جلسه 1388/12/25

بسم الله الرحمن الرحیم



همان گونه که قبلاً عرض کردیم اگر اقتدا کنیم، « ثم بان أنّه عمرو» اگر واقعاً عمرو فاسق باشد، آقایان می گویند جماعتش باطل است، اما نمازش بستگی دارد به اینکه آیا به وظیفه ی منفرد عمل کرده یا نه، یعنی حمد و سوره را خودش خوانده یا نه؟ یا زیادی در رکن انجام داده یا نه؟

اما اینکه گفته اند جماعتش باطل است، ما نسبت به این مسئله اشکال کردیم و گفتیم میزان در جماعت، «من تثق بدینه» است، یعنی اینکه انسان به دین او وثوق پیدا کند، وثوق هم یک حالت نفسانی است، من حالت نفسانی داشتم، خیال می کردم که این امام من عادل است، بنابراین، شرط جماعت، الوثوق بالإمام است، من وثوق به امام داشتم، چرا باطل باشد، فرض کنید که جماعتش باطل است،چرا در صحت نمازش قید می گذارید و می گویید جماعتش باطل است؟

اما نمازش در صورتی صحیح است که عمل منفرد را انجام بدهد، یعنی حمد و سوره را بخواند، حال اگر حمد و سوره را نخواند و در رکوع و سجود است و متوجه شد که امامش فاسق است. یا بعد از نماز فهمید که امامش فاسق است، چرا نمازش باطل باشد در حالی که ما حدیث «لا تعاد الصلاة إلّا من خمس» را داریم، این «لا تعاد» دارد.

إن قلت

«لا تعاد» عامد را نمی گیرد، این آدم عمداً ترک القرائة، «لا تعاد» ناسی را می گیرد، یا لا اقل جاهل قاصر را می گیرد، اما عامد را نمی گیرد؟

قلت

سابقاً نظیر این را خواندیم و جوابش را بیان کردیم و گفتیم العامد علی قسمین: یک عامدی داریم که عامد است، اما معذور نیست، یک آدمی عجله دارد و حمد و سوره نخواند، البته نمازش باطل است. چرا؟ چون ترک الحمد عمداً، «لا تعاد» این را نمی گیرد، یک موقع ترک عمداً اما عن عذر، اقتدا کرده بود،یعنی خیال می کرد که این عادل است، ترک الحمد عن عذر، وقتی عن عذر ترک کرد، چرا «لا تعاد» اینجا را نگیرد؟!

حضرت امام از حاج شیخ نقل می کرد که ایشان می فرمود: «لا تعاد» تنبل پرور نیست،جاهل مقصر را نمی گیرد، اگر جاهل مقصر را بگیرد، تنبل پرور می شود، هم چنین عامد بدون عذر را هم نمی گیرد، اما اگر این عامد است و معذور است ، مثلاً اقتدا کرده و خیال می کرد که امام عادل است و به همین خاطر حمد و سوره را نخواند، چرا در این صورت «لا تعاد» اینجا را نگیرد؟!

بنابراین، نمازش صحیح است حتی اگر به وظیفه ی منفرد عمل نکرده باشد و هم چنین اگر فرض کنید که این آدم زاد رکناً، یعنی یک رکوعی اضافه کرده،در آنجا هم چرا باطل باشد، یعنی معنی ندارد که باطل باشد، چون رکن در جایی مبطل است که جماعت نباشد، ما گفتیم جماعت این آدم درست است و لا اقل اگر جماعتش هم درست نباشد، معلوم نیست استثناء (إلّا من خمس) اینجا را بگیرد.

نعم إنّ المصنف قال ببطلان جماعته، لکن قال بصحة صلاته إلّا فی صورتین:

1: إذا ترک القراءة، گفتیم چرا باطل باشد،این آدم لا تعاد دارد، عامد است، ولی عامد معذور است.

2:أو أتی بما یخالف صلاة المنفرد. مثل اینکه رکن را اضافه کند.

أمّا الأوّل فلإطلاق قوله: «لا صلاة إلّا بفاتحة الکتاب» إذ مقتضاه وجوبها علی المقتدی و المنفرد، خرج الأول بالدلیل، و المفروض عدم صحة الإقتداء فصارت وظیفته هی القراءة، و المفروض أنّه ترکها.

یلاحظ علیه

ما قبول ندرایم که این آدم عمداً ترک، ولی این ترک عمدی مضر نیست. چون ترک عمدی بر دو قسم است:

1- بلا عذر،2- و مع عذر،

ولی مال این آدم مع عذر است.

إنّ مقتضی «لا تعاد الصلاة إلّا من خمسة: الطهور و الوقف و القبلة و الرکوع و السجود» صحة صلاته و عدم إعادتها و الخارج منها هو العامد بلا عذر، و أمّا الناسی أو التارک العامد عن عذر فهو باق تحت إطلاق الحدیث، فلا وجه لبطلان صلاته و قد افتی المشهور – علاوه براین شاهد هم دارد مثلاً مردی خدمت حضرت می رسد و عرض می کند که یابن رسول الله! ما از خراسان حرکت کردیم ظاهراً تا کوفه آمد ه اند، و پشت سر امامی نماز خواندیم و بعداً فهمیدیم که این امام ما یهودی است

امام فرمود: «لا یعیدون» -بصحة الصلاة فی نظائر المقام أی الترک عن عمد لکن مع العذر مثلاً لو صلّی خلف إمام جازماً باسلامه فبان کفره.

روی ابن عمیر عن أبی عبد الله علیه السلام فی قوم خرجوا من خراسان أو بعض الجبال (همدان، کرمانشاه) فکان یؤمّهم رجل فلما صاروا إلی الکوفة، علموا انّه یهودیّ قال علیه السلام: لا یعیدون» الوسائل: ج 5، الباب 37 من أبواب صلاة الجماعة، الحدیث 1.

چه بسا آنان حمد و سوره را نخوانده باشند و ممکن است زیادی رکن هم داشته اند.

و نظیره صحیح الحلبی:

«من صلّی بقوم و هو جنب، أو هو علی غیر وضوء فعلیه الإعادة، و لیس علیهم أن یعیدوا، و لیس علیه ان یعلمهم»

الوسائل: ج 5، الباب 36 من أبواب صلاة الجماعة، الحدیث 5.

گاهی می شود یک امامی نماز را می خواند و بعد از نماز می فهمد که من وضو نداشتم، لازم نیست که به مردم بگوید که من وضو نداشتم، نماز مردم درست است،البته خودش باید وضو بگیرد و دوباره نمازش را بخواند.

بله! اگر در اثنای نماز بفهمد، باید نماز را قطع کند و یکی را جلو بیندازد و بگوید: مردم! بقیه نماز را پشت سر این آدم بخوانید. در اثنا قطع می کند، اما بعد از اثنا قطع نمی کند.

پس معلوم می شود که اگر این آدم حمد و سوره را نخواند و امام هم فاقد شرائط باشد، نمازش درست است، پس ما دوتا دلیل آوردیم،یعنی هم «لا تعاد» را دلیل آوردیم و هم روایت خاصه را. یعنی هم لا تعاد دلیل است و هم این روایت دلیل است، که اگر امام فاقد شرط است، من نمازم درست است هر چند حمد و سوره را نخوانده باشم.

اما الثانی

ثانی کدام است ؟ اگر من رکنی را اضافه کرده ام، این بستگی بر مبنا دارد، یعنی اگر گفتیم جماعتش باطل است،البته نمازش باطل می شود. چرا؟ چون رکنی را اضافه کرده، اما اگر کسی مثل ما گفت، جماعش درست است و این اضافه ی رکن هم سبب مبطل نیست و ما گفتیم جماعتش هم باطل نیست. چرا؟ چون میزان «حتی تثق بدینه» است، وثوق صفات نفسانی است و من هم وثوق داشتم، این بستگی دارد بر مبنا،

پس حرف مصنف را در یکجا رد کردیم و یکجا هم مبنوی بحث کردیم، اگر حمد و سوره را نخواند، نمازش درست است، چون هم «لا تعاد» دارد و هم دوتا روایت خاصّه

اما اگر رکنی را اضافه کند، اینجا رد نمی کنیم بلکه می گوییم مسئله، مسئله ی مبنوی است، یعنی مبنی علی صحة الجماعة، نمازش درست است، اگر گفتیم جماعتش باطل است، نمازش هم باطل خواهد بود.

تم الکلام فی الفرع الأول.

خلاصه ی درس

اگر من به زید اقتدا کردم و عمرو در آمد (فبان عمرواً)، و عمرو هم فاسق است، آقایان می گویند جماعتش قطعاً باطل است، نمازش هم بستگی دارد که به وظیفه ی منفرد عمل کرده یا نه؟

ولی ما گفتیم جماعتش درست است، اما نمازش اگر حمد و سوره را ترک کند، اشکالی ندارد. چرا؟ چون «لا تعاد» را داریم و روایت خاصه.

بله! اگر رکن را اضافه کند، این مسئله مبنوی است،یعنی مبنی علی صحة الجماعة أو علی بطلان الجماعة. علی صحة الجماعة نمازش درست است. علی بطلان الجماعة نمازش باطل است.

الفرع الثانی

فرع دوم این است که من به زید اقتدا کردم، زید عمرو در آمد، اتفاقاً عمرو هم عادل است، غالباً این گونه اتفاقات در مساجدی رخ می دهد که هم امام دارد و هم نائب امام. یعنی گاهی امام است و گاهی نائب امام، این مسئله در آنجا اتفاق می افتد،.

مرحوم سید این مسئله را به گونه ای عنوان کرده است که در کتاب شرح لمعه و در کتاب های دیگر بدین سبک بیان نشده است.

مرحوم سید مسئله را چنین عنوان کرده و گفته اگر اقتدا می کنم به این زید، اگر مقید هستم که زید باشد، عنوان «حاضر» عنوان مشیر است، اگر من به زید اقتدا می کنم، اگر می گویم امام حاضر، این عنوان مشیر به زید است، صد در صد علاقه ام اقتدا به زید است، و اگر هم می گویم امام حاضر، اشاره به این زید است، اگر این باشد، مرحوم سید در اینجا می گوید جماعتش باطل است،و لی نمازش صحیح است، منتها به شرط اینکه عمل به وظیفه ی منفرد کرده باشد.

اما اگر به پیش نماز حاضر اقتدا می کنم، مانند مسجد گوهر شاد که تمام زواری که از دور و نزدیک می آیند، منظور شان پیش نماز حاضر است،یعنی پیش نماز هر کسی که باشد به او اقتدا می کنند، ولی می گویند، این آقا، آقای سبزواری است و الا در لوح نفس آنان اقتدا به پیش نماز حاضر است و اگر هم می گویند: آقای سبزواری یا شیخ کاظم شاهردودی، این عنوان مشیر است به این حاضر، و الا آنان انگیزه ی شان این است که نماز را با جماعت بخوانند، اما اینکه پیش نمازش چه کسی است برای شان فرق نمی کند.

مرحوم سید مسئله این گونه عنوان کرده، ولی من در جلسه ی قبل گفتم یا اصالت با زید است، حضور جنبه ی مشیری دارد، یا اصالت با حضور است، زید جنبه ی مشیری دارد، ولی در لمعه و کتاب های دیگر مسئله به گونه ی دیگر عنوان شده است و آن این است که طرف می گوید: «إقتدی بهذا الحاضر علی أنّه زید»

می گویند: آیا اسم مقدم بر اشاره است یا اشاره مقدم بر اسم است یا اشاره مقدم بر اسم است، چون هم هذا گفته و هم زید، یا «هذا» مقدم است بر زید یا زید مقدم است بر هذا؟ اگر هذا مقدم بر زید است، پس نماز صحیح است،اگر زید مقدم بر هذاست، پس جماعتش باطل است، کتاب های قدیم مسئله را این گونه مسئله را عنوان کرده اند که: «هل الإسم مقدم علی الإشارة أو الإشارة مقدم علی الإسم»؟

عین همین مسئله در بیع هم مطرح شده است:

یک مرتبه می گویند: بعتک هذا الملفوف الحدید فبان قطناً، آنگاه این مسئله را مطرح می کنند که آیا اشاره مقدم بر اسم است یا اسم مقدم بر اشاره است؟

یا می گوید: «بعتک هذا الفرس العربی فبان عجمیّاً».

آیا معامله باطل است یا نه؟ این بستگی دارد که آیا هذا مقدم است پس صحیح است،اما اگر وصف مقدم است که عربی بودن باشد، این معامله باطل است.

عنوانی که در کتاب های قدیمی است، همین بود که عرض کردم، ولی مرحوم سید استادانه مسئله را مطرح کرده که آیا تقیّد به زید است و حضور جنبه ی مشیر دارد، یا تقیّد به حضور است و زید جنبه ی مشیر است؟

لو إقتدا بهذا الحاضر علی أنّه زید، فظهر أنّه عمرو، ففی صحة صلاته ترجیحاً للإشارة علی الإسم، می گوییم: هذا- اگر «هذا» میزان است، صحیح است، اما اگر وصف میزان است باطل است- و بطلانها ترجیحاً للإسم علی الإشارة وجهان» المدارک:4/333.

حال که فهمیده شد که نحوه ی طرح مسئله در کتاب های قدیم به شکلی است و در «عروة الوثقی» به شکل دیگر. حالا بحث می کنیم اگر آمدیم که ما اقتدا کردیم به زید، و صد در صد هم دل بستم که زید باشد، فرض کنید که امام از نجف تشریف آورده و پیش نماز است و من آمده ام که پشت سر امام نماز بخوانم. فلذا اگر بدانم که امام نیست، می روم جای دیگر، تقید به شخص دارم که پشت سر ایشان بخوانم و اگر احیاناً می گویم امام حاضر، این جنبه ی مشیری دارد، در اینجا جماعتش مطلقاً باطل است، اما نمازش بستگی دارد که عمل به وظیفه ی منفرد کرده باشد یا نه؟ فتوای سید این است.

متن عروة الوثقی

إحداهما قصده الإقتداء بزید و تخیّل أنّ الحاضر هو زید و فی هذه الصورة تبطل جماعته مطلقاً، و صلاته إن خالفت صلاة المنفرد.

اما اگر «ان وافقت» نمازش درست است. پس جماعتش مطلقا باطل است، اما نمازش اگر به وظیفه ی منفرد عمل نکرده، یعنی حمد و سوره را نخوانده یا رکنی را اضافه کرده، در این صورت نمازش باطل است، اما اگر به وظیفه ی منفرد عمل کرده و رکنی را هم زیاد نکرده، نمازش صحیح است.

«اما وجه بطلانه جماعته» چرا جماتش باطل است؟ می گویند المقید ینتفی بانتفاء قیده، المقید بانتفاء قیده، من حاضر پشت سر این آقا نماز بخوانم، به شرط اینکه مرجع تقلید من باشد، به گونه ای که اگر مرجع نباشد، من نیت اقتدا نمی کنم،پس چون در واقع مرجع من نبوده، بلکه نائب او بوده، پس من نیت جماعت نکردم، «المقید ینتفی بانتفاء قیده» من مقید بودم که پشت سر این آقا نماز بخوانم به قید اینکه مرجع تقلید من باشد، اما اگر می دانستم، نائب عادی است، نماز نمی خواندم. چون در اینجا مقید به این هستم، «المقید ینتفی بانتفاء قیده».

اگر این گونه باشد، به نظر من حرف سید خوب است، اما ظاهراً این مصداقش خیلی کم است که واقعاً انسان بیاید و پشت سر آقای نماز بخواند بقید أنّه مرجعه، بگونه ای که اگر مرجع او نباشد. جا نماز را جمع می کند و از مسجد بیرون می رود. این فرضش خیلی کم است.

دیدگاه آیة الله حکیم

مرحوم آقای حکیم در مستمسک می خواهد این فرض را درست کند، سید فرمود که «بطلت جماعته لأنّ المقید ینتفی بانتفاء قیده».

مرحوم حکیم می خواهد این را درست کند؟ می گوید این «آدم مقتدی» ذهن فوق الذهن دارد،در صفحه ی اول ذهنش این است که پشت سر این آقا نماز می خوانم که مرجع تقلید من است، ولی در ذهن فوق الذهنش چیز دیگر هم است و آن اینکه اگر عادل هم شد، پشت سر عادل نماز می خوانم. ذهن فوق الذهن، و این دوتا داعی جمع شده، یک داعی را تشکیل داده، مرحوم حکیم بیانش این است که این آدم ذهنش دو طبقه است،در یک طبقه ی اول ذهنش اقتدا به این مرجعش است،اما در طبقه ی دوم ذهنش این است که اگر مرجع تقلیدم نشد و عادل هم شد اشکال ندارد.

بنابراین، آن که در طبقه ی اول ذهنش بود، منتفی شد (انتفی) خدا برکت بدهد آنی را که در طبقه ی دوم ذهنش است،

نعم یمکن فی المقام تعدد المطلوب بأن کان له داعیان، أحدهما یدعو للإئتمام إلی زید و الآخر إلی الإئتمام بالحاضر و إن کان عمرواً و لما اعتقد انطباق زید علی الحاضر أثّر الداعیان أثرهما فانبعث قصد واحد إلی الإئتمام بالحاضر مقیداً بأنّه زید- لکن همین مقید قابل تحلیل و تجزیه است، یعنی یک فردی باشد که ذهن این آدم را تجزیه و تحلیل بکند و بگوید این آدم ذهن فوق الذهن دارد، در طبقه ی اول ذهنش زید است، در طبقه ی دوم ذهنش عادل است، خیال می کرد که این آدم زید است، دومی هم به اولی ملحق شده است - إلّا أنّه صالح للتحلیل إلی قصدین، أحدهما قائم بالمقیّد بما هو هو، و الآخر قائم قائم بذات المقیّد مطلقاً – یعنی امام عادل – فلا وجه للبطلان لتحقق القصد إلی الإئتمام بالحاضر و کان عمرواً و بالجملة: ینبغی إجراء ما ذکروه فی الإنشائیات المتقومة بالقصد من العقود و الإیقاعات والوارد علی المقیّدات فی المقام إذ الجمیع من باب واحد» المستمسک: ج 7/185.

و ما می توانیم از عقود و ایقاعات هم مثال بزنیم، مانند: «بعتک هذا الفرس العربی فبان عجمیاً»، می گویند در آنجا دو قصد است، قصد اول بیع فرس عربی است، قصد دوم ذات فرس است، منتها طرف خیال می کرد که ذات فرس همان عربی است، یک انشاء بیشتر نیست، همانطور که در باب انشائات و در باب عقود، آقایان می گویند تعدد مطلوب است، اینجا هم از قبیل تعدد مطلوب باشد.

اشکال استاد بر کلام آیة الله حکیم

فرمایش مرحوم حکیم دقیق است، ولی خارج از فرض است، چون فرض سید این نیست، فرض سید این است که این آ دم دگم است، یعنی این آدم دو پا را در یک کفش کرده که فقط پشت سر مرجع تقلیدم نماز می خوانم و اگر بفهمد که مرجعش نیست، جا نماز را جمع می کند و از آنجا بیرون می رود، اما این گونه که شما می فرمایید این خارج از فرض است.

بله! اگر تعدد مطلوب باشد ،ما نیز با شما رفیق هستیم، ولی فرض سید این نیست، فرض ایشان این است که اصلاً مقید است به زید، و منهای زید اصلاً قصد و اراده و نیتی ندارد، اما آن طور که شما می گویید، تعدد مطلوب است نه وحدت مطلوب.

بله! اگر تعدد مطلوب باشد ،آن یک مسئله ی دیگر است. مثلاً شخص دوتا غنم را به زید فروختم، ثمّ بان أحدهما غصبیّاً. می گویند معامله درست است، اما خیار تعدد تبعض صفقه را دارد، چرا؟ چون تعدد مطلوب است، اگر هردو باشد که چه بهتر، و اگر هردو نشد و یکی شد، آن یکی هم برای من مطلوب است.

بله! اگر یک جفت کفش بفروشد، یکی غصبی باشد، آنجا تعدد مطلوب نیست بلکه وحدت مطلوب است، البته در فقه وحدت مطلوب و تعدد مطلوب داریم ولی این جوری که ایشان (مرحوم حکیم) می گوید، ارتباطی به فرمایش مرحوم سید ندارد. تا اینجا باز نگری شد