جلسه 1389/01/17

بسم الله الرحمن الرحیم



المسألة التاسعة عشر

 إذا نوی الإنفراد بعد قراءة الإمام و أتمّ صلاته فنوی الإقتداء به فی صلاة أخری قبل أن یرکع الإمام فی تلک الرکعة، أو حال کونه فی الرکوع من تلک الرکعة جاز، و لکنّه خلاف الإحتیاط.

مسئله ی نوزدهم این است که شخص می خواهد با یک رکعت امام، دوتا نماز بخواند. این دو حالت دارد، گاهی امام در حال قیام است، من نماز دوم را به او می رسم، گاهی امام در حال رکوع است به امام می رسم، فرض کنید امامی است که حوصله دارد و می خواهد در قنوت دعای مفصل بخواند،همین که امام به قنوت رفت، این آدم با گفتن « اللهم صلّ علی محمد و آله محمد» قصد انفراد می کند، دو رکعت نماز فجر بود، خواندم و تمام شد، یا سه رکعت نماز مغرب بود و تمام شد در حالی که هنوز دعای قنوت امام تمام نشده،دوباره می خواهم نماز عشا را به امام اقتدا کنم، در حالی که در حال قیام است، یک موقع در حال قیام نیست، یعنی دعای قنوت را تمام کرده و در رکوع رفته، من نماز عشا را به امام اقتدا می کنم در حالی که امام در رکوع است، قهراً من دو نماز را با یک رکعت امام اقتدا می کنم و می خوانم، مشکلش یک چیز است و آنکه من دو نماز خواندم و حال آنکه فاتحة الکتاب یکی بود. در هر نمازی فاتحة الکتاب لازم است، من دو نمازم یک فاتحة الکتاب دارد، چون در یک رکعت، دو نماز خواندم و حال آنکه یک «فاتحة الکتاب» خوانده، ظاهر روایت این است که: «لا صلات إلّا بفاتحة الکتاب» یعنی هر نماز برای خودش فاتحة الکتاب می خواهد، منتها یا مباشرة یا نیابة(إمّا مباشرة و إمّا نیابة) اینجا مباشرتاً که من نمی خوانم، قهراً می ماند نیابت. امام یک فاتحة الکتاب خوانده آنهم در رکعت دوم، من هم نماز مغرب را با او تمام کردم، و حال آنکه نماز عشاء من که با امام شروع کردم، فاتحة الکتابش همان فاتحة الکتاب نماز مغرب است، ولذا مرحوم سید می فرماید این جایز است، ولی خلاف احتیاط است، خلافش احتیاطش هم این است که ظاهر روایت این است که باید اقلاً هر نمازی یک فاتحة الکتاب داشته باشد و حال آنکه دو رکعت من فقط یک فاتحة الکتاب دارد، و ظاهراً یک چنین نمازی مشمول ادله ی جماعت نیست یا لا اقل شک می کنیم که ادله ی جماعت شامل چنین نمازی است که یک فاتحة الکتاب مال دو رکعت باشد یا نیست؟

ظاهراً مشمول اطلاقات صلات جماعت نیست یا لا اقل شک داریم و همین شک برای ما کافی است که نتوانیم اقتدا کنیم. یلزم که دو رکعت دارای یک فاتحة الکتاب باشد، امام یک فاتحة الکتاب خوانده، من این یک فاتحة الکتاب را هم پای رکعت نماز مغرب حساب می کنم و هم پای رکعت عشاء، و معلوم نیست که یک چنین نماز را ادله می گیرد یا نه؟ ولذا مرحوم امام هم اشکال می کند در همین دو صورت.

المسألة العشرون

لو نوی الإنفراد فی الأثناء الخ.

این مسئله نیز سه صورت دارد :

الف: قصد انفراد کردم، مقداری گذشت، یعنی امام در حال قنوت بود و من قصد انفراد کردم و به رکوع و سجود رفتم و سپس پشیمان شدم و گفتم چرا قصد انفراد کردم، سجودم را طولانی می کنم که امام به من برسد تا دو باره قصد اقتدا کنم و به امام ملحق بشوم. آیا این کار جایز است یا نه؟

ب: مردد شدم که آیا ادامه بدهم یا ادامه ندهم، آیا من دو مرتبه می توانم قصد ائتمام کنم، مردد شدم، یعنی جازم نبودم، بعداً تصمیم می گیرم که ادامه بدهم.

ج: صورت دوم، یک دقیقه گفتم جدا بشوم،یک دقیقه گذشت، گفتم می خواهم ملحق بشوم، و حال آنکه فاصله ی بین تصمیم اول و تصمیم دوم فقط یک دقیقه است، آیا جایز است یا نه؟ پس ما در این مسئله فروع سه گانه داریم.

در اولی به صورت جزم و قطع جدا می شوم و بعداً ملحق می شوم، در صورت دومی فقط تردید به من دست می دهد که آیا ادامه بدهم یا ادامه ندهم؟

در صورت سوم فاصله کم است، یعنی یک لحظه شیطان وسوسه کرد و گفتم جدا بشوم، دو مرتبه نورانیت پیدا کردم و با خودم گفتم چرا جدا بشوم و خود را از ثواب جماعت محروم کنم.

حکم صورت اول

اما اولی مسلماً جایز نیست.چرا؟ چون دلیل می خواهد.

بله! ما دلیل داشتیم که «من الجماعة ینقلب إلی الإنفراد»،یعنی از جماعت می شود به سوی انفراد منقلب شد و بر گشت، اما دلیل نداشتیم که «و ینقلب من الإنفراد إلی الجماعة».

به بیان دیگر ما اولی را به زور ثابت کردیم که می شود از جماعت به سوی انفراد منقلب شد (ینقلب من الجماعة إلی الإنفراد)، منتها آقایان می گفتند مطلقاً، ولی ما گفتیم در حال عذر. اما در صورت اول عکس است، به این معنا که « ینقلب من الإنفراد إلی الجماعة» ، یعنی کان جماعة ثمّ انفرد ثمّ اجتمع مع الإمام، از انفراد به اجتماع دلیل می خواهد، ولو از اول اقتدا کرده بود، ولی در اثناء اقتداء را شکست، صار منفرداً و اگر بخواهد دو مرتبه به جماعت ملحق بشود، «الجماعة أمر شرعی، الصلاة أمر عبادیّ»، فلذا دلیل می خواهد و حال آنکه ما نداریم.

حکم صورت دوم

صورت دوم این بود آیا تا آخر نماز با این امام باشم یا نباشم، یعنی تردید پیدا کردم که آیا تا آخر باشم یا نباشم؟ دو مرتبه می گویم چرا جدا بشوم فلذا تصمیم می گیرم که تا آخر با امام باشم. اینهم مشکل است. چرا؟ لأنّ التردّد قطع الإئتمام، یعنی همین که من تردد پیدا کردم، با تردد من، قصد ائتمام هم رفت، تردد با قصد ائتمام سازگار نیست وقتی سازگار نشد، بر می گردد به همان قسم و لذا ما دلیلی نداریم که از انفراد انسان به جماعت ملحق بشود.

حکم صورت سوم

صورت سوم نیز مثل اولی است که قصد جماعت داشتم، یک دقیقه جداً جدا شدم، ولذا فرض کنید که یک کمی هم عمل را انجام دادم، ولی فوراً می خواهم ملحق بشوم، براین هم دلیل نداریم، یعنی نه بر اولی دلیل داریم و نه بر سومی. اما دومی یک کمی اسهل است چون شک است. سومی هم بی دلیل است،یعنی همین که شما قطع کردید، «صرت منفرداً» دلیل نداریم که انسان منفرد، دو مرتبه می تواند مؤتم باشد و اهل جماعت.

المسألة الحادیة و العشرون

لو شک فی أنّه عدل إلی الإنفراد أم لا، بنی علی عدمه.

فرض کنید که من مشغول نماز خواندن هستم و دارم نماز می خوانم، در اثناء نماز نمی دانم که من قصد انفراد کردم یا قصد نکردم؟ خدا برکت بدهد به استصحاب، سابقاً من مؤتم بودم و اقتدا کرده بودم، الآن شک دارم که آیا مؤتم هستم یا نه؟ استصحاب می کنم ائتمام را و می گویم الآن هم مؤتم هستم.

المسألة الثانیة و العشرون

ما دراین مسئله چند فرع داریم:

فرع اول

فرع اول این است که آیا بر امام در جماعت قصد قربت شرط است یا قصد قربت شرط نیست؟ فعلاً ما همین فرع را بحث می کنیم.

آیا امام که برای جماعت در مسجد می آید و جمعیتی به او اقتدا می کنند، قربة إلی الله جماعت را بر پا کند یا در جماعت قصد قربت لازم نیست و همین که در اصل نماز قصد قربت داشته باشد کافی است؟

ههنا فرق بین الصلاة و بین إقامة الصلاة مع الجماعة.

در اصل نماز قصد قربت شرط است، آیا در جماعت هم قصد قربت شرط است یا شرط نیست؟

فرع دوم

فرع دوم این است که اگر امام در جماعت قصد جاه کرد نه ریاء، بعداً توضیح خواهیم داد که ریاء غیر از قصد جاه می باشد، اگر امام به وسیله ی نماز جماعت قاصد جاه است، آیا جماعتش باطل است یا باطل نیست؟

سه مسئله در اینجا جای بحث و کلام نیست:

1: امام باید در اصل نماز قصد قربت کند، و الا اگر نماز را هم برای غیر خدا بخواند، حتماً نمازش باطل است پس در اصل نماز قصد قربت واجب است.

2: آیا امام باید عنوان جماعت را قصد کند، مثلاً اینکه در محراب مسجد ایستاد می شود، حتماً باید عنوان جماعت را قصد کند یا قصد عنوان جماعت لازم نیست؟

ظاهراً قصد عنوان جماعت لازم نیست. چرا؟ چون وظیفه ی امام خواه منفرد باشد یا مردم به او اقتدا کند یکی است ولذا لازم نیست که عنوان جماعت را قصد کند. گاهی انسان برای نماز می آید و یکی هم به او اقتدا می کند بدون اینکه او متوجه باشد که کسی به او اقتدا کرده است.

پس باید در اصل نماز قصد قربت کند، اما قاصد عنوان جماعت لازم نیست. چرا؟ چون وظیفه ی امام جماعةً و منفرداً یکی است و هیچ فرق نمی کند، یعنی اگر تک و تنها هم باشد، همان را باید انجام بدهد،اگر امام هم باشد،باز باید همان را انجام بدهد که منفرداً انجام می داد. ولذا در جماعتش قصد عنوان جماعت لازم نیست.

3: ماموم باید قصد عنوان جماعت بکند، چرا؟ چون ماموم نمازش منفرداً با نمازش جماعةً فرق می کند چون اگر منفرد باشد، حمد و سوره می خواند، اما اگر با جماعت باشد، حمد و سوره از او ساقط است، منفرد باشد زیادی رکن مبطل است، اما اگر جماعت باشد، زیادت رکن مبطل نیست.

منفرد باشد در مقام شک حق رجوع به امام ندارد، اما اگر قصد جماعت کند، در مقام شک حق رجوع دارد، یعنی در شک رجوع به امام می کند.

پس سه مطلب فعلاً بدون اشکال است:

الف: امام باید در اصل نماز قاصد قربت باشد.

ب: بر امام لازم نیست که عنوان جماعت را قصد کند.

ج: ماموم هم باید در اصل نماز قصد قربت کند و هم باید قصد عنوان جماعت نماید. چرا؟ زیرا عنوان جماعت اثری دارد که که منفرد آن اثر را ندارد.

بررسی فرع اول

بعد از روشن شدن این مطالب، لازم است که سراغ اصل فرع اول برویم و آن اینکه:

هل یعتبر فی الإمام قصد الجماعة أم لا ؟

یعنی علاوه براینکه امام بر اصل نماز باید قصد قربت کند، در جماعت هم قصد قربت کند، یا در جماعت قصد قربت لازم نیست؟

نظریه ی آیة الله حائری

مرحوم آیة الله حائری در کتاب «الصلاة» یک تحقیقی دارد و من از آنجا نقل می کنم و آن این است که انسان باید در اصل طبیعت قصد قربت کند، نماز که می خواند باید نماز را برای خدا بخواند، اما اینکه آیا در خصوصیات این طبیعت هم باید قصد قربت بکند یا نه؟

مثال: «نماز» اصل طبیعت است، خصوصیاتش جماعت است، آیا در جماعت هم باید قصد قربت بکند یا نه؟

اگر مولا به یک شیء امر کند ،مسلماً در اصل طبیعت قصد قربت لازم است، اما قالب این طبیعت و اینکه من این طبیعت را در قالب جماعت می آورم یا در قالب فرادی، آیا نسبت به خصوصیت هم قصد قربت لازم است یا لازم نیست؟

ما می گوییم اگر خصوصیاتش همه اش حلال شد، قصد قربت لازم نیست حتی ممکن است برخی را بر برخ دیگر ترجیح بدهیم، مثلاً من می خواهم در هوای سرد وضو بگیرم و هم آب سرد در اختیار دارم و هم آب گرم، من بجای آب سرد، آب گرم را انتخاب می کنم و با او وضو می گیرم، آیا وضوی من صحیح است یا نه؟ وضوی من صحیح است. چرا؟ شرع مقدس به من فرموده وضو بگیر، خصوصیات را در اختیار من نهاده است و لذا من هم می توانم با آب سرد وضو بگیرم و هم با آب گرم، و من در اینجا آب گرم را انتخاب می کنم و با او وضو می گیرم،یعنی طبق طبیعت خودم عمل می کنم، طبیعت من در زمستان ایجاب می کند که با آب گرم وضو بگیرم، من هم با آب گرم وضو می گیرم، در تابستان طبیعت من اقتضا دارد که با آب سرد وضو بگیرم فلذا با آب سرد وضو می گیرم. اینها اشکال ندارد و به اینها نمی گویند هوا و هوس، داعی من بر اصل نماز امر خداست، خصوصیات را هم شرع مقدس برای من حلال کرده است، هر کدام را که دلم بخواهد،انتخاب می کنم ولذا اگر در زمستان با آب گرم وضو بگیریم، اشکالی ندارد چون هردو (آب گرم و سرد) جایز بود، ولی من این را انتخاب کردم.

اما اگر خصوصیات را در حرام انتخاب کند، آن باطل می شود، مثلاً نماز جماعت را ریاء بخواند، این مسلماً باطل است. چرا؟ به جهت اینکه مولا خصوصیات حلال را در اختیار شما نهاده نه خصوصیات حرام را.

پس در جماعت قصد قربت لازم نیست، چرا؟ چون شارع مقدس آن را در اختیار من نهاده است، یعنی من می توانم نمازم را هم فرادی بخوانم و هم با جماعت، ولی هر جور که دلم خواست انتخاب می کنم فلذا گاهی فرادی را انتخاب می کنم و گاهی جماعت را. هردو هم حلال است.

بله! من حق ندارم که در خصوصیات، فرد حرام را انتخاب کنم، مثلاً در جماعت ریاء کنم و ریاء غیر از جاه است. آن مسلماً باطل است. چرا؟ چون اگر فرد حرام شد، قهراً طبیعت هم مبغوض است، وقتی فرد حرام است، طبیعت هم مبغوض است.

حضرت امام گاهی این گونه مثال می زد و می گفت مثل این ماند که انسان یک شربت گوارا و خوب را در یک ظرف کثیفی به مولا تقدیم کنم، مسلماً مولا ناراحت می شود و بدش می آید، هر چند داخلش شربت گواراست. اما خصوصیاتش بسیار ناجور است.

پس ما در فرع اول به این نتیجه رسیدیم که اصل نماز قصد قربت می خواهد، اما جماعت قصد قربت نمی خواهد، اما ریاء مبطلش است، لازم نیست که من قاصد قربت باشم، بلکه چون جماعت آسان است فلذا جماعت را انتخاب می کنم، یعنی روی یک علاقه ی داخلی جماعت را انتخاب می کنم.

بنابراین، انسان باید فرق بگذارد بین طبیعت و بین خصوصیات، طبیعت قصد قربت می خواهد، اما خصوصیات مادامی که محلل است قصد قربت نمی خواهد.

بله! اگر فرد حرامش را بیاورد، مسلماً نمازش باطل است.

الفرع الثالث: فرع سوم را عنوان می کنم، توضیحش را در جلسه ی آینده بیان خواهم کرد ، یک امام جماعتی است که هر چند قاصد ریاء نیست، یعنی نمی خواهد جماعت را برای غیر خدا بخواند، نمی خواهد ریاء کند، ولی قاصد جاه است.

سوال این است که مراد از جاه چیست.

متن عروة الوثقی

لا یعتبر فی صحّة الجماعة قصد القربة من حیث الجماعة بل یکفی فی أصل الصلاة- این فرع را خواندیم و من هم با ایشان موافق هستم، البته تقوا ایجاب می کند که انسان قاصد قربت باشد-

فلو کان قصد الإمام من الجماعة الجاه أو مطلب آخر دنیوی.

سوال این است که قصد جاه چیست که غیر از قصد ریاء باشد؟

«جاه» به معنای فخر فروشی به دیگران است و می خواهد بفهماند که یک چنین مقامی دارم، ببینید که این همه مردم پشت سر من نماز می خوانند، نماز را برای خدا می خواند و در جماعت هم ریاء نمی کند، اما از این مسیر می خواهد یکنوع استفاده اجتماعی کند و می خواهد به دیگران بفهماند که ببینید این همه جمعیت پشت سرمن اقتدا می کنند.

آیا اگر قصد جاه کند، جایز است یا جایز نیست، ریاء نمی کند، منتها قصد جاه می کند، آیا این جایز است یا جایز نیست؟

مرحوم سید می گوید قصد جاه مبطل نیست، اما کسانی که حاشیه بر عروة زده اند می گویند مبطل است. «فلو کان قصد الإمام من الجماعة الجاه أو مطلب آخر دنیوی، ولکن قاصداً للقربة فی أصل الصلاة صحّ.»