جلسه 1389/01/10

بسم الله الرحمن الرحیم



مسئله ی ما این است که اگر در اثنای نماز جماعت مشکلی پیش بیاید، وظیفه ی امام یا وظیفه ی مامومین چیست؟

این مشکل در روایات ما عبارتند از:

1: موت امام جماعت، یعنی اینکه امام جماعت در اثناء نماز فوت کند.

2، حدث امام ، خواه در وسط نماز محدث بشود یا از اول محدث بوده و در حال حدث نسیاناً وارد نماز شده.

3: خون دماغ شود. 4: دل درد بگیرد،

5: استفراغ و قی کند،6: خونی از بدن او جاری شود، مثلاً جرح یا دملی در بدنش بوده و سر باز کرده است، این موارد را در روایات داشتیم، که امام یا مامومین یکی را جلو بیندازند و بقیه نماز را با امام جدید بخوانند.

ما تا کنون تا شش تا را خواندیم و الآن می خواهیم بقیه موارد بخوانیم، بقیه موارد اینکه اگر امام جماعت مشکلی برایش پیش آمد، نماز جماعت بهم نخورد،

ما شش مورد را خواندیم، یکی موت امام بود، دوم حدث امام بود، چهار تای دیگر هم کنار هم بودند مانند خون دماغ، دل درد، استفراغ و خون ریزی جای دیگر.

اما دو مورد دیگر را هم می خوانیم که منصوص است،

السابع: إقتداء الحاضر بالمسافر

هفتمین مورد این است که امام مسافر است و مامومین حاضر، امام ناچار است که بر سر رکعت دوم نماز را تمام کند، در اینجا مامومین می توانند فرادی بخوانند، یا خود امام یک نفر از مامومین را جلو می کشد و می گوید بقیه را بخوانید، قهراً آن ماموم هم بقیه را به عنوان امام می خواند و نماز تمام می شود، و تا حال ما با این حکم فرادی در جماعات عمل نکردیم، غالباً آقایان روحانی که مسافر هستند و مردم پشت سر آنان اقتدا می کنند، سر رکعت دوم امام سلام می دهد و نماز را تمام می کند و سایر رکعات را خود مامومین به صورت فرادی می خوانند و حال آنکه امام می تواند یکی از مامومین را جای خود بگذارد و بقیه ی نماز را بخواند و دلیل این مسئله روایت پنجم از باب چهل ابواب صلات جماعت است.

1: عن أبی عبد الله علیه السلام قال: «المسافر إذا أمّ قوماً حاضرین فاذا أتمّ الرکعتین سلّم ثمّ أخذ بید رجل منهم فقدّمه فأمّهم» الوسائل: ج 5، الباب 72 من أبواب صلاة الجماعة، الحدیث 4.

البته تنها این روایت نیست بلکه روایات دیگر هم در باب قواطع الصلاة داریم.

از این معلوم می شود آن همه سختگیر ی های که ما در باب جماعت می کنیم، آن سخت گیری نیست، حضرت می فرماید دست یک نفر از مامومین را بگیرد و در جای خودش بگذارد، همه ی مامومینی که در صف اول نماز جماعت قرار گرفته اند، عدالت شان که عدالت شیخ مرتضی انصاری نیست، ولذا در روایت داریم که در صف اول جماعت اهل تقوی و فضیلت بنشینند. که اگر احیانا برای امام جماعت حادثه ا ی پیش آمد،اقلاً او بتواند بقیه را ادامه بدهد. معلوم می شود که در این موارد فعلی کثیری ماهی صورت صلاتی است در این مورد مشکلی نیست.

الثامن: إعتلال الإمام

هشتمین مورد اینکه امام گرفتار بیماری بشود، گاهی از اوقات امام را سرد می گیرد یا سکته می کند یا یک بیماری دیگر دیگر برایش رخ می دهد.

1: محمد بن یعقوب، عن محمد بن اسماعیل- هر جا محمد بن یعقوب از محمد بن اسماعیل نقل کرد، مراد محمد بن اسماعیل نیشابوری است، به دلیل اینکه استادش هم نیشابوری است - عن الفضل بن شاذان، عن ابن أبی عمیر، عن معاویة بن عمار، دوتا - معاویه داریم که هردو قهرمان حدیث هستند، یکی معاویة بن وهب است و دیگری معاویة بن عمّار، روایت معاویة بن عمّار بیشترش راجع به حج است، اما معاویة بن وهب، روایتش مطلق است، یعنی هم راجع به حج است و هم راجع به غیر حج.- قال: «سألت أبا عبد الله علیه السلام عن الرجل یأتی المسجد و هم فی الصلاة و قد سبقه الإمام برکعة أو أکثر فیعتلّ الإمام- امام مریض می شود- فیأخذ بیده –ضمیر «بیده» به آن رجلی بر می گردد که وارد مسجد شد و دید که امام یک رکعت یا بیشتر را خوانده، این فرد بیگانه را که جزء مامومین نبوده، جای خودش می گذارد، قهراً باید این آقا یک مقدار نماز را با مامومین می خواند، بقیه را هم خودش می خواند- و یکون أدنی القوم إلیه فیقدّمه –نزدیکتری فرد را جای خودش می نشاند- فقال: یتمّ صلاة القوم ثمّ یجلس حتّی إذا فرغوا من التشهّد – می نشیند، هر وقت نماز مامومین تمام شد - أومأ إلیهم بیده عن الیمین و الشّمال- با این اشاره به مامومین می فهماند که کار شما تمام شد، آنگاه خودش بقیه نمازش را می خواند- و کان الذی أومأ إلیهم بیده التسلیم و انقضاء صلاتهم و أتمّ هو ما کان فاته أو بقی علیه» الوسائل: ج5، الباب 40 من أبواب صلاة الجماعة، الحدیث3.

آیا ما به این هشت مورد (که منصوص هستند) جمود کنیم و بگوییم در بقیه ی موادر جایز نیست، مثلاً اگر امام در بین نماز غش کرد. این مطلب در روایات نیامده، یعنی در روایات نداریم که اگر امام در بین نماز غش کرد، چه بکنید. یا امام در بین نماز دچار جنون شد و حالت دیوانگی پیدا کرد. آیا می توانیم این دوتا را هم داخل کنیم یا نه؟

دیدگاه صاحب حدائق

صاحب حدائق -چون اخباری است- می گوید ما نمی توانیم این دوتا را قیاس به آن هشت قسم کنیم، چون منصوص ما همین هشت تاست که بیان شد.

نظریه ی صاحب مدارک و دیگران

ولی مرحوم صاحب مدارک و دیگران می گویند ما نباید همانند اهل سنت مسئله را توسعه بدهیم که به ادنی مناسبت یکی را به دیگری قیاس کنیم و نه این اندازه سخت گیری کنیم، ما اگر این هشت روایت را به دست عرف بدهیم، عرف از مجموع اینها یک جامع گیری می کنند و می گویند بالأخره اگر جریانی رخ بدهد که امام جماعت نتواند نماز را ادامه بدهد مانند جنون و غش کردن و سکته، عرف در این گونه موارد القاء خصوصیت می کنند، ما اهل قیاس نیستیم، اما در عین حال به مدالیل عرفیه معتقدیم، عرف در این گونه موارد القاء خصوصیت می کنند، یعنی هرگز نمی گویند که این هشت تا خصوصیت خاصی دارند.

اگر ما این روایات را مطالعه کنیم، در این روایات روی «أحدث حدثا» تکیه شده است.

وقتی می گویند:« احدث حدثاً»، یعنی حادثه ای پیش بیاید، دیگر فرق نمی کند که این حادثه، چه نوع حادثه ای باشد.

به بیان دیگر هر چند «أحدث حدثاً» گاهی بر موت و غیر موت تطبیق شده است، ولی معلوم می شود که در ذهن جناب راوی موضوع مصداق نبوده، بلکه موضوع قضیه ی کلّی بوده است. مثلاً در روایت احتجاج آمده بود: «روی لنا عن العالم علیه السلام أنّه سئل عن إمام قوم صلّی بهم بعض صلاتهم، و حدثت علیه حادثة – یعنی نمی گوید که این حادثه، چه حادثه ای است ،آیا موت است، یا غش و یا چیز دیگری - کیف یعمل من خلفه؟ فقال یؤخّر و یتقدّم بعضهم و یتّم صلاتهم و یغتسل من مسّه» البته از کلمه ی «یغتسل» می فهمیم که حادثه موت بوده، ولی این از باب مصداق بوده، اما میزان «حدث حادثة» بوده است، اگر شما این احادیث را مطالعه کنید، می بینید که در آنها کلمه ی حدث خیلی فراوان به کار رفته.

إن قلت: در فرع اول این کلمه باقی مانده و آن اینکه آیا در اثناء محدث باشد یا اگر از اول هم محدث بوده، یعنی از اول که وارد مسجد شد محدث بوده، منتها نمی دانست که محدث است، در بین نماز یادش آمد که من محدث بودم و وضو نداشتم؟

قلت: فرق نمی کند چه وسط نماز محدث بشود یا از اول محدث بوده باشد و ما در این زمینه روایت هم داریم:

1:و باسناده عن جمیل بن درّاج، عن الصّادق علیه السلام «فی رجل أمّ قوماً علی غیر وضوء –از اول محدث بوده - فانصرف و قدّم رجلاً و لم یدر المقدّم ما صلّی الإمام قبله، قال یذکره من خلفه» الوسائل: ج5، الباب 40 من أبواب صلاة الجماعة، الحدیث2.

از این روایت معلوم می شود که در حدث، لا فرق بین المقدّم و فی الأثناء.

باید دانست که جمیل بن درّاج از شاگردان جوان امام صادق و از شاگردان کبار موسی بن جعفر و امام رضا علیهم السلام است

یک روایت هم در همین باب داریم که روایت چهارم باشد، بعید نیست که اینها یکی باشد

2: و باسناده عن أحمد بن محمّد، عن علیّ بن حدید، عن جمیل، عن زرارة قال: «سألت أحدهما علیهما السلام عن إمام أمّ قوماً فذکر أنّه لم یکن علی وضوء فانصرف و أخذ بید رجل و أدخله فقدّمه و لم یعلم الذّی قدّم ما صلّی القوم، فقال: یصلّی بهم، فان أخطأ سبّح القوم به و بنی علی صلاة الذی کان قبله» الوسائل: ج5، الباب 40 من أبواب صلاة الجماعة، الحدیث4.

معلوم می شود که بین جمیل بن درّاج و بین امام صادق علیه السلام واسطه (که زرارة باشد) افتاده. روایت اول با روایت چهارم یک روایت هستند نه دو روایت، منتها در اولی واسطه افتاده، اما در دومی واسطه (که زرارة باشد) ذکر شده است. منتها صاحب وسائل آنها را به عنوان دو روایت در دوجا آورده است و دیگران هم به تبع از ایشان آنها را در دو جا آورده اند، و حال آنکه آنها یک روایت است.

الفرع الثانی : هل الاستنابة واجبة؟

فرع دوم این است که آیا استنابه واجب است،یعنی حتماً امام یا خود مامومین یکی را به عنوان امام جلو بیندازند یا استنابه مستحب است نه واجب؟

از روایت علی بن جعفر استفاده می شود که استنابه واجب است چون در آنجا آمده بود که «لا یستقیم لهم الصلاة» مگر اینکه امامی را جلو بیندازند، این روایت ظاهر در وجوب است، اما بقیه ی روایات داریم که فرادی هم می توانند بخوانند، یعنی می توانند نماز را به صورت فرادی ادامه بدهند و تمام کنند.

اینها را چگونه جمع کنیم؟ راه جمعش این است که روایت علی بن جعفر را حمل بر استحباب می کنیم.

از کجا می گوییم که استحباب را می رساند؟

از روایت زرارة که می گوید: «سألته عن رجل صلّی بقوم رکعتین ، ثمّ أخبرهم أنّه لیس علی وضوء. قال: یتمّ القوم صلاتهم فإنّه لیس علی الإمام ضمان» یعنی بقیه را باید خودشان بخوانند.و در این روایت نداریم که «یقدّم» یعنی کسی را به عنوان امام جلو بیندازند، این مطلب نیامده است.

پس روایت علی بن جعفر را چه کنیم؟

روایت علی بن جعفر این است:

«سأل أخاه موسی بن جعفر علیهما السلام عن الإمام أحدث فانصرفت و لم یقدّم أحداً ما حال القوم؟ قال لا صلاة لهم إلّا بإمام فلیقدّم بعضهم و یتمّ بهم ما بقی منها و قد تمت صلاتهم» این روایت حمل می شود به استحباب، یعنی نماز جماعت شان بخواهد ادامه پیدا کند امام می خواهد، اما اصل نماز شان بستگی به این ندارد که حتماً در ادامه هم امام باشد.

بنابراین، در جایی که اصل جماعت مستحب است، یک تکه اش نمی تواند واجب باشد، ولی چون غالباً مسلمانان نماز شان با جماعت بوده نه فرادی، حتّی در این تکه هم علاقمند هستند که با جماعت بخوانند، و الا صحیحه ی زراره می گوید خود شان هم می توانند نماز را به صورت فرادی ادامه بدهند.

الفرع الثالث: الإستنابة وظیفة الإمام أو المأموم؟

فرع سوم این است که استنابه وظیفه ی کیست، آیا امام این کار را بکند یا مامومین؟

در روایت داشتیم که هم امام این کار را می کرد و هم ماموم. طبیعت مسئله ایجاب می کند که این کار را امام بکند، چون او از جمعیت جدا می شود، فلذا وظیفه ی اوست که دست یکی را بگیرد و جلو بیندازد. پس طبیعت قضیه اقتضا می کند که امام این کار را بکند، بله ! اگر امام این کار را نکرد، آنوقت مامومین می توانند با ایماء و اشاره یکی را جلو بیندازند. ولذا در روایات داریم که در صف اول جماعت، غیر بالغ نباشند، بلکه انسان های با فضیلت و با تقوی باشند که اگر احیانا روزی بر امام حادثه ی پیش آمد، آنها بتوانند نماز را با جماعت ادامه بدهند و در روایت داریم که:

و باسناده عن سعد، عن أبی جعفر یعنی أحمد بن محمّد بن عیسی، عن أحمد ابن محمّد بن أبی نصر، عن داود بن الحصین، عن أبی عباس الفضل بن عبد الملک، عن أبی عبد الله علیه السلام قال:« لا یؤمّ الحضری المسافر، و لا المسافر الحضری- حاضر پیش نماز مسافر نمی شود و بالعکس، یعنی حمل بر کراهت است- فان ابتلی بشییء من ذلک فأمّ قوماً حضریین- و اگر روزی چنین چیزی پیش آمد،یعنی حاضرین ماموم و مسافر امام شد- فاذا أتمّ الرکعتین سلّم، ثمّ أخذ بید بعضهم فقدّمه فأمّهم- معلوم می شود که این کار، وظیفه ی امام است، اما اگر امام مرد و فوت کرد،در این صورت وظیفه ی مامومین است که باید این کار را انجام بدهند- و إذا صلّی المسافر خلف قوم حضور فلیتمّ صلاته رکعتین و یسلم، و إن صلّی معهم الظهر فلیجعل الأولتین الظهر و الأخیرتین العصر»

روی الحلبی عن أبی عبد الله علیه السلام« أنّه سأل عن رجل أمّ قوماً فصلّی بهم رکعة ثمّ مات؟ قال: یقدمون رجلاً آخر» الوسائل: ج 2، من أبواب غسل المس، الحدیث4.

اگر حادثه مرگ امام جماعت باشد، وظیفه ی مامومین است، اما اگر غیر مرگ باشد، در این صورت وظیفه ی امام است که کسی را به جای خودش جلو بیندازد تا مردم بقیه ی نماز را با او به پایان برسانند.

بله! اگر امام این کار را نکرد، آنوقت وظیفه ی مامومین است که کسی را جلو بیندازند.

الفرع الرابع: جواز استنابة الأجنبی

آیا آنکس که می خواهد جانشین امام بشود، حتماً باید جزء مامومین باشد یا اجنبی و کسی که خارج از مامومین است، او هم می تواند جانشین امام بشود، مثلاً در همان زمان که برای امام حادثه رخ داد، یک کسی از بیرون وارد مسجد شد، آیا امام می تواند او را جانشین خودش قرار بدهد؟

بله! یعنی امام می تواند او را جای خودش بنشاند و در این زمینه روایت هم داریم که همان روایت معاویة بن عمار باشد:

سألت أبا عبد الله علیه السلام «عن الرجل یأتی المسجد و هم فی الصلاة و قد سبقه الإمام برکعة أو أکثر فیعتلّ الإمام - و ما گفتیم که ضمیر «بیده» به آن رجلی بر می گردد که تازه وارد مسجد شد و دید که امام یک رکعت یا بیشتر را خوانده، این فرد بیگانه را که جزء مامومین نبوده، جای خودش می گذارد، قهراً باید این آقا یک مقدار نماز را با مامومین می خواند، بقیه را هم خودش می خواند- و یکون أدنی القوم إلیه فیقدّمه».

علاوه براین، روایات دیگر هم داریم که همان روایت جمیل بن درّاج باشد.

عن جمیل بن درّاج، عن الصّادق علیه السلام « فی رجل أمّ قوماً علی غیر وضوء –از اول محدث بوده - فانصرف و قدّم رجلاً و لم یدر المقدّم ما صلّی الإمام قبله، قال یذکره من خلفه» این آدم بیگانه است و با ایماء و اشاره به او می فهمانند که چند رکعت خوانده اند.

اشکال صاحب حدائق

و علی کلّ تقدیر فالإفتاء بمضمونه مشکل فان معنی ذلک ان الإمام غیر الماموم یصلّی بهم ذلک القدر الناقص خاصة و هو حکم غریب لم یوجد له فی الأحکام نظیر، ففی الحقیقة إن الإمام یصلّی بهم ذلک الأذکار و ان اشتملت علی رکوع و سجود و إلّا فانّها لیست بصلاة حقیقة» الحدائق:11/218.

علاوه بر این، روایت معاویة بن میسرة را هم داریم که می گوید: «سمعت أبا عبد الله علیه السلام یقول: إذا أحدث الإمام و هو فی الصلاة لم ینبغ أن یقدّم إلّا من شهد الإقامة» شایسته است، یعنی قطعی نیست.

باز در روایت دیگر داریم که: «لا ینبغی للإمام إذا أحدث أن یقدّم إلی من أدرک الإقامة» معلوم می شود که مستحب است که از خود مامومین باشد، چون می فرماید: «لا ینبغی»، و اگر واجب بود، می گفت حتماً باید از مامومین باشد. کلمه ی «لا ینبغی» حاکی از این است که بهتر این است که از خود مامومین باشد، چون مامومین می دانند که چند رکعت را خوانده اند، اگر بیگانه را انتخاب کنند،او نمی داند که چند رکعت را خوانده اند فلذا از مجموع اینها استفاده می کنیم که افضل این است که از خود مامومین باشد، اما در عین حال می توانند غیر مامومین را هم بر گزینند.

الفرع الخامس: لو عرض له ما یمنعه من إتمامها اختیاراً

یک پیش آمدی برای امام کرد که او نمی تواند تا آخر نماز را با مامومین ادامه بدهد، منتها اختیاراً.

مثلاً وظیفه ی امام این شد که جالساً نماز بخواند، یعنی در بین نماز گرفتار پای دردی شد و ناچار شد که نماز را نشسته و جالساً بخواند، مامومین باید نماز بخوانند، قاعده این است که قاعد نمی تواند به جالس اقتدا کند، ممکن است جدا کنیم و بگوییم اینجا هم جزء مسوغ هاست، ولی مرحوم سید اینجا را جزء مسوغ ها حساب نکرده است. ولی به عقیده ی ما اینجا هم جزء مسوغ هاست که در بین نماز وظیفه اش جالس شد، اما وظیفه ی دیگران قائم شد. القائم لا یقتدی بالجالس، ممکن است که اینجا هم به سید بگوییم مامومین فرادی می شوند، آیا اینجا ممکن است امام خودش نمازش را بخواند جالساً، یکی را هم امام معین کند، دو امام در کنار هم باشند، یکی امام سابق باشد که جالسا بخواند، یکی هم امام جدید باشد که ایستاده نماز را با مردم می خواند؟این مسئله بعید است.