جلسه 1389/01/24

بسم الله الرحمن الرحیم



موضوع: حکم نماز کسی که یقین یا اطمینان دارد که اگر تکبیر را بگوید در رکوع به امام می رسد

المسألة السادسة و العشرون

الأحوط عدم الدخول إلی مع الإطمئنان بادراک رکوع الإمام و ان کان الأقوی جوازه مع الاحتمال و حینئذ فإن أدرک صحّت و إلّا بطلت.

این مسئله در حقیقت دارای سه فرع است، فرع اول این است که انسان یقین یا اطمینان دارد که اگر تکبیر را بگوید، به رکوع امام می رسد. فرع دوم این است که اگر تکبیر را بگوید آیا به رکوع امام می رسد یا نه؟

فرع سوم بنا بر هردو صورت، اگر این آدم امام را در رکوع درک نکرد، تکلیفش چیست، یعنی به رکوع رفت بدون اینکه امام را در رکوع درک کند.

پس فرع اول در حقیقت یک فرع روشن است که اگر انسان مطئمن باشد یا یقین داشته باشد که اگر تکبیر را بگوید به امام می رسد، این فرع اول یک فرع روشن است. چرا؟ چون علم حجت است حتی اطمینان هم از نظر ما علم عرفی است، اصولاً علم در نظر عرف همان اطمینان است. باید دانست که ما یک علم منطقی داریم و یک علم عرفی، علم منطقی همان اعتقاد جازم را می گویند که همان علم ارسطوئی باشد، اما علمی که در قرآن و اخبار به کار رفته، به معنای اطمینان است.

بنابراین، خواه عالم باشد و خواه اطمینان داشته باشد، اگر تکبیر را بگوید، کارش یک کار به حق است و اگر امام را در رکوع هم درک کرد که چه بهتر!

فرع دوم این است که شاک است بر اینکه آیا امام را در رکوع درک می کند یا درک نمی کند؟

موضوع: حکم نماز کسی که شک دارد اگر تکبیر را بگوید در رکوع به امام می رسد یا نمی رسد؟

آیا مجوز دارد که در حال شک تکبیر را بگوید، چون ممکن است که امام را درک بکند یا ممکن است که درک نکند، اینجا هم از نظر ما اشکالی ندارد. چرا؟ رجاءً تکبیر را می گوید و معنانی رجاء نیز همین است که بگوید: خدایا! لعلّ من این امام را درک کنم، فلذا تکبیر را می گوید. اگر در واقع به امام رسد که چه بهتر و اگر هم نرسید، تکلیف دیگر دارد، بنابراین، شک هم مهم نیست.

بله! ممکن است که کسی اشکال کند که در نماز جزم در نیت شرط است و این آدم جزم در نیت ندارد، ما در علم اصول گفتیم که جزم در نیت هم لازم نیست، چون اگر جزم در نیت لازم باشد، باید باب احتیاط را ببندیم.

پس هردو فرع جای بحث نیست، اگر مطئمن باشم که در رکوع امام را درک می کنم، قطعاً می توانم تکبیر را بگویم، اگر شاک هم باشم باز می توانم تکبیر را بگویم، منتها جازم نیستم و ما در علم ثابت کردیم که جزم لازم نیست.

فرع سوم اگر رسید که چه بهتر، اما اگر تکبیر راگفت و به رکوع هم رفت، ولی متأسفانه امام را در رکوع درک نکرد، در اینجا می گوییم نمازش باطل است. چرا باطل است، و چرا بعضی می گویند صحیح است؟

اما اینکه باطل است چون رکن زیادی است، یعنی زیادی رکن است، «لا تعاد الصلاة إلّا من خمسة» اینجا را می گیرد، ممکن است شما بگویید که : آقا! هنوز مرکب شما خشک نشده، خودت گفتی که عامد عن عذر داخل در «مسثنی منه» است نه داخل در مستثنی،

جوابش این است که عامد «عن عذر» به شرط اینکه در نماز باشد، ولی این آدم هنوز وارد نماز نشده.

بله! اگر در نماز باشد و عامد عن عذر باشد، قاعده ی «لا تعاد» او را می گیرد و داخل در «مستثنی منه» است نه داخل در مستثنی که «إلّا من خمسه» باشد.

در هر صورت اگر امام را در رکوع درک نکرد، غالباً رساله های عملیه می گویند نمازش باطل است. چرا؟ لزیادة الرکن.

إن قلت: زیادی رکن اگر عن عذر باشد، اشکالی ندارد.

قلت: این در جایی است که این آدم در عبادت باشد، ولی در مانحن هنوز وارد عبادت نشده یا اقل شک داریم که وارد عبادت شده یا نه؟

بیان آیة الله حکیم

مرحوم آیة الله حکیم می فرماید نماز این آدم فرادی می شود، یعنی نیت جماعتش لغو است و فرادی محسوب می شود، آیا ما می توانیم این مطلب را تصدیق کنیم نسبت به این روایت که می گوید: « و إن رفع رأسه قبل أن ترکع فقد فاتتک الرکعة». دیگر این رکعت از بین می رود. نه اینکه بگوییم این آدم نمازش فرادی می شود. این عبارت قالب فرادی نیست، و اگر فرادی بود می گفت (و إن رفع رأسه قبل أن ترکع فلک الصلاة فرادی) اینگونه می گفت؛ ولی می گوید: «فقد فاتتک الرکعة» اینکه می گوید رکعت فوت شد، کنایه از است که نماز شما باطل است. مگر اینکه بگوییم «فاتتک الرکعة» یعنی جماعتش فوت شده، اما فرادایش محفوظ است، اینکه حمد و سوره را نخواندیم اشکالی ندارد، چون حمد و سوره جزء «مستثنی منه» است نه جزء مستثنی.

ولی مرحوم آقای حکیم در این فتوا متفرّد است که می فرماید ممکن است بگوییم نماز این آدم درست است، چون اگر فرادی باشد؛ حمد و سوره را هم که نخوانده است اشکالی ندارد. اگر کسی احتیاط کند، آن هم یک مسئله ای است، بگوید نمازش درست است و تمام کند، و دوباره از سر بگیرد، والاّ روایت «و إن رفع رأسه قبل أن ترکه فقد فاتتک الرکعة» این یک رکعت امام را درک نکرده، یعنی جماعت را درک نکرده و نمازش صحیح نیست. نه اینکه «ادرکت الرکعة فرادی و لم تدرک جماعتاً) این عبارت از آن در نمی آید.

بحث ما در این مسئله به پایان رسید، که گفتیم دو فرع اولش روشن است، فرع سومش قابل بحث بود، دو فرع اولش این بود که مع القطع می شود «الله اکبر» گفت، مع الشک باز می شود «الله اکبر» گفت.

فرع سومش این بود که تکبیر را گفتیم، اگر امام را درک کردیم چه بهتر، اما اگر درک نکردیم، مشهور می گوید نمازش باطل ا ست. چرا؟ لزیادة الرکن، فقط مرحوم آیة الله حکیم می گوید نمازش صحیح است،منتها به صورت فرادی.

مسئله ی قبلی این بود که مع القطع می تواند وارد بشود، مع الشک هم می تواند وارد بشود. اگر امام را درک کرد که فبها، و اگر درک نکرد باطل است.

المسألة السابعة والعشرون

لو نوی و کبّر فرفع الإمام رأسه قبل أن یرکع أو قبل أن یصل إلی حدّ الرکوع لزمه الانفراد أو انتظار الإمام قائماً إلی الرکعة الأخری فیجلعها الأولی له، الخ.

این مسئله با مسئله ی قبلی جوهراً فرق دارد. چون مسئله ی قبلی این بود که مع القطع و الشک می تواند وارد بشود، اگر امام را درک کرد، فبها. اما اگر امام را درک نکرد، نمازش باطل است.

پس این دوتا مسئله جوهراً فرق دارد، در مسئله قبلی «الله اکبر» گفت و درک نکرد. اینجا نیز «الله اکبر» را گفت، ولی امام را درک نکرد. منتها با این تفاوت که در اولی درک نکرد و به حد رکوع هم رسید؛ اما در اینجا هوشیار بود، «الله اکبر» گفت، درک نکرد، اما هوشیار بود به حد رکوع نرسید، یا ایستاده بود که امام از رکوع بلند شد و یا خم شده بود و هنوز اصول اصابع به زانو نرسیده بود که امام بلند شد.

خلاصه هر دو فرع در اینکه طرف امام را درک نمی کند مشترک است با این تفاوت که در اولی به رکوع می رود، اما در دومی یا قائماً است یا منحنیاً، ولی به حد رکوع نرسیده. اینجا چه کنیم؟

البته این مسئله فروع سه گانه دارد که ما فعلاً فرع اول را بحث می کنیم.

اقوال

در اینجا سه قول است، البته مرحوم سید دو قول را ذکر کرده است، و حال آنکه در مسئله سه قول وجود دارد. در رساله های عملیه هم هست.

آدمی که «الله اکبر» بگوید و امام را در رکوع درک نکند، خودش هم به حد رکوع نرسد. اینجا سه وجه وجود دارد:

الاول: الانفراد؛ همان انفرادی که مرحوم حکیم در مسئله ی قبلی می گفت، اینجا نیز می آید، منتها با این تفاوت که مرحوم حکیم انفراد را زمانی می گفت که به حد رکوع رسیده بود؛ ولذا ما اشکال کردیم؛ ولی در اینجا اینگونه نیست. یعنی به حد رکوع نرسیده بود، قصد انفراد کند. این قول از نظر ما اقوی است.

الثانی: انتظار الامام الی الرکعة الآتیه، من تکبیر (الله اکبر) را گفتم و می خواستم خم بشوم که امام بلند شد . من منتظر می مانم، امام وقتی برای رکعت دوم بلند شد به او ملحق می شوم؛ و دیگر تکبیره لازم نیست و همین تکبیرة الاحرام کافی است.

قول سومی هم در اینجا هست که مرحوم سید در متن نگفته و آن این است که عقب نماند، رکوع نرود، بلکه با امام به سجده برود، بعدا که امام تشهد می خواند، آیا این آدم هم تشهد را بخواند یا نخواند؟ آن یک مسئله ی دیگر است.

قول سوم این است که نه انفراد را قصد کند و نه منتظر بشود، بلکه با امام همراهی کند. زمانی که امام به سجده رفت، ممکن است رکعت اولش باشد، من هم سجد می کنم و با امام بلند می شوم، امام رکعت دومش است و من رکعت اولم، آیا تکبیرةالاحرام را هم بگویم یا نه؟ فیه اختلاف؛ یعنی در مسئله اختلاف وجود دارد، حال باید دید که از این سه قول، کدام را انتخاب کنیم؟

نظریه ی استاد

از نظر من قول اول اقوی و روشن است. قبل از آنکه اقوال را بخوانیم، بهتر است که چند جمله از علما بخوانیم. صفحه 72 سطر 2.

عبارت صاحب مدارک

قال فی المدارک: إذا أدرکه بعد رفع رأسه من الرکوع فلا خلاف فی فوات الرکعة، لکن استحب أکثر علمائنا للمأموم التکبیر و متابعة الإمام فی السجدتین(همان قول سوم را گفته، یعنی قول اول را نگفته که انفراد باشد، قول سوم را که انتظار باشد هم نگفته است، بلکه فقط قول سوم را گفته است) و لم یعتدّ بهما و اختلفوا فی وجوب استئناف النیّة و تکبیرة الإحرام(حال که با امام همراهی کرد و بلند شد، رکعت دوم امام است و رکعت اول من، به همان تکبیره و نیت اکتفا کند یا از نو نیت کند و تکبیره را بگوید؟ غالباً می گویند تکبیر را از نو بگوید، چون آن تکبیر قبلی یک نوع نمایش بود)بعد ذلک، و یظهر من العلامة فی المختلف (در قول سوم توقف کرده) التوقف فی هذا الحکم من أصله» المدارک:4/385.

و قال فی المستند: یستحب له التکبیر و الدخول مع الإمام بالسجدتین بغیر رکوع» مستند الشیعه للعراقی:8/155.

و إلی هذا الوجه أشاره فی المستمسک و قال: کان علی المصنّف أن یضمّ عدلا آخر و هو السجود مع الإمام کما صنعه غیره» المستمسک: 7/208.

این عبارت ها را برای این خواندم تا معلوم بشود که قول سوم هم قائل دارد، یعنی صاحب مدارک، (علامه توقف نموده) مرحوم نراقی هم آن را گفته است.

بررسی اقوال

قول اول بهترین قول است. چرا؟ لأجل تعدد المطلوب، من تکبیر (الله اکبر) را گفتم و در باطنم تعدد مطلوب است، می گویم: خدایا! من نیت و قصدم نماز جماعت است، اگر نشد، فرادی می خوانم، به این می گویند تعدد مطلوب. من که ماموم هستم، مخالف انفراد نیستم، بلکه می خواهم نماز بخوانم، اگر فرد افضل(که جماعت باشد) گیرم آمد که چه بهتر، اما اگر فرد افضل گیرم نیامد، لا اقل فرد فاضل (فرادی) از دستم نرود.

علی الظاهر این قول مطابق قواعد است هر چند نص در این زمینه نداریم، ولی مطابق قواعد است، البته به شرط اینکه در دل جناب ماموم تعدد مطلوب باشد، یعنی در درجه ای اول در دلش صلات جماعت باشد و در مرحله ی بعدی نماز فرادی. به این می گویند: تعدد مطلوب.

قول دوم: حال باید ببینیم که قول دوم چگونه است؟ قول دوم انتظار بود، یعنی من همین که تکبیر را گفتم، امام سر از رکوع برداشت، آیا من بایستم و منتظر بمانم تا امام بر گردد و در رکعت دوم به امام ملحق بشوم، دیگر اینجا نباید تکبیره را بگویم، چون فعل زیادی انجام نمی دهم، این «قول» دو روایت دارد، دلالت یکی از آنها خوب است، اما به شرط اینکه الغای خصوصیت کنیم، اما دیگری دلالتش ضعیف است.

اما آنکه دلالت دارد، عبارت است از موثق عمّار:

«سألت أبا عبد الله علیه السلام عن رجل أدرک الإمام و هو جالس بعد الرکعتین؟ قال: یفتتح الصلاة و لا یقعد مع الإمام حتّی یقوم» الوسائل: ج 5، الباب 49 من أبواب صلاة الجماعة، الحدیث4.

من وارد مسجد شدم، دیدم امام می گوید: « اشهد أن لا إله إلّا الله»؟ حضرت می فرماید: معطل نشود، تکبیر را بگوید ،منتها همراه امام ننشیند، حتی یقوم الإمام، اگر من امام را در حال تشهد درک کردم، معطل نشوم که تشهدش تمام بشود، بلکه تکبیر را بگویم و بایستم، بعد از آنکه امام از تشهد بلند شد، من به امام ملحق بشوم، دلالت این روایت بر مسئله، احتیاج به الغای خصوصیت دارد، به این معنا که بگوییم چه فرق می کند که امام را در حال جلوس و تشهد درک کند یا در حال قیام و ایستاده درک کند یا در رکوع درک نکند؟ اینجا هم می ایستم که امام جلوس و تشهد را انجام بدهد، در رکعت دوم امام، به او (امام) ملحق می شوم، این روایت هم از نظر سند درست است و هم از نظر دلالت ، اما به شرط اینکه الغای خصوصیت کنیم.

و الإستدلال به فرع الغاء الخصوصیة بین المقام الذی کبّر و لم یدرک الإمام فی الرکوع و مورد الحدیث الذی أدرک الإمام و هو جالس بین الرکعتین.

این روایت از نظر سند خوب است، و از نظر دلالت احتیاج به الغای خصوصیت دارد.

و ربما یؤیّد بخبر عبد الرحمن – عبد الرحمن بن أبی عبد الله خوب است، در سندش کمی مشکل است به نام عبد الله بن محمد است، این عبد الله بن محمد برادر رئیس قمیین است، رئیس قمی ها احمد بن محمد بن عیسی بود، عبد الله بن محمد بن عیسی هم برادر اوست، برادر فوق ثقه است، اما این خودش توثیق نشده، یعنی مهمل است، البته سندش را می شود درست کرد، چون نمی شود احمد بن محمد بن عیسی که رئیس قمی ها و رئیس محدثین است و با آن وسوسه و احتیاطی که در نقل روایت داشت بگونه ای که هر کس حدیث ضعیف نقل می کرد، او را از قم بیرون می کرد، اما به شرط اینکه زیاد نقل کند، هر محدثی که بالای منبر یا در کتابش روایات ضعاف را نقل می کرد، او را از قم بیرون می کرد، چون قدرت داشت و رئیس بود وسلاطین هم با او ملاقات می کردند ولذا سهل بن زیاد را از قم بیرون کرد، احمد بن محمد بن خالد را بیرون کرد و گفت هر چند خود شما آدم های خوبی هستید، ولی از ضعفاء زیاد نقل می کنید، یک چنین آدمی بعید است که برادرش غیر ثقه باشد.

متن روایت: «إذا وجدت الإمام ساجداً فأثبت مکانک حتی یرفع رأسه و إن کان قاعداً قعدت، و إن کان قائماً قمت» الوسائل: ج 5، الباب 49 من أبواب صلاة الجماعة، الحدیث5.

در این روایت جمله ی «فاثبت مکانک» کنایه از گفتن تکبیر است، به امام ملحق باش. یعنی ببین امام چه کار می کند، اگر دیدی که امام می نشیند، تو هم بنشین(اگر رکعت دومش است) اگر امام می خواهد بلند بشود، تو هم بلند شو).

ما می گوییم: از جمله ی «فاثبت مکانک» استفاده نمی شود که «کبّر» بلکه می گوید اگر امام در حال سجده است، بایست، ببین در آینده چه می شود، در هر صورت دلالت آنچنان روشن نیست که انسان بتواند به آن فتوا بدهد.

قول سوم را در جلسه ی آینده بررسی می کنیم.