جلسه 1389/01/29

بسم الله الرحمن الرحیم



موضوع: جواز اقتدا به امام از راه دور و ملحق شدن به صف

المسألة الثلاثون

إذا حضر المأموم الجماعة فرأی الإمام راکعاً و خاف أن یرفع الإمام رأسه إن التحق بالصفّ، نوی و کبّر و موضعه ثمّ مشی فی رکوعه، أو بعده أو فی سجوده.

و فی المسألة فروع

بعضی از مسائل این بود که امام را در حال تشهد درک می کردیم، برخی هم این بود که امام را در سجده یا در حال رکوع درک می کنیم.

مسئله ی سی ام هم در حقیقت یک مسئله ای است شبیه مسئله پیشین و غالباً اتفاق می افتد.

فرع اول

مثلاً انسان وارد مسجد می شود که امام در حال رکوع است و اگر انسان بخواهد بیاید و در صف ملحق به امام بشود، ممکن است امام سر از رکوع بر دارد، فقها اجازه می دهند در همان نقطه ای که دور است ، تکبیر (الله اکبر) را بگوید و رکوع را هم انجام بدهد،بعداً کم کم بیاید و در صف ملحق بشود، چرا؟ برای اینکه درک نماز جماعت را بکند.

مخصوصاً اگر انسان بداند که امام در آخرین رکعت جماعت است، که اگر بخواهد وارد صف بشود، امام سر از رکوع بر می دارد، برای اینکه جماعت را درک کرده باشد، از همان نقطه ی دور تکبیر را می گوید، رکوع می رود، سجود می رود و کم کم وارد صف می شود، البته در این مسئله چند فرع داریم، چون بعداً که می خواهیم حدیث را بخوانیم، باید این فروع را از این حدیث در بیاوریم، علی الظاهر در این مسئله ما هشت فرع داریم.

فرع اول همین بود که بیان شد، یعنی اگر وارد مسجد شدیم و دیدیم که امام در حال رکوع است و مهلت نیست که خود را به صف برسانیم، از همان نقطه ی دور اقتدا کن.

فرع دوم

فرع دوم این است که بعد از آنکه من اقتدا کردم و اگر بخواهم به امام ملحق بشوم، کی ملحق بشوم و کی راه بروم؟

گاهی می گویند در حال رکوع راه برود، گاهی می گویند بعد از رکوع راه برود، گاهی می گویند بعد از سجدتین راه برود.

مرحوم سید مکان مشی و مشی را مقید به رکوع نکرده و حال آنکه در روایت دارد که در همان حال رکوع کم کم پیش برود و به صف ملحق بشود، مرحوم سید می گوید،مشی در حال رکوع و بعد از رکوع، در حال سجود و بعد از سجود، در حالی که روایات ما فقط حال رکوع است مگر اینکه الغای خصوصیت کنیم.

فرع سوم

آیا این اجازه ای که شرع مقدس به ما داده است برای چیست؟ آیا فقط برای این است که راه دور است و آنکه معفو است همان دوری راه است، یعنی به خاطر دوری راه معفو است(الأبتعاد من الإمام أو الصفّ)،

و اگر راه دور نیست و من می توانم به همان صف آخر به امام اقتدا کنم، ولی دلم می خواهد به فضیلت بیشتر برسم، اقتدا کنم از راه دور، کم کم بیایم و ملحق به صف اول بشوم، آیا این اجازه ای که شرع مقدس به ما داده فقط به خاطر ابتعاد است و فقط دوری راه را عفو کرده، یا اینکه اجازه ی شرع مقدس فقط بخاطر دوری نیست، مثلاً خودم را به صف آخر رسانده ام، اگر تکبیر (الله اکبر) را هم بگویم، می رسم، ولی می خواهم از این راه به صف اول ملحق بشوم که به فضیلت بیشتر برسم، آیا روایات این را هم می گیرد یا نمی گیرد؟

فرع چهارم

فرع چهارم این است که اگر من بخواهم راه بروم، چطور راه بروم، آیا جلوتر راه بروم، یا از یمین و یسار راه بروم، گاهی هم می گویند خلف، خلف را باید تصور کرد که خلف چگونه است، معمولاً امام به قبله است، انسان پشت سرش است، مگر اینکه بگوییم از سمت راست یا از سمت چپ وارد مسجد شده و می خواهد عقب تر بیاید و به صف ملحق بشود، علی ای ّ حال مشی به امام است، مشی به جانب یمین است، مشی به جانب یسار است، یا خلف را هم می گیرد؟

فرع پنجم

فرع پنجم، آیا اینکه من تکبیر را می گویم، بخاطر این است که راه دور است یا یک عذر دیگری هم است؟

مثلاً حائل و مانعی هم است، اگر بخواهم این مانع را بردارم، امام سر از رکوع بر می دارد، پشت این مانع، می گویم الله اکبر، امام را درک می کنم، کم کم این مانع را از پیش خود بر می دام، مثلاً بین من و امام نوپانی است، الله اکبر می گویم، دیدم اگر نوپان را بردارم، طول می کشد، الله اکبر می گویم، بعداً مانع را بر می دارم، آیا این را هم می گیرد یا نه؟

فرع ششم

فرع ششم، اگر بخواهم راه بروم، آیا پاهایم را بکشم (جرّ الرجلین) یا می توانم به صورت معمولی قدم بر دارم؟

بعضی از علما گفته اند که باید «جرّ الرجلین» باشد، حتی اگر در حال سجود می خواهی راه بروی، باید همانند بچه ها راه بروی (سینه خیز یا چار دست و پا).

فرع هفتم

فرع هفتم این است که آیا در حال رفتن می توانم ذکر را بگویم یا نه؟ راه بروم و بگویم «سبحان ربّی العظیم و بحمده» یا ذکر رکوع را در حال رفتن نمی شود گفت، بلکه باید در حال ثبات گفت؟

فرع هشتم

فرع هشتم این است که آیا این حکم مخصوص مسجد است یا مکان های دیگر را از صحن مسجد، خانه و جاهای دیگر را هم شامل است؟

اقوال علما

قال الشیخ فی الخلاف: « إذا دخل المسجد و قد رکع الإمام و خاف أن تفوته تلک الرکعة جاز أن یحرم و یرکع و یمشی فی رکوعه حتّی یلحق بالصفّ، إن لم یجیء مأموم آخر، فإن جاء مأموم آخر وقف موضعه و به قال أحمد و إسحاق.

وقال الشافعی: إن وجد فرجة فی الصفّ دخل فیه و إلّا جذب واحداً إلی خلفه و وقف معه – اگر دید که جای خالی نیست، تک و تنها نایستد، بلکه دامن یک نفر از جلوی ها را بگیرد و او را در کنار خودش قرار بدهد، چون تک بودن صف مشکل است- و إن لم یفعل و أحرم وحده کره له ذلک و انعقدت صلاته، و به قال مالک و أبوحنیفه و أصحابه و قال النخعی و داود و ابن لیلی: إنّ صلاته لا تنعقد- اگر تنها باشد، صلاتش منعقد نمی شود، بلکه یا باید کسی در بغل و کنارش باشد یا یک نفر را از صف جلو به سوی خودش بکشد-» الخلاف: 1/555، المسألة: 298.

و قال المحقق: «إذا دخل و الإمام راکع و خاف فوت الرکوع رکع و یجوز أن یمشی فی رکوعه حتّی یلحق بالصفّ» الشرائع: 1/125.

و قال العلّامة: «لو دخل المسجد فرکع الإمام، فخاف فوت الرکوع جاز أن یکبّر و یرکع و یمشی راکعاً حتّی یلتحق بالصفّ قبل رفع رأس الإمام أو یأتی آخر فیقف معه تحصیلاً لفضیلة الجماعة» التذکرة: 4/330.

و فی الجواهر بعد عبارة المحقق« بلا خلاف صریح أجده فی شیء من ذلک» کما اعترف به غیر واحد.الجواهر: 14/12.

معلوم شد که مسئله هم پیش اهل سنت معنون است و هم پیش ما،و «مفتابه» نیز هست، یعنی از اعراض خبری نیست. حال که اقوال علما تا حدودی برای ما معلوم شد، نوبت آن رسیده که سراغ روایات برویم و ما در این زمینه سه روایت داریم.

بررسی روایات

1: محمد بن الحسن (شیخ طوسی) باسناده عن الحسین بن سعید –اهوازی، یعنی روایت را از کتاب حسین بن سعید گرفته است، حسین بن سعید به کمک برادرش سی کتاب نوشته اند، ولی متأسفانه هیچ اثری از آن کتاب ها در دست ما نیست، اگر واقعاً مرحوم شیخ و مرحوم کلینی و مرحوم صدوق این کتاب ها را در یکجا جمع نمی کردند، معلوم نبود که چه اتفاق می افتاد، اگر کسی رجال نجاشی را نگاه کند، ایشان به هر عالمی که می رسد، هر عالمی برای خودش سی تا یا چهل تا، یا پنجاه تا کتاب دارد، ولی از این آن کتاب ها خیلی کمی در اختیار ماست، چون شیعه همیشه در انزوا بوده و حکومتی نداشته، حکومت در دست جائران بوده فلذا آنان اجازه نمی دادند که اثر بماند، یک مرتبه در کتاب خانه شیخ طوسی هجوم می آورند و همه ی کتاب ها را با کتاب خانه یکجا به آتش می کشند، قبل از آن هم کتاب خانه ی دار الحکمه را که در کرخ بود و د ر آن حدود ده هزار جلد کتاب شیعی و غیر شیعی وجود داشت، به آتش کشیدند، غرض اینکه این کتاب ها فعلاً در اختیار نیست- ، عن حماد بن عیسی – متوفای 190، حماد بن عثمان هم در 212، فوت کرده است- عن حریز ابن عبد الله – سجیستانی، اهل سیستان و بلوجستان بود، سیستان و بلوجستان در آن زمان مرکز تشیع بود و شیعیان بسیار قوی و غیرتمند داشته است، البته در میان شان نواصب هم بوده است-، عن محمد بن مسلم، عن أحدهما علیهما السلام «أنّه سئل عن الرّجل یدخل المسجده فیخاف أن تفوته الرکعة، فقال: یرکع قبل أن یبلغ القوم و یمشی و هو راکع حتی یبلغهم»

از این روایت بسیاری از فروعی که بعداً خواهیم گفت استفاده می شود، منتها این روایت دارد که «یدخل المسجد». ولی ما بعداً خواهیم گفت که این عنوان، عنوان غالب است،یعنی قید وارد در مورد غالب است، چون غالبا مردم نماز را در مسجد می خوانند. ضمناً راه رفتنش هم در حال رکوع است، «و یمشی و هو راکع»، این روایت صحیحه است.

2: وباسناده (شیخ) عن محمد بن علیّ بن محبوب - این غیر از حسن بن محبوب است، حسن بن محبوب در 150 متولد شده و در 224 از دنیا رفته، یعنی در زمان امام جواد علیه السلام فوت کرده ، اما محمد بن علیّ بن محبوب در زمان غیبت صغری بوده و در سال 272 فوت کرده، به او می گویند: «ممّن لم یروی عنهم» علیهم السلام، در کتاب های رجالی بابی دارند که می گویند : «ممّن لم یروی عنهم» علیهم السلام، یعنی از آن افرادی است که مستقیماً از امام نقل روایت نکرده است، عن العباس بن معروف- ثقه است- عن عبد الله ابن مغیرة- از اصحاب اجماع است- عن أبان بن عثمان – ایشان هم از اصحاب اجماع است و به او می گویند ناووسی، ناووس یک محله ی در کوفه بوده و ایشان را نسبت به آنجا داده اند نه اینکه ناووس یک مذهب باشد – عن عبد الرحمن بن أبی عبد الله -البصری، ایشان از فقهای بصره است و شیعه مذهب – قال: «سمعت أبا عبد الله علیه السلام یقول: إذا دخلت المسجد و الإمام راکع فظننت إن مشیت إلیه رفع رأسه قبل أن تدرکه فکبّر و ارکع، فإذا رفع رأسه فاسجد مکانک، فإذا قام فالحق بالصفّ- این مربوط به رکعت اول است که تشهد تویش نیست - فإذا جلس فاجلس مکانک، فإذا قام فالحق بالصفّّ – این جمله مربوط به رکعت دوم است که تشهد تویش است-» الوسائل: ج5، الباب 49 من أبواب صلاة الجماعة، الحدیث3.

از این روایت معلوم می شود که راه رفتن بعد از سجدتین است، حالا یا در رکعت اول یا در رکعت دوم. اما روایت اول می گفت در حال رکوع است.

3:و باسناده عن سعد – در 301 فوت کرده، گاهی می گویند: 299، مرحوم صدوق 306 متولد شده و در سال 381، قهراً روایت را از کتاب سعد گرفته است، سعد کیست؟ ایشان سعد بن عبد الله قمّی اشعری- عن محمد بن الحسین – محمد بن الحسین ابن أبی خطّاب است که در 262 فوت کرده،- عن الحکم بن مسکین – تاریخش روشن نیست، عن اسحاق بن عمّار – که فطحی است، همه ی شان ثقه هستند، ولی چون این آدم فطحی است، پس روایت می شود موثقه، زیرا نتیجه تابع اخس مقدمات است. به قول شاعر که می گوید:

إنّ الزّمان تابع للأنزلی*** تبعاً نتیجة للأخس الأرذلی، معنای شعر این می شود که زمانه تابع آدم های پست است، همان گونه که نتیجه تابع اخس ارذل است، از علم منطق در شعر خودش استفاده کرده است- قال: قلت لأبی عبد الله علیه السلام: «أدخل المسجد و قد رکع الإمام فأرکع برکوعه و أنا وحدی و أسجد فإذا رفعت رأسی أیّ شیء أصنع؟ فقال:(قال) قم فاذهب إلیهم، و إن کانوا قیاماً فقم معهم، و إن کانوا جلوساً فاجلس معهم» همان مصدر، الحدیث6.

بحث ما در فرع اول تمام شد که در آن سه روایت داریم و روایت دیگر هم نداریم. اما در بقیه ی فروع روایت نداریم، فلذا باید از اینجا و آنجا یک چیز های را سر هم کنیم.

بررسی فرع دوم

الفرع الثانی: فی موضع المشی فقد مرّ إنّ موضعه عند المحقق هو الرکوع و امّا المصنّف فقد عممه إلی الرکوع و بعد الرکوع و بعد السجود و بین السجدتین و بعدهما أو حال القیام للثانیة. و أمّا المنّصوص فهی عبارة عن الموارد التالیة:

1: المشی راکعاً کما فی صحیحة محمد بن مسلم.

2: بعد السجدتین کما فی موثقة إسحاق بن عمّار قال: «واسجد فإذا رفعت رأسی أی شیء أصنع؟ قال علیه السلام: فقم و اذهب إلیهم إن کانوا قیاماً فقم، ألخ»

3: حال القیام للثانیة کما فی صحیحة عبد الرحمن: «قال فکبّر و اکع فإذا رفع رأسه فاسجد مکانک فإذا قام فألحق بالصف».

پس ما سه نوع روایت داشتیم، یکی می گوید: راکعاً، دیگری می گوید بعد از سجدتین، روایت عبد الرحمن می گوید: حال القیام للثانیة، همین که بلند می شوی، به صورت نیم خیز جلو برو، فرقش با دومی این است که دومی می گوید،هرگاه ایستادی، برو. اما روایت عبد الرحمن می گوید تمام قیام لازم نیست،قیام ناقص هم کفایت می کند، یعنی همین که بلند می شود، به همان صورت کم کم جلو برود.

بررسی فرع سوم

آیا این راهی را که امام صادق و ائمه ی اهل بیت علیهم السلام پیش بینی کرده اند و اهل سنت هم دارند، معلوم می شود که ریشه در کلام رسول الله صلّی الله علیه و آله و سلّم هم داشته، فقط بخاطر یک مشکل است که همان مشکل دوری باشد،چون از نظر ما بعد و دوری مضر است، بر خلاف اهل سنت بعد را مشکل نمی دانند، مثلاً طرف در خانه ی خود نشسته، امام در مسجد الحرام است، از همان خانه ی خود اقتدا می کند، یا امام در مسجد الحرام است و این آدم در دکان و مغازه ی خودش است، از همان جا اقتدا می کند.

اما از نظر ما بعد یکی از شرائط جماعت است و بعد (دوری) غیر از حائل است، این فقط برای این است که بعد (دوری) معفو عنه است. این فقط برای حل یک مشکل است که همان مشکل دوری باشد تا کم کم فاصله را کم کنیم و به امام و صف برسیم، اما اینکه حائل را هم می گیرد و حل می کند یا نه؟

ظاهراً فقط مشکل دوری و بعد را حل می کند نه سائر مشکلات را از قبیل حائل و غیر حائل.

هل الإلتحاق لغایة رفع الابتعاد غیر المحفوظ فی حال الاختیار أو لغایة أخری کطلب المکان الأفضل أو للفرار عن کراهة الوقوف فی صف وحده و بعبارة أخری:

بل الالتحاق لأجل وجود مسافة بینه و بین الصفّ الأخری أزید ممّا یتخطی (بیش از یک قدم است) الذی یبطل القدوة فیمشی لیکون الحد الفاصل علی حد جائز أو یمشی لغایة صدّ خلل الصفوف – صف ها فاصله دارند، من راه می روم تا صفّ ها را پر کنم –أو لضیق مکان المصلّی أو لاتمام الصف أو لطلب مکان الأفضل أو للفرار لکراهة الوقوف فی صف واحد. الظاهر هو الأول دون الثانی و الروایات منصبة علیه دون الآخر و مضافاً أنّ المسألة معنونة فی فقه أهل السنّة.

ظاهراً فقط مجوز این است که بعد دوری راه مضر نیست، ولی اگر ابتعاد نیست و شما می توانید به صف برسید، اما به افضل نمی رسید، انسان در اینجا حق ندارد که بخاطر رسیدن به افضل، در بین نماز شروع به راه رفتن کند و اقتدا کند. مجوز برداشتن حوائل هم نیست، فقط مجوز این است که این راه دور که در حال اختیار مبطل است، اما در این صورت مبطل نیست. از این روایت هم بیش از این استفاده نمی شود.