب معتمد خلیفه عباسی

از ابو جعفر احمد قصیر بصری روایت شده است که گفت:ما در نزد سیّد و مولای خود ابو محمّد علیه السّلام(امام حسن عسکری علیه السّلام)بودیم که خادمی از دستگاه حکومت که دارای مقام بالایی بود وارد شد و به امام عسکری علیه السّلام عرضه داشت:امیر المؤمنین تو را سلام می فرستد و می گوید:انوش نصرانی به ما نامه ای نوشته و خواسته است تا دو پسر او را تطهیر کنی.وی از ما خواسته تا از تو بخواهیم که سوار بر مرکب شده به خانه وی رفته و برای سلامتی و زنده ماندن پسر او دعا کنی.من نیز دوست می دارم که تو این کار را به انجام برسانی البته ما بدان سبب تو را برای انجام این کار به زحمت انداختیم که انوش گفته است:ما به دعای بازماندگان خاندان نبوّت و رسالت تبرّک می جوییم.

مولای ما حضرت امام حسن عسکری علیه السّلام در پاسخ فرمودند:

«الحمد للّه الذی جعل النصاری أعرف بحقنا من المسلمین»

ستایش خداوندی را که نصاری و مسیحیان را در شناختن حقّ ما از مسلمانان داناتر و عارفتر قرار داده است.

سپس دستور دادند تا اسب ایشان را زین کنند.آن حضرت بر مرکب سوار شده ما نیز در معیّت ایشان بر انوش نصرانی وارد شدیم.ناگاه دیدیم انوش در حالی که کشیشان و خادمان کلیسا و راهبان اطراف او را گرفته بودند و انجیل بر سینه او بود با سروپای برهنه به استقبال آن حضرت آمد.او در جلوی در به امام عسکری علیه السّلام رسیده و به او گفت:ای سرور و مولای ما،من به این کتابی که تو به آن داناتر از ما هستی توسّل می جویم که گناه ما را در به زحمت انداختنت ببخشی،و به حق مسیح عیسی بن مریم و انجیلی که از جانب خداوند متعال آورده است سوگند یاد می کنم که از خلیفه نخواستم که این مطلب را از تو

بخواهد مگر به این دلیل که ما در انجیل،شما خاندان را در پیشگاه خداوند مانند مسیح،عیسی بن مریم یافته ایم.

حضرت امام حسن عسکری علیه السّلام فرمودند:«این پسر تو برای تو باقی می ماند،اما پسر دیگر تو پس از سه روز از تو گرفته خواهد شد.-یعنی خواهد مرد-و این پسر تو که باقی می ماند اسلام آورده و اسلامش نیکو خواهد بود و از موالیان ما اهل بیت خواهد گردید.»

انوش گفت:ای سرور و مولای من،به خدا سوگند که کلام تو حق است و با دانستن این مطلب که این پسر من مسلمان می شود و در سلک موالیان شما اهل بیت در خواهد آمد مرگ آن دیگری بر من آسان می آید.

یکی از کشیشان به او گفت:در این صورت تو را چه می شود که خود مسلمان نمی شوی؟

انوش پاسخ داد:من مسلمانم و مولای ما این مطلب را می داند.

مولای ما حضرت امام حسن عسکری علیه السّلام فرمودند:«او راست می گوید،و اگر به خاطر این مطلب نبود که مردم می گفتند ما تو را به وفات پسرت خبر دادیم و آن چنان که ما خبر دادیم نشد هم اکنون از خداوند می خواستم تا او را نیز برای تو نگاه دارد.»

انوش در پاسخ آن حضرت عرض کرد:ای سرور و مولای من،من جز آنچه تو خواسته ای نمی خواهم.

ابو جعفر احمد قصیر بصری،روایت کننده این حدیث،گوید:به خدا سوگند که پس از سه روز آن پسر از دنیا رفت و پس از یک سال پسر دیگر انوش به دین مبین اسلام درآمد و به همراه ما تا زمان وفات سرور و مولای ما حضرت امام حسن عسکری علیه السّلام ملازم منزل آن حضرت بود ⁽¹⁾.

5.راهب دیر عاقول

وی از بزرگترین شخصیت های مسیحی و داناترین آن ها به دین مسیحیت بوده است،هنگامی که وی کرامات حضرت امام حسن عسکری علیه السّلام را شنیده و آنچه را که می بایست از آن حضرت دید،به دست آن حضرت مسلمان شد و لباس نصرانیت از تن بدر کرده،لباس سفید بر تن کرد.

هنگامی که بختیشوع طبیب از وی پرسید که به چه سبب از دین خود دست برداشته است،گفت:من مسیح یا نظیر او را یافتم و به دست او ایمان آوردم.و منظور او از مسیح یا نظیر مسیح حضرت امام حسن عسکری علیه السّلام بوده است.راهب ادامه داد که:این مرد از لحاظ نشانه ها و براهین نظیر حضرت عیسی بن مریم می باشد.سپس به سمت امام حسن عسکری علیه السّلام بازگشت و تا هنگام مرگ در خدمت آن حضرت باقی ماند ⁽¹⁾.

6.محمّد بن طلحه شافعی

وی درباره حضرت امام حسن عسکری علیه السّلام چنین می گوید:

«بدان که بالاترین منقبت و بزرگترین مزیّتی که خداوند متعال به حضرت امام عسکری علیه السّلام اختصاص داده و زیور منحصر به فردی که بر گردن وی آویخته و صفت جاودانه ای که به وی بخشیده و هیچگاه گذر زمان تازگی آن را کهنه نکند و زبان ها ذکر و یاد آن را فراموش نکنند این است که:«محمّد مهدی» از نسل او به دنیا آمده و پسر اوست که به وی منتسب می شود،و پاره ای است که از وجود وی برگرفته شده است» ⁽²⁾.

7.ابن صبّاغ مالکی

وی گوید:او،یعنی حضرت امام حسن عسکری علیه السّلام سرور اهل زمان و امام مردمان روزگار خود بود،گفته هایش همه ثابت و استوار و کردارش پسندیده بود،اگر فضلا و بزرگان هم عصرش را همچون قصیده ای فرض کنیم وی شاه بیت آن قصیده می باشد،و اگر آنان را همچون درجی از جواهرات به شمار آوریم وی همچون درّ شاهوار وسط آن گردن بند در شمار خواهد بود؛ یکّه تاز میدان دانش که هیچ کس را یارای هماوردی با وی نبوده و آشکارکننده پیچیدگی های مسائل علمی که این کار هرگز خسته و ملولش نمی کرد؛کسی که با رأی صائب خود به کشف حقایق پرداخته و پیچیدگی ها و دقایق علوم را با فکر نافذ خود آشکار می گردانید؛هم او که در جمع اصحاب سرّ از نهانی های عالم هستی خبر می داد.آن امام همامی که اصل و نسب و نفس و ذاتش آکنده از کرامت بود.خدایش به رحمت واسعه بپوشاند و او را در بهشت پهناور خود ساکن گرداند به حق محمّد صلّی اللّه علیه و اله آمین» ⁽¹⁾.

8.علاّمه سبط ابن جوزی

وی در رابطه با حضرت امام حسن عسکری علیه السّلام چنین گفته است:«وی حسن بن علی بن محمّد بن علی بن موسی الرّضا ابن جعفر بن محمّد بن علی بن حسین بن علی بن ابی طالب علیهم السّلام می باشد.وی دانشمندی راستگو بوده که از پدر و جدش حدیث روایت کرده است» ⁽²⁾.

9.علاّمه محمّد ابو الهدی افندی

وی در حالی که همه ائمّه علیهم السّلام را به عنوان رهبران مردم به سوی حضرت قدس و اولیا مردم بعد از پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و اله دانسته است،در رابطه با آن بزرگواران این گونه داد سخن داده است که:«همه مسلمانان در شرق و غرب عالم می دانند که سران اولیا و پیشوایان اصفیا بعد از حضرت پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و اله از میان ذرّیه و اولاد طاهر آن حضرت برخاسته و نسل بعد از نسل ادامه یافته اند تا به زمان ما رسیده اند.آنان بدون تردید اولیا خداوند و پیشوایان مردم به سوی حضرت قدس الهی می باشند که مصون از هرگونه پلیدی و عیب است و در رتبه نخستین ایشان-پس از طبقه ای که همچون حسن و حسین علیهما السّلام به شرافت دیدار و مصاحبت با پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و اله نایل گشته اند-بزرگانی چون [حضرت]سجاد،باقر،کاظم،صادق،جواد،هادی،تقی،نقی و عسکری قرار دارند ⁽¹⁾.

10.علاّمه شبراوی شافعی

وی درباره آن حضرت چنین گفته است:«یازدهم از پیشوایان،«حسن خالص»می باشد که به لقب«عسکری»نیز مشهور شده است...در شرافت او همین بس که امام مهدی منتظر از فرزندان اوست،مرحبا به چنین خاندان با شرافت و نسب متعالی و همین افتخار در بلندی مقدار و مرتبه او کافی است...

چه خاندان بلندمرتبه و بزرگی که در والایی و بزرگ منشی و نجابت،همچون دو ستاره فرقد گوی سبقت از ستارگان آسمان ربوده و در صفات کمال چنان مستغرق گشته است که هیچ یک از اهل آن خاندان را نمی توان با ادواتی چون

«غیر»و«اما»و«الاّ»و امثال آن استثنا نمود،این امامان آن چنان در مجد و کرامت یکی پس از دیگری آمده اند که انتظام آن ها را می توان به پشت هم آمدن دانه های لؤلؤ در درج و گردن بند تشبیه نمود،و آن چنان در میدان شرافت با یکدیگر جور آمده اند که هرکدام در این میدان از پس دیگری آمده است با بقیه یکسان است،بسا گروهی که در پایین آوردن آن ها بسیار اما بی فایده کوشیدند اما خداوند اهل این خاندان را بلند گردانید...» ⁽¹⁾.

گفتنی ها در رابطه با فضایل و مناقب آن حضرت بسیار زیاد است که فقیهان،تاریخ نویسان و محدّثان از عامه و خاصه به آن مطالب تصریح نموده اند،و این اصلا عجیب نیست؛چراکه آن حضرت شاخه ای از درخت تناور حضرت رسول اکرم صلّی اللّه علیه و اله،پدر امام منتظر و یازدهمین پیشوا از امامان اهل بیت علیهم السّلام می باشد.اهل بیتی که خداوند متعال هرگونه رجس و پلیدی را از آنان دور کرده و آنان را پاک و پاکیزه داشته است.خاندانی که مطابق با روایت وارد از حضرت رسول اکرم صلّی اللّه علیه و اله همتایان قرآن و کشتی نجات امت می باشند.پدر بزرگوار آن حضرت،حضرت امام هادی علیه السّلام،با کلام جاویدان خود این گونه رفعت مقام و بلندی منزلت آن حضرت را توضیح داده است که:

پس از من پسرم ابو محمّد،در میان آل محمّد صلّی اللّه علیه و اله ذاتا خیرخواهترین فرد برای امت اسلام،و دارای محکمترین دلایل و براهین است.وی بزرگترین فرزند من است و حلقه های سلسله امامت و احکام آن به او می رسد.از این پس هر چه را تاکنون از من سؤال می کردی از او سؤال کن.چرا که در نزد او آنچه را که به آن احتیاج پیدا شود موجود است ⁽²⁾.

بخش سوم

اشاره

جلوه هایی از شخصیت حضرت امام عسکری علیه السّلام

حضرت امام ابو محمّد حسن عسکری علیه السّلام به جهت دارا بودن صفات اخلاقی والا یکی از جلوه های زیبای رسالت اسلام بود.برخورد آن حضرت با دوست و دشمن همواره آمیخته با مکارم اخلاقی و صفات والا بوده است،این پدیده یکی از بارزترین ساختارهای شخصیتی آن بزرگوار بوده که آن را از پدران بزرگوار و جد گرامی خود حضرت رسول اکرم صلّی اللّه علیه و اله به میراث برده بود؛ پیامبری که مکارم اخلاقی اش همه مردم را دربرگرفته بود،اخلاق بزرگوارانه امام حسن عسکری علیه السّلام نیز حتّی بر افرادی که با آن حضرت به دشمنی می پرداختند تأثیری مثبت داشته و آن ها را از دشمنی به دوستی و محبّت نسبت به آن حضرت برمی گردانده است ⁽¹⁾.

تاریخ نویسان نقل کرده اند که متوکّل که شدت دشمنی او با اهل بیت علیهم السّلام در نزد خاص و عام شناخته شده و میزان کینه وی نسبت به حضرت علی علیه السّلام بسیار بارز است دستور داد تا حضرت امام حسن عسکری علیه السّلام را به زندان انداخته و بر آن حضرت سخت گیری نمایند.اما زمانی که آن حضرت وارد زندان گردید و مسئول زندان بزرگی و اخلاق والا و هدایت و صلاح آن حضرت را دید،به کلی تغییر عقیده داد،به حدّی که برای بزرگداشت و تعظیم آن حضرت هیچگاه خیره خیره به صورت آن حضرت نگاه نمی کرد،و

هنگامی که حضرت امام عسکری علیه السّلام از زندان بیرون آمد همین مسئول زندان یکی از کسانی بود که بیشترین بصیرت را نسبت به مقام والای آن حضرت داشته و در میان مردم نیکوترین سخنان را درباره آن حضرت بیان می داشت ⁽¹⁾.

بزرگواری و کرم آن حضرت

تاریخ نویسان نمونه هایی از روش کریمانه حضرت امام حسن عسکری علیه السّلام نقل نموده اند که پاره ای از آن ها را در اینجا ذکر می کنیم:

1.شیخ مفید از محمّد بن علی بن ابراهیم بن موسی بن جعفر علیه السّلام روایت کرده است که گفت:روزگاری شد که امر معیشت بر ما بسیار سخت گردید.

پدرم به من گفت:بیا تا به سوی این مرد-یعنی حضرت امام حسن عسکری علیه السّلام-برویم.چراکه درباره جود و بخشش او توصیفاتی شده است.

به او گفتم:آیا با وی آشنایی داری؟

پاسخ داد:نه،با او آشنا نیستم و تاکنون او را ندیده ام.

وی گوید:ما به نزد آن حضرت رفتیم.پدرم در راه به من می گفت:چقدر خوب می شد اگر او دستور می داد تا پانصد درهم به ما بدهند تا دویست درهم آن را برای لباس،دویست درهم آن را برای آرد و صد درهم آن را برای سایر مخارج به مصرف برسانیم.

من نیز در دل می گفتم کاش دستور بدهد تا سیصد درهم نیز به من بدهند تا با صد درهم آن چارپایی خریده،صد درهم آن را به سایر مخارج اختصاص داده و صد درهم آن را هم برای لباس اختصاص دهم و بدین ترتیب به منطقه

جبل مسافرت نمایم.

محمّد بن علی گوید:هنگامی که به در خانه آن حضرت رسیدیم غلام او خارج شد و گفت:علی بن ابراهیم و پسرش محمّد داخل شوند.هنگامی که ما بر آن حضرت داخل شده و سلام کردیم،آن حضرت به پدرم فرمودند:«ای علی،چه چیز باعث شده است که تاکنون به دیدار ما نیایی؟»پدرم عرضه داشت:ای سرور و مولای من،من شرم داشتم از این که شما را به این حال ببینم،هنگامی که از نزد او خارج شدیم غلام آن حضرت به نزد ما آمد و کیسه ای پول به پدرم داد و گفت:این پانصد درهم است.دویست درهم برای لباس،دویست درهم برای آرد و صد درهم برای سایر مخارج.همچنین کیسه ای به من داد و گفت:این سیصد درهم است.صد درهم آن را هزینه خرید چارپا نما و صد درهم را به لباس اختصاص داده،صد درهم باقی مانده را برای سایر مخارج مصرف نما.اما به سمت منطقه جبل مسافرت نکن بلکه به منطقه سوار مسافرت کن.

شیخ مفید گوید:محمّد بن علی به منطقه سوار رفت و با زنی از آن منطقه ازدواج کرد و کار او آنقدر بالا گرفت که درآمد روزانه او هزار دینار شد.اما با همه این تفاصیل باز معتقد به وقف در امامت بوده و به امامت حضرت امام حسن عسکری علیه السّلام معتقد نگردید ⁽¹⁾.

2.اسحاق بن محمّد نخعی روایت می کند که:ابو هاشم جعفری گفت:به حضرت امام ابو محمّد حسن عسکری علیه السّلام نامه ای نوشته و در آن از تنگنای زندان و شدت غل و زنجیر شکایت نمودم.آن حضرت در پاسخ من نامه ای نوشته و در آن مرقوم فرمودند:تو امروز ظهر در منزل خود نماز می خوانی.من

در همان روز و در وقت ظهر از زندان آزاد شدم و نماز را در خانه خود خواندم.من از نظر مالی نیز در تنگنا قرار داشتم و می خواستم از آن حضرت در همان نامه که برایش نوشته بودم کمک بخواهم،اما شرم کردم.هنگامی که به منزل خود رسیدم دیدم آن حضرت مبلغ صد دینار برای من فرستاده و به همراه آن نامه ای نوشتند که در آن آمده بود:«هر وقت حاجتی داشتی شرم نکن و از من رودربایستی نداشته باش و حاجت خود را از من بخواه که ان شاء اللّه به آنچه دوست داری خواهی رسید» ⁽¹⁾.

3.و از اسماعیل بن محمّد علی بن اسماعیل بن علی بن عبد اللّه بن عبّاس روایت شده است که گفت:بر سر راه حضرت امام حسن عسکری علیه السّلام در پشت جادّه نشستم.هنگامی که آن حضرت از جلوی من عبور کرد به نزد آن حضرت رفته،از فقر و نداری شکایت کرده و قسم یاد کردم که من حتّی یک درهم نیز نداشته،حتی برای خوردن شام هیچ غذایی ندارم.

اسماعیل بن محمّد گوید:امام حسن عسکری به من فرمود:«تو به خداوند قسم دروغ یاد می کنی؛چرا که دویست دینار در مکانی دفن کرده ای،اما این سخن من برای این نیست که چیزی به تو عطا نکنم.ای غلام آنچه داری به او بده»غلام آن حضرت صد دینار به من داد.سپس آن حضرت رو به من کرده فرمودند:«در وقتی که به شدت به آن دویست دینار که دفن کرده ای احتیاج پیدا کردی از دست یابی به آن محروم خواهی شد»اسماعیل گوید:به راستی که کلام آن حضرت به حقیقت پیوست؛بدین گونه که من صد دیناری را که آن حضرت به من داده بود به مصرف رسانده،دوباره شدیدا به پول نیازمند شدم و درهای روزی نیز بر من بسته شد.در این وقت بود که به سراغ محل دفن

دینارها رفته،آنجا را نبش نمودم،اما دینارها را در آنجا نیافتم.بعدا متوجّه شدم که پسرم جای دینارها را فهمیده و آن ها را گرفته و فرار کرده است،من نتوانستم به چیزی از آن دینارها دست پیدا کنم ⁽¹⁾.

پارسایی و عبادت آن حضرت

حضرت امام حسن عسکری علیه السّلام در زمان خود به بسیاری عبادت، پاکدامنی و سراپا از جهان بریدن و به خداوند متعال روی آوردن،شهره آفاق بود،و این مطلب در میان خواصّ و عوامّ مورد قبول همگان بود،تا آنجا که وقتی امام در زندان علیّ بن نارمش-که یکی از دشمن ترین مردم با آل ابی طالب بود-زندانی بود،رفتار علیّ بن نارمش در برابر آن حضرت بدین گونه بود که در برابر آن حضرت گونه بر خاک می نهاد و از روی بزرگداشت و احترام هیچگاه خیره به صورت آن حضرت نمی نگریست و هنگامی که آن حضرت از زندان وی بیرون آمدند بیشترین بصیرت را درباره آن حضرت داشته و در میان مردم بهترین سخنان را درباره آن حضرت بر زبان می آورد ⁽²⁾.

و هنگامی که معتمد عبّاسی آن حضرت را به زندان انداخت همواره از مسئول زندان که علی بن جرین نام داشت از احوال و اخبار حضرت امام حسن عسکری علیه السّلام سؤال می کرد.علی بن جرین نیز به او این گونه پاسخ می داد که:آن حضرت روزها روزه دار بوده و شب ها به نماز و عبادت

مشغول است ⁽¹⁾.

از علی بن محمّد،از محمّد بن اسماعیل بن ابراهیم بن موسی بن جعفر بن محمّد بن علی بن عبد الغفّار روایت شده است که گفت:در آن هنگام که حضرت امام حسن عسکری علیه السّلام به حبس افتاد،عبّاسیان و صالح بن علی و غیر از او از دیگرانی که از خط مستقیم امامت منحرف بودند بر صالح بن وصیف داخل شدند.

صالح به آنان گفت:من دیگرچه کاری می توانم انجام دهم؟در حالی که دو نفر از بدترین کسانی که توانستم مأمور مراقبت از او نمودم.اما آن دو نفر در اثر مصاحبت با او از نظر عبادت و نماز و روزه به درجه بالایی رسیده اند.من به آن ها گفتم:مگر در این مرد چه دیده اید؟آنان به من پاسخ دادند:چه می گویی درباره مردی که روزها را روزه می گیرد و تمام شب را به قیام و نماز و عبادت به درگاه خداوند مشغول است؟هیچگاه سخن نمی گوید و هیچ چیزی او را از ذکر و یاد خداوند غافل نمی کند.او کسی است که چون به او نگاه می کنیم همه اندام ما به لرزه در می آید و ترسی به دل و جان ما می افتد که قادر به کنترل خود نیستیم،هنگامی که عبّاسیان این سخن را از صالح بن وصیف شنیدند ناامیدانه از نزد او بیرون رفتند ⁽²⁾.

از محمّد بن اسماعیل علوی روایت شده است که گفت:هنگامی که حضرت امام حسن عسکری علیه السّلام در حبس بود،عبّاسیان بر صالح بن وصیف داخل شده و به او گفتند:کار را بر او سخت بگیر،صالح پاسخ داد:دو نفر از بدترین کسانی که توانستم به نام های علی بن بارمش و اقتامش بر او گماشتم.

اما پس از چندی دیدم که این دو نفر از جهت عبادت و نیکی به درجه بالایی رسیده اند.آنان در برابر او سر فرود آورده اند.سپس دستور داد تا آن دو مأمور

را حاضر کردند و به آن ها گفت:وای بر شما.این چگونه برخوردی است که درباره این مرد از خود بروز می دهید؟آن دو گفتند:چه می گویی درباره مردی که تمام شب را به قیام و عبادت گذرانده و همه روزها به روزه مشغول بوده، هیچگاه سخن نمی گوید و جز به عبادت خدا به امر دیگری مشغول نمی شود.

هنگامی که به او نگاه می کنیم انداممان به لرزه آمده و ترسی به دل و جانمان می افتد که قادر به خودداری از آن نیستیم ⁽¹⁾.

گاه نیز پیش می آمد که سربازان و مأموران حکومتی شبانه از دیوار به خانه حضرت امام حسن عسکری علیه السّلام حمله آورده اما آن حضرت را در دل تاریک شب در وسط اطاق خود در حال مناجات با خداوند متعال می یافتند.

رابطه تنگاتنگ و صحیح آن حضرت با خداوند متعال و معجزات و کراماتی که به دست آن بزرگوار به ظهور و بروز رسیده و در امامت آن حضرت متجلّی است،نشان از جایگاه بلند و شأن رفیع آن امام همام در نزد خداوند متعال دارد؛خداوندی که آن حضرت را برای تصدّی عهد امامت خود برگزید و او را پیشوای جامعه قرار داده است ⁽²⁾.

دانش و براهین امامت حضرت امام حسن عسکری علیه السّلام

اینک به گوشه هایی از دانش امام حسن عسکری علیه السّلام و دلایل امامت آن حضرت توجّه فرمایید:

1.از ابو حمزه،نصر خادم روایت شده است که گفت:بارها شنیدم که حضرت امام حسن عسکری علیه السّلام با غلامانی که از کشورها و طوایف مختلف

بودند با زبان خود آن ها سخن می گفت.در میان آنان غلامان ترک،رومی و صقلبی وجود داشتند.من از این امر در شگفت شده و در دل گفتم:او که در مدینه متولّد شده و تا زمان وفات حضرت امام هادی علیه السّلام کسی او را ندیده حال چگونه است که این توانایی از او به ظهور می رسد؟من در این افکار بودم که آن حضرت رو به من کرده و فرمودند:

خداوند متعال که نامش بلندمرتبه باد حجّت خود را در میان سایر خلایق متمایز ساخته و او را به همه اشیا آشنا نموده،معرفت و شناخت همه چیز را به او اعطا می نماید.همچنین همه لغات را به حجّت خود اعطا نموده،شناخت سبب کارها،اجل های مردمان و حوادثی که در طول زمان پیش می آید همه و همه را به حجّت خود می دهد،و اگر این چنین نباشد میان حجّت خداوند و آن کسانی که حجّت برای آنان قرار داده شده است فرقی نخواهد بود ⁽¹⁾.

2.حسن بن ظریف گوید:دو مسأله در دل من ایجاد شد که قصد کردم آن دو را در نامه ای نوشته و به سوی حضرت امام حسن عسکری بفرستم و از آن حضرت پاسخ بخواهم.نامه را نوشته و از آن حضرت درباره قائم پرسیدم که آن هنگام که قیام کند بر چه اساس قضاوت خواهد کرد؟و مکانی که آن حضرت برای قضاوت در میان مردم در آنجا می نشیند کجاست؟و می خواستم که از آن حضرت چیزی هم درباره درمان تب نوبه(تبی که هر چهار روز یک بار عود می کند)بپرسم اما فراموش کردم که در این رابطه چیزی بنویسم.

جواب از آن حضرت بدین گونه آمد که:

از این مسأله سؤال کردی که چون قائم در میان مردم قیام نماید بر چه اساس قضاوت می کند.او در میان مردم مانند داود پیامبر علیه السّلام به علم خود قضاوت می کند و از بیّنه سؤال نمی کند.و می خواستی درباره تب نوبه سؤال کنی و فراموش کردی.ورقه ای بردار و در آن

بنویس یٰا نٰارُ کُونِی بَرْداً وَ سَلاٰماً عَلیٰ إِبْرٰاهِیمَ؛ ای آتش،برای ابراهیم سرد و بی آسیب باش و آن را به گردن شخص تب دار بیاویز که به اذن خداوند متعال إن شاء اللّه سالم می شود.

من نیز چنین کاغذی را نوشته و بر گردن شخص تب دار آویختم،این مداوا افاقه نموده و بیمار از بیماری رهایی یافت ⁽¹⁾.

3.شیخ مفید از ابو القاسم جعفر بن محمّد بن یعقوب از اسماعیل بن ابراهیم بن موسی بن جعفر روایت کرده است که گفت:حضرت امام حسن عسکری علیه السّلام حدود بیست روز قبل از مرگ معتزّ عبّاسی به ابو القاسم اسحاق بن جعفر زبیری نوشت:«در خانه خود بمان تا حادثه ای که در شرف وقوع است به انجام برسد».هنگامی که بریحه ⁽²⁾کشته شد،اسحاق بن جعفر نامه ای به آن حضرت نوشت و عرضه داشت که حادثه انجام شده است،چه دستور می فرمایید؟آن حضرت دوباره نامه ای نوشتند و به او فرمودند:«حادثه مورد نظر این نبوده،بلکه حادثه دیگری است که رخ خواهد داد»سپس قضیه مرگ معتزّ پیش آمد ⁽³⁾.

این روایت نشان می دهد که حضرت امام هادی علیه السّلام به مرگ معتزّ اشاره نموده و از دوستان خود خواسته است تا او کشته نشده و شرایط خاصی که حکومت و دستگاه جاسوسی آن برای آن ها به وجود آورده و امام و شیعیان را احاطه کرده از بین نرفته،در خانه خود باقی مانده و کمتر در انظار تردّد نمایند.

طبیعی است که غالبا پس از مرگ خلیفه اضطراب و تشویشی در اوضاع مملکت و حکومت حاصل شده و مخالفان می توانند تحرّک و نقل و انتقال آسانتری داشته باشند.

4.شیخ کلینی از علی بن محمّد از حسن بن حسین نقل می نماید که گفت:

محمّد بن حسن مکفوف برای من روایت کرد و گفت:یکی از اصحاب ما از یکی از کسانی که در شهر سامرّا به شغل فصد(رگ زنی-خون گیری)اشتغال داشته و از مسیحیان بود نقل می کند که گفت:حضرت امام حسن عسکری علیه السّلام روزی در وقت نماز ظهر به دنبال من فرستاد و رگی را به دست من داد و به من فرمود:این رگ را بزن؛من از میان رگ هایی که معمولا برای خون گیری آن ها را فصد می کنند چنین رگی را نمی شناختم.بنابراین در دل گفتم:امروز چیز عجیبی می بینم.او به من دستور می دهد تا رگی را که نمی نشناسم،در زمانی که وقت خون گیری و فصد نیست بگشایم.رگ را باز نمودم و به مقدار لازم خون گیری کردم.

سپس آن حضرت به من فرمود:در خانه بمان و منتظر باش.من ماندم تا زمان عصر فرا رسید و آن حضرت مرا دوباره طلبید و فرمود:خون گیری کن.

من رگ را باز نموده و مشغول خون گیری شدم.پس از لختی فرمودند:بس کن من دوباره رگ را بستم.سپس فرمودند:در خانه بمان.هنگامی که شب به نیمه رسید دوباره به دنبال من فرستاده و فرمودند:خون گیری کن.من از این عمل بیشتر متعجّب شدم.اما ناخوش داشتم که در این باره از او چیزی بپرسم.چون این بار رگ را باز کردم به ناگاه دیدم که خونی به سفیدی نمک از آن بیرون آمد.

پس از لختی فرمودند:رگ را ببند.من نیز رگ را بستم و فرمودند:در خانه بمان.هنگامی که صبح شد آن حضرت یک دست لباس و پنجاه دینار پول به من داده و فرمودند:این پول ها را بگیر و عذر ما را بپذیر و برو.من به نزد

بختیشوع طبیب رفتم و این قصّه را برای او باز گفتم.او مدّتی به تفکّر پرداخت.

سپس سه شبانه روز صبر نموده،در این باره فکر کردیم و کتاب های مختلف طبی را برای یافتن سرّ این قصّه تفحّص نمودیم.اما چیزی در آن ها نیافتیم.

سپس بختیشوع به من گفت:در میان مسیحیان روزگار ما کسی به علم پزشکی از راهب دیر«عاقول»داناتر نیست.پس نامه ای برداشته و ماجرا را برای او نوشت.من نامه را گرفته و به دیر عاقول رفته و راهب را صدا زدم.او از بالای دیر سر بیرون آورد و به من گفت:کیستی؟گفتم از یاوران بختیشوع طبیب هستم.گفت:آیا از او نامه ای داری؟گفتم:آری.وی از بالای دیر زنبیلی به پایین فرستاد؛نامه را در میان زنبیل نهادم و او آن را بالا کشیده قرائت کرد.

هنگامی که نامه را خواند به سرعت از دیر پایین آمد و گفت:تو آن کسی هستی که آن مرد را فصد کردی؟گفتم:آری.گفت:خوشا به احوال مادری که تو را زاییده است.آنگاه سوار قاطری شد و حرکت کردیم و ثلثی از شب باقی مانده به شهر سامرا رسیدیم.من گفتم:دوست داری کجا برویم؟آیا به منزل استاد ما بختیشوع یا به منزل آن مرد یعنی امام حسن عسکری؟وی پاسخ داد:به منزل آن مرد،ما رفتیم تا به در خانه آن حضرت رسیدیم و این قبل از اذان اوّل بود.

ناگاه در باز شد و خادمی سیاه پوست وارد شده و گفت:کدام یک از شما دو نفر راهب دیر عاقول است؟وی پاسخ داد:قربانت شوم،من هستم.خادم به او گفت:از قاطر خود فرود آی،و به من گفت مواظب قاطرها باش.آن گاه دست راهب را گرفت و هر دو وارد خانه شدند.من آنقدر بر در خانه ماندم تا صبح شد و روز بالا آمد.پس آنگاه دیدم راهب از خانه خارج شد در حالی که لباس های رهبانیت را از تن به در کرده،لباس سفیدی که نشانه مسلمانی است بر تن نموده بود و گفت:اکنون مرا به خانه استاد خود ببر.ما باهم حرکت کرده و به در خانه بختیشوع رسیدیم.هنگامی که بختیشوع او را با این هیبت دید بر

وی شورید که:چه چیز تو را از دینت برگردانده است؟

راهب پاسخ داد:من مسیح را یافتم و به دست او مسلمان شدم.بختیشوع گفت:آیا تو مسیح را یافته ای؟!راهب پاسخ داد:یا کسی نظیر او را.چرا که این دستور فصد و خون گیری را در دنیا کسی جز مسیح انجام نداده است،و این شخص از نظر آیات و علایم همچون مسیح می باشد.سپس به سمت حضرت امام عسکری علیه السّلام بازگشت و تا هنگام مرگ در خدمت آن حضرت بود ⁽¹⁾.

5.و از ابو علی مطهّری روایت شده است که از قادسیه نامه ای به حضرت امام حسن عسکری علیه السّلام نوشته و به آن حضرت خبر داد که مردم از رفتن به حج منصرف شده و از ترس مبتلا شدن به عطش و تشنگی جرأت رفتن به زیارت حج را ندارند.آن حضرت در پاسخ او نامه ای این چنین نگاشتند:به راه خود بروید و ان شاء اللّه هیچ ترسی بر شما نیست،آنان به سمت حج خانه خدا حرکت کرده و الحمد للّه در راه به هیچ وجه گرفتار تشنگی نشدند ⁽²⁾.

قسمت دوم

اشاره

بخش نخست رشد و پرورش امام عسکری علیه السّلام بخش دوّم مراحل زندگی امام عسکری علیه السّلام بخش سوم امام عسکری علیه السّلام در سایه سار پدر علیه السّلام

بخش نخست

اشاره

رشد و پرورش حضرت امام عسکری علیه السّلام

نسب شریف آن حضرت

وی حسن بن علی بن محمّد بن علی بن موسی بن جعفر بن محمّد بن علی بن حسین بن علی بن ابی طالب علیهم السّلام می باشد.

او یازدهمین امام از پیشوایان اهل بیت علیهم السّلام است؛همان خاندانی که خداوند متعال هرگونه پلیدی را از ایشان دور کرده و آنان را پاک و پاکیزه ساخته است ⁽¹⁾.

مادر شریف آن حضرت کنیزی امّ ولد بوده که به او حدیث یا سلیل می گفتند و از بانوان عارفه و صالحه زمان خود بوده است ⁽²⁾.و سبط ابن جوزی نقل نموده است که نام مادر حضرت امام حسن عسکری علیه السّلام سوسن بوده است ⁽³⁾.

محل و تاریخ ولادت آن حضرت

حضرت امام حسن عسکری علیه السّلام بنابر نظر اکثر تاریخ نگاران در ماه ربیع الاوّل سال 232 ه ق در مدینه منوّره پای به عرصه وجود نهاده است.البته در تاریخ دقیق به دنیا آمدن این امام همام در میان نظرات تاریخ نویسان

اختلاف زیادی به چشم می خورد که در روز،ماه و سال ولادت آن حضرت اختلاف کرده اند.

از میان این تاریخ نویسان عدّه ای بر این عقیده اند که آن حضرت در سال 230 هجری به دنیا آمده است ⁽¹⁾،بعضی دیگر نیز ولادت آن حضرت را در سال 231 هجری ⁽²⁾یا سال 232 هجری ⁽³⁾یا سال 233 هجری ⁽⁴⁾دانسته اند.

همچنین روایت شده که روز ولادت باسعادت آن حضرت،ششم ماه ربیع الاوّل یا ششم یا هشتم یا دهم ماه ربیع الآخر و یا ماه رمضان بوده است ⁽⁵⁾.

البته وجود چنین اختلافاتی در نظریات تاریخ نویسان چندان برای ما عجیب نمی نماید.چراکه می دانیم این اختلافات،گاه به کارهایی برمی گردد که حضرت امام هادی علیه السّلام برای حفاظت از زندگی امام عسکری علیه السّلام به آن ها دست می زدند.همچنین می توان این اختلافات را به دلایلی همچون اشتباهات تاریخی خاص نسبت داد.

لقب ها و کنیه های آن حضرت

به دو امام بزرگوار،حضرت امام هادی و فرزند بزرگوارشان حضرت حسن بن علی علیهما السّلام لقب عسکری داده شده است.چراکه محله مورد سکونت این دو امام بزرگوار در شهر سامرا«عسکر»نامیده می شده است ⁽⁶⁾.

اما در عین حال عسکری لقب مشهور حضرت امام حسن بن علی علیه السّلام می باشد.آن حضرت دارای لقب های دیگری نیز هست که محدّثان و راویان

اهل سیر آن ها را برای ما بدین گونه نقل کرده اند:رفیق،زکیّ،فاضل،خالص، امین،الامین علی سر اللّه،نقی،المرشد من اللّه،النّاطق عن اللّه،صادق، صامت،المیمون،طاهر،المؤمن باللّه،ولی اللّه،خزانة الوصیّین،الفقیه،الرّجل، العالم ⁽¹⁾.

و هرکدام از این القاب دلالت خاص خود را بر جلوه ای از مظاهر شخصیت و کمالی از کمالات آن حضرت دارا می باشد.

آن حضرت همچنین مانند پدر و جد بزرگوار خود کنیه ابن الرّضا داشته است.اما کنیه اختصاصی آن حضرت ابو محمّد بوده است.

ویژگی های ظاهری آن حضرت

احمد بن عبید اللّه بن خاقان اوصاف ظاهری حضرت امام حسن عسکری علیه السّلام را این گونه بیان کرده اند:وی گندمگون درشت چشم، خوش قامت،زیباروی،خوش اندام و دارای جلالت و هیبت بوده است ⁽²⁾.

بعضی نیز آورده اند که رنگ پوست آن حضرت بین سفید و گندمگون بوده است ⁽³⁾.

طبیعت و شرایط زمانی رشد و نموّ حضرت امام عسکری علیه السّلام

حضرت امام ابو محمّد حسن عسکری علیه السّلام در خاندان هدایت و مرکز بزرگ امامت رشد و پرورش یافت؛خاندان بلندمرتبه ای که خداوند متعال هر گونه بدی را از اهل آن دور کرده و ایشان را پاک و پاکیزه ساخته است.شبراوی شافعی در توصیف این خاندان باعظمت که این امام بزرگوار در آن رشد و نموّ یافته است این گونه داد سخن داده است:

«آفرین بر چنین خاندان شریف و چنین نسب برجسته و ممتازی،و همین در افتخار و بلندی جایگاه این خاندان کافی است.آنان همه در ریشه داری و پاکی اصل و نسب همچون دندانه های شانه در حال تعادل بوده و در بهره وری از مراتب مجد و عظمت با یکدیگر مساوی اند.پس چه خاندان بلندمرتبه و عالی جایگاهی که در بلندی و شرافت سر بر آسمان می ساید و منزلت و جایگاهش از فرقدان در گذشته است،خاندانی که چنان صفات کمال و جلال را در خود مستغرق کرده که نمی توان با مگر و الاّ کسی را از آن استثنا کرد.

این پیشوایان آن چنان در مجد و عظمت در پی یکدیگر می آیند که گویا درجی از درّ و لؤلؤ را مانند،و در شرافت و جلالت آن چنان در کنار یکدیگر جای گرفته اند که اوّلین و دوّمین آن ها باهم مساوی هستند،و چه بسیار مردمانی که در پایین آوردن و خاموش کردن نور آن ها بیهوده کوشیده اند در حالی که خداوند این خاندان را بلندمرتبه نموده،و چه بسیار کسانی که برای از هم پاشیدن رشته اتّحاد این خاندان سختی ها و راحتی ها را بر خود هموار کرده اند،و چه بسیار کسانی که حقوق این خاندان را ضایع نمودند.اما خداوند هیچگاه این خاندان را وا نگذاشته و آن ها را ضایع نگردانیده است» ⁽¹⁾.

حضرت امام حسن عسکری علیه السّلام به بالاترین درجات تربیت دست یافت.

چراکه وی در خانه ای پرورش یافته است که خداوند متعال خود تربیت و تزکیه آن را به عهده گرفته،نامش را بلندآوازه ساخته و مقامش را بالا برده است.

آنجا که می فرماید:

یُسَبِّحُ لَهُ فِیهٰا بِالْغُدُوِّ وَ الْآصٰالِ* رِجٰالٌ لاٰ تُلْهِیهِمْ تِجٰارَةٌ وَ لاٰ بَیْعٌ عَنْ ذِکْرِ اللّٰهِ...؛

در آن[خانه]ها هر بامداد و شامگاه او را نیایش می کنند*مردانی که نه تجارت و نه دادوستدی،آنان را از یاد خدا...به خود مشغول نمی دارد ⁽¹⁾.

این همان خانه ای است که پرچم اللّه را در زمین برافراشت تا این نام مقدس بالاترین نام در زمین باشد و در راه ابلاغ رسالت الهی قربانیان گرانقدری نثار نمود.

حضرت امام حسن عسکری علیه السّلام برهه ای از حیات گرانبار خود را در زمان حیات پدر بزرگوارش حضرت امام هادی علیه السّلام گذرانده و در سفر و حضر از پدر جدا نمی شد.وی در سیمای نورانی پدرش تصویری گویا از اخلاق و سجایای بزرگوارانه جد بزرگوار خود حضرت رسول اکرم صلّی اللّه علیه و اله را می دید.همچنان که پدر بزرگوارش نیز در سیمای این فرزند امتداد رسالت و امامت اسلامی را می خواند،و به همین دلیل بود که بیشترین همّت را در تربیت و پرورش او به کار می برد.حضرت امام هادی علیه السّلام در روایتی فضیلت فرزندش امام حسن عسکری علیه السّلام را این گونه بیان داشته است:

پس از من در میان آل محمّد صلّی اللّه علیه و اله،پسرم ابو محمّد ذاتا خیرخواهترین فرد برای امت اسلام و دارای محکمترین دلایل و براهین است.وی بزرگترین فرزند من است و حلقه های

سلسله امامت و احکام آن به او می رسد ⁽¹⁾.و از مقام و جلالت حضرت امام هادی علیه السّلام و پدران معصومش بعید است که به دلیل محبّت و علاقه پدر و فرزندی چنین توضیحاتی درباره پسر خود داده باشد.

حضرت امام حسن عسکری علیه السّلام حدود بیست سال همراه و ملازم پدر بزرگوار خود بوده و شاهد انواع ظلم و دشمنی بود که بر پدر بزرگوار آن حضرت و پیروانش می رفته است.هنگامی که دشمنان در نزد متوکّل عبّاسی از حضرت امام هادی علیه السّلام سعایت کردند حضرت امام حسن عسکری علیه السّلام نیز به همراه پدر بزرگوار خود به شهر سامرا کوچ داده شد.این در زمانی بود که عبد اللّه بن محمّد بن داود هاشمی نامه ای به متوکّل نوشت که در آن آمده بود:

«گروهی به پیشوایی و امامت وی(حضرت امام هادی علیه السّلام)معتقد شده اند...» اینجا بود که متوکّل حضرت امام هادی علیه السّلام را از مدینه احضار کرد.آن حضرت به همراه یحیی بن هرثمه از مدینه حرکت کرده به بغداد رفت،چون به محلی که به آن یاسریه می گفتند رسید،در آنجا منزل نمود.اسحاق بن ابراهیم به استقبال آن حضرت آمده و شوق و اشتیاق مردم نسبت به آن حضرت و اجتماع آن ها برای دیدن آن حضرت را مشاهده نمود.آن حضرت تا شب در آنجا ماند و شب هنگام به بغداد داخل شده پاسی از آن شب را در بغداد گذرانده و سپس به سامرا رفت ⁽²⁾.

متوکّل عبّاسی در ستمگری و دشمنی نسبت به حضرت امام هادی علیه السّلام بسیار زیاده روی کرد.او آن حضرت را مجبور به اقامت در شهر سامرّا نموده، خانه آن حضرت را توسط مأموران امنیتی مورد محاصره قرار داد که حتّی

تعداد نفس های آن حضرت را نیز شماره می کردند.آنان از ارتباط فقیهان، دانشمندان و پیروان آن حضرت با ایشان جلوگیری می کردند.متوکّل در جنبه های اقتصادی نیز کار را بر حضرت امام هادی علیه السّلام سخت می گرفت.وی هر از گاهی دستور می داد تا خانه حضرت امام هادی علیه السّلام را تفتیش نموده و وضعیت زندگی آن حضرت را به وی گزارش نمایند.

از شدت دشمنی متوکّل نسبت به اهل بیت پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و اله همین بس که رسما از زیارت قبر حضرت امام حسین علیه السّلام در کربلا جلوگیری نموده،دستور داد تا قبر شریف آن حضرت را که یکی از مراکز پرتو افشانی انقلابی در جهان اسلام بود خراب نمایند.

همه این شرایط تلخ و رویدادهای ناگوار در زمانه ای روی می داد که حضرت امام عسکری علیه السّلام در عنفوان جوانی و اوّل عمر به سر می برد،و این مسائل دل و جان آن حضرت را با اندوه و درد می خراشید.آن حضرت این برهه از زمان را در سایه سار پدر بزرگوار خود به سر می برد و چاره ای جز صبر، تحمّل درد،حسرت و تأسّف نداشت ⁽¹⁾.

شهادت پدر بزرگوار آن حضرت یعنی حضرت امام هادی علیه السّلام در سال 254 ه ق اتّفاق افتاد و حضرت امام حسن عسکری علیه السّلام پس از پدر عهده دار امر امامت و پیشوایی گردید.اما مدّت امامت آن حضرت در میان امامان اهل بیت علیهم السّلام کوتاهترین مدّت امامتی بود که امامی داشته است.این در حالی است که همه پیشوایان اهل بیت علیهم السّلام جزء سالمترین مردمان بودند.چه از نظر روحانی و نفسانی و چه از نظر جسمی و بدنی.حضرت امام حسن عسکری علیه السّلام در حالی به شهادت رسید که هنوز دهه سوّم از عمر شریف خود را تکمیل نکرده بود.چراکه شهادت آن حضرت در سال 260 ه ق به وقوع

پیوست ⁽¹⁾.بنابراین مدّت امامت آن امام بزرگوار شش سال می باشد.از این امامت کوتاه مدّت می توان دریافت که حاکمان دولت عبّاسی تا چه اندازه از آن حضرت و نقش مؤثّرش در جامعه،رعب و وحشت داشتند.به همین جهت بود که پس از عدم دست یابی به نتیجه مطلوب از زندان و فشار و مراقبت کامل از آن حضرت،ناچار شدند تا آن حضرت را در سن جوانی در حالی که بیست و هشت یا بیست و نه سال از عمر بابرکتش می گذشت به وسیله سم به شهادت برسانند ⁽²⁾.

در اینجا لازم است به این نکته اشاره کنیم که آنچه تاریخ از زمانی که امام عسکری علیه السّلام در سایه پدر بزرگوار خود حضرت امام هادی علیه السّلام زندگی می کرده و موضع گیری های این دو امام برای ما نقل نموده،از تاریخ ولادت،تاریخ وفات،نسب شریف و حوادث و موضع گیری های کوچک فراتر نمی رود که هیچ تناسبی با نقش سازنده آن حضرت در حفظ شریعت و فعالیت در راستای دور کردن امت اسلام از انحراف و روبرو شدن با دشمنی هایی که از ناحیه دشمنان،امت اسلام را تهدید می نمود،ندارد.

اما در عین حال مجموعه روایاتی که بعضی از محدّثان برای ما نقل کرده اند به مسائل مهمی از زندگی حضرت امام عسکری علیه السّلام اشاره دارد.خود آن حضرت نیز به سختی شرایط زمان خود این گونه اشاره نموده اند:

هیچ یک از پدرانم به مانند من مبتلا به شک این گروه[شیعیان]در[امامت]آن ها نشده اند ⁽³⁾.

این خود شاهد دیگری بر سختی شرایط سیاسی و اجتماعی بود که این دو امام بزرگوار یعنی حضرت امام هادی و حضرت امام حسن عسکری علیهما السّلام را

احاطه نموده بود.همین شرایط بود که ایجاب می کرد تا حضرت امام عسکری علیه السّلام در زمان حیات پدر بزرگوار خود جز در حدودی که شرایط اجازه می داد و یا ضرورت اقتضا می نمود که در نزد شیعیان خاص و اصحاب مورد اعتماد منزلت و مقام و امامت آن حضرت بیان شده و بر آن ها اتمام حجّت گردد از جریانات سیاسی و ارتباط با عموم مردم دور نگاه داشته شود.همه این ها به این دلیل بود که حضرت امام هادی علیه السّلام می خواست جان آن بزرگوار را از دستبرد طاغوت های بنی عبّاس حفظ نماید.

روایت دیگری که محدّثان در رابطه با جریان وفات برادر حضرت امام حسن عسکری علیه السّلام که محمّد نام داشت نیز دلیل دیگری است که به روایت قبلی اضافه می شود و دلالت بر سختی شرایطی می کند که حضرت امام هادی و حضرت امام حسن عسکری علیهما السّلام در آن به سر می برده و چه دشمنی ای از جانب حکومت بر آن ها می رفته است،کلینی از سعد بن عبد اللّه به نقل از گروهی از بنی هاشم که از میان آن ها حسن بن حسین افطس نیز بود چنین نقل می کند:آنان روزی که محمّد بن علی بن محمّد از دنیا رفته بود در خانه حضرت امام هادی علیه السّلام اجتماع کردند.حضرت امام هادی علیه السّلام آن روز در صحن خانه خود جلوس نموده و مردم اطراف آن حضرت را گرفته بودند.راویان می گویند:ما به جز غلامان و مردم عادّی افراد سرشناسی از آل ابی طالب و بنی عبّاس و قریش را که گرداگرد آن حضرت حلقه زده بودند صد و پنجاه نفر تخمین زده بودیم.ناگاه دیدم حسن بن علی علیه السّلام-امام حسن عسکری- گریبان دریده و عزادار وارد شد و در سمت راست پدر بزرگوار خود ایستاد.ما تا آن روز وی را ندیده و نمی شناختیم.پس از مدّتی که وی در کنار پدر بزرگوار خود ایستاده بود حضرت امام هادی علیه السّلام رو به او کرده و فرمودند:

پسرم،خداوند را شکر کن که امر مهمی را در رابطه با تو ایجاد نموده است.

حضرت امام عسکری علیه السّلام گریسته و آیه استرجاع بر زبان جاری کرده و فرمود:

«الحمد للّه ربّ العالمین،و إیّاه أسأل تمام نعمه لنا فیک و إنا للّه و إنا إلیه راجعون»؛

سپاس خداوند را که پروردگار عالمیان است،و از او می خواهم تا نعمتش را که وجود شما می باشد بر ما تمام کند،و انّا للّه و انّا الیه راجعون.

ما پرسیدیم که این جوان کیست؟گفتند:این جوان،حسن پسر حضرت امام هادی علیه السّلام است و ما در آن زمان سن او را بیست یا کمی بیشتر تخمین زدیم،و از آن روز بود که او را شناختیم و دانستیم که امام هادی علیه السّلام به امر امامت او اشاره کرده و وی را جانشین خود ساخته است ⁽¹⁾.

ملاحظه می شود که ناشناخته بودن امام حسن عسکری علیه السّلام در نزد گروهی از مردم و سؤال آن ها در رابطه با وی در چنین مناسبت دردناکی که اعیان مردم در آن حضور داشتند محکمترین دلیل بر میزان مخفی کاری حضرت امام هادی علیه السّلام در رابطه با فرزند بزرگوارش حضرت امام حسن عسکری علیه السّلام می باشد.به ویژه وقتی که می بینیم آن حضرت به سن بیست سالگی رسیده و هنوز شیعیان او را نمی شناسند.

بخش دوم

مراحل زندگی حضرت امام عسکری علیه السّلام

زندگی حضرت امام حسن عسکری علیه السّلام به دو مرحله مشخّص تقسیم می شود:

مرحله اوّل:ایامی که آن حضرت در سایه امامت پدر بزرگوارش حضرت امام هادی علیه السّلام به سر می برد که نزدیک بیست و دو سال می شود و به شهادت پدر بزرگوارش در سال 254 هجری منتهی می گردد.

ما در این بیست سال تصویر کاملی در رابطه با زندگی حضرت امام حسن عسکری علیه السّلام در دست نداریم،و تنها حوادث مختصری مانند ترس آن حضرت از خدا در زمان کودکی و یا علاقه شدیدی که به دو برادر خود محمّد و حسین داشته و همچنین مصیبت از دست دادن برادرش محمّد یا ازدواج آن حضرت و تصریح حضرت امام هادی علیه السّلام بر امامت وی و بالأخره قضیه کفن و دفن حضرت امام هادی علیه السّلام توسّط آن حضرت به دست ما رسیده است.

اما ناچاریم که حوادث زمان حضرت امام هادی علیه السّلام و موضع حضرت امام هادی علیه السّلام در برابر آن ها را به صورت کلی تحلیل نماییم تا بتوانیم با تجزیه و تحلیل آن رویدادها تصویر واضحی از شرایطی که امام عسکری علیه السّلام را در مرحله دوّم زندگی،یعنی مرحله امامت احاطه کرده بود بدست آوریم،تا بدین وسیله بتوانیم مرحله امامت آن حضرت را به خوبی درک نموده و

فعالیت های آن حضرت را در آن زمان تحلیل نماییم؛دوران امامتی که کوتاهترین زمان امامت در میان ائمّه بوده و سخت تر از آن در زمان امامت هیچ امامی دیده نشده است.

مرحله دوّم:این مرحله شامل ایّام امامت آن حضرت تا زمان شهادت آن حضرت می باشد که از سال 254 ه ق آغاز شده و به سال شهادت آن حضرت در 260 ه ق منتهی می گردد.این مرحله از زندگی آن حضرت علی رغم کوتاهی زمان،در بردارنده حوادثی بسیار مهم است.

حضرت امام عسکری علیه السّلام در این دوره از زندگی خود با خلافت سه تن از خلفای عبّاسی هم زمان بوده است.معتز 255 ه ق،مهتدی 256 ه ق و معتمد 279 ه ق.

میزان اهمیت این برهه از زندگی پربار حضرت امام حسن عسکری علیه السّلام آنگاه برای ما آشکار می گردد که اهمیت مرحله غیبت حضرت امام عصر علیه السّلام را پیش چشم آوریم،و تصوّر کنیم که بر حضرت امام حسن عسکری علیه السّلام لازم بود تا تمهیدات لازم را در این برهه از زمان به مرحله اجرا درآورد تا پیروان اهل بیت علیهم السّلام را از مرحله ظاهر بودن به مرحله غیبت منتقل نماید.مرحله ای که باید در خلال آن هم امام معصوم و هم پیروان او،و هم خط رسالی اهل بیت علیهم السّلام از خطر تباهی،فروپاشی و اضمحلال حفظ شود تا شرایط برای قیام ربّانی و کلی اهل بیت علیهم السّلام بر ضد همه کاخ های بیداد و طغیان فراهم آید و همه اهداف رسالت جاویدان الهی در روی زمین از طریق به وجود آمدن و برپایی دولت عدل جهانی اهل بیت علیهم السّلام محقق گردد.

بخش سوم

اشاره

حضرت امام عسکری علیه السّلام در سایه سار پدر

مهاجرت حضرت امام هادی علیه السّلام به همراه فرزند بزرگوارش حضرت امام حسن عسکری علیه السّلام از مدینه در سال 234 ه ق روی داد ⁽¹⁾،و در مدتی که آن امام همام در سامرا سکونت داشتند و بیست سال به طول انجامیده است، حضرت امام حسن عسکری علیه السّلام نیز به همراه آن حضرت در سامرا بوده اند.

پس می توان نتیجه گرفت چون حضرت امام هادی علیه السّلام در سال 254 ه ق به شهادت رسیده اند،حضرت امام حسن عسکری مدت بیست و دو سال از عمر شریف خود را در کنار پدر بزرگوار خود به سر می برده است.

حضرت امام عسکری علیه السّلام نیز در همان شرایط غم انگیز و سختی که حضرت امام هادی علیه السّلام و پیروان آن حضرت در آن می زیسته اند زندگی می کرده است؛شرایط سختی که حکومت بیدادگر زمان بر امام و پیروانش روا می داشت تا تحرکات امام و پیروانش را متوقف ساخته و یا محدود نماید.تا دایره فعالیت مکتب اهل بیت علیهم السّلام گسترش نیافته و آثار آن ها در میان امت اسلامی منتشر نشود.چراکه این فعالیت ها به یقین نتیجه ای جز رودررویی امت اسلام با حکومت ستمگر در پی نداشته است.به همین دلیل بود که همواره در برابر این بزرگواران دست به اعمالی همچون شکنجه و آزار و

زندان و تبعید و مراقبت دائم می زد که در طول تاریخ بشریت ابزار کار همه حکومت های ستمگر است.

1.کودکی برجسته

روایت شده است که کسی از کنار حضرت امام حسن عسکری علیه السّلام که در سن طفولیت بوده و در کنار سایر کودکان ایستاده بود گذشت و او را گریان یافت.آن شخص خیال کرد که این پسر بچه از حسرت آنچه دیگر بچه ها دارند می گرید و به همین دلیل است که در بازی آن ها شرکت نمی کند.به همین خاطر به او گفت:می خواهی برای تو هم چیزی بخرم تا با آن بازی کنی؟ حضرت امام حسن عسکری علیه السّلام رو به آن مرد کرده و فرمودند:نه،ما برای بازی کردن آفریده نشده ایم.

آن مرد مبهوت شده و به آن حضرت عرضه داشت:پس برای چه خلق شده ایم؟حضرت امام عسکری علیه السّلام در جواب او فرمودند:برای دانش و عبادت.

آن مرد از آن حضرت پرسید از کجا این حرف را می گویی؟آن حضرت در پاسخ او فرمودند:«از کلام خداوند متعال که می فرماید: أَ فَحَسِبْتُمْ أَنَّمٰا خَلَقْنٰاکُمْ عَبَثاً؛ آیا پنداشتید که شما را بیهوده آفریده ایم؟.

آن مرد مات و مبهوت و حیرت زده ماند و خطاب به آن حضرت گفت:تو کودکی کوچک و بیگناهی،اما تو را چه می شود[و از چه چیز هراسانی]؟!!

حضرت امام عسکری علیه السّلام در پاسخ او فرمودند:

از من دور شو.من مادر خود را دیده ام که با هیزم های درشت آتش درست می کرد.

اما آتش جز با هیزم های کوچک برافروخته نمی شد،و من می ترسم که از هیزم های کوچک جهنّم باشم ⁽¹⁾.

و از محمّد بن عبد اللّه روایت شده است که گفت:حضرت امام حسن عسکری در سن کودکی در چاه آبی سقوط کردند.حضرت امام هادی علیه السّلام در حال نماز بوده و زنان فریاد می کردند.هنگامی که امام هادی علیه السّلام از نماز فارغ شدند فرمودند:اشکالی ندارد.ناگاه دیدند که آب چاه آنقدر بالا آمد تا به دهانه چاه رسید و حضرت امام حسن عسکری علیه السّلام را دیدند که بر بالای آب بوده و با آب بازی می کند ⁽¹⁾.

2.عصر حضرت امام هادی علیه السّلام

حضرت امام هادی علیه السّلام در مدت امامت خویش با پنج تن از خلفای بنی عبّاس هم زمان بوده است.معتصم از سال 220 تا 232 ه ق،متوکّل از سال 232 تا 247 ه ق که در آن سال به دست ترکان کشته شد و پس از او منتصر به خلافت روی کار آمد که مدت خلافت او شش ماه و دو روز بیشتر نبود،سپس مستعین از سال 248 تا 252 ه ق و بیشتر مدت خلافت معتزّ عبّاسی که از 252 تا 255 هجری به طول انجامید،چراکه شهادت حضرت امام هادی علیه السّلام در سال 254 هجری واقع گردیده است ⁽²⁾،و در همین سال بود که حضرت امام حسن عسکری علیه السّلام عهده دار مسئولیت امامت گردید.

شرایطی که دولت عبّاسی خصوصا بعد از به خلافت رسیدن متوکّل با آن روبرو بود به راستی شرایط سختی بود و این شرایط از نشانه های ضعف آن دولت به شمار آمده و سرآغازی بر انحلال و فروپاشی این دولت به حساب می آید،جنگ های داخلی و خارجی از یک سو و نزاع و جدال بین فرزندان

خلفا برای به دست آوردن کرسی قدرت از دیگر سوی،به این امر دامن می زد؛ همچون نزاعی که میان مستعین و معتزّ درگرفت و به خلع مستعین و خلافت معتزّ در سال 252 ه ق منجرّ گردید ⁽¹⁾.هرکدام از این جنگ ها و جدال ها تأثیری مستقیم در ایجاد ضعف و فروپاشی در دولت عبّاسی داشت.

رویدادها و حوادث داخلی نیز در فعالیت های خوارج نمود پیدا می کرد؛ گروهی که دارای فعالیتی قوی و تأثیرگذار بوده،همواره با مال و سلاح پشتیبانی شده،رهبر آنان«مادر شاری»بود،البتّه انقلاب ها و شورش های علوی نیز در کنار جنگ و جدال افرادی که بر سر قدرت نزاع می کردند مزید بر علّت بود.

علاوه بر همه این ها دولت عبّاسی در آن روزگار از وضعیت بد اقتصادی که نتیجه ریخت و پاش و اسراف بزرگان دربار،وزرا و اطرافیان آنان بود نیز، رنج می برد.در زمان متوکّل دستور انهدام مقبره حضرت امام حسین علیه السّلام در کربلا از سوی وی صادر گردید ⁽²⁾،و مانع کسانی شدند که به زیارت آن حضرت می رفتند.چراکه متوکّل همواره آشکارا به دشمنی با آل ابی طالب می پرداخته و آنان را از خود می راند.اما در تاریخ هیچ موضع گیری از حضرت امام هادی علیه السّلام در رویارویی با همه این پیشامدها ذکر نشده است و می توان به تعبیر صاحب کتاب تاریخ الغیبة الصّغری این گونه گفت که:«در رابطه با موضع گیری حضرت امام هادی علیه السّلام در برابر خلفا به جز اخبار بسیار کمی از موضع آن حضرت در برابر متوکل چیزی به دست ما نرسیده است ⁽³⁾.

حضرت امام هادی علیه السّلام در میان اهل مدینه دارای مقام و منزلتی والا و بلند

بوده است.چراکه آن حضرت با آنان رابطه ای بسیار مستحکم داشته و همواره به آنان نیکویی می کرده است.هنگامی که متوکّل آن حضرت را از مدینه احضار نمود و در سال 234 ه ق یحیی بن هرثمه را برای بردن حضرت امام هادی علیه السّلام از مدینه به سامرا مأمور کرد،اهل مدینه بسیار مضطرب شده،ضجّه و ناله سر دادند.خود یحیی بن هرثمه این جریان را چنین بیان کرده است:

«من برای انجام این مأموریت به شهر مدینه رفتم.هنگامی که وارد شهر مدینه شدم دیدم مردم شهر که فهمیده بودند مأموریت من در رابطه با امام هادی علیه السّلام چیست و می ترسیدند در این سفر چشم زخم و گزندی به آن حضرت برسد،ضجّه و ناله بسیاری سر دادند.بدان سان که تا آن زمان،مردم مدینه چنین ضجّه و ناله ای در شهر نشنیده بودند،تو گویی که همه دنیا به جوش و خروش آمده بود.چراکه حضرت امام هادی علیه السّلام همواره ملازم مسجد و محراب بوده و همیشه به اهل شهر مدینه نیکویی روا می داشت و هیچگاه به سمت دنیا و زیورهای آن میل و رغبت از خود نشان نمی داد.من سعی کردم مردم را آرام کنم و برای آنان سوگند یاد کردم که من در رابطه با آن حضرت هیچ دستور ناپسندی ندارم و بر آن حضرت هیچ باکی نیست،سپس خانه آن حضرت را جستجو کردم،اما در خانه او به جز قرآن،دعا و کتاب های علمی چیز دیگری نیافتم.اینجا بود که آن حضرت در چشم من بسیار بزرگ جلوه گر گردید» ⁽¹⁾.

این روایت می تواند،حجم نقشی را که حضرت امام هادی علیه السّلام در مدینه ایفا می کردند به خوبی برای ما روشن نماید.نقشی که نتیجه آن حصول روابط

و پیوندهای قوی و محکمی بود که امت را به آن حضرت و حضرت را به امت متصل می نمود.شاید هم متوکّل به همین مطلب واقف شده بود و همین امر باعث شد تا آن حضرت را از مدینه منوّره دور کرده و به شهر سامرا انتقال دهد.

زیرا سامرا شهری بود که عبّاسیان خود آن را بنا نهاده و معروف بود که مردم آن شهر-که اغلب آن ها از ترکان بودند-همواره مایل به عبّاسیان بوده،همواره در پی قدرت و قدرتمندان حکومتی بوده اند.

3.موضع گیری های امام هادی علیه السّلام در برابر رویدادها

اشاره

هنگامی که به برنامه های متوکّل عبّاسی در برابر حضرت امام هادی علیه السّلام دقت می کنیم متوجّه می شویم که حرکت شخص حضرت امام هادی علیه السّلام و قیام آن حضرت به مسئولیت هایشان در قبال امت از سویی و پیروان خاص آن حضرت-که همان افراد مؤمن به مرجعیت فکری و روحی آن حضرت بودند -از سویی دیگر،حرکتی محدود بوده که همواره حدود آن را میزان مراقبت و فشار هیأت حاکم نسبت به ایشان و پیروانشان مشخص می نماید.

امام هادی علیه السّلام همان راهی را در پیش گرفتند که پدران بزرگوار آن حضرت علیهم السّلام آن راه را در پیش داشتند،و مطابق با مصالح والای رسالت اسلامی به همان مقدار که شرایط عام و خاص جامعه به آن حضرت اجازه می داد دست به اقدامات می زدند.مصلحت جامعه اسلامی،از یک سو عبارت بود از حفظ مفاهیم رسالت اسلامی و از سویی دیگر جلوگیری از افتادن پیروان و نزدیکان آن حضرت در انحرافات یا دام هایی که دستگاه عبّاسی برای آن ها می گسترد.

اکنون می توانیم موضع گیری های امام هادی علیه السّلام را در دو مسیر

تصویر نماییم:

مسیر اوّل:اثبات حق و نقد باطل در گستره امت اسلام،چه در سطح دستگاه حاکم یا در سطح عامه مردم.

حضرت امام هادی علیه السّلام در این مسیر تا آنجا پیش رفت که یحیی بن اکثم به متوکّل گفت:«پس از مسائلی که امروز از او پرسیدیم و جواب های دندان شکنی که او به ما داد دیگر خوش نداریم که با او وارد میدان مناظره و بحث علمی شویم.زیرا معلوم شد که از این پس،هیچ سؤالی از وی پرسیده نمی شود مگر این که وی به جواب آن کاملا آگاه است و این کار،دانش او را آشکار کرده،موجب تقویت رافضیان می گردد» ⁽¹⁾.

مسیر دوّم:محافظت کامل از اصحاب،رعایت مصالح آن ها،بر حذر داشتن ایشان از افتادن در دام های حکومت عبّاسی و یاری رساندن به آنان در مخفی داشتن فعالیت ها و بر حذر بودن از حرکت های حساب نشده ⁽²⁾.

حال می توانیم با بررسی بعضی از حوادثی که حضرت امام هادی علیه السّلام با آن ها روبرو بوده و برنامه هایی که در قبال آن حوادث به کار بسته است به تصویر واضحی از موضع گیری های حضرت امام هادی علیه السّلام دست یابیم و فراتر از آن،به تصویر واضحی از شرایط کلی آن زمان دست یافته و آن ها را با دقت مورد بررسی قرار دهیم تا از خلال این بررسی حرکت کلی ائمّه اطهار و موضع گیری های مخصوص هر امام را دریابیم.

امام هادی علیه السّلام و متوکّل عبّاسی

گروهی در نزد متوکّل،از حضرت امام هادی علیه السّلام سعایت کردند و به او خبر دادند که در منزل آن حضرت نامه ها،اسلحه ها و شواهد دیگری مبنی بر این که وی در صدد گرفتن حکومت می باشد موجود است.به همین سبب،متوکّل شبانه گروهی از ترکان را مأمور کرد تا غافلگیرانه بر منزل امام هادی علیه السّلام هجوم آورند.هنگامی که آن ها به منزل حضرت امام هادی علیه السّلام هجوم آوردند وی را در خانه تنها یافتند،در حالی که رو به قبله نشسته و قرآن می خواند.آنان مشاهده کردند که آن حضرت بر روی خاک نشسته و زیر پای آن حضرت فرشی وجود ندارد.آنان حضرت امام هادی علیه السّلام را با همان حالت دستگیر کرده و در دل تاریک شب به نزد متوکّل آوردند،و آن حضرت را در مجلس شراب متوکّل و در حالی که جام شرابی نیز در دست او بود در برابر او به پا داشتند.هنگامی که متوکّل آن حضرت را دید وی را احترام کرده و در کنار خود نشاند،چراکه در منزل آن حضرت هیچ یک از مدارکی که سعایت کنندگان خبر داده بودند یافت نشده بود و متوکّل دلیلی برای خرده گیری بر امام هادی علیه السّلام نداشت.در این حال جام شرابی که در دست داشت به حضرت امام هادی علیه السّلام تعارف کرد.

حضرت امام هادی علیه السّلام رو به متوکّل کرده و فرمودند:ای امیر مؤمنان،هرگز خون و گوشت من با شراب آمیخته نشده است.پس مرا از این امر معاف بدار.متوکّل آن حضرت را معاف کرده و گفت:پس شعری بخوان تا مرا خوش آید.

حضرت امام هادی علیه السّلام رو به متوکّل کرده و فرمودند:«من خیلی کم شعر می خوانم».

متوکّل گفت:حتما باید شعری بخوانی.اینجا بود که حضرت امام

هادی علیه السّلام این اشعار را خواندند:

«آنان در حالی که مردانی جنگ آزموده پاسشان می داشتند بر بالای قلّه کوه ها خوابیدند،اما آن قلّه ها نیز نتوانست آن ها را در برابر اژدهای مرگ در امان دارد.»

«آنان پس از آن عزت از پناهگاه های امنشان پایین آورده شدند و در حفره هایی قرار داده شدند که بد جایگاهی بود.»

«پس از این که آنان در قبر قرار گرفتند فریاد زننده ای آن ها را ندا کرد که تخت و تاج و زیورآلات شما کجاست؟.»

«کجاست آن صورت های نازپرورده ای که همواره در پشت پرده ها و پیرایه ها بود؟.»

«آنگاه وقتی که این سؤال ها از آن ها می شود به جای آن ها قبر به پاسخ می آید که:آن صورت ها اکنون محل جنگ و جدال کرم ها شده است»

«چه طولانی بود عمری که آنان در آن فقط خوردند و آشامیدند،اما اکنون پس از آن خوردن طولانی خود خوراک مور و مار شدند.»

«و چه دیر زمانی که خانه هایی ساختند تا آن ها را از دشمن محافظت نماید،اما خانه ها و اهل و عیال را ترک گفته و به سرای دیگر منتقل شدند.»

«و چه دیر زمانی که اموال را گنج نموده و برای روز مبادا ذخیره کردند اما همه آن اموال و دارایی ها را برای دشمنان خویش گذاشتند و از این سرا کوچ کردند.»

«اکنون خانه های آن ها به صورت ویرانه هایی غیرمسکونی درآمده است و

ساکنان آن خانه ها به سوی گورها کوچیده اند.» ⁽¹⁾

در اینجا بود که متوکّل بسیار گریست،تا آنجا که اشک هایش ریش او را خیس کرد،تمام کسانی که در مجلس او بودند نیز گریه کردند.آنگاه دستور داد تا بساط شراب را جمع کردند و گفت:ای ابو الحسن،آیا قرضی داری؟ حضرت امام هادی علیه السّلام فرمودند:آری،چهار هزار دینار.متوکّل دستور داد تا این مبلغ را به آن حضرت بدهند و ایشان را محترمانه به خانه بازگردانند ⁽²⁾.

موضع گیری های حضرت امام هادی علیه السّلام از سویی مطابق با موقعیت امامت آن حضرت و از دیگر سوی منطبق با شرایط سیاسی و اجتماعی ای که آن حضرت و پیروانش را احاطه کرده بود تنظیم می گردید.

حضرت امام هادی علیه السّلام همواره در صدد بود تا هرگاه فرصتی پیش بیاید بر همه اتمام حجّت نموده و حق را به پا دارد.روایت شده است که روزی مردی نصرانی به خانه حضرت امام هادی علیه السّلام آمده و قدری پول برای آن حضرت آورده بود.خادم از خانه خارج شد و به او گفت:آیا تو یوسف بن یعقوب هستی؟او گفت:آری.خادم گفت:پیاده شو و در دهلیز خانه بنشین،نصرانی از

این که خادم اسم او و اسم پدرش را می دانست تعجب کرد.چراکه او هرگز بر امام هادی علیه السّلام داخل نشده و در آن شهر هم کسی او را نمی شناخت.سپس خادم خارج شد و گفت:آن صد دیناری که در کاغذی پیچیده و در آستین گذاشته ای بده،نصرانی پول ها را درآورد و به خادم داد.سپس بر حضرت امام هادی علیه السّلام داخل شد و آن حضرت از او خواستند به راه حق و حقیقت برگشته و به دین مبین اسلام داخل شود.هنگامی که امام به او فرمودند:«ای یوسف،آیا هنوز وقت آن نرسیده است تا هدایت شوی؟»یوسف پاسخ داد:ای مولای من،به اندازه ای دلیل و برهان برای من ظاهر شده است که اگر کسی اهلیت داشته باشد برای او کافی است،حضرت امام هادی علیه السّلام به او فرمودند:«هیهات، تو مسلمان نمی شوی.اما به زودی فلان پسر تو مسلمان می شود و از شیعیان ما خواهد بود» ⁽¹⁾.

حضرت امام هادی علیه السّلام و وزیر منتصر

روایت شده است که روزی حضرت امام هادی علیه السّلام در ایام وزارت احمد بن خصیب به همراه او حرکت می کرد.حضرت امام هادی علیه السّلام کمی آهسته تر از او حرکت می کرد و بنابراین وی جلوتر از امام هادی علیه السّلام می رفت.ابن خصیب برگشته و به امام هادی گفت:قربانت شوم،تندتر راه بیا،حضرت امام هادی علیه السّلام فرمودند:«تو مقدّم هستی» ⁽²⁾.راوی گوید:چهار روز بیشتر نگذشت که ابن خصیب از وزارت برکنار شده،زنجیر در پایش قرار گرفت و اندکی بعد کشته شد ⁽³⁾.

ابن خصیب از ظالمان و جباران روزگار بود.منتصر او را به وزارت برگزید.اما هنگامی که وی به ظلم و ستم مشهور شد از کار خود پشیمان شد.

نمونه ای از رفتار ظالمانه او این است که روزی سوار بر اسب حرکت می کرد.

شخص ستمدیده ای به قصد تظلّم رکاب او را گرفت و قصه خود را باز گفت.

وی پای خود را از رکاب بیرون آورده و چنان به سینه آن مظلوم کوبید که او را کشت.مردم این قصّه را دهان به دهان نقل کردند و یکی از شاعران این شعر را در رابطه با این قصّه سرود:

«به خلیفه بگو ای پسر عموی محمّد،وزیر خود را افسار کن چراکه او لگدپران است»

«او را درباره لگد انداختن به سوی مردمان مورد سؤال قرار بده و اگر طالب مال هستی بدان که وزیر تو اموال بسیاری دارد» ⁽¹⁾

امام هادی علیه السّلام و هماوردی علمی

مبارزه حکومت با حضرت امام هادی علیه السّلام به برنامه ریزی های سرکوبگرانه منحصر نبود،بلکه هر از گاهی سعی می کردند تا در مجالس عمومی حضرت امام هادی علیه السّلام را به وسیله سؤالات سخت علمی که واعظان و عالمان درباری برای آن حضرت طرح می کرده و با آن حضرت به مناظره و محاجّه می پرداختند،به زحمت بیندازند تا بلکه آن حضرت عاجز شده و مقام علمی آن حضرت زیر سؤال برود.

البتّه ناتوانی فقیهان حکومتی از حل مشکلات فقهی جدیدی که برای دولت اسلامی پیش می آمد نیز عامل دیگری بود تا خلیفه مسائل را با حضرت امام هادی علیه السّلام مطرح نماید.روایت شده است که مردی نصرانی به نزد متوکّل آمد که با زنی مسلمان زنا کرده بود،متوکّل می خواست تا بر او حدّ جاری کند، مرد نصرانی که اوضاع را خطرناک دید فورا مسلمان شد،یحیی بن اکثم که در آن زمان قاضی القضاه بود گفت:ایمان این مرد نصرانی هم شرک او و هم گناه او را از بین برد،یکی دیگر از فقیهان حکومتی گفت:باید سه حدّ بر او جاری شود،و هرکدام از آن فقیهان نظری دادند.هنگامی که متوکّل این اختلاف را در میان فقها دید دستور داد تا نامه ای به حضرت امام هادی علیه السّلام نوشته و این مشکل را از آن حضرت بپرسند.هنگامی که حضرت امام هادی علیه السّلام نامه را خواندند در پاسخ نوشتند:«آنقدر شلاّق بخورد تا بمیرد».یحیی بن اکثم و فقیهان سامرا این حکم را انکار کردند و گفتند:ای امیر المؤمنین،از او علّت این حکم را سؤال کن،چراکه این حکم،حکمی است که در قرآن مجید نیامده و سنّتی هم در رابطه با آن وجود ندارد.

متوکّل به حضرت امام هادی نامه ای نوشت که در آن آمده بود:فقیهان این حکم را انکار کرده و گفته اند:سنّت بر این حکم قائم نشده است،و در قرآن نیز آیه ای بر مدلول آن وجود ندارد،پس برای ما بیان کن که به چه دلیل حکم کرده ای این مرد آنقدر شلاّق بخورد تا بمیرد؟!

حضرت امام هادی علیه السّلام در پاسخ نوشتند:

«بسم اللّه الرّحمن الرّحیم فَلَمّٰا رَأَوْا بَأْسَنٰا قٰالُوا آمَنّٰا بِاللّٰهِ وَحْدَهُ وَ کَفَرْنٰا بِمٰا کُنّٰا بِهِ مُشْرِکِینَ* فَلَمْ یَکُ یَنْفَعُهُمْ إِیمٰانُهُمْ لَمّٰا رَأَوْا بَأْسَنٰا »؛

پس چون سختی[عذاب]ما را دیدند گفتند:«فقط به خدا ایمان آوردیم و بدانچه با

او شریک می گردانیدیم کافریم*و[لی]هنگامی که عذاب ما را مشاهده کردند، دیگر ایمانشان برای آن ها سودی نداد ⁽¹⁾.پس متوکّل دستور داد تا آن مرد را آنقدر تازیانه زدند که مرد ⁽²⁾.

حضرت امام هادی علیه السّلام و فتنه خلق قرآن

در زمان حکومت مأمون عبّاسی از جانب دستگاه حکومت به مسأله خلق قرآن دامن زده شد.دستگاه حکومتی عبّاسی از این عمل چند منظور داشت.

یکی این که امت را از دل مشغولی ها و اهداف اصلی خود دور کنند؛دیگر این که به واسطه این اختلاف،شکاف میان فرزندان امت اسلام را عمیق کرده و توسعه بخشند،تا این اختلاف و مشغول شدن به خود،آنان را از فکر کردن به مبارزه با حاکم منحرفی که همه رفتارها و اقداماتش از شریعت اسلامی به دور بود باز دارد.فایده دیگر مسأله خلق قرآن این بود که هیأت حاکم از این قضیه برای مبارزه با دشمنان خود استفاده می کرد،زیرا به این بهانه،دامی برای شناخت نیروهای مخالف نهاده،سپس سعی در کمرنگ و محدود کردن نقش آن ها در جامعه می نمود.

حضرت امام هادی علیه السّلام به شیعیان خود در بغداد نامه ای نوشت و آن ها را از داخل شدن در مسأله خلق قرآن و همراهی با کسانی که در این گونه مسائل به بحث می پردازند بر حذر داشت،و بدین وسیله آثار منفی که ممکن بود دامنگیر آنان شود از ایشان دور می کرد.چه بسا ممکن بود که شیعیان با وارد شدن در این عرصه ها به عملیات سرکوبگرانه حکومت مبتلا گردند.این نامه از آن

حضرت روایت شده است:

«بسم اللّه الرحمن الرحیم،عصمنا اللّه و ایاک من الفتنة فإن یفعل فاعظم بها نعمة و إلاّ یفعل فهی الهلکة.نحن نری ان الجدال فی القرآن بدعة اشترک فیها السائل و المجیب فتعاطی السائل ما لیس له و تکلف المجیب ما لیس علیه، و لیس الخالق إلاّ اللّه و ما سواه مخلوق،و القرآن کلام اللّه لا تجعل له اسما من عندک فتکون من الضالّین.جعلنا اللّه و إیاک من الذین یخشون ربهم بالغیب و هم من الساعة مشفقون».

به نام خداوند بخشنده مهربان،خداوند ما و شما را از فتنه دور نگه دارد،که اگر این کار را انجام بدهد بسیار نعمت بزرگی به ما عنایت کرده است.و اگر این کار را نکند هلاک شده ایم.ما جدال در مسأله قرآن را بدعتی می دانیم که هم سؤال کننده و هم جواب دهنده در آن شریک هستند.چراکه سؤال کننده چیزی را می پرسد که به او مربوط نیست و جواب دهنده را به جوابی وامی دارد که برای دادن آن جواب وظیفه ای ندارد،و هیچ خالقی به جز خداوند وجود ندارد،و آنچه به جز او هست همه مخلوق اند و قرآن کلام خداست.برای این کلام خدا اسمی از نزد خود نگذار، چراکه در این صورت از گمراهان خواهی شد.خداوند ما و تو را از کسانی قرار دهد که از پروردگارشان در نهان می ترسند و از قیامت هراسناک اند ⁽¹⁾.

این مسأله ساختگی در زمان حکومت مأمون،معتصم و واثق ذهن امت اسلام را همواره به خود مشغول داشته بود،جواب حضرت امام هادی علیه السّلام بسیار تعیین کننده و رسا بوده و شیعیان خود را از افتادن در دام های هیأت حاکم دور کرده و آن ها را با دین سالم از این فتنه خارج می نمود،حضرت امام

هادی علیه السّلام همواره مترصّد رویدادها و پدیده هایی بود که حیات عموم جامعه اسلامی را با تهدید مواجه می ساخت،و در هریک از آن ها-به صورت خاص -موضع گیری خاص آن را به کار می برد تا شیعیان خود را از لغزشگاه های انحراف و وارد شدن در بسیاری از مسائل که جز آشکار شدن هویّت شیعی آن ها و در نتیجه افتادن در دام های هیأت حاکم و سرکوب و شکنجه و زندان فایده دیگری در برنداشت جلوگیری نماید.

امام هادی علیه السّلام با اصحاب و شیعیانش

زندگی حضرت امام هادی علیه السّلام آمیخته با حوادث تلخی بود.چراکه در آن زمان جنگ بر سر قدرت در شدیدترین وضع خود بین فرزندان هیأت حاکم از یک سو و بین امیران و فرماندهان ترک و غیر ترک که در به دست گرفتن حکومت طمع بسته بودند از سوی دیگر درگرفته بود.نتیجه این جنگ و جدال این بود که در این شرایط،حضرت امام هادی علیه السّلام و عموزادگان و پیروان آن حضرت متحمّل آزار و شکنجه زیادی گردیدند.چراکه هرکدام از آن جدال کنندگان بر سر قدرت،آن حضرت را به عنوان رهبر جبهه مخالفان حکومت می دانست.حاکمان عبّاسی اگرچه در میان خود سخت بر سر قدرت درگیر بودند،اما همه آن ها به یک اندازه از حضرت امام هادی علیه السّلام وحشت داشتند.آنان،آن حضرت را سرور اهل بیت و پیشوای امت و دارای نفوذ کلمه در میان مردم می دانستند.

حضرت امام هادی علیه السّلام نیز به عنوان مرجع فکری و روحی جامعه شیعه و با هدف ایمن سازی مؤمنان در برابر انحرافات فکری،همواره نقش تربیت، راهنمایی و آماده سازی آنان را دنبال می نمود.آن حضرت همواره آنان را از

وارد شدن در بسیاری از مسائل که وارد شدن در آن ها باعث کشف هویت آن ها و ارتباطشان با امام علیه السّلام می گردید منع می نمود.چراکه کشف این هویت و ارتباط باعث می شد که آن ها در معرض گرفتار شدن در چنگال عقوبت و شکنجه هیأت حاکم قرار گیرند.چراکه اگر عمال حکومت به ارتباط نزدیک و موالات کسی با این خاندان پی می بردند آن شخص عاقبتی جز زندان و یا کشته شدن نداشت،چنان که این مسأله در رابطه با ابن سکّیت و دیگرانی غیر از او اتّفاق افتاد.

کسانی که این برهه از تاریخ را که به عصر عبّاسی دوّم معروف شده است مطالعه کرده اند،اگرچه دولت عبّاسی را در این دوره به ضعف سیاسی و اداری توصیف نموده اند،اما بر این نکته تأکید دارند که حاکمان دولت عبّاسی علیرغم تمام ضعف هایی که داشتند در مراقبت شدید از امام و اصحاب او کوتاهی نمی کردند،تا بدین وسیله دایره فعالیت امام علیه السّلام را محدود کرده و نگذارند تأثیر فعالیت های آن بزرگوار به اقشار مختلف امت برسد.به همین دلیل است که می بینیم حضرت امام هادی علیه السّلام بیشتر وقت و تعلیمات خود را به شیعیان و موالیان خود اختصاص می داد و در عین حال مترصّد فرصت هایی بود که در آن فرصت ها بتواند به موضع گیری هایی بپردازد که نشان دهنده نقطه نظر اسلام در وقایع و رویدادها و بیان کننده میزان دوری حاکمان عبّاسی از پیاده کردن تعالیم واقعی اسلام باشد.چراکه عباسیان در قلّه انحراف و فرو رفته در گنداب لهو و هرزه درایی بودند.

موضع گیری های امام هادی علیه السّلام در برابر رویدادها،متناسب با شرایط زمان خود بوده است.آن حضرت راهنمایی ها و تعلیمات خود را با احتیاط و دقت و مخفی کاری کامل به شیعیان و اصحاب خود می رسانده است.

و شاید بتوان مهمترین و روشنترین موضع گیری حضرت امام هادی علیه السّلام را در این جنبه به حسب آنچه از اسناد موثّق تاریخی به دست ما رسیده است موضع گیری آن حضرت در مقابل توطئه متوکّل برای ضربه زدن به آن حضرت از طریق برادرش موسی باشد؛آنجا که متوکّل با توطئه بعضی از همنشینان خود،«موسی»برادر حضرت امام هادی علیه السّلام را از مدینه به سامرا دعوت کرد تا با نشاندن او در مجلس لهو و لعب خود شایع کند،که حضرت امام هادی علیه السّلام در نزد متوکّل نشسته و در شرب خمر و لهو و لعب با او همدم و همراه است.

اما حضرت امام هادی علیه السّلام به همراه کسانی که به استقبال برادر آن حضرت رفته بودند حرکت کرد و قبل از این که برادرش سخنی گفته باشد وی را از عاقبت شوم توطئه متوکّل آگاه کرد و به وی خبر داد که او هرگز با متوکّل در مجلسی که متوکّل قصد آن را دارد بر سر یک سفره نخواهد نشست،و چنین شد که امام علیه السّلام خبر داده بودند،چراکه متوکّل پیش از برقراری آن مجلس به قتل رسید ⁽¹⁾.

رسیدگی حضرت امام هادی علیه السّلام به شیعیان و برآوردن نیاز آنان

حضرت امام هادی علیه السّلام نامه ای به محمد بن فرج رخجی نوشتند که در آن آمده بود:«به امور خود سروسامان ده و آماده امر مهمی باش»،محمّد بن فرج گوید:من مشغول رتق و فتق امور خود شدم و نمی دانستم که منظور آن حضرت از نامه ای که نوشته است چیست،تا این که فرستاده ای از طرف حکومت بر من وارد شده،مرا دستگیر کرده و با غل و زنجیر از شهرم حرکت

داده و تمام اموال و دارایی های مرا مصادره کردند.

می بینیم حضرت امام هادی علیه السّلام در زندان نیز از حمایت این مرد دست برنداشته و در نامه ای بشارت آزادی او را از زندان داده و او را چنین سفارش کردند:«در ناحیه کرانه غربی فرود نیا».

وی گوید:هنگامی که این نامه را خواندم در دل گفتم:عجیب است!!امام هادی علیه السّلام در حالی چنین مطلبی را برای من می نویسد که من در زندان به سر می برم اما چند روزی نگذشت که مشکلم برطرف شد،دست و پای مرا باز کرده و از زندان آزادم کردند ⁽¹⁾.

از همین قبیل است قضیه یکی دیگر از اصحاب آن حضرت که توسط دستگاه عباسی متحمل ضرر مالی شده است؛وی گوید:روزی به نزد حضرت امام هادی علیه السّلام رفته و به آن حضرت عرضه داشتم:متوکّل تنها به این خاطر که می داند من با شما ارتباط دارم،حقوق مرا قطع نموده و جز این،اتّهام دیگری ندارم،حال سزاوار است که بر من لطف و کرم کنی و در نزد او وساطت کنی تا حقوق مرا وصل کند.امام هادی علیه السّلام فرمودند:ان شاء اللّه حاجتت برآورده است.

چون شب فرا رسید،فرستادگان متوکّل پی درپی به در خانه من آمده احضارم می نمودند.من در همان شب به نزد متوکّل رفته،او را در رختخوابش دراز کشیده یافتم.متوکّل در همان حال به من گفت:ای ابو موسی به ما سر نمی زنی و خود را از خاطر ما می بری.چه مقدار از بابت حقوق از ما طلب داری؟

گفتم:فلان صله و فلان پول و چون قدری از طلب خود را یادآوری نمودم دستور داد تا آن مبلغ و به اندازه همان مبلغ اضافه به من دادند،پس از این که از

نزد او خارج شدم به وزیرش فتح گفتم:آیا حضرت امام هادی علیه السّلام اینجا آمده یا نامه ای برای متوکّل نوشته است؟فتح پاسخ داد:خیر.ابو موسی گوید:بر حضرت امام هادی علیه السّلام داخل شدم.آن حضرت تا مرا دیدند فرمودند:«ای ابو موسی،این چهره،چهره رضایتمندی است»،عرض کردم:ای سیّد و آقای من،به من گفته شده که شما اصلا به نزد متوکّل نرفته و از او چیزی نخواسته اید.

آن حضرت در پاسخ فرمودند:

خداوند متعال می داند که ما هیچگاه در کارهای مهم جز به او پناه نبرده و در ناملایمات جز بر او توکّل نمی کنیم.ما نیز عادت کرده ایم که همواره دست حاجت به سوی آن درگاه مقدس دراز کرده و اجابت را تنها از او بخواهیم،و می ترسیم که اگر ما از این کار رو برگردانیم،اجابت نیز از دعای ما برداشته شود ⁽¹⁾.

حضرت امام هادی علیه السّلام دائما از اوضاع و شرایطی که شیعیان و اصحاب حضرت در آن می زیسته اند آگاهی کامل داشته و به جهت همین اطلاع از بدی شرایط اقتصادی و سیاسی،همواره در راه کم کردن فشار از شیعیان تلاش می کرده اند.آن حضرت می دانستند که حکومت عبّاسی آن چنان کار را بر ایشان تنگ گرفته،شرایط دشواری برایشان می آفریند که آنان را از هرگونه تحرک و عمل باز می دارد،چه رسد به این که بخواهند از نظر اقتصادی و سیاسی به جنگ و درگیری با دستگاه حاکم بپردازد و حضرت امام هادی علیه السّلام در نظر داشتند برای تقویت شیعیان در برابر چنین اوضاعی به اقداماتی از این دست بپردازند:

1.تقویت ارتباط و توجّه آنان با خداوند متعال.

2.برآوردن نیازهای شخصی آنان.

3.بازگرداندن اعتماد به نفس آنان برای پایداری در راه یاری حق و مبارزه با باطل.

4.محکم کردن ارتباط شیعیان با شخص آن حضرت به جهت گرفتن دستورات و مسائل دینی و سیاسی به صورت مستقیم یا از طریق افراد راستگویی که امام علیه السّلام شیعیان را به برقرار کردن رابطه با آنان سفارش می کردند.

امام هادی علیه السّلام و غالیان

در زمان حضرت امام هادی علیه السّلام اشخاص و گروه هایی بروز کردند که مردم را به آراء و نظریات و جهت گیری هایی خاص به خود دعوت می کردند و با این کار قصد داشتند تا مردمان ساده دل را گول زده،از رهبری حضرت امام هادی علیه السّلام برگردانده و در معتقدات آن ها ایجاد شک کنند تا بدین وسیله بتوانند حرکت شیعه را مختل کرده و دایره تأثیرگذاری آنان را محدود نمایند.

بعید نیست که در پشت صحنه بعضی از این افکار و مجموعه ها دست ایادی حکومت دیده شود.چراکه مهمترین هدف آنان ضعیف کردن حرکت امام علیه السّلام و تنگ کردن دایره اثرگذاری افکار آن حضرت در برابر افکار بدعت آموز،ویرانگر و ضد اسلامی حکومت بوده است.

از این گروه غالیان و منحرفان،می توان به علی بن حسکه و قاسم یقطینی اشاره کرد.هنگامی که اصحاب حضرت امام هادی علیه السّلام از آن حضرت در رابطه با معتقدات علی بن حسکه سؤال کردند،امام علیه السّلام در این باره فرمودند:

این دین ما نیست،پس از آن دوری کن. ⁽¹⁾

و از محمّد بن عیسی-یکی از اصحاب حضرت امام هادی علیه السّلام-روایت شده است که گفت:حضرت امام هادی علیه السّلام نامه ای به من نوشتند که در آن آمده بود:

خداوند قاسم یقطینی و علی بن حسکه قمی را لعنت کند.همانا شیطانی به چشم قاسم آمده و برای فریب او سخنانی به ظاهر زیبا را به وی القا می نماید ⁽²⁾.

و موارد زیاد دیگری از موضع گیری های حضرت امام هادی علیه السّلام در همین رابطه،برای بیان حقیقت،اثبات عقیده حق و بر حذر داشتن اصحاب و شیعیان خود از انحراف و گمراهی.

امام هادی علیه السّلام و انقلاب های زمان آن حضرت

شرایط اقتصادی و اجتماعی بد و شرایط سیاسی آمیخته به زور و استبداد که امت اسلام از ابتدای دولت عبّاسی دوّم با آن دست به گریبان بود بسیاری از مخالفان دولت را بر آن داشت تا به قیام مسلّحانه بر ضد این حکومت دست بزنند.به همین دلیل در شهرهای مختلف مملکت اسلامی چندین انقلاب و شورش به وقوع پیوست.همچنان که حرکت های جدایی طلبانه ای نیز روی داد که نتیجه آن ها تشکیل دولت ها و امارت های مستقل در شهرهای مختلف بود.

امروز ما به واسطه سختی دست یابی به مواضع حضرت امام هادی علیه السّلام در برابر هرکدام از این قیام ها و انقلاب ها نمی توانیم ادّعا کنیم که همه این حرکت ها صورت شرعی داشته است،چراکه برخورد و موضع گیری حضرت

امام هادی علیه السّلام و شیعیان آن حضرت با رویدادها و حوادث زمان کاملا آمیخته با احتیاط و پوشیدگی بوده است.زیرا سفارشات و تعلیمات آن حضرت به خواص و شیعیانشان نیز از بالاترین حد مخفی کاری برخوردار بوده است، قیام ها و نهضت های زمان حضرت امام هادی علیه السّلام را می توان به دو بخش تقسیم نمود:

1.تحرکات و قیام هایی که تحت عنوان«دعوت به رضایت آل محمّد صلّی اللّه علیه و اله» صورت می گرفت.

2.حرکت های مخالفی که به دلایل و اسباب متعددی با حکومت بنی عبّاس درگیر بودند.دلایلی مانند ظلم و ستم حاکمان بنی عبّاس،ظلم و جور والیان و فرماندهان ترک سپاه.چراکه این دوره از تاریخ،زمان بروز نقش وسیع ترکان در اداره حکومت بوده است.

امام هادی علیه السّلام و روش های مبارزه با حکومت

دور کردن حضرت امام هادی علیه السّلام از مدینه و اقامت دادن آن حضرت در شهر سامرا که نزدیک به مرکز خلافت یعنی بغداد بود با این هدف انجام شد که دستگاه حاکم به سادگی بتواند همه حرکات و سکنات آن حضرت را زیرنظر داشته و از دیگر سوی آن حضرت را از شیعیان و اهل بیت و دوستانشان دور، نگاه دارند.با این امید که فعالیت های حضرت امام هادی علیه السّلام را ضعیف کرده، نقش آن حضرت را در جامعه محدود نموده و در نهایت،آن حضرت را در برابر این مراقبت شدید به تسلیم وادارند تا نخست به میزان تحرک آن حضرت دست یافته و سپس شیعیان و اصحاب آن حضرت را شناسایی نموده و برای خنثی کردن برنامه های آن ها برنامه ریزی کرده و از تأثیر امام و انتشار فکر آن

حضرت در میان امت اسلام جلوگیری نمایند.نسلی که مکتب حضرت امام رضا علیه السّلام و فرزندان آن بزرگوار را به عنوان جبهه اصلی مبارزه با حکومت وقت می دانستند.

پس ثبات حکومت عبّاسی متوقف بر خنثی کردن همه تحرکات مخالف بود.از همین جا درمی یابیم که تعلیمات و راهنمایی های حضرت امام هادی علیه السّلام برای پیروان و اصحاب آن حضرت تا چه اندازه دقیق و عمیق بوده، چراکه شرایط زندگی آن نسل بسیار سخت و دشوار بوده است.

ما می توانیم از راه بررسی نوع مسائلی که حضرت امام هادی علیه السّلام و شیعیانش آن ها را مراعات می کردند سختی شرایطی را که امام هادی علیه السّلام و شیعیانش را از جانب حکومت ظالم عبّاسی احاطه کرده بود دریابیم.حال به مواردی از این دقت ها توجّه نمایید:

1.انتخاب مکان های سرّی برای دیدارها،از اسحاق جلاّب روایت شده است که گفت:حضرت امام هادی علیه السّلام مرا طلبید و مرا به اصطبل خانه خود برد که در آنجا جای وسیعی یافتم که تاکنون آن را نمی شناختم ⁽¹⁾.

2.خودداری از نوشتن معلومات و فرامینی که از جانب امام هادی علیه السّلام صادر می شد،از داود صرمی روایت شده است که گفت:مولایم حضرت امام هادی علیه السّلام دستورات زیادی به من دادند تا من آن کارها را به انجام برسانم.

سپس به من فرمودند:«بگو چیزهایی را که به تو گفتم چگونه بازگو خواهی کرد؟»من آنچه را که آن حضرت فرموده بود از یاد برده بودم،آن حضرت دستور دادند تا دوات حاضر کرده و نوشتند:«بسم اللّه الرّحمن الرّحیم.اگر

خداوند متعال بخواهد آن ها را به یاد خواهم آورد و کار به دست خداوند متعال است».

3.به کار بردن اسامی سرّی ⁽¹⁾.

4.به کار بردن زور بر ضد عناصر خطرناک.

5.اعتماد بر عناصر متعهد،مؤمن و مخلص در نقل اخبار و نامه ها ⁽²⁾.

آن حضرت علاوه بر این موارد،شیوه های دیگری نیز برای رساندن اطلاعات به شیعیان یا موضع گیری کردن در برابر حوادث کلی جامعه و غیره داشتند؛مثلا از طریق طرح افکار در مجالس عمومی یا خصوصی یا از طریق القای ادعیه و زیارات ائمّه علیهم السّلام.چنان که نمونه آن را در زیارت جامعه می بینیم که متضمّن معانی بسیار بلند و افکار عقیدتی بسیار مهم است.

حضرت امام حسن عسکری علیه السّلام نیز در جزءجزء همه این رویدادها و حوادث با پدر بزرگوار خود همراه و شاهد همه آنچه را که بر پدر بزرگوارش و شیعیان او می گذشته بوده است.آن حضرت برنامه های سرکوبگرانه ای که حکومت بر آن حضرت روا می داشته و مصیبت هایی که امت اسلام از آن رنج می برده اند را در طول بیست سال از نزدیک دیده و مشاهده نموده است.

4.ازدواج حضرت امام حسن عسکری علیه السّلام

از بشر بن سلیمان نخّاس-از اولاد ابو ایّوب انصاری-یکی از اصحاب حضرت امام هادی و امام عسکری علیهما السّلام روایت شده است که گفت:

«کافور خادم-خادم امام هادی علیه السّلام-به نزد من آمد و گفت:مولای ما

حضرت ابو الحسن امام هادی علیه السّلام تو را می خواند.من به سرعت به نزد آن حضرت رفتم.هنگامی که در برابر آن حضرت نشستم به من فرمودند:«ای بشر،تو از فرزندان انصار هستی،و دوستی ما خاندان همواره در میان شما بوده است که آن را نسل به نسل به میراث برده اید.پس شما افراد مورد اعتماد ما اهل بیت می باشید،و من اکنون می خواهم تو را به فضیلتی بیارایم و شرافت دهم که به واسطه آن در موالات و دوستی ما از همه شیعیان پیشی بگیری؛من سرّی را به اطلاع تو می رسانم و تو را برای خریدن یک کنیز می فرستم».

سپس آن حضرت نامه کوچکی به خط و لغت رومی نوشته و با انگشتری خود آن را مهر نمودند.سپس همیان زردی که در آن دویست و بیست دینار بود بیرون آورده به من داده و فرمودند:«این ها را بگیر و به بغداد برو و پیش از ظهر فلان روز در معبر فرات حاضر شو.هنگامی که به آنجا رسیدی می بینی که در کنار تو قایق هایی وجود دارد که در آن اسیران جنگی را می آورند،و در میان آن ها کنیزانی می بینی و گروهی از برده فروشان که وکیلان فرماندهان بنی عبّاس می باشند و نیز گروهی از جوآنان عرب را در آنجا خواهی یافت.هنگامی که این اوضاع را دیدی،تمام روز کارهای برده فروشی به نام عمر بن یزید نخّاس را از دور زیرنظر بگیر،تا وقتی که کنیزی با فلان صفت که دو لباس حریر و ضخیم بر تن دارد و از عرضه شدن برای فروش امتناع کرده و اگر کسی از مشتریان بخواهد او را لمس کند اجازه نمی دهد،برای فروش عرضه شود.در این هنگام صدای کنیزک را به زبان رومی از پشت پرده نازکی می شنوی.بدان که او می گوید:آه از هتک حرمت.آنگاه یکی از فروشندگان می گوید:من این کنیز را سیصد دینار می خرم،چراکه عفّت او مرا بیشتر در خریدش راغب کرده است،آنگاه کنیز به زبان عربی به وی می گوید:اگر در هیئت و شمایل سلیمان بن

داوود درآیی و حکومتی مانند او داشته باشی هرگز دل به تو نخواهم بست، پس پول خود را حرام نکن.آنگاه برده فروش گوید:چه کنم؟من ناچارم تو را بفروشم،کنیز به او پاسخ می دهد:چه عجله ای داری؟باید خریداری پیدا شود که دل من به او آرامش یابد و وفاداری و امانتش را دریابم،این وقت است که باید برخیزی و به نزد عمر بن یزید نخّاس بروی و به او بگویی که نامه ای دربسته از جانب یکی از اشراف داری که آن را به لغت و خط رومی نوشته و در آن کرم و وفاداری و هوش و سخاوت خود را توصیف نموده است.این نامه را بگیر و به این کنیز بده تا با خواندن آن نامه اخلاق صاحب نامه را دریابد،و اگر قلب او به صاحب نامه مایل شد و رضایت داد من وکیل صاحب نامه در خریدن این کنیزک از تو می باشم».

بشر بن سلیمان گوید:من همه آنچه را که مولای من حضرت امام هادی علیه السّلام در رابطه با آن کنیز مقرّر فرموده بود امتثال نموده و به انجام رساندم.

هنگامی که کنیزک به نامه نگاه کرد به شدت گریست و به عمرو بن یزید برده فروش گفت:مرا به صاحب این نامه بفروش،و سوگندهای سنگینی یاد کرد که اگر او را به صاحب نامه نفروشد خود را خواهد کشت،من نیز با برده فروش در قیمت او مشغول بحث و گفتگو شدم تا این که بر مقداری که مولایم به من داده بود(دویست و بیست دینار)توافق نمودیم.برده فروش پول را از من گرفت و کنیزک خوشحال و خندان به نزد من آمد.

من کنیزک را به حجره ای که در بغداد در آن ساکن بودم بردم.هنگامی که به اطاق رسیدیم کنیزک آرام نگرفت مگر این که نامه مولای ما را از گریبان خود بیرون آورد و مدام آن را بوسیده و بر چشم ها و صورت خود نهاده و آن را به بدن خود می مالید.من از روی تعجّب به او گفتم:آیا نامه ای را می بوسی که

صاحب آن را نمی شناسی؟گفت:ای ناتوانی که شناخت اندکی از مقام فرزندان انبیا داری،به سخنان من با دل و جان گوش بسپار.من ملیکه دختر یشوعا پسر قیصر ملک پادشاه روم هستم،مادر من از فرزندان حواریان می باشد که نسب او به شمعون،وصی حضرت مسیح می رسد،اکنون قصّه عجیبی برای تو تعریف خواهم کرد:

هنگامی که من در سن سیزده سالگی بودم،جدم قیصر تصمیم گرفت تا مرا به ازدواج برادرزاده خود درآورد.به همین منظور سیصد مرد از نسل حواریان از کشیشان و راهبان و هفتصد مرد از شخصیت های مملکتی را در قصر خود جمع نمود.از امیران لشکر و فرماندهان و رؤسای سپاه و رؤسای طوایف نیز چهار هزار نفر در آن مجلس حضور پیدا کردند.سپس دستور داد تا از خزانه او تختی ساخته شده از جواهرات مختلف را به صحن قصر آوردند و آن را بالای چهل پلکان قرار دادند.هنگامی که برادرزاده او از پله ها بالا رفت و صلیب ها افراشته،اسقف ها ایستاده و اسفار انجیل باز شد،صلیب ها از بالا افتاده و نقش زمین گردید.پایه های تخت نیز فرو ریخته،تخت بر زمین آمده و آن کسی که بالای تخت نشسته بود بیهوش گردید.در این هنگام رنگ صورت اسقف ها تغییر یافته و اندامشان به لرزه درآمد.

اسقف بزرگ به جد من گفت:پادشاها،ما را از دیدن این شومی و نحوست که دلالت بر زوال دولت دین مسیحی و مذهب ملکانی دارد معاف بدار.جد من این مسأله را شدیدا به فال بد گرفت و به اسقف ها گفت:این ستون ها را بلند کرده و صلیب ها را برافرازید و برادر این داماد فروافتاده بخت برگشته را حاضر کنید تا این دختر را به ازدواج او درآوریم و نحوست او را به سعادت دیگری از بین ببریم.هنگامی که این کار را کردند همان حوادثی که

درباره داماد اول اتفاق افتاده بود درباره داماد دوّم نیز اتفاق افتاد.مردم متفرّق شده و جد من قیصر با حالتی غمناک و متأسف برخاست و داخل خانه زنان شد و پرده ها فرو افتاد.

من در همان شب در خواب دیدم که گویا مسیح و شمعون و عده ای از حواریان در قصر جد من جمع شده و در آن تختی از نور نصب نموده اند که گویی از حیث بلندی جایی که در آن نصب شده بود با آسمان رقابت می کرد،و در همان مکانی نصب شده بود که جد من آن تخت را نصب کرده بود.در این هنگام حضرت محمّد صلّی اللّه علیه و اله و داماد و وصی او و عده ای از فرزندانش در این مجلس داخل شدند.آنگاه مسیح برخاسته پیش رفت و با آن حضرت روبوسی نمود،سپس محمّد صلّی اللّه علیه و اله به او گفت:«ای روح اللّه،آمده ام تا از وصیّ تو شمعون دخترش ملیکه را برای این پسر خود خواستگاری نمایم»-و با دست خود با پسرش ابو محمّد فرزند صاحب این نامه اشاره نمود-در این وقت مسیح به شمعون نگاه کرد و به او گفت:شرافت بزرگی به تو روی آورده است.پس رحم خود را به رحم آل محمّد پیوند بزن.شمعون گفت:این کار را انجام دادم.

پس بالای منبر رفت و محمّد صلّی اللّه علیه و اله خطبه خواند و مرا به ازدواج فرزندش درآورد،و مسیح علیه السّلام و فرزندان محمّد علیهم السّلام و حواریان همه شاهد این عقد بودند.

هنگامی که بیدار شدم ترسیدم که این رؤیا را برای پدر و جد خود بگویم.

چراکه می ترسیدم آن ها مرا به قتل برسانند.من این سر را در دل داشتم و آن را برای احدی بازگو نکردم.اما محبت حضرت ابو محمّد یعنی امام عسکری علیه السّلام در دل من ایجاد شده بود،تا جایی که از خوردن آب و غذا خودداری می کردم و به همین دلیل بسیار ضعیف و لاغر گشته و مریض شدم.دیگر در شهرهای

روم پزشکی نماند مگر این که جد من او را احضار کرد و دوای درد مرا از او خواستار شد.هنگامی که جدم از بهبودی من ناامید شد به من گفت:نور چشمم،آیا چیزی و آرزویی در این دنیا داری تا آن را برای تو برآورده سازم؟ گفتم:پدربزرگ،می بینم که درهای فرج و گشایش بر من بسته شده است.پس اگر عذاب از اسیران مسلمانی که در دست تو زندانی هستند برداشته،غل و زنجیر از آن ها گشوده،آن ها را خلاص نمایی امیدوارم که مسیح و مادرش به من سلامتی عنایت کنند،هنگامی که وی این کار را کرد به خود جرأت داده، کمی اظهار سلامتی کرده و کمی غذا خوردم.جدم از این کار خوشحال شد و شروع به گرامیداشت اسیران و عزیز داشتن آنان کرد.

پس از چهارده شب در خواب دیدم که گویا سرور زنان جهانیان حضرت فاطمه علیها السّلام به زیارت و دیدار من آمده و به همراه آن حضرت مریم دختر عمران و هزار نفر از زنان بهشتی نیز حضور داشتند،مریم به من گفت:این سرور زنان عالمیان است.او سرور زنان عالم و مادرشوهر تو ابو محمّد علیه السّلام است.من به دامنش افتاده و گریه کردم و به نزد او شکایت کردم که ابو محمّد علیه السّلام به دیدار من نمی آید،سرور زنان علیها السّلام به من فرمود:«تا زمانی که تو به خدا شرک ورزیده و بر مذهب نصاری هستی فرزند من ابو محمّد به دیدار تو نخواهد آمد.این خواهرم مریم دختر عمران است که به نزد خداوند متعال از دین تو تبرّی می جوید.اگر تو دوست داری که رضایت خداوند و رضایت مسیح و مریم علیهما السّلام را دریابی و به دیدار ابو محمّد نایل شوی بگو:اشهد ان لا اله الاّ اللّه و انّ ابی محمّدا رسول اللّه».

هنگامی که من این کلمات را گفتم آن حضرت مرا به سینه خود چسبانید و جان مرا پاکیزه کرد و گفت:«حال منتظر دیدار ابو محمّد باش که من او را به نزد

تو خواهم فرستاد».من بیدار شدم و همواره منتظر دیدار ابو محمّد علیه السّلام بودم.

هنگامی که شب بعد فرا رسید حضرت ابو محمّد امام حسن عسکری علیه السّلام را در خواب دیدم و گویا به او می گفتم:حبیب من،پس از این که محبّت تو می رفت تا جان از تنم بیرون کند مرا ترک نمودی.آن حضرت در پاسخ من فرمود:

«دوری من از تو فقط به دلیل شرک تو بود.حال که تو اسلام آورده ای من هر شب به دیدار تو می آیم تا این که خداوند متعال در بیداری ما را به هم برساند»، و دیدار آن حضرت با من از آن تاریخ تاکنون هیچ وقت قطع نشده است.

بشر گوید:به او گفتم:چگونه در میان اسیران قرار گرفتی؟کنیز پاسخ داد:

در یکی از شب ها ابو محمّد به من خبر داد که:«به زودی جد تو سپاهی را برای جنگ با مسلمین در فلان روز بسیج خواهد کرد و سپس خود نیز از پس آنان روانه خواهد شد.پس بر توست که به صورت ناشناس و در لباس خادمان با عده ای از کنیزان در فلان راه رفته و به آن سپاه ملحق شوی».

من همین کار را انجام دادم.بدین گونه بود که سپاهیان مسلمان بر ما پیروز شدند و کار من به آنجا رسید که دیدی و شاهد آن بودی،و تا این ساعت احدی به جز تو متوجه نشده است که من دختر پادشاه روم هستم،و من خودم این راز را به تو گفتم.پیرمردی که من در سهم غنیمت او وارد شده بودم اسم مرا سؤال کرد.به او گفتم:نرجس،وی گفت:این،نام کنیزکان است.

بشر گوید:به او گفتم:عجیب است که تو رومی هستی اما به زبان عربی سخن می گویی،پاسخ داد:آری.از بس که جدم نسبت به تربیت من مشتاق بود و می خواست من همه انواع دانش ها و آداب را فرابگیرم به زنی مترجم دستور داده بود تا هر روز به نزد من بیاید.آن زن هر صبح و شب به نزد من می آمد و زبان عربی را به من می آموخت تا آنجا که من به زبان عربی آشنا شدم و این

زبان را به نحو احسن فرا گرفتم.

بشر گوید:هنگامی که آن کنیز را به سامرا بردم بر مولای خود حضرت امام هادی علیه السّلام داخل شدم.آن حضرت فرمودند:«خداوند چگونه عزّت اسلام و ذلّت نصرانیت و شرف محمّد و اهل بیت او علیهم السّلام را به تو نمایاند؟»دختر پاسخ داد:ای فرزند رسول خدا،چگونه چیزی را که تو به آن از خودم داناتری برای تو توصیف کنم؟امام علیه السّلام فرمودند:«دوست می دارم اکنون تو را گرامی دارم.چه چیز در نزد تو دوست داشتنی تر است؟ده هزار دینار،یا بشارتی برای تو به شرافتی جاویدان؟»دختر پاسخ داد:بشارت به فرزندی برای من،آن حضرت به او فرمودند:«بر تو بشارت باد به پسری که پادشاه شرق و غرب دنیا شده و زمین را چنان که پر از ظلم و جور شده است پر از عدل و داد کند».

دختر گفت:این فرزند از چه کسی خواهد بود؟امام علیه السّلام فرمودند:«رسول خدا صلّی اللّه علیه و اله در فلان شب و فلان ماه از فلان سال رومی تو را از چه کسی خواستگاری کرد؟».

دختر پاسخ داد:از مسیح و وصیّ او،امام علیه السّلام به او فرمود:«مسیح و وصیّ او را تو به ازدواج چه کسی دادند؟»دختر پاسخ داد:به ازدواج پسر تو یعنی ابو محمّد علیه السّلام،امام علیه السّلام به او فرمودند:«آیا او را می شناسی؟»

دختر پاسخ داد:از شبی که به دست سرور زنان-صلوات اللّه علیها- اسلام آوردم،آیا شبی بوده است که در آن وی را نبینم؟بشر گوید:مولای ما فرمود:«ای کافور،خواهرم حکیمه را صدا بزن»،هنگامی که حکیمه داخل شد آن حضرت به او فرمودند:«این همان است».پس حکیمه خاتون وی را در آغوش گرفته،مدت زیادی در آغوش وی بود و چیزهایی زیادی در گوش او گفت،سپس حضرت امام هادی علیه السّلام به حکیمه خاتون فرمود:«ای دختر رسول

خدا،این دختر را به خانه خود ببر و واجبات و سنن را به او بیاموز که او همسر ابو محمّد و مادر قائم است» ⁽¹⁾.

صدوق نیز به سند خود از محمّد بن عبد اللّه طهری روایت کرده است که گفت:پس از وفات حضرت امام عسکری علیه السّلام به نزد حکیمه خاتون دختر حضرت امام جواد علیه السّلام رفته و درباره حجّت از او سؤال کردم.چراکه مردم درباره او اختلاف کرده و در حیرت بودند،حکیمه خاتون به من فرمود:بنشین، من نشستم.سپس فرمود:ای محمّد،خداوند تبارک و تعالی زمین را از حجّت خالی نمی گذارد.چه این حجّت ناطق باشد یا ساکت،و بعد از حسن و حسین علیهما السّلام هیچگاه حجّت را در دو برادر قرار نخواهد داد تا حسن و حسین را به این مرتبه فضیلت بخشیده و در روی زمین مثل و مانندی برای آن ها قرار ندهد مگر این که خداوند تبارک و تعالی فرزندان حسین علیه السّلام را بر فرزندان حسین علیه السّلام فضیلت داد و برتری بخشید همچنان که فرزندان هارون را بر فرزندان موسی برتری داد،اگرچه موسی بر هارون حجّت بود،اما فضیلت تا روز قیامت برای فرزندان هارون است.برای امت نیز چنین حیرتی لازم است تا آنان که به راه باطل می روند به شک و شبهه بیفتند و آن ها که راه حق را انتخاب می کنند در این وانفسای حیرت به درجه خلوص برسند و برای مردم در مقابل خدا بهانه و حجّتی نباشد.بنابراین پس از وفات ابو محمّد حضرت امام حسن عسکری علیه السّلام باید حیرت در میان جامعه واقع شود.

به ایشان گفتم:ای مولای من،آیا امام حسن عسکری علیه السّلام پسری هم داشت؟وی تبسمی فرموده و سپس گفت:اگر امام حسن عسکری علیه السّلام

بازمانده ای ندارد پس حجّت بعد از او کیست؟من که تو را خبر دادم که امامت بعد از حسن و حسین در دو برادر جمع نمی شود.

من گفتم:ای سیّده من،قضیه ولادت مولایم و غیبت او را برای من شرح بده.

در ادامه روایت،حکیمه خاتون این گونه توضیح می دهد که نرجس کنیز او بوده و حضرت امام حسن عسکری علیه السّلام در زمان حیات پدرش حضرت امام هادی علیه السّلام به حکیمه خاتون تصریح کرده است که خداوند متعال به زودی از این دختر پسری به دنیا خواهد آورد که در نزد خداوند عزّ و جلّ بسیار بزرگوار بوده و زمین را پس از آن که از ظلم و جور پر شده باشد پر از عدل و داد خواهد کرد.

اینجاست که حکیمه خاتون از حضرت امام هادی علیه السّلام اجازه می گیرد که این کنیز را به پسر آن حضرت حضرت امام حسن عسکری علیه السّلام ببخشد.

در اینجا حکیمه می گوید:پس لباس پوشیده و به منزل حضرت ابو الحسن امام هادی علیه السّلام رفتیم و نشستم.آن حضرت،سخن آغاز کرده و فرمودند:«ای حکیمه به دنبال نرجس و پسرم ابو محمّد بفرست».حکیمه خاتون گوید:گفتم:

مولای من،من هم به همین قصد به نزد شما آمده ام تا در همین مسأله از شما اجازه بگیرم.آن حضرت به من فرمودند:«ای زن بابرکت،خداوند تبارک و تعالی دوست دارد تا تو را در اجر این کار شریک نموده و از این خیر تو را بهره ای رساند».

حکیمه گوید:من دیگر درنگ نکرده به منزل خود بازگشته و نرجس را آرایش کرده و او را به حضرت ابو محمّد امام عسکری علیه السّلام بخشیده و در خانه خود میان آن دو جمع نمودم.حضرت امام عسکری علیه السّلام چند روزی در خانه

من ماند و سپس به خانه پدربزرگوار خود بازگشت و من نرجس را به همراه او به خانه امام هادی علیه السّلام فرستادم ⁽¹⁾.

میان دو خبر مذکور نقاط مشترک بسیاری است و مانعی ندارد که روایت دوّم بسیاری از تفاصیل ذکر شده در روایت اول را ذکر نکرده باشد.

البته در این باب روایات دیگری نیز وجود دارد که همه به نقش مهم حکیمه خاتون عمّه امام حسن عسکری علیه السّلام در ولادت حضرت امام مهدی منتظر علیه السّلام تصریح دارند.

5.علاقه حضرت امام حسن عسکری علیه السّلام به برادرش محمّد

حضرت امام هادی علیه السّلام چهار پسر و یک دختر داشته اند.پسران آن حضرت عبارتند از:

1.سیّد محمّد که کنیه اش ابو جعفر بود.

2.حضرت امام حسن عسکری علیه السّلام.

3.جعفر(معروف به توّاب یا کذّاب).

4-حسین.

سیّد محمّد بزرگترین پسر حضرت امام هادی علیه السّلام بود.وی سیّدی جلیل و جامع کمالات بود ⁽²⁾و شیعه تصوّر داشتند که پس از امام هادی علیه السّلام وی به مقام امامت خواهد رسید.چراکه در وی صفات بارزی چون هوش و ذکاوت، اخلاق والا،دانش بسیار و آداب بلند دیده می شد.

عارف کلانی این چنین درباره وقار و اخلاق والای آن حضرت سخن گفته است:

من با ابو جعفر محمّد بن علی الرّضا از کودکی همدم و همنشین بودم و هیچ کس را از وی باوقارتر،پاکتر و جلیلتر ندیدم...وی همواره ملازم برادرش ابو محمّد حضرت امام حسن عسکری علیه السّلام بوده و از وی جدا نمی گردید ⁽¹⁾.

هنگامی که حضرت امام هادی علیه السّلام مدینه را به قصد سامرا ترک نمود فرزند خود سیّد محمّد را در سن طفولیت در مدینه گذاشت و بعد از چند سال وی به پدر خود در سامرا ملحق گردید و مدّتی نیز در نزد وی باقی ماند.سپس خواست که به مدینه برگردد،اما چون در طول راه به شهر بلد رسید در آنجا مریض شده و در سال 252 ه ق دار فانی را وداع گفت.در آن هنگام سن او از بیست سال گذشته بود ⁽²⁾.

ما علّت بیماری شدید او را نمی دانیم؛آیا او از جانب دشمنان و حسودان عبّاسی خود مسموم شده بود،عبّاسیانی که چون دیگران گمان می کردند که پس از حضرت امام هادی علیه السّلام وی امام خواهد شد و احترام بیش از حدّ اقشار مختلف مردم نسبت به او بر آنان گران می آمد،یا این که فوت او در اثر بیماری ناگهانی و طبیعی بوده است؟

قلب حضرت امام حسن عسکری علیه السّلام در فقدان برادری که در نزد آن حضرت عزیزترین برادر بود شکست و موج هایی از مصیبت و عزا و حسرت در دل آن حضرت برخاست.آن حضرت در حالی که غرق در گریه و ناراحتی بود از منزل خارج شده و دل ها از دیدن چهره حزن آلودش چنان شکسته شد که زبان ها از سخن باز ایستاد و مردم همه به حالت صیحه و نوحه درآمده و حزن و اندوه قلب آن ها را سوراخ کرد ⁽³⁾.

6.علاقه حضرت امام حسن عسکری علیه السّلام به برادرش حسین

حسین پسر حضرت امام هادی علیه السّلام یگانه دوران،و از میان مردان استثنایی عقل بشری،میوه رسیده ای از ثمرات درخت تناور اسلام بوده است،وی به والایی ادب،وسعت اخلاق و بسیاری دانش ممتاز بوده است.همچنین روابط بسیار مستحکمی با برادر خود حضرت امام حسن عسکری علیه السّلام داشته و آن دو را به خاطر شباهت اسمی که به دو جدشان،دو ریحانه رسول خدا صلّی اللّه علیه و اله امام حسن و امام حسین علیهما السّلام داشتند به لقب سبطین می خواندند.

این نامگذاری در دوره ای که آن بزرگواران در آن می زیسته اند بسیار مشهور شده بود،ابو هاشم روایت می کند:«من سوار اسب شده و این آیه را که معمولا در هنگام سواری باید خواند قرائت کردم: سُبْحٰانَ الَّذِی سَخَّرَ لَنٰا هٰذٰا وَ مٰا کُنّٰا لَهُ مُقْرِنِینَ؛ پاک است کسی که این را برای ما رام کرد و[گرنه]ما را یارای [رام ساختن]آن ها نبود»یکی از سبطین این کلام را از من شنید،و گفت:تو در هنگام سواری[تنها]به این کار مأمور نشده ای،بلکه مأمور شده ای[که]چون بر روی مرکب قرار گرفتی نعمت پروردگار خود را به یاد آوری» ⁽¹⁾.

7.رابطه آن حضرت با برادرش جعفر

ما به روایت خاصی که برای ما نوع روابط حضرت امام حسن عسکری علیه السّلام را قبل از امامت با برادرش جعفر روشن کند دست نیافته ایم.اما روایاتی که در این باب وارد شده است بر این مطلب دلالت دارد که جعفر از

بدگویی کردن درباره برادرش حسن در نزد خلیفه ابایی نداشته است.چنان که از خوردن شراب نیز ابایی نداشته است،وی به همراه امام زندانی شد اما امام را آزاد کرده و او را آزاد نکردند،ولی امام علیه السّلام علیرغم این که برادرش جعفر به دلیل سعایت از آن حضرت و تظاهر به شرب خمر به زندان افتاده بود از زندان خارج نشد تا برادرش جعفر نیز از زندان خارج شود،قصد جعفر از همنشینی با متوکّل پایین آوردن شأن برادرش حسن بود.وی در نزد امامیه به کذّاب یعنی دروغگو معروف شده است.چراکه وی بعد از برادرش حسن علیه السّلام ادّعای امامت کرد.اما گفته شده که وی بعد از آن توبه کرده و توّاب لقب گرفته است ⁽¹⁾.

8.روایاتی که بر امامت حضرت امام حسن عسکری علیه السّلام تصریح دارد

اشاره

کسی که بخواهد در این موضوع یعنی روایات وارد شده در امامت حضرت امام حسن عسکری علیه السّلام تحقیق نماید همچون کسانی که در روایات وارد شده در مورد پدران بزرگوار آن حضرت نیز تحقیق می نمایند با سه نوع از روایات مواجه می گردد آن سه دسته عبارتند از:

الف-روایاتی که از حضرت رسول اکرم صلّی اللّه علیه و اله وارد شده است.

ب-روایاتی که از ائمّه بعد از پیامبر صلّی اللّه علیه و اله به جز پدر بزرگوار آن حضرت یعنی امام هادی علیه السّلام وارد شده است.

ج-روایاتی که از پدر بزرگوار آن حضرت امام هادی علیه السّلام وارد شده و بر امامت آن حضرت تصریح می نماید،که خود امام هادی علیه السّلام نیز امامتش هم به

واسطه روایات به اثبات رسیده و هم به واسطه معجزاتی که یکی از آن ها امامت زود هنگام آن حضرت است؛مانند پدر بزرگوارش حضرت امام جواد که در سنین قبل از بلوغ به مقام امامت رسیده و در همان سن کم توانست در مقابل همه هماوردخواهی هایی که در برابر امامت آن حضرت برانگیخته شده بود فائق آید و از همه بحث ها و احتجاجات با تأیید خداوندی پیروز بیرون آید.

الف-روایات وارده از حضرت رسول اکرم صلّی اللّه علیه و اله

این دسته از روایات،روایاتی است که صحابه و ائمّه علیهم السّلام آن ها را از پیغمبر اکرم نقل نموده و مشتمل بر ذکر اسامی امامان دوازده گانه است که خداوند متعال بر زبان پیامبر خود صلّی اللّه علیه و اله به کسانی که این دوازده تن را تصدیق نموده و از آن ها تبعیت نمایند وعده خیر و سعادت دو جهان داده و کسانی را که با این دوازده تن عداوت ورزیده و با آن ها مخالفت نمایند وعید عذاب و خواری در دنیا و آخرت داده است.

در همین جا ذکر این نکته ضروری است که امت اسلام در روزگار ما تن به تجزیه و کرنش در برابر استکبار جهانی و حیرت و سرگشتگی و شرایط سختی که الآن با آن دست به گریبان است نداده،مگر به سبب همین جدایی که میان او و امامان و پیشوایان اهل بیت علیهم السّلام واقع شده است،ما اکنون بخشی از احادیث پیامبر اکرم در این زمینه را می آوریم:

1.صدوق از محمّد بن ابراهیم بن اسحاق رضی اللّه عنه روایت نموده که گفت:

محمّد بن همّام ما را روایت کرده است که:احمد بن مابنداذ ما را روایت کرده است که:احمد بن هلال از محمّد بن ابی عمیره از مفضّل بن عمر از حضرت امام جعفر بن محمّد صادق علیه السّلام از پدرش از پدرانش علیهم السّلام از امیر المؤمنین علیه السّلام روایت نموده اند که فرمود:پیغمبر اکرم صلّی اللّه علیه و اله فرموده است:

«آن گاه که مرا در شب معراج به آسمان بردند پروردگارم جلّ جلاله به من وحی فرستاد و گفت:ای محمّد،من نگاهی به زمین انداختم و تو را انتخاب کردم و تو را پیامبر قرار دادم و از نام خود برای تو نامی مشتق نمودم.پس من محمودم و تو محمّد هستی،سپس نگاه دیگری به زمین انداخته و علی را از آن میانه انتخاب کردم و او را وصیّ و خلیفه تو و همسر دختر تو و پدر ذرّیه تو قرار دادم و اسمی از اسم های خودم را برای او انتخاب کردم.پس من علیّ اعلی هستم و او علی هست،و فاطمه و حسن و حسین را از نور شما آفریدم،سپس ولایت آن ها را بر ملائکه عرضه نمودم.پس هرکدام از ملائکه که آن ولایت را پذیرفت از مقرّبان من گردید.

ای محمّد،اگر بنده ای از بندگان من آنقدر مرا عبادت کند تا پاره پاره شده و مانند مشک پاره ای بر زمین افتد،سپس در روز قیامت در حالی به نزد من آید که منکر ولایت آنان باشد، هرگز او را در بهشت خود داخل نخواهم کرد و هرگز زیر سایه عرش خود نخواهمش آورد.

ای محمّد،آیا دوست داری آنان را ببینی؟

گفتم:آری ای پروردگارم.

خداوند متعال فرمود:سر بالا کن.

من سر بالا کردم.به ناگاه نورهای علی،فاطمه و حسن و حسین و علی بن حسین و محمّد بن علی و جعفر بن محمّد و موسی بن جعفر و علیّ بن موسی و محمّد بن علی و علی بن محمّد و حسن بن علی(و م ح م د)بن حسن قائم را در وسط آنان دیدم که به مانند ستاره ای درخشان می تابید،گفتم پروردگارا این ها چه کسانی هستند؟

خداوند متعال فرمود:این ها امامان و پیشوایان هستند و این همان قائمی است که حلال مرا حلال و حرام مرا حرام می کند و به واسطه او از دشمنان خود انتقام می جویم.او مایه راحتی اولیای من است و او همان کسی است که دل شیعیان تو را از ظالمان و منکران و کافران شفا می بخشد...» ⁽¹⁾.

2.از محمّد بن علی بن فضل بن تمام زیّات رحمه اللّه روایت شده است که گفت:

محمّد بن قاسم بر من روایت کرد و گفت:عباد بن یعقوب مرا روایت کرد و گفت:موسی بن عثمان مرا روایت کرد و گفت:اعمش مرا روایت کرد و گفت:

ابو اسحاق از حارث و سعید بن قیس از علی بن ابی طالب علیه السّلام مرا روایت کرد که گفت:رسول اکرم صلّی اللّه علیه و اله فرموده است:

من بر سر حوض کوثر بر شما وارد می شوم و تو ای علی ساقی حوض کوثر هستی و حسن نگاهبان آن است،حسین فرمانده،علیّ بن الحسین تعیین کننده،محمّد بن علی پخش کننده،جعفر بن محمّد هدایت کننده،موسی بن جعفر شمارنده محبّان و مبغضان و سرکوب کننده منافقان،علی بن موسی زینت بخش مؤمنان،محمّد بن علی جای دهنده اهل بهشت در درجاتشان،علی بن محمّد خواننده خطبه عقد برای شیعیان و تزویج کننده حور العین به آنان،حسن بن علی چراغ اهل بهشت که از وی نور می جویند و قائم که شفیع آنان در روز قیامت است.در روزی که خداوند جز به کسانی که بخواهد و به آن ها رضایت داشته باشد به هیچ کس اجازه شفاعت نخواهد داد ⁽¹⁾.

3.صدوق از محمّد بن موسی بن متوکّل رضی اللّه عنه روایت کرده است که گفت:

محمّد بن ابی عبد اللّه کوفی گفت:موسی بن عمران نخعی از عموی خود حسین بن یزید از حسن بن علی بن ابی حمزه از پدرش از حضرت جعفر بن محمّد صادق از پدرش از پدرانش علیهم السّلام روایت کرده است که فرمود:پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و اله فرموده است:

جبرئیل از خداوندگار عزّت جلّ جلاله مرا خبر داد که فرمود:هرکس بداند خداوندی جز من نیست و محمّد بنده و فرستاده من است و علی بن ابی طالب خلیفه من و ائمّه ای که از

فرزندان او هستند حجّت های من می باشند وی را با رحمت خود داخل بهشت کرده و با عفو خود از آتش جهنّم نجات می دهم.و هرکس به این مطلب شهادت ندهد و شهادت ندهد که علیّ بن ابی طالب خلیفه من است یا شهادت به این مطلب بدهد،اما شهادت ندهد که ائمّه از فرزندان او حجّت های من هستند به تحقیق،نعمت مرا انکار کرده،عظمت مرا کوچک شمرده و به آیات من کافر شده است.اگر چنین شخصی آهنگ من کند،راهش ندهم و اگر از من چیزی بخواهد محرومش کنم و اگر مرا بخواند صدایش را نشنوم.اگر دست دعا به درگاهم بردارد دعایش را مستجاب نمی کنم و اگر به من امید ببندد امیدش را ناامید می کنم.این جزای او از طرف من است و من به بندگان خود ستم روا نمی دارم.

در اینجا جابر بن عبد اللّه انصاری به پا خواست و عرضه داشت:ای رسول خدا ائمّه از فرزندان علی بن ابی طالب چه کسانی هستند؟

پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و اله فرمودند:

حسن و حسین دو سرور جوآنان اهل بهشت،سپس کسی که سرور عبادت کنندگان در زمان خویش است یعنی علیّ بن حسین،سپس باقر،محمّد بن علی،و تو ای جابر او را خواهی دید.پس هنگامی که او را دیدی سلام مرا به او برسان.

پس از او صادق،جعفر بن محمّد،سپس کاظم،موسی بن جعفر،سپس رضا،علی بن موسی،سپس تقی،محمّد بن علی،سپس نقی،علی بن محمّد و پس از او زکیّ،حسن بن علی و پس از او فرزندش که قائم به حق،مهدی امت من است.همان که زمین را چنان که پر از ظلم و جور شده باشد پر از عدل و داد خواهد کرد.

ای جابر،اینان خلفا،اوصیا،اولاد و عترت من می باشند.هرکس از آنان اطاعت و پیروی کند از من اطاعت نموده و هرکس ایشان را نافرمانی نماید مرا نافرمانی کرده است،هر کس آنان را یا یکی از آنان را انکار کند هر آینه مرا انکار نموده است،اینان همان کسانی هستند که خداوند عزّ و جلّ به واسطه آنان آسمان را از افتادن بر روی زمین جز به فرمانش حفظ

می کند،و همانانند که خداوند متعال به واسطه وجودشان زمین را از بلعیدن اهلش جلوگیری می نماید ⁽¹⁾.

4.و از عبد اللّه بن عبّاس روایت شده است که گفت:بر پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و اله داخل شدم در حالی که حسن بر دوش پیامبر و حسین بر روی زانوی آن حضرت نشسته،آن حضرت آن دو را می بوسید و می گفت:

«اللهم و ال من والاهما و عاد من عاداهما؛

خداوندا،هرکس این دو را دوست می دارد دوست بدار و هرکس این دو را دشمن می دارد دشمن بدار.سپس فرمود:

ای ابن عبّاس،گویا من این فرزند خود امام حسین را می بینم که محاسنش از خونش خضاب شده است.وی مردم را می خواند اما کسی ندایش را اجابت نمی کند و از مردم طلب یاری می کند اما کسی به یاری او نمی شتابد.

به آن حضرت عرضه داشتم:ای رسول خدا،چه کسی این کار را می کند؟

پیامبر اکرم فرمودند:

بدترین افراد امت من،آنان را چه می شود؟خداوند آنان را به شفاعت من نایل نگرداند.

سپس پیامبر اکرم فرمودند:

ای ابن عبّاس،هرکس این فرزند مرا در حالی زیارت کند که به حق او معرفت پیدا کرده است،برای او ثواب هزار حجّ و هزار عمره نوشته می شود.بدان که هرکس او را زیارت کند گویا مرا زیارت کرده و هرکس مرا زیارت کند گویا خداوند متعال را زیارت کرده است،و حق کسی که خداوند متعال را زیارت کند بر خدا این است که او را به آتش خود عذاب نکند،بدان که دعا در زیر قبّه و بارگاه او مورد اجابت واقع شده،شفا در تربت او قرار گرفته و ائمّه از فرزندان او می باشند.

به آن حضرت عرضه داشتم:ای رسول خدا،ائمّه بعد از شما چند تن می باشند؟

آن حضرت فرمودند:به تعداد حواریان عیسی،اسباط موسی و نقبای بنی اسرائیل.

به آن حضرت عرض کردم:ای رسول خدا آنان چند تن بودند؟

آن حضرت فرمودند:

آنان دوازده تن بودند؛ائمّه بعد از من نیز دوازده تن خواهند بود،اوّل آن ها علیّ بن ابی طالب و پس از او دو سبط من حسن و حسین،و هنگامی که حسین دار فانی را وداع گوید فرزندش علی و پس از علی پسرش محمّد و پس از محمّد پسرش جعفر و پس از جعفر پسرش موسی و پس از موسی پسرش علی و پس از علی پسرش محمّد و پس از محمّد پسرش علی و پس از علی پسرش حسن و پس از حسن پسرش که حجّت است.

ابن عبّاس گوید:به آن حضرت عرضه داشتم ای رسول خدا،این نام هایی بود که من تاکنون هرگز آن ها را نشنیده بودم!

پیامبر اکرم به من فرمودند:

ای ابن عبّاس،اینان ائمّه بعد از من هستند و آنان امنای معصوم و نجبای نیکوکارند.ای ابن عبّاس،هرکس در روز قیامت در حالی وارد عرصه محشر شود که عارف به حق آنان است، دست او را می گیرم و داخل بهشت می کنم،ای ابن عبّاس هرکس آن ها را انکار کند یا یکی از آن ها را ردّ نماید گویا مرا انکار یا ردّ نموده است و هرکس مرا انکار و ردّ نماید گویا خداوند متعال را منکر شده و ردّ نموده است.

ای ابن عبّاس به زودی زمانی خواهد آمد که مردم راه چپ و راست پیش خواهند گرفت.

پس اگر چنین زمانی شد تو از علی و حزب او تبعیت کن،چراکه او با حق است و حق با اوست و هرگز از هم جداشدنی نیستند تا روزی که هر دو در حوض کوثر بر من داخل شوند.

ای ابن عبّاس ولایت آنان ولایت من و ولایت من ولایت خداست.جنگ با آنان جنگ با

من و جنگ با من جنگ باخداست،و تسلیم در برابر آنان تسلیم در برابر من و تسلیم در برابر من تسلیم در برابر خدا می باشد.

سپس پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و اله این آیه را تلاوت فرمودند که: یُرِیدُونَ أَنْ یُطْفِؤُا نُورَ اللّٰهِ بِأَفْوٰاهِهِمْ وَ یَأْبَی اللّٰهُ إِلاّٰ أَنْ یُتِمَّ نُورَهُ وَ لَوْ کَرِهَ الْکٰافِرُونَ

می خواهند نور خدا را با دهان خود خاموش کنند،ولی خداوند نمی گذارد،مگر این که نور خود را کامل می کند،هرچند کافران را خوش نیاید ⁽¹⁾.

5.و از انس بن مالک روایت شده است که گفت:پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و اله فرمودند:

هنگامی که در شب معراج مرا به آسمان بردند دیدم که بر ساق عرش نوشته است:لا اله الاّ اللّه محمّد رسول اللّه،و او را با علی تأیید کردم و یاری بخشیدم،و دیدم که دوازده اسم با خط نور بر ساق عرش نوشته شده است که در آن ها علی بن ابی طالب و دو سبط من حسن و حسین و بعد از آن ها نه اسم دیگر نوشته شده بود.سه علی،دو محمّد و جعفر و موسی و حسن و نام حجّت در میان آن ها می درخشید.

گفتم:پروردگارا این ها اسامی چه کسانی هستند؟

پروردگارم جلّ جلاله مرا ندا داد که:این ها اوصیا از ذرّیه تو می باشند،به وسیله آن ها ثواب می دهم و به وسیله آن ها عقاب می کنم ⁽²⁾.

6.و از سهل بن سعد انصاری روایت است که گفت:از حضرت فاطمه زهرا دخت گرامی رسول خدا صلّی اللّه علیه و اله درباره ائمّه سؤال کردم.آن حضرت در پاسخ فرمودند:

رسول خدا صلّی اللّه علیه و اله همواره به علی علیه السّلام می فرمود:ای علی،تو امام و خلیفه پس از من

هستی،و به مؤمنان از خودشان سزاوارتری،پس هنگامی که تو از دار دنیا بروی،فرزندت حسن به مؤمنان از خودشان سزاوارتر است،پس هنگامی که حسن از دنیا برود فرزندت حسین به مؤمنان از خودشان سزاوارتر است،و هنگامی که حسین از دنیا برود فرزندش علی بن الحسین به مؤمنان از خودشان سزاوارتر است،پس هنگامی که علی از دنیا برود فرزندش محمّد از مؤمنان به خودشان سزاوارتر است،و هنگامی که محمّد از دار دنیا برود فرزندش جعفر بر مؤمنان از خودشان سزاوارتر است،و هنگامی که جعفر از دنیا برود فرزندش موسی بر مؤمنان از خودشان سزاوارتر است،و هنگامی که موسی از دار دنیا برود فرزندش علی بر مؤمنان از خودشان سزاوارتر است،و هنگامی که علی از دار دنیا برود فرزندش محمّد بر مؤمنان از خودشان سزاوارتر است،و هنگامی که محمّد از دنیا برود فرزندش علی بر مؤمنان از خودشان سزاوارتر است،و هنگامی که علی از دنیا برود فرزندش حسن بر مؤمنان از خودشان سزاوارتر است،و هنگامی که حسن از دار دنیا برود پس قائم مهدی بر مؤمنان از خودشان سزاوارتر است.خداوند متعال به دست او شرق و غرب زمین را فتح می نماید،این ها پیشوایان حق و زبان های راستگویی هستند،هرکه آنان را یاری کند خود یاری شده و هرکس آنان را وانهد خود وانهاده شده می باشد ⁽¹⁾.

7.از عبد اللّه بن عمر بن خطاب روایت شده است که گفت:پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و اله به علی بن ابی طالب علیه السّلام فرمود:

ای علی،من هشدار دهنده امت خود و تو هدایت کننده آنان،حسن،پیشوای آنان، حسین،رهبر آنان،علی بن الحسین،جمع کننده آنان،محمّد بن علی،دانای به آنان،جعفر بن محمّد،نویسنده آنان،موسی بن جعفر،شمارش کننده آنان،علی بن موسی عبوردهنده و نجات دهنده امت،طردکننده مبغضان و راهنمایی کننده مؤمنان آنان،محمّد بن علی،قائم و

رهبر ایشان،علی بن محمّد،پوشاننده و دانشمند آنان،حسن بن علی نداکننده آنان و عطاکننده به آنان و قائم خلف،ساقی و فراخواننده آنان است.ای عبد اللّه،در این مسأله به یقین عبرت هایی برای هوشیاران است ⁽¹⁾.

8.از عایشه روایت شده است که گفت:در خانه ما ایوانی بود که هرگاه پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و اله می خواست با جبرئیل علیه السّلام ملاقات نماید در آن ایوان با او ملاقات می کرد،یک بار رسول خدا صلّی اللّه علیه و اله در همان جا با جبرئیل ملاقات کرد و به من دستور داد تا نگذارم کسی به آن جا وارد شود،در این هنگام حسین بن علی علیه السّلام به نزد پیامبر آمد.جبرئیل گفت:این کیست؟

پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و اله پاسخ دادند:پسرم،آنگاه پیامبر اکرم او را گرفته و بر زانوی خود نشاندند،جبرئیل به آن حضرت عرضه داشت:اما آگاه باش که این پسر کشته خواهد شد.

پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و اله به جبرئیل فرمودند:چه کسی او را به قتل خواهد رساند؟

جبرئیل گفت:امت تو او را به قتل خواهند رساند.

پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و اله پرسید:آیا او را خواهند کشت؟!!

جبرئیل پاسخ داد:آری،و اگر بخواهی به تو خبر می دهم که وی در چه سرزمینی به قتل خواهد رسید،آنگاه به سمت سرزمین طفّ(کربلا)در عراق اشاره کرده و از آنجا خاکی سرخ رنگ برداشته و به پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و اله نشان داد و گفت:این خاک از محل قتل او می باشد.در این جا پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و اله گریستند.

جبرئیل به آن حضرت عرض کرد:«ای رسول خدا گریه نکن که به زودی خداوند متعال از قاتلان حسین به وسیله قائم شما اهل بیت انتقام خواهد کشید»،رسول خدا صلّی اللّه علیه و اله فرمودند:ای حبیب من جبرئیل،قائم ما اهل بیت

چه کسی است؟

جبرئیل پاسخ داد:وی نهمین فرزند از فرزندان حسین علیه السّلام می باشد، پروردگار من جلّ جلاله مرا چنین خبر داده است که از صلب حسین فرزندی به دنیا می آید که در برابر خداوند متعال بسیار خاضع و خاشع است سپس،از وی فرزندی به دنیا می آید و نام او محمّد است که مطیع خداوند است.سپس از نسل او پسری خارج می شود که نام او در نزد خداوند جعفر است و وی از جانب خدا سخن می گوید و در نقل سخن از خداوند صادق و راستگو است،و از نسل وی پسری خارج می شود که نام وی در نزد خداوند موسی می باشد که به خداوند متعال اطمینان داشته و در راه خداوند متعال محبّت می ورزد،و خداوند از نسل او فرزندی به وجود می آورد و نام او در نزد خدا علی است که راضی به قضای خدا و دعوت کننده به سوی خداوند عزّ و جلّ می باشد،سپس خداوند از نسل او فرزندی به دنیا می آورد که نامش در نزد خدا محمّد است که همگان را به سوی خداوند ترغیب نموده و از حریم الهی دفاع می نماید،آنگاه خداوند از نسل او پسرش را که نامش در نزد خداوند علی است خارج می کند که ولی خدا بوده و به خداوند متعال اکتفا می نماید،سپس از نسل او پسرش را که نامش در نزد خداوند متعال حسن است خارج می کند که مؤمن به خدا و ارشادکننده به سوی خداست،و سپس از نسل او کلمه حق و زبان صادق و ظاهرکننده حق و حجّت خداوند بر بندگان را خارج می نماید که دارای غیبتی طولانی است و خداوند متعال اسلام و اهلش را به وسیله او برتری می بخشد و کفر و اهل کفر را به وسیله او نابود می کند» ⁽¹⁾.

ب-روایات رسیده از ائمّه معصومین علیهم السّلام

1.روایتی از امام حسین علیه السّلام:از یحیی بن یعمر روایت شده است که گفت:

در نزد حسین علیه السّلام بودم که مرد عرب سیه چرده نقابداری بر آن حضرت وارد شده سلام کرد،امام حسین علیه السّلام جواب سلام او را داد.مرد گفت:ای پسر رسول خدا مسأله ای دارم و چندین مسأله از امام علیه السّلام پرسید و امام جواب همه مسائل را به او می داد و مرد می گفت:ای پسر رسول خدا راست گفتی،سپس گفت:مرا از عدد پیشوایان بعد از رسول خدا صلّی اللّه علیه و اله خبر بده.

آن حضرت فرمودند:آنان به عدد نقبای بنی اسرائیل دوازده تن می باشند.

مرد عرب گفت:نام آنان را برای من بازگو کن.

راوی گوید:امام حسین علیه السّلام لختی سر به زیر انداخت و سپس سربرداشت و فرمود:

بله،ای برادر عرب تو را خبر خواهم داد،همانا امام و خلیفه بعد از رسول خدا صلّی اللّه علیه و اله امیر المؤمنین علیه السّلام است،و حسن و من و نه تن از فرزندان من که از آن ها پسرم علی و بعد از او پسرش محمّد و بعد از او پسرش جعفر و بعد از او پسرش موسی و بعد از او پسرش محمّد و بعد از او پسرش علی و بعد از او پسرش حسن و بعد از او مهدی می باشد که وی نهمین از فرزندان من است که در آخر الزّمان به امر دین قیام می نماید.

راوی گوید:اعرابی برخاست و این اشعار را در مدح آن حضرت می خواند:

«در حالی که گونه هایش می درخشید؛پیامبر دست بر پیشانیش کشید»

«پدر و مادرش از والاترین[طوایف]قریش و جدش بهترین اجداد است» ⁽¹⁾.

2.روایتی از حضرت امام سجاد علیه السّلام:از ابو خالد کابلی روایت شده است که گفت:بر مولای خود حضرت علی بن الحسین زین العابدین علیه السّلام داخل شدم و دیدم که کتابی در دست آن حضرت است که آن را مطالعه کرده و شدیدا گریه می کند.

عرضه داشتم:این کتاب چیست؟

آن حضرت فرمودند:

«هذه نسخة اللوح الذی أهداه اللّه تعالی إلی رسول اللّه صلّی اللّه علیه و اله فیه اسم اللّه تعالی و رسول اللّه،و أمیر المؤمنین علی،و عمی الحسن بن علی،و أبی،و اسمی و اسم ابنی محمد الباقر،و ابنه جعفر الصادق،و ابنه موسی الکاظم و ابنه علی الرضا و ابنه محمد التقی،و ابنه علی النقی،و ابنه الحسن العسکری،و ابنه الحجة القائم بأمر اللّه المنتقم من أعداء اللّه الذی یغیب غیبة طویلة ثم یظهر فیملأ الأرض قسطا و عدلا کما ملئت جورا و ظلما»؛

این نسخه لوح است که خداوند متعال آن را به رسول خدا صلّی اللّه علیه و اله اهدا نموده و در آن اسم خداوند متعال و رسول خدا و امیر المؤمنین علی و عمویم حسن بن علی و پدرم و اسم من در آن نوشته شده است همچنین اسم فرزندم محمّد باقر و فرزندش جعفر صادق و فرزندش موسی کاظم و فرزندش علی الرّضا و پسرش محمّد تقی و پسرش علی نقی و پسرش حسن عسکری و پسرش حجّت قائم به امر خدا و انتقام کشنده از دشمنان خدا که غیبتی طولانی خواهد داشت و سپس ظاهر خواهد شد و زمین را همچنان که پر از ظلم و جور شده باشد پر از عدل و داد خواهد نمود ⁽¹⁾.

3.روایتی از حضرت امام باقر علیه السّلام:از ورد بن کمیت،از پدرش کمیت بن ابی المستهل روایت می کند که گفت:بر سیّد و مولای خود حضرت ابو جعفر محمّد بن علی باقر علیهما السّلام داخل شدم و عرضه داشتم:ای فرزند رسول خدا،من درباره شما اهل بیت چند بیت شعر سروده ام.آیا اجازه می دهید من آن شعرها را برای شما بخوانم؟آن حضرت به من اجازه داد و من شروع به خواندن کردم:

«روزگار مرا خنداند و گریانید چراکه روزگار دارای تغییرات و رنگ های مختلف است»

«اما گریه من به خاطر آن نه تنی است که در صحرای طفّ مورد خیانت قرار گرفتند و همگی کشته شده و در کفن ها پیچیده شدند» ⁽¹⁾.

امام باقر علیه السّلام با شنیدن این اشعار گریسته و فرمودند:«خداوندا گناه گذشته و آینده کمیت را ببخش».

و هنگامی که به این بیت از شعر رسیدم که:

«کی خواهد آمد روزی که حق در میان شما قیام کند و کی خواهد آمد روزی که مهدی دوم شما به پا خیزد» ⁽²⁾.

آن حضرت فرمودند:«ان شاء اللّه خیلی سریع خواهد بود،سپس فرمودند:

ای ابا المستهل،همانا که قائم ما نهمین فرزند از فرزندان حسین علیه السّلام می باشد.چراکه ائمّه بعد

از رسول خدا صلّی اللّه علیه و اله دوازده تن هستند و دوازدهمین آن ها قائم است».

به آن حضرت عرضه داشتم:ای سرور و مولای من،این دوازده تن چه کسانی هستند؟

آن حضرت فرمودند:«أولهم علی بن أبی طالب،و بعده الحسن و الحسین،و بعد الحسین علی بن الحسین و أنا ثم بعدی هذا»اوّل آنان علی بن ابی طالب و بعد از او حسن و حسین و بعد از حسین علی بن حسین و من و بعد از من این پسر»،و دست خود را بر شانه جعفر گذاشتند.

به آن حضرت عرضه داشتم:بعد از او چه کسی خواهد بود؟

آن حضرت فرمودند:

«انه ابنه موسی،و بعد موسی ابنه علی و بعد علی ابنه محمد و بعد محمد ابنه علی و بعد علی ابنه الحسین،و بعد الحسن ابنه محمد و هو القائم الذی یخرج فیملا الدنیا قسطا و عدلا و یشفی صدور شیعتنا».

حجّت پس از او،فرزندش موسی و بعد از موسی پسرش علی و بعد از علی پسرش محمّد و بعد از محمّد پسرش علی و بعد از علی پسرش حسن و بعد از حسن پسرش محمّد که او قائم است؛همان کسی که قیام می نماید و جهان را پر از عدل و داد نموده،دل شیعیان ما را شاد می کند ⁽¹⁾.

4.روایتی از حضرت امام صادق علیه السّلام:از علقمة بن محمّد حضرمی از حضرت امام صادق علیه السّلام روایت شده است که فرمود:«ائمّه دوازده تن هستند».

به آن حضرت عرضه داشتم:ای پسر رسول خدا،نام آن ها را برای من بازگو فرما؟

آن حضرت جواب دادند:

از آنان که گذشته اند علی بن ابی طالب،حسن،حسین،علی بن الحسین،محمّد بن علی و سپس من.

به آن حضرت عرضه داشتم:ای پسر رسول خدا پس از شما چه کسی خواهد بود؟

آن حضرت فرمودند:من به پسرم موسی وصیّت کرده ام و او امام پس از من است.

به آن حضرت عرضه داشتم:پس بعد از موسی چه کسی خواهد بود؟

آن حضرت فرمودند:

پسرش علی که به رضا مشهور است و در سرزمین غربت در خراسان دفن خواهد شد، سپس بعد از علی پسرش محمّد و بعد از محمّد پسرش علی و بعد از علی پسرش حسن و مهدی از فرزندان حسن است ⁽¹⁾.

5.روایتی از حضرت امام موسی بن جعفر علیه السّلام:صدوق با سند خود از عبد اللّه بن جندب از موسی بن جعفر علیه السّلام روایت کرده است که فرمود:

در سجده شکر نماز بگو:«تقول فی سجدة الشکر:اللهم إنی اشهدک و اشهد ملائکتک و رسلک و جمیع خلقک أنک أنت اللّه ربی،و الإسلام دینی،و محمدا نبیی،و علیا و الحسن و الحسین،و علی بن الحسین،و محمد بن علی و جعفر بن محمد و موسی بن جعفر و علی بن موسی،و محمد بن علی،و علی بن محمد، و الحسن بن علی،و الحجة بن الحسن بن علی،أئمتی بهم أتولی و من أعدائهم أتبرأ».

خداوندا من،تو و ملائکه و رسولانت و همه خلق تو را گواه می گیرم که همانا تو پروردگار من اللّه هستی،اسلام دین من است،محمّد پیامبرم،و علی و حسن و حسین و علی بن الحسین و محمّد بن علی و جعفر بن محمّد و موسی بن جعفر و

علی بن موسی و محمّد بن علی و علی بن محمّد و حسن بن علی و حجّة بن الحسن بن علی پیشوایان من می باشند.من به آن ها تولّی می جویم و از دشمنان آن ها اعلام برائت و بیزاری می کنم ⁽¹⁾.

6.روایتی از حضرت امام رضا علیه السّلام:صدوق از احمد بن زیاد بن جعفر همدانی رضی اللّه عنه روایت کرده است که گفت:علی بن ابراهیم از پدرش از عبد السّلام بن صالح هروی روایت کرده که گفت:از دعبل بن علی خزاعی شنیدم که می گفت:قصیده خود را برای مولای خود حضرت علی بن موسی الرّضا علیه السّلام خواندم که مطلعش این بیت بود:

مدارس آیات خلت من تلاوة و منزل وحی مقفر العرصات

و چون به این بیت رسیدم که:

«به پا خاستن امامی که به یقین به پا خواهد خاست و به نام خدا قیامی مبارک به پا خواهد کرد»

«وی در میان ما همه حق ها را از همه باطل ها جدا خواهد کرد و هر خوبی و بدی را جزای درخور خواهد داد» ⁽²⁾

در اینجا حضرت رضا علیه السّلام شدیدا گریسته،سپس سربرداشته و به من فرمودند:

ای خزاعی،روح القدس این دو بیت را بر زبان تو جاری ساخته است،آیا می دانی این امام کیست و چه زمانی قیام خواهد کرد؟

عرضه داشتم:نه ای مولای من،فقط شنیده ام که امامی از میان شما اهل بیت قیام خواهد کرد و زمین را از فساد پاک کرده و چنان که پر از ظلم و جور شده باشد پر از عدل خواهدش نمود.

آن حضرت فرمودند:ای دعبل،امام بعد از من پسرم محمّد و بعد از محمّد پسرش علی و بعد از علی پسرش حسن و بعد از حسن پسرش حجّت قائمی است که همه باید در زمان غیبتش منتظرش باشند و در زمان ظهورش از وی اطاعت کنند.اگر از دنیا به جز یک روز باقی نمانده باشد خداوند عزّ و جلّ آن روز را آنقدر طولانی می کند تا او قیام کند و زمین را چنان که پر از ظلم و جور شده باشد پر از عدل و داد نماید ⁽¹⁾.

7.روایتی از حضرت امام جواد علیه السّلام:صدوق از عبد الواحد بن محمّد عبدوسی عطّار رضی اللّه عنه روایت کند که گفت:علی بن محمّد بن قتیبه نیشابوری گفت:حمدان بن سلیمان روایت کرد و گفت:صقر بن ابی دلف روایت کرد و گفت:از حضرت ابو جعفر محمّد بن علی الرّضا علیهما السّلام(امام جواد علیه السّلام)شنیدم که می فرمود:

امام پس از من پسرم علی است.فرمان او فرمان من و کلام او کلام من و پیروی از او پیروی از من می باشد و امام پس از او پسرش حسن می باشد که فرمان او فرمان پدرش،کلام او کلام پدرش و فرمانبرداری از او فرمانبرداری از پدرش می باشد.سپس آن حضرت سکوت فرمودند.

به آن حضرت عرضه داشتم:ای فرزند رسول خدا،بعد از حسن چه کسی امام خواهد بود؟

آن حضرت شدیدا گریسته سپس فرمودند:همانا که بعد از حسن پسرش قائم به حق است که همه انتظارش را می کشند ⁽²⁾.

ج-روایات امام هادی علیه السّلام درباره امامت امام عسکری علیه السّلام

وقتی که روایاتی را که از حضرت امام هادی علیه السّلام در مصادر حدیثی مورد اعتماد به دست ما رسیده است به صورت کلی مطالعه می کنیم،به چند نکته مهم دست می یابیم که به روایاتی که-به صورت اشاره یا تصریح-بر امامت حضرت امام حسن عسکری علیه السّلام بعد از پدرش دلالت دارد،مرتبط است.این نکات از این قرارند:

1.یکی از مسائلی که از تحقیق در این روایات به دست می آید این است که این روایات به تدریج و به مناسبت های مختلف از حضرت امام هادی علیه السّلام صادر شده است،نمی توان از این نکته غفلت کرد که مراعات ملاحظات امنیتی توسط امام هادی علیه السّلام در این تدریج نقش بسزایی داشته است.ما این تدریج را در کیفیت بیان مصداق و طرح آن برای مسلمانان می بینیم.می بینیم که امام علیه السّلام گاهی این امر را به صورت مبهم و گاه به صورت اشاره سریع و گاهی به صورت تصریح بیان نموده است.

همچنین این تدریج را در کیفیت مطرح کردن مسأله نیز مشاهده می کنیم.

چراکه می بینیم گاه آن حضرت این موضوع را در برابر یک فرد یا دو فرد بیان نموده،گاه در برابر جمع محدودی به بیان این مطلب می پردازد و در مورد دیگری مشاهده می کنیم که آن حضرت برای این تصریح چهل نفر شاهد می گیرد.

هم چنان که می بینیم آن حضرت در گام اوّل یکی از نشانه هایی را که به این مطلب اشاره دارد به مخاطبان می دهد،گاه بیش از یک نشانه و شاهد قرار می دهد تا اشتباهی پیش نیاید،در جای دیگری می بینیم موضوع جانشینی امام عسکری علیه السّلام را به صورت«نص»نوشته و آن را به یک راوی ثقه و مورد اعتماد

ارسال می نماید و در مورد دیگر می بینیم آن حضرت برای تحقق این امر بعد از وفات خود شواهدی را که کشف از این امر می کند به جا می گذارد تا به وضوح بیشتر این امر دامن زده باشد.

2.مسأله دیگری که از بررسی این روایات به دست می آوریم این است که روایاتی که در پاسخ سؤالات وارده درباره کسی که بعد از حضرت امام هادی منصب امامت را به دوش می کشد می باشد،قبل از وفات فرزند آن حضرت محمّد آغاز شده و به تدریج این گونه روایات تا اواخر زندگی شریف حضرت امام هادی علیه السّلام ادامه می یابد.

علیرغم این که بیشترین گمان ها معطوف به امامت محمّد(ابو جعفر)فرزند بزرگ امام هادی علیه السّلام بعد از آن حضرت بود،در زمان حیات وی هیچ نصّ صریحی نسبت به امامت او نیافته ایم.بلکه گاه روایاتی یافته می شود که می توان از آن ها نفی امامت از او را از آن ها دریافت.چه این که از کلمات امام علیه السّلام نیز درمی یابیم که بیان این امر را به وقت مناسب واگذار می کرده اند.اما پس از این که ابو جعفر دار فانی را وداع گفت،اشارات آن حضرت به امامت امام حسن عسکری آغاز شده و پس از آن اشارات،به تدریج تصریحات آمده،تا آنجا که این تصریحات متواترا به گوش راویان ثقه و شیعیانی که به امر امامت اهتمام می ورزیدند می رسید.

3.دو روایتی که در رابطه با امر امامت از حضرت امام هادی علیه السّلام قبل از وفات فرزندش محمّد صادر شده،روایت دوّم و هفتم از روایاتی است که در کافی در باب اشاره و نصّ بر حضرت امام عسکری علیه السّلام روایت شده است.

اینک به این دو روایت توجّه کنید:

روایت هفتم:سند این روایت،به علی بن عمرو عطّار می رسد که گوید:در

زمانی که ابو جعفر فرزند حضرت ابو الحسن عسکری یعنی حضرت امام هادی علیه السّلام در قید حیات بود بر آن حضرت داخل شدم و گمان داشتم او جانشین آن حضرت است،پس به آن حضرت عرضه داشتم:خداوند مرا فدای شما کند.کدام یک از فرزندان شما به امر امامت اختصاص یافته است؟آن حضرت فرمودند:«هیچ کسی را به این امر اختصاص ندهید تا دستور من به شما برسد».عطّار گوید:بعدا نامه ای به آن حضرت نوشته و در آن از آن حضرت پرسیدم:این امر یعنی امامت به چه کسی خواهد رسید؟آن حضرت در پاسخ نوشتند:در پسر بزرگ من خواهد بود.وی گوید:و ابو محمّد(امام حسن عسکری علیه السّلام)بزرگتر از ابو جعفر بود.

آنچه که در این روایت ملاحظه می شود این است که حضرت امام هادی علیه السّلام برای بار اول بیان این امر را به فرصت دیگری موکول می کنند و هنگامی که سؤال کننده برای دوّمین بار به وسیله نامه از آن حضرت سؤال می کند به جواب می رسد اما از روایت فهمیده نمی شود که آیا نامه ای که برای دومین بار نوشته است در زمان حیات ابو جعفر بوده یا بعد از وفات او؟اگرچه این گونه نامه نگاری با زنده بودن او بیشتر جور می آید.اما در عین حال می بینیم که امام علیه السّلام به جواب او را تصریح نداده،بلکه با رمز به او جواب می دهد.

مضافا به این که روایت دیگری هم هست که تصریح دارد،محمّد پسر بزرگ حضرت امام هادی علیه السّلام بوده است و آن روایت با روایت فعلی تعارض می کند،چراکه در این روایت راوی ادّعا می کند که امام حسن عسکری بزرگترین پسر امام هادی علیه السّلام بوده است.البته روایات دیگری هم از خود امام هادی علیه السّلام با این مضمون روایت شده است که امام حسن عسکری بزرگترین