جلسه 1389/02/13

بسم الله الرحمن الرحیم



قسمتی از مسئله در بحث قبل حل شد که در حقیقت به این نتیجه رسیدیم: همین مقدار که انسان به وسیله ی یک نفر دیگر به امام متصل باشد کافی است و لازم نیست که امام را ببیند یا صف مقدم را ببیند، الآن مسئله ی هشتم را شروع می کنیم ودر این مسئله سه فرع داریم، فرع اول روشن است، فرع دوم و سوم هم روشن است، فقط باید بدانیم که فرع دومی با سومی چه فرق دارند؟

فرع اول این است که اگر امام در محرابی که به صورت مقصوره ساخته شده بایستد، مقصوره در حقیقت اسم مفعول قصر است، بعد از شهادت علی علیه السلام، دیدند که خلفا یکی بعد از دیگری به قتل می رسند، معاویه فکر کرد که ممکن است نوبت من هم برسد، فلذا در فکر افتادند که در محراب یک اطاقکی به نام مقصوره بسازند که تنها امام در آنجا بایستد و دیگر کسی نتواند در حال نماز امام را ترور کند، به آن اتاق که در درون محراب می ساختند، مقصوره می گفتند و امام در حال نماز در آنجا می رفت، و این مقصوره در هر طرف خود دو گوشواره داشت، می فرماید نماز کسانی که در دو جانب مقصوره ایستاده اند باطل است، چون آنها امام را اصلاً نمی بینند و هیچ نوع ارتباطی با امام ندارند، روبروی آنها دیوار است و درب مقصوره هم در سط واقع شده که اینها مقابل درب نیستند بلکه در دو طرف درب واقع شده اند، که امام را می بیند، مسلماً نماز کسی که در مقابل درب وباب ایستاده صحیح است. چرا؟ چون در مقابل درب واقع شده وامام را می بیند، درب اگر کوچک باشد، فقط یکنفر می تواند در مقابل آن بایستد، اما اگر وسیع باشد،دو یا سه نفر می توانند روبروی درب باشند. ولذا من در این عبارت نوشته ام: «الواقف أمام الباب»،و گاهی نوشته ام: «الواقفین أمام الباب»، یعنی گاهی یک نفر مقابل درب می ایستد و گاهی نفرهای می ایستند، کسانی که مقابل باب هستند، نماز شان صحیح است و جای بحثی نیست.

حال اگر این طرف و آن طرف واقف صف درست شد، کسی که روبروی درب است، هم از جانب ایمن و هم از جانب ایسرش صف درست شد، آیا نماز آنها صحیح است یا صحیح نیست؟ طبق بحثی که در جلسه ی قبل کردیم، صحیح است.چرا؟ چون همین مقداری که به وسیله ی کسی که امام را می بیند، اتصال پیدا کردند کافی است هر چند امام را نبیند.

المسألة الثامنة

در این مسئله ی هشتم چند فرع وجود دارد که باید یکی پس از دیگری مورد بحث و بررسی قرار بگیرند:

فرع اول

لو کان الإمام فی محراب داخل فی جدار و نحوه لا یصحّ اقتداء من علی الیمین أو الیسار ممن یحول الحائط بینه و بین الإمام.

فرع دوم

و یصحّ اقتداء من یکون مقابلاً للباب، لعدم الحائل بالنسبة إلیه، بل و کذا من علی جانبیه ممّن لا یری الإمام، لکن مع اتصال الصفّ علی الأقوی.- چون صف متصل است و به کسی می رسد که امام را مشاهده می کند- و إن کان الأحوط العدم.- یعنی بگوییم صحیح نیست، ولی اقوی همان صحت است-

فرع سوم

و کذا الحال إذا زادت الصفوف إلی باب المسجد فاقتدی من فی خارج المسجد مقابلاً للباب و وقف الصفّ من جانبیه، فان الأقوی صحّة صلاة الجمیع و ان کان الاحوط العدم بالنسبة إلی الجانبین.

فرق فرع دومی با سومی این است که در اولی باب، باب مقصوره است، آنکس که مقابل باب ایستاده، پشت سر امام است،ولذا نماز افرادی که در دو طرف او قرار گرفته اند (جانبیه) نیز صحیح و درست است، ولی در اینجا باب، باب مقصوره نیست بلکه باب مسجد است، کسی که در بیرون درب مسجد قرار گرفته و صف جلوی خودش را می بیند، هم نماز او درست است و هم نماز کسانی که در کنار و دو طرف او صف کشیده اند ، حتی نماز کسانی که پشت سر آنان قرار گرفته اند نیز درست است.

چرا مرحوم سید دوتا فرع ذکر کرده است؟

چون در روایت داریم که وراء الباب، فلذا بین فقها اختلاف است بر اینکه آیا مراد از این باب، باب المقصورة است یا باب المسجد. از این رو مرحوم سید سه فرع مطرح کرده، یعنی دومی باب المقصورة است و مقابل باب المقصورة، اما سومی مقابل باب المسجد است نه مقابل باب المقصورة.

بررسی فرع اول

فرع اول قضایا قیاستها معها هر چند در ایران مصداق ندارد، ما جای را نداریم که امام جماعت در یک اطاقک که از هر طرف پوشیده است برود،این دو نفر گوشواره اند،یعنی مقابل دیوارند که در وسط آن درب قرار گرفته، مسلماً نماز این دو نفر باطل است. چرا؟ چون هیچ نوع اتصالی به امام ندارند.

بنابراین، فرع اول از قبیل قضایا قیاستها معها است. چون هیچ نوع اتصالی نیست، البته این فرع در ایران وجود خارجی ندارد و ما در ایران یک چنین مکانی نداریم. اما اینکه در سایر کشور های اسلامی یک چنین چیزی وجود دارد یا ندارد، چندان اطلاعی نداریم.

بررسی فرع دوم

اما کسانی که حیال باب مقصوره واقع شده اند،مثلاً باب مقصوره باز است و دو نفر هم در دو طرف، کنار و دو گوشواره مقصوره ایستاده اند، یک نفر هم پشت سر باب است به گونه ای که امام را در مقصوره می بیند و فاصله ی این آدم هم با امام خیلی کم است. مسلماً نماز کسی که پشت سر امام واقع شده، صحیح است.

«إنّما الکلام» در نماز کسانی است که این طرف و آن طرف مقصوره ایستاده اند،آیا نماز آنها صحیح است یا نه؟

دیدگاه استاد در فرع اول

البته ما گفتیم که نماز آنها نیز صحیح است، ولی در میان علمای محل بحث است، مرحوم محقق علی الظاهر صحح نمی داند، علامه هم صحیح نمی داند.

عبارت مرحوم محقق در شرائع

یظهر من المحقق فی الشرائع و العلّامة فی القواعد إختصاص الصحّة بالواقف وراء الباب، قال محقق:

إذا وقف الإمام فی محراب داخل فصلاة من یقابله ماضیة دون صلاة من علی جانبیه إذا لم یشاهدوه» الشرائع1/126.

این غیر از آن دوتا گوشواره است، یعنی آن در فرع اول بود.

عبارت مرحوم علامه در قواعد

قال العلّامة فی القواعد: «و لو صلّی الإمام فی محراب داخل صحّت صلاة من یشاهده» القواعد:1/315.

فقط صلات کسی که وراء الباب است صحیح می باشد، اما کسانی که متصل به کسی است که «وقف أمام الباب»،نماز آنها درست نیست.

ولی باید بدانیم که نزاع سر چیست؟

نزاع در یک کلمه خلاصه می شود و آن این است که آیا میزان این است که حتما انسان یا امام را ببیند یا صف متقدم را ببیند که امام را می بیند؟ اگر میزان این باشد، حتماً نماز کسانی که این طرف و آن طرف وراء الباب است،باطل است. چرا؟ چون نه امام را می بیند و نه متقدم را. چون جلوش دیوار است.

اما اگر بگوییم میزان در صحت نماز، این نیست که یا امام را ببیند یا صف مقدم را، بلکه میزان این است که آنکس را ببیند که یا امام را می بیند یا صف مقدم را می بیند، اگر این را میزان قرار بدهیم، این درست است، درست است آن کسانی که این طرف و آن طرف «من وقف وراء الباب» هستند، هم امام را نمی بینند و هم صف مقدم را نمی بیند، اما کسانی را می بینند که آنان امام را می بینند یا بلا واسطه مانند بغل دستی، یا مع الواسطه اگر صف طولانی است.

تمام نزاع در این است که «هل الشرط فی صحّة الصلاة و انعقاد الجماعة»، که ماموم، امام را ببیند یا صف مقدم را؟

یا میزان اعم است، یعنی امام را ببیند یا صف مقدم را و یا کسی را ببیند و متصل بشود که او مشاهد الإمام است، اگر دومی باشد، بغل دست اینها هر چند طولانی بشود صحیح است.

عبارت مرحوم شیخ انصاری

«و المسألة مبنیة علی تعیین ما هو المعتبر فی صحّة الجماعة، فهل المعتبر مشاهدة المأموم، المتقدم المشاهد للإمام – این را میزان قرار بدهیم، نماز بغل دستی ها صحیح نیست، چون بغل دستی ها هیچگاه صف مقدم را نمی بینند که آنها امام را ببیند.- أو یکفی مشاهدة المأموم المشاهد – و إن لم یکن متقدماً- بل کان مع غیر مشاهد فی صف واحد، مثلاً لو وقف بعض المأمومین بحذاء باب – یشاهد الإمام – فوقف علی جانبیه جماعة، فهل تبطل صلاة هؤلاء- علی الأول تبطل، چرا؟ چون بغل دستی ها نه امام را می بیند و نه صف مقدم را.- لأنّهم لا یشاهدون من قدّامه أحداً من الإمام أو المأمومین؟ أو یصنع لأنّهم یشاهدون من أحد جانبیهم، المأموم الواقف بحذاء الباب قولان؟» کتاب الصلاة للشیخ الأنصاری:339.

در هر حال بحث در این است آیا میزان این است که حتماً باید امام را ببیند یا صف مقدم را، یا به کسی برسد که امام را می بیند هر چند جلویش دیوار باشد؟

علی الأول نماز جانبین درست نیست،اما علی الثانی نماز جانبین درست است و مرحوم شیخ انصاری کمی مایل به بطلان است.

و وصف الشخ الأعظم البطلان أقوی القولین مستدلّاً بقوله علیه السلام: فی صحیحة زرارة «فإن کان بینهم سترة أو جدار فلیس تلک لهم بصلاة إلّا من کان بحبال الباب» - فقط یک نفر را استثنا کرده، یعنی آنکس که «وقف بحیال الباب»، (من کان بحیال الباب) اما بغل دستی را نمی گیرد،یعنی نماز بغل دستی درست نیست، این استثنا علامت حصر است، مرحوم شیخ انصاری از همین روایت، استفاده ی حصر کرده و فرموده استثنا افاده حصر می کند. فقط نماز آنکس که مقابل باب است صحیح می باشد، اما بغل دستی را شامل نیست.

یلاحظ علیه

ما از فرمایش ایشان جواب دادیم و گفتیم:

اولاً این حصر، حصر حقیقی نیست،چون منحصر به «أمام الباب» نیست،بلکه هم نماز أمام الباب صحیح است و هم نماز کسانی که پشت سر أمام الباب صف کشیده اند.چرا؟ چون همه ی اینها یا امام را می بینند یا صف مقدم را.

پس معلوم می شود اینکه می فرماید: «إلّا من کان بحیال الباب» این حصر، حصر حقیقی نیست ،چون اگر حصر حقیقی باشد، باید بگوییم صفی که پشت سر «من کان بحیال الباب» نماز همه ی شان باطل است و حال آنکه همه ی علما می گویند نماز آنان صحیح است. چرا؟ چون ضابطه صدق می کند، ضابطه این است که یا امام را ببینند یا صف مقدم را، اینها صف مقدم را می بینند، منتها صف مقدم گاهی یک نفر است و گاهی چند نفر است که پشت سر همدیگر صف می کشند، تمام اینها نماز شان درست است.

چرا؟ چون افقی یا امام را می بینند یا «من یشاهد الإمام» را.

پس حصر، حصر حقیقی نیست و فقط ناظر به «من وراء الباب» نیست.

ثانیاً: این حصر می خواهد بگوید آن افرادی که در کنار دو گوشواره ایستاده اند باطل است، صلات «من وراء الباب» صحیح است نه «من کان فی جانب هذا و ذاک» یعنی در دو طرف محراب.

به بیان دیگر این می خواهد بگوید که نماز جلو تری ها باطل است که به عنوان حفاظت به دو طرف محراب می ایستادند و نماز می خواندند و حال آنکه نه امام را می دیدند و نه کسی را که امام را می بینند. پس این حصر، حصر حقیقی نشد و برای آن دوتا دلیل آوردیم.

اولاً: ما تنها نیستیم که می گوییم نماز کسی که وراء بالباب واقع شده اند صحیح است، چون کسانی که پشت سر «من وراء الباب» صف کشیده اند نیز درست است. یعنی صحت منحصر به «من وقف وراء الباب» نیست، بلکه کسانی که در دو طرف او یا پشت سر او صف کشیده اند نیز درست است.

ثانیاً: این روایت ناظر به کسانی است که در دو جانب محراب ایستاده اند، نماز آنها باطل است چون نه امام را می بینند ونه کسی را که او امام را می بیند.

إنّ الحصر ناظر إلی بطلان الواقفین فی جناحی المقصورة لإنقطاعهم عن الإمام رأساً، لا إلی الواقف أو الواقفین فی جانبی الواقف حیال الباب، و الشاهد علی هذا قوله بعد،هذه الفقرة المشتملة علی الحصر حیث قال: «هذه المقاصیر لم یکن فی زمان أحد من الناس و إنّما أحدثهما الجبّارون لیست لمن صلّی خلفها – مقتدیاً بصلاة من فیها –صلاة» فإنّ قوله: «لمن صلّی خلفها» - ضمیر به مقصوره بر می گردد- دلیل ظاهر علی أن الفقرة ناظرة لمن صلّی خلفها المقصورة الّذی هو عبارة عن یمینها و یسارها، لا من صلّی فی یمین الواقف أمام المفتوح أو یساره حیث یشاهدون من یشاهد الإمام.

بنابراین، دلیل محقق ضعیف است، ایشان گویا به این روایت نظر کرده و فقط یک نفر را استثنا کرده که وراء الباب ایستاده است و خیال کرده نماز کسانی که دو طرف «من وقف حیال الباب» ایستاده اند باطل است.

و لی ما گفتیم این حدیث ناظر به افرادی که در دو طرف «من وقف بحیال الباب» صف کشید ه اند نیست، بلکه ناظر به کسانی است که در دو گوشه ی مقصوره ایستاده و نه امام را می بینند و نه کسی را که او امام را می بیند. به دلیل اینکه بعد از جمله ی «من وقف بحیال الباب» می گوید: «و هذة المقاصیر لم یکن فی زمان أحد من الناس و إنّما أحدثهما الجبّارون لیست لمن صلّی خلفها – مقتدیاً بصلاة من فیها –صلاة» فإنّ قوله: «لمن صلّی خلفها» ضمیر «خلفها» به «مقصورة» بر می گردد.

خخلاصه ما در اینجا سه مسئله داریم:

الف: صلات کسانی که در گوشواره ی مقصوره ایستاده اند، بدون شک باطل است.

ب: صلات کسانی که مقابل در ایستاده اند و امام را می بینند، صحیح است.

ج: صلات کسانی که در دو طرف «الواقف بحیال الباب أو الواقفین بحیال الباب» نیز صحیح است. و هم چنین نماز کسانی که پشت سر آنان صف کشیده اند، صحیح است.

اینکه مرحوم محقق فرموده که حصر در اینجا حصر حقیقی است، درست نیست و برای عدم حصر حقیقی بودن، دوتا دلیل اقامه کردیم که بیان شد و نیاز به تکرار نیست.